# مرغ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%BA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%BA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%BA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مرغ

المرغ: المخاط، وقيل: الريق، وقيل: اللعاب، وقيل: لعاب الشاء، وهو في الإنسان مستعار، كقولهم: أحمق ما يجأي مرغه أي لا يستر لعابه، وجأيت الشيء: سترته، وفي العباب: أي لا يحبس لعابه، وعم به بعضهم، وقصره ابن الأعرابي على الإنسان، فقال: المرغ للإنسان والروال غير مهموز للخيل، واللغام للإبل، قال الحرمازي يخاطب أمة:
  وأن ترى كفك ذات نفغ
  تشفينها بالنفث أو بالمرغ والمرغ: مجتمع وفي العباب: مصير بعر الشاة الذي يجتمع فيه.
 وقال ابن الأعرابي: المرغ: الروضة، أو هي: الكثيرة النبات، كالمرغة، عن أبي عمرو وابن الأعرابي أيضا.

  وقال ابن عباد: مرغ، كمنع: أكل العشب، قال أبو حنيفة: مرغت السائمة والإبل العشب تمرغه مرغا: أكلته.
 وقال أبو عمرو: مرغ العير في العشب: أقام فيه يرعى، وأنشد:
  إني رأيت العير في العشب مرغ
  فجئت أمشي مستطارا في الرزغ قلت: هو لربعي الدبيري.
 وقال ابن عباد: مرغ البعير مرغا: كأنه رمى باللغام.
 قال: وبكار مرغ، كسكر: يسيل لغامها، وهو في قول رؤبة:
  أعلو وعرضي ليس بالممشغ
  بالهدر تكشاش البكار المرغ ولا واحد لها وقال أبو عمرو: المرغ: مرغ في التراب.
 وقال ابن الأعرابي: المرغ: التي تمرغها الفحول.
 والمراغة: كسحابة: متمرغ الدابة، كالمراغ، أي: موضع تمرغها، وفي صفة الجنة: مراغ دوابها المسك.
 وقال أبو النجم يصف ناقة:
  يجفلها كل سنام مجفل
  لأيا بلأي في المراغ المسهل وقال ابن عباد: المراغة: الأتان لا تمنع الفحولة، وعبارة الليث: لا تمتنع من الفحول.
 والمراغة: أم جرير الشاعر، لقبها الفرزدق لا الأخطل، ووهم الجوهري أي: مراغة للرجال، أي يتمرغ عليها الرجال أو لقبت لأن أمه ولدت في مراغة الإبل، وهذا قول الغوري، وقال ابن دريد: فأما قول الفرزدق لجرير: يابن المراغة، فإنما يعيره ببني كليب، لأنهم أصحاب حمير، وقال ابن عباد: وقيل: هي مشرب الناقة التي أرسلها جرير فجعل لها قسما من الماء، ولأهل الماء قسما، قال الفرزدق يهجو جريرا:
  يا ابن المراغة أين خالك إننـي                      خالي حبيش ذو الفعال الأفضل وقال الجوهري: المراغة: أم جرير، لقبها به الأخطل حيث يقول:
  وابن المراغة حابس أعياره                      قذف الغريبة ما تذوق ملالا أراد أمه كانت مراغة للرجال، ويروى رمي الغريبة ونقل الصاغاني هذا القول في التكملة، ثم قال: و الذي قاله الجوهري حرز، وقياس، والقول ما قالت حذام.
 ومراغة: د، بأذربيجان من أشهر مدنها.
 والمراغة: د، لبني يربوع ابن حنظلة، قال أبو البلاد الطهوي، وكان خطب امرأة، فزوجت من رجل من بني عمرو بن تميم، فقتلها فهرب:
  ألا أيها الظبي الذي ليس بارحاجنوب الملا بين المراغة والكـدر
  سقيت بعذب الماء، هل أنت ذاكرلنا من سليمى إذ نشدناك بالذكر? وبنو المراغة: بطين من العرب، قاله ابن دريد، قال شيخنا: يقال: إنه من الأزد.
 ويقال: هو مراغة مال، كما يقال: إزاؤه، نقله ابن عباد.
 قال: ورجل مراغة بالتشديد، وهو: المتمرغ.
 والمرائغ: كورة بصعيد مصر غربي النيل، كذا في العباب.
 قلت: أما الكورة فهي المعروفة الآن بجزيرة شندويل، وإذا أطلقت الجزيرة في الصعيد فالمراد بها هي، وأما المراغة فهي قصبتها، وهي قرية صغيرة، وقد دخلتها، وتعد الآن من أعمال إخميم، وينسب إليها الشيخ وقار الدين أبو القاسم بن أحمد بن عبد الرحمن، المالكي، صاحب الزاوية بها، وحفيده الشمس محمد بن محمد بن أحمد بن أبي القاسم، سمع من ابن سيد الناس، لقيه الحافظ ابن حجر، كذا في تاريخ السخاوي.

  والممرغة، كمكنسة: المعي الأعور، سمي أعور لأنه كالكيس لا منفذ له، وسمي بالممرغة لأنه يرمى به كما في العباب والصحاح واللسان.
 والمارغ: الأحمق، لعدم حبسه اللعاب.
 والأمرغ: المتمرغ في الرذائل، وهو مجاز، وبه فسر قول رؤبة:
  خالط أخلاق المجون الأمرغ أي: خالط الأخلاق السيئة المنتنة، فصار كالمتمرغ في السوءات، وقد مرغ عرضه، كفرح: دنس.
 وشعر مرغ، ككتف: ذو قبول للدهن.
 وأمرغ الرجل، والبعير كذلك: سال مرغه، أي لعابه من جانبي فيه، وذلك إذا نام الإنسان.
 وأمرغ الرجل: كثر كلامه في خطإ ونص العباب والصحاح: إذا أكثر الكلام في غير صواب، ومثله في اللسان.
 وأمرغ العجين: أكثر ماءه حتى رق، لغة في أمرخه، فلم يقدر أن ييبسه.
 ومرغ الدابة في التراب تمريغا: قلبها ومعكها، فتمرغت.
 وتمرغ الإنسان: تقلب وتمعك، ومنه حديث عمار، رضي الله عنه: أجنبنا في سفر، وليس عندنا ماء، فتمرغنا في التراب، ظن أن الجنب يحتاج أن يوصل التراب إلى جميع جسده كالماء.
 وعن ابن الأعرابي: تمرغ الرجل، أي: تنزه.
 ومن المجاز: تمرغ الرجل: إذا تلوى وتقلب من وجع يجده تشبيها بالدابة.
 وتمرغ الحيوان: رش اللعاب من فيه، قال الكميت يعاتب قريشا:
  فلم أرغ مما كان بيني وبينها                      ولم أتمرغ أن تجنى غضوبها قوله: فلم أرغ من رغاء البعير.
 وقال أبو عمرو: تمرغ المال: إذا أطال الرعي في المرغة، أي: الروضة.
 ومن المجاز: تمرغ في الأمر: إذا تردد فيه، نقله الزمخشري وابن عباد.
 وقال أبو عمرو: تمرغ على فلان: إذا تلبث وتمكث.
 وقال غيره: تمرغ الرجل: إذا صبغ كذا بالباء الموحدة، والغين المعجمة في سائر النسخ، وفي بعضها صنع بالنون والعين المهملة وهو الصواب نفسه بالادهان والتزلق وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه: الأمرغ: الرجل ذو شعر مرغ.
 والمرغ: الإشباع بالدهن، نقله الليث.
 وأمرغ عرضه، ومرغه تمريغا: دنسه، نقله الصاغاني في التكملة، وصاحب اللسان وهو مجاز.
 ومارغه بالتراب مراغا: ألزقه به، والاسم: المراغة، بالفتح.
 والممارغة: المخاتلة.
 ومن المجاز: هو يتمرغ في النعيم: أي: يتقلب فيه.
 والمراغة: ماء خبيث لبني كلب.
 والأمرغ: موضع، عن ابن دريد، ونقله ياقوت أيضا عنه.
 ومريغة، بالفتح: موضع.

### Türkçe

**المرغ**: sümük; ve denildi: tükürük; ve denildi: salya; ve denildi: koyunun salyası; ve o, insanda ödünç alınmıştır; onların sözü gibi: “Ahmak, **مرغه**’sini ne kadar da **يجأي** eder” yani salyasını örtmez; ve “**وجأيت** الشي’i”: onu örttüm; ve **العباب**’da: yani salyasını tutmaz; ve onunla bazısı genelleştirdi; ve İbnü’l-A‘râbî onu insana has kıldı, şöyle dedi: **المرغ** insan içindir; ve **الروال** hemzesiz olarak atlar içindir; ve **اللغام** develer içindir. el-Hurmâzî bir cariyeye hitap ederek dedi:
  Ve elinin **نفغ** sahibi olduğunu görmen,
  Onu üfleme ile yahut **بالمرغ** ile iyileştirirsin.
Ve **المرغ**: toplanma yeri; ve **العباب**’da: koyun pisliğinin, içinde toplandığı dönüş yeri.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **المرغ**: çayırlık; yahut o: bitkisi çok olan (yer); **المرغة** gibi; Ebû ‘Amr’dan ve yine İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve İbn ‘Abbâd dedi: **مرغ** ( **منع** vezninde): otu yedi. Ebû Hanîfe dedi: **مرغت** otlayan hayvan ve develer otu, onu **مرغا** ile **تمرغه**: onu yedi.
Ebû ‘Amr dedi: **مرغ** yaban eşeği ot içinde: orada kaldı, otluyor; ve şu beyti okudu:
  Ben yaban eşeğini ot içinde **مرغ** gördüm,
  Sonra **الرزغ** içinde sıçrayarak yürür halde geldim.
Dedim: o, Rebî‘î ed-Dübeyrî’nindir.
İbn ‘Abbâd dedi: **مرغ** deve **مرغا**: sanki **باللغام** ile atmış gibidir.
Dedi: ve **بكار مرغ** ( **سكر** gibi): onun **لغام**’ı akar; ve bu, Ru’be’nin sözü içindedir:
  Yükselirim; ve ırzım **بالممشغ** ile değildir,
  **بالهدر** ile; **البكار المرغ**’un **تكشاش**’ı.
Ve onun için tekil yoktur. Ebû ‘Amr dedi: **المرغ**: toprakta **مرغ**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المرغ**: erkeklerin onu **تمرغها** ettiği (dişi).
Ve **المراغة** ( **سحابة** gibi): binitin **متمرغ**’ı; **المراغ** gibi; yani: onun **تمرغ** ettiği yer; ve cennetin sıfatında: binitlerinin **مراغ**’ı misk’tir.
Ebû’n-Necm bir dişi deveyi vasfederek dedi:
  Onu her ürkek hörgüç ürkütür,
  **المراغ** içinde, kolay (yerde), güçlük üstüne güçlükle.
İbn ‘Abbâd dedi: **المراغة**: erkeklere engel olmayan dişi eşek; ve Leys’in ibaresi: erkeklerden kaçınmaz.
Ve **المراغة**: şair Cerîr’in annesi; ona lakabı el-Ferazdak koydu, el-Ahtal değil; el-Cevherî’nin vehmidir; yani: erkekler için **مراغة**; yani erkekler onun üzerinde **يتمرغ** eder; yahut lakaplandı, çünkü annesi develerin **مراغة**’sında doğurdu; bu, el-Gûrî’nin sözüdür. İbn Düreyd dedi: el-Ferazdak’ın Cerîr’e sözüne gelince: “Ey **ابن المراغة**”, ancak Benî Kilâb ile onu ayıplıyor; çünkü onlar eşek sahipleridir. İbn ‘Abbâd dedi: ve denildi: o, Cerîr’in salıverdiği dişi devenin su içtiği yerdir; ona suyun bir payını yaptı, su ehline de bir pay (yaptı). el-Ferazdak Cerîr’i hicvederek dedi:
  Ey **ابن المراغة**! Dayın nerede? Şüphesiz ben,
  Dayım Hubeyş’tir; faziletli fiillerin sahibidir.
el-Cevherî dedi: **المراغة**: Cerîr’in annesi; ona lakabı el-Ahtal koydu; şöyle dediği yerde:
  Ve **ابن المراغة** onun ayıplarını tutandır;
  Yabancıyı atar; bıkkınlık tatmaz.
Onun muradı: annesi erkekler için **مراغة** idi. Ve “**رمي الغريبة**” diye rivayet olunur. es-Sağânî bu sözü **التكملة**’de nakletti; sonra dedi: el-Cevherî’nin söylediği sağlamdır ve kıyastır; söz, Huzâm’ın dediğidir.
Ve **مراغة**: **د**; Azerbaycan’da, onun en meşhur şehirlerindendir.
Ve **المراغة**: **د**; Benî Yerbû‘ b. Hanzala’nındır. Ebû’l-Bilâd et-Tahâvî dedi: ve bir kadınla nişanlanmıştı; sonra Benî ‘Amr b. Temîm’den bir adamla evlendirildi; onu öldürdü; sonra kaçtı:
  Dikkat edin! Güneyde,
  **المراغة** ile **الكدر** arasında, dolu (yerde) ayrılmayan ceylan!
  Tatlı su ile sulandın; hatırlıyor musun,
  Süleymâ’dan bize; seni anma ile çağırdığımızda?
Ve **بنو المراغة**: Araplardan bir karın (kol); bunu İbn Düreyd söyledi. Şeyhimiz dedi: denilir ki o, Ezd’dendir.
Ve denilir: o, malın **مراغة**’sidir; “onun karşılığı” denildiği gibi; bunu İbn ‘Abbâd nakletti.
Dedi: ve “adam **مراغة**” (şeddeli): o, **المتمرغ**’dır.
Ve **المرائغ**: Mısır’ın Sa‘îd’inde Nil’in batısında bir **كورة**; **العباب**’da böyle.
Dedim: **الكورة**’ya gelince, o şimdi **جزيرة شندويل** diye bilinen yerdir; ve Sa‘îd’de **الجزيرة** mutlak olarak söylendiğinde murad odur. **المراغة**’ya gelince, o onun kasabasıdır; ve o küçük bir köydür; ona girdim; ve şimdi **إخميم** işlerinden sayılır. Ve ona nisbet edilir: Şeyh Vekâruddîn Ebû’l-Kâsım b. Ahmed b. ‘Abdirrahmân el-Mâlikî, oradaki zâviyenin sahibi; ve onun torunu eş-Şems Muhammed b. Muhammed b. Ahmed b. Ebî’l-Kâsım; İbn Seyyid en-Nâs’tan işitti; onu Hâfız İbn Hacer gördü; es-Sehâvî’nin tarihinde böyle.

Ve **الممرغة** ( **مكنسة** gibi): tek gözlü bağırsak; tek gözlü diye adlandırıldı, çünkü o, çıkışı olmayan bir kese gibidir; ve **بالممرغة** diye adlandırıldı, çünkü **العباب** ve **الصحاح** ve **اللسان**’da olduğu gibi onunla atılır.
Ve **المارغ**: ahmak; salyayı tutmamasından dolayı.
Ve **الأمرغ**: rezillikler içinde **المتمرغ** olan; ve o mecazdır; ve onunla Ru’be’nin sözü tefsir edildi:
  **الأمرغ** şehvet düşkünlüğünün ahlâkını karıştırdı;
Yani: kötü, kokmuş ahlâkı karıştırdı; böylece kötülükler içinde yuvarlanan gibi oldu; ve ırzını **مرغ** etti; ( **فرح** gibi): kirletti.
Ve “**شعر مرغ**” ( **كتف** gibi): yağı kabul edici olan.
Ve adamı **أمرغ** etti; ve deve de öyle: onun **مرغه**’si aktı; yani ağzının iki yanından salyası; bu, insan uyuduğu zaman olur.
Ve adamı **أمرغ** etti: hatada sözü çoğalttı. Ve **العباب** ve **الصحاح**’ın nassı: doğru olmayan şeyde sözü çoğalttığı zaman; ve onun benzeri **اللسان**’dadır.
Ve hamuru **أمرغ** etti: suyunu çoğalttı, ta ki inceldi; **أمرخه**’de bir dildir; sonra onu kurutmaya güç yetiremedi.
Ve biniti toprakta **مرغ** etti, **تمريغا**: onu çevirdi ve ovaladı; böylece o **تمرغت**.
Ve insan **تمرغ** etti: döndü ve ovalandı; ve ondan, Ammâr hadisi, Allah ondan razı olsun: bir seferde cünüp olduk; yanımızda su yoktu; toprağın içinde **فتمرغنا**; cünübün, su gibi toprağı bütün bedenine ulaştırmaya muhtaç olduğunu zannetti.
İbnü’l-A‘râbî’den: adam **تمرغ** etti; yani: **تنزه** etti.
Ve mecazdan: adam **تمرغ** etti: onda bulduğu bir ağrıdan dolayı kıvranıp dönüp durduğu zaman; binite benzetme olarak.
Ve hayvan **تمرغ** etti: ağzından salyayı serpti. el-Kumeyt Kureyş’i azarlayarak dedi:
  Onunla aramda olan şeyden dolayı deve böğürtüsü etmedim,
  Ve onun öfkesi işlenince **أتمرغ** etmedim.
Onun sözü: “**فلم أرغ**”, devenin böğürtüsünden olan **رغاء**’dandır.
Ebû ‘Amr dedi: mal **تمرغ** etti: **المرغة**’da otlamayı uzattığı zaman; yani: çayırlıkta.
Ve mecazdan: işte **تمرغ** etti: onda tereddüt ettiği zaman; bunu Zemahşerî ve İbn ‘Abbâd nakletti.
Ebû ‘Amr dedi: falanın üzerinde **تمرغ** etti: oyalanıp kaldığı zaman.
Başkası dedi: adam **تمرغ** etti: kendisini yağlarla boyadığı ve kayganlaştığı zaman; ve bu mecazdır. Böyle (okunur): **بالباء** الموحدة ve **الغين** المعجمة ile, diğer nüshalarda; ve bazısında **بالنون** ve **العين** المهملة ile “**صنع**” (diye)dir; ve o, aynı şekilde doğrusudur.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الأمرغ**: **شعر مرغ** sahibi adam.
Ve **المرغ**: yağ ile doyurma; bunu Leys nakletti.
Ve ırzını **أمرغ** etti; ve onu **مرغه تمريغا**: onu kirletti; bunu es-Sağânî **التكملة**’de ve **اللسان**’ın sahibi nakletti; ve o mecazdır.
Ve onu toprakla **مارغه مراغا**: onu ona yapıştırdı; ve isim: **المراغة**; fetih ile.
Ve **الممارغة**: aldatma.
Ve mecazdan: o nimetin içinde **يتمرغ** eder: yani onun içinde dönüp durur.
Ve **المراغة**: Benî Kelb için kötü bir su.
Ve **الأمرغ**: bir yer; İbn Düreyd’den; Yâkût da ondan nakletti.
Ve **مريغة**; fetih ile: bir yer.
