# مر (م-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الراء والميم
مر ، رم .
رم : قال اللَّيث : الرَّمُّ : إصْلاح الشيء الذي قد فَسد بَعْضُه ، من نحو حَبْل يَبْلَى فَترمّه ، أو دَارٍ تَرُمّ شَأْنَها مَرَمَّةً .
ورَمُّ الأمر : إصْلاحه بعد انْتِشاره .
وفي الحديث : ( عليكم أَلبانَ البَقر فإنها تَرُمّ من كُلّ الشَّجَر ) .
قال ابن شُمَيل : الرَّمّ ، والارْتِمام : الأكْل .
قال : والرُّمَام من البَقل حين ترمُّه المال بأفواهها لا تنال منه إلا شَيْئاً قَلِيلاً .
ويقال لليَبيس حين يَبْقُل : رُمَامٌ أيضاً .
قال ابن الأعرابيّ : والمِرَمّة ، بالكسر : شَفة البقرة وكل ذات ظِلْف ، لأن بها تأكل .
والمَرَمّة : بالفتح ، لغة فيه .
وأخبرني المُنذريّ ، عن أبي العبَّاس ، قال : الشَّفة من الإنسان ومِن ذوات الظِّلْف : المِرَمّة والمِقَمَّة ، ومن ذوات الخُفّ : المَشْفَر .
وفي حديث آخر عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن الاسْتِنْجاء بالرَّوْث والرِّمّة .
قال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : الرِّمة :
العِظام البالية ؛ قال لَبيد :
والبيت إن تَعْرَمنّي رِمَّةٌ خَلَقاً
بعد المَمَات فإنّي كنتُ أَتّئِرُ
قال أبو عُبيد : والرَّميم ، مثل الرِّمّة ؛ قال الله تعالى : ( وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ ) ( يس : 78 ) .
يُقال منه : رَمّ العَظْمُ ، وهو يَرمّ رِمّةً ، وهو رَميم .
وأَخبرني المنذرِيّ ، عن ثَعلب ، قال : يقال : رَمّت عِظَامُه ، وأَرَمَّت ، إذا بَلِيت .
وقال غيره : أَرَمّ العَظْمُ فهو مُرِمّ ، وأَنْقى فهو مُنْقٍ ، إذا صار فيه رِمٌّ ، وهو المُخّ .
والرُّمّة من الحَبل ، بضم الراء : ما بَقِي منه بعد تَقَطّعه ؛ وجَمْعها : رِمَم ، وبهذا سُمِّي غَيْلان العدويّ الشاعر : ذو الرُّمّة ؛ لأنه قال في أُرجوزة له :
أَشْعث مَضْروب القَفَا مَوْتود
فيه بقايا رُمَّةِ التَّقْلِيدِ
يَعني ما بَقي في رأس الوَتد من رُمّة الطُّنب المَعْقُود فيه .
ومن هذا يُقال : أعطيتُه الشيءَ بِرُمّته ، أي بجماعته .
وأَصلها : الحَبل يُقاد به البعير ؛ ومنه قول الأَعْشى :
فقلتُ له هذه هاتها
بأَدْماء في حَبْل مُقْتَادِها
قال أبو بكر ، في قولهم : أخذ الشيء برُمّته ، قَوْلان :
أحدُهما : أن الرُّمّة : قِطْعَةُ حَبْل يُشَدّ بها الأَسير أو القاتل إذا قِيد إلى القَتْل لِلْقَود ، وقولُ عليَ يَدُلّ على هذا حين سُئل عن رَجُل ذَكر أنه رأى رَجلاً مع امرأته فقتَله ، فقال : إن أقامَ بَيِّنةً على دَعْواه وجاء بأربعة يشهدون وإلا فَلْيُعْط برُمَّته .
يقول : إن لم يُقم البيّنة قاده أهلُه بحَبْل في عُنقه إلى أولياء القَتيل فيُقْتل به .
والقول الآخر : أخذتُ الشيء تامّاً كاملاً لم يُنقص منه شيء .
وأصله : البعير يُشَدّ في عُنقه حَبْل ، فيقال : أَعطاه البعيرَ برُمّته ؛ قال الكُمَيت :
وَصْل خَرْقَاء رُمَّةٌ في الرِّمَام
ويُقال : أخذتُ الشَّيء برُمَّته ، وبزَغْبره ، وبجُمْلته ، أي أخذته كُله لم أَدعْ منه شيئاً .
وفي حديث : فأَرَمّ القَوْمُ .
قال أبو عُبيد : أَرَمّ الرَّجُل إرْمَاماً ، إذا سَكَت . فهو مُرِمّ .
والإرْمَامُ : السُّكُوت .
وأمّا التّرَمْرُم ، فهو أن يُحرِّك الرَّجُلُ شَفَتَيْه بالكلام .
يُقال : ما تَرَمْرم فلانٌ بحَرْف ، أي ما نَطق ؛ وأَنْشد :
إذا تَرَمْرَم أَغْضى كلُّ جَبَّار
وقال أبو بكر : في قولهم : ما تَرَمْرم ، مَعْناه : ما تحرّك ؛ قال الكُمَيت :
تكاد الغُلاةُ الجُلْسُ مِنْهُنَّ كُلّما
تَرَمْرم تُلْقِي بالعَسِيب قَذَالهَا
ويجوز أن يكون ( ما ترمرم ) مبنيّاً من : رام يريم ، كما تقول : خَضْخضت الإناء ، والأصل من : خاض يخوض ؛ ونَخْنَخت البعير ، والأصل : أناخ .
والرَّمْرَامة : حِشيشةٌ مَعْروفة في البادية ؛ والرَّمْرام : الكثير منه .
ومن كلامهم في باب النَّفْي : ما له عن ذلك الأَمر حَمٌّ ولا رَمٌّ ، أي بُدٌّ ، وقد يُضَمَّان .
قال الليث : أمّا : حمُ ، فمعناه : ليس يَحول دونه قَضَاء .
قال : ورَمّ : صلة ، كقولهم : حَسَن بَسَن .
وقال أبو عبيد : قال الفراء : في قولهم : ما له حُمٌّ ولا سُمٌّ ، أي ما له هَمٌّ غيرك .
وما له حُمٌّ ولا رُمٌّ ، أي ليس له شيء .
وأمّا الرُّمّ فإن ابن السِّكِّيت قال : يُقالُ : ما له ثُمٌّ ولا رُمٌّ ، وما يَمْلك ثُمّاً ولا رُمّاً .
قال : والثُّم : قُماش الناس : أَساقيهم وآنِيتهم . والرُّمّ : مَرَمّة البَيت .
قلت : والكلامُ هو هذا ، لا ما قاله اللَّيْث .
وقرأت بخط شَمر في حديث عُرْوة بن الزُّبَير حين ذكر أُحيحة بن الجُلاَح وقول أخواله فيه : كُنّا أَهْل ثُمَّة ورُمَّة .
قال : قال أبو عُبيد : هكذا حدّثوه بضم الثاء والراء ؛ ووجهه عندي : أَهل ثَمّه ورَمّه ، بالفتح .
قال : والثَّم : إصلاح الشيء وإحكامه ، والرَّم من ( الطعم ) ، يُقال : رَمَمت رَمّاً .
وقال أبو عمرو : الثَّمّ والرَّمّ : إصلاح الشيء وإحكامه .
قال شَمر : وكان هاشم بن عَبد مناف تزوّج سَلْمى بنت زيد النَّجّاريّة بعد أُحَيْحة بن الجُلاح ، فولدت له شَيبة ، وتُوفي هاشم وشَبّ الغلام ، فقدم المُطّلب بن عبد مناف فرأى الغُلام فانتزعه من أُمّه ، وأَرْدفه راحِلَته ، فلمّا قَدِم مكة قال الناس : أَرْدَف المُطَّلب عَبْده ، فسمِّي : عَبْد المُطَّلب .
وقالت أُمه : كنّا ذوي ثَمّه ورَمّه حتى إذا قام على ثَمِّه انْتزعوه عَنوة من أُمّه ، وغلَب الأَخْوالَ حقُّ عمِّه .
قلت : وهذا الحرف رَواه الرُّواة هكذا : ذوي ثُمِّه ورُمِّه . وكذلك رُوي عن عُروة ، وقد أَنكره أبو عُبيد . والصَّحيح عندي ما جاء في الحَديث .
والأصل فيه ما قاله ابن السِّكِّيت : ما له ثُمّ ولا رُمّ .
فالثُّمّ : قماش البيت ، والرُّمّ : مَرَمّة البيت ؛
كأنها أرادت : كُنَّا القائمين بأَمره حين ولدتُه إلى أن شَب وقوي . والله أَعلم .
ومِن كلامهم السّائر : جاء فلانٌ بالطِّم والرِّمّ .
معناه : جاء بكُل شيء ممّا يكون في البَرِّ والبحر . أراد بالطِّم : البَحْر ، والأصل فيه الطَّمّ بفتح الطاء ، فكُسرت الطاء لمعاقبته الرِّم ، والرِّمّ : ما في البَرِّ من النَّبات وغَيره .
وسَمِعْتُ العرب تقول للذي يَقُش ما سَقط من الطَّعام وأَرْذَله ليأكُله ولا يتوقَّى قَذَره : فلانٌ رمّام قَشّاش .
وهو يَتَرَمّم كُلَّ رُمَام ، أي يَأكُله .
وقال ابن الأعرابي : رَمّ فلانٌ ما في الغَضَارة : إذا أَكل كُلَّ ما فيها .
وقال أبو زيد : يُقال : رماه بالمُرِمّات ، إذا رَماه بالدَّواهِي .
وقال أبو مالك : هي المُسْكِتات .
ورَمِيم : اسم امْرأة .
مر : أبو عُبيد ، عن أبي زَيْدٍ ، قال : الأَمَرُّ : المَصَارِين ، يَجْتمع فيها الفَرْث ؛ وأَنْشد :
ولا تُهْدِي الأمَرَّ ومَا يَلِيه
ولا تُهْدِنّ مَعْرُوق العِظَامِ
قال : وقال الكِسَائِيّ : لَقِيتُ منه الأَمَرَّيْن والبُرَحَيْن والأَقْوَرَيْن ، أي لَقِيتُ منه الشَّرَّ .
قلت : جاءت هذه الحُروف على لَفظ الجَماعة بالنُّون عن العرب ، كما قالوا : مَرَقَة مَرَقَيْن .
وأمّا قول النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( ماذا في الأَمَرَّين من الشِّفَاء ) ، فإنّه مُثنًّى ، وهما الثُّفّاء والصَّبِر ، والمَرَارة في الصَّبر دون الثُّفّاء ، فغَلَّبه عليه .
وتأنيث ( الأَمَرّ ) : المُرّى ؛ وتَثْنِيتها : المُرَّيَان .
ومنه حديث ابن مسعود في الوصيّة : هما المُرَّيان : الإمساك في الحياة والتَّبْذِير عند الممَات .
وقال أبو عُبيد : قوله : هما المُرَّيان : هما الخَصْلتان المُرَّتان ، الواحدة : المُرَّى ، مثل الصُّغْرَى ، والكُبْرَى ، وتَثْنِيتهما : الصُّغُريان والكُبْريان ، نسبهما إلى المرارة لِمَا فيهما من مَرارة الإثم .
قال أبو عُبيد : والمُمَرّ : الحَبْلُ الذي أُجِيد فَتْلُه .
قلت : ويقال له : المرَار ، والمَر ، وأنشد ابْن الأَعْرابيّ :
ثم شَدَدْنا فَوْقَه بِمَرّ
بين خَشَاشَيْ بازلٍ جِوَرّ
وأَمْرَرْتُ الحَبْلَ أُمِرّه ، إذا شَدَدْت فَتْله .
وقوله تعالى : ( وَيَقُولُواْ سِحْرٌ ) ( القمر : 2 ) ، أي مُحْكَم قوِيّ .
قال الفَرّاء : معناه : سَيَذْهب ويَبْطُل ، من
مَرّ يَمُرّ ، إذا ذَهَب .
قال الزّجّاج في قوله تعالى : ( صَرْصَراً فِى يَوْمِ نَحْسٍ ) ( القمر : 19 ) ، أي دائم الشُّؤْم .
وقيل : هو القويّ في نُحُوسَتِه .
وقيل : مُسْتَمِرّ ، أي مُرّ .
وقيل : مُسْتَمِرّ : نافذٌ ماضٍ فيما أُمِر به وسُخِّر له .
والمِرّة : القُوّة ؛ وجمعها : المِرَر .
قال الله تعالى : ( الْقُوَى ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى ) ( النجم : 6 ) .
قال الفَرّاء : ذو مِرّة : من نَعت قوله تعالى : ( ( يُوحَى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى ( ) الْقُوَى ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى ) ( النجم : 5 و 6 ) .
وأَخْبرني المُنْذِريّ ، عن الحَرّاني ، عن ابن السِّكِّيت ، قال : المِرّة : القُوَّة .
قال : أَصْل المِرّة : إحْكام الفَتْل .
يُقال : أَمَرّ الحَبْلَ إِمْراراً .
قال : وسمعت أبا الهَيْثم يقول : مَارَرْتُ الرَّجُل مُمَارَّةً ومِرَاراً ، إذا عَالجْتَه لِتَصْرَعه ، وأَراد ذلك منك أيضاً .
قال : والمُمَرّ : الذي يُدْعى للبَكْرَة الصَّعْبة ليمُرّها قَبْل الرَّائِضِ .
قال : والمُمَرّ : الذي يَتَعَقَّل البَكْرَةَ الصَّعْبَة فَيَسْتَمْكن من ذَنَبها ثم يُوَتِّد قَدَميْه في الأرض كي لا تَجُرّه إذا أَرَادت الإفْلات منه .
وأَمَرّها بذَنبها : أي صَرفها شِقّاً لِشِقَ حتّى يذَلِّلها بذلك ، فإذا ذَلّت بالإِمْرار أَرْسلها إلى الرَّائض .
وكُلّ قُوّة من قُوى الحَبْل : مِرَّة ؛ وجَمعها : مِرَر .
قال الأصمعيّ في قول الأَخْطل :
إذا المِئُون أمِرّت فوقه حَمَلاَ
وَصَف رَجُلاً يتحمّل الحِمَالات والدِّيَات ، فيقولُ : إذا استُوثق منه بأن يَحْمل المِئين من الإبل ديات فأُمِرّت فوق ظهره ، أي شُدّت بالمِرار ، وهو الحَبْل ، كما يُشَدّ على ظَهر البَعير حِمْلُه ، حَمَلها وأدّاها .
ومعنى قوله : ( حَمَلا ) ، أي ضَمِن أَدَاء ما حَمَل وكَفَل .
وقال اللِّحْياني : يُقال : أَمْرَرْتُ فُلاناً على الجِسْر أُمِرّه إِمْرَاراً ، إذا سَلَكْتَ به عليه .
قال : ويُقال : شَتَمني فلانٌ فما أَمْرَرْتُ وما أَحْلَيْت ، أي ما قلت مُرّةً ولا حُلْوة .
ويقال : مَرّ هذا الطعام في فَمِي ، أي صار مُرّاً .
وكذلك كُل شيء يَصِير مُرّاً .
والمَرَارة : الاسم .
قال : وقال بعضُهم : مَرّ الطعّام يَمَرُّ مَرَارةً . وبعضُهم : يَمُرّ . ولقد مَرِرْت يا طَعَام . وأنت تَمَرّ ؛ قال الطِّرمّاح :
لئن مَرّ في كِرْمان لَيْلِي لربّما
حَلاَ بين شَطّيْ بابِلٍ فالمُضَيّحِ
قال : وأَنشد الفَرّاء لِبَعض العَرب ، وذكر أنّ المُفضّل أَنشده :
لِيَمْضُغني العِدا فأَمَرّ لَحْمي
فأَشْفَق من حِذاري أو أَتَاعَا
قال : وأَنْشده بعضُهم ( فأفرق ) ، ومعناهما : سَلَح . وأتاع ، أي قاء .
قال : ولم يَعْرف الكسائيّ ( مَرّ اللحم ) بغير ألف ؛ وأَنشد البيت الذي قَبْله :
ألا تلك الثَّعالبُ قد توالتَ
عليّ وحالَفت عُرْجاً ضِبَاعَا
لِتَأَكُلني فَمَرّ لهنّ لَحْمي
فأَذْرَق من حِذَارِي أو أتَاعَا
ثَعلب ، عن ابن الأَعْرابيّ : مَرّ الطّعَامُ يَمَرّ .
ومَرَّ يَمَرّ من المُرُور .
ويُقال : لقد مَرِرْتُ : من المِرّة ، أَمَرّ مَرّاً ومِرّةً ، وهي الاسم .
وقال غيره : اسْتَمَرّت مَرِيرة الرّجُل ، إذا قويت شكِيمته .
وقال الفراء في قوله عزّ وجلّ : ( يُعْرِضُواْ وَيَقُولُواْ سِحْرٌ ) ( القمر : 2 ) معناه : سَيَذْهب ويَبْطُل .
قلت : جعله من ( مَرّ يَمُرّ ) ، إذا ذهب .
وقال الزّجّاج : يقال معنى قوله تعالى : ( وَيَقُولُواْ سِحْرٌ ) ( القمر : 19 ) ، أي دائم .
وقال في قوله تعالى : ( صَرْصَراً فِى يَوْمِ نَحْسٍ ) ( القمر : 19 ) قال : معنى نحس : شُؤم . ومُسْتَمِرّ : دائم الشُّؤْم .
وقال في قوله تعالى : ( فَمَرَّتْ بِهِ ) ( الأعراف : 189 ) ، معناه : اسْتَمرّت به ، قعدت وقامت لم يُثْقلها ؛ ) فَلَمَّآ أَثْقَلَت ) ( الأعراف : 189 ) أي دَنا وِلادُها .
وقال غيره : ( وَيَقُولُواْ سِحْرٌ ) ( القمر : 2 ) ، أي قَوِيٌّ .
وقيل : مُستمر ، أي مُرّ .
يقال : مَرّ الشيء ، وأَمَرّ ، واسْتَمَرّ ، من المَرَارة .
وقوله تعالى : ( مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى ) ( القمر : 46 ) أي أشَدّ مَرارة .
ويقال : هذه البَقْلة من أَمْرَار البُقول . والمُرّة ، للواحد .
والمُرَارة أَيضاً : بَقلة مُرّة ؛ وجَمعها : مُرَار .
قال الأصمعي : إذا أكلت الإبل المُرَارَ قَلصت عنه مَشافِرُها .
وأنما قيل لحُجْر : آكل المُرار ، لأنّ بِنتاً له كان سَباها مَلِكٌ من مُلوك سَلِيح ، يقال له : ابن هَبُولة ، فقالت بِنْت حُجْر : كأنّك بأَبِي قد جاء كأنه جَمل آكِلُ مُرَار . يعني : كاشراً عن أَنْيابه .
قال : وواحد المُرار : مُرارة ؛ وبها سُمِّي الرجُل .
حكاه أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ .
والمَرْمَارُ : الرُّمّان الكَثير الماء الذي لا شَحْم له ؛ وقال الراجز :
مَرْمَارَة مِثْل النَّقَا المَرْمُور
والمَرْمَر : نوعٌ من الرُّخَام صُلْب ؛ وقال الأعْشَى :
كدُمْيةٍ صُوِّر مِحْرَابُها
بِمُذْهَبٍ ذي مَرْمَرٍ مائِرِ
وقال ابن شُميل : يُقال للرجل إذا اسْتقام أمْرُه بعد فَساد : قد اسْتَمَرّ .
قال : والعرب تقول : أَرْجَى الغِلْمان الذي يبدأ بحُمْقٍ ثم يَسْتمرّ ؛ وأَنْشد الأَعْرابيّ يُخاطب امرأته :
يا خَيْرُ إنِّي قد جَعلتُ أَسْتَمِرّ
أَرْفع مِن بُرْدَيّ ما كُنتُ أَجُرّ
وقال اللّيث : كُل شيء قد انقادت طُرْقَته ، فهو مُسْتَمِرّ .
ابن السِّكّيت : يقال : فلانٌ يَصنع ذلك الأَمْر آونةً ، إذا كان يَصنعه مِراراً ويدعه مِرَاراً .
ويُقال : فلان يَصنع ذلك تاراتٍ ، ويَصنع ذلك تِيَراً ، ويَصنع ذلك ذاتَ المِرار .
معنى ذلك كُله : يَصْنعه مراراً ويدعه مراراً .
قال : المَرَارة : لكُلِّ حيوان إلاّ للبعير ، فإنه لا مَرارة له .
قال : والمرّة : مزاج من أَمْزجة الجَسد .
والمَرِيرة : عِزّة النَّفس .
ومُرارة ، من الأسماء .
ومُرّة : أبو قبيلة من قُريش .
وبَطن مُرّ : موضع .
أبو عُبيد ، عن الفراء : في الطَّعام زُؤَان ، ومُرَيْرَاء ، ورُعَيْداء ، وكُلّه مما يُرْمَى به ويُخرج منه .
والأمْرار : مياه معروفة في دِيار بني فَزارة .
وفي الحديث إنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كَره من الشّاء سَبْعاً : الدَّم ، والمَرَار ، والحَياء ، والغُدَّة ، والذَّكَر ، والأُنْثيين ، والمَثانة .
قال القُتيبي : أراد المُحدثّ أن يقول : ( الأَمَرّ ) فقال : المَرار ، والأَمَرّ : المَصارين .
ثَعلب ، عن ابن الأعرابي : مَرْمَر ، إذا غَضِب .
ورَمْرَم ، إذا أَصْلح شأنَه .
وقال غيره : مُرَامِرَات : حروفُ هجاء قَديم لم يَبْق مع الناس منه شَيء .
قلت : سمعت أعرابيّاً يقول في كلام لهم : وَذَلٌ وَذَلٌ ، يُمَرْمِر مِرْوة ويَلُوكها .
يُمَرْمر : أصله : يُمَرِّر ، أي يَدْحُو لها على وَجْه الأرض .
وقال ابن السِّكيت : المَرِيرة من الحبال : ما لَطُف وطال واشْتَدّ فَتْله .
وهي : المَرَائر .
واستمر مريره ، أي قَوِي بعد ضَعْف .
ويقال : رَعَى بنو فلان المُريّان ، وهما الآلاء والشِّيح .
وفي حديث ابن الزُّبير ، قال : لما قُتل عثمان ، قُلت : لا أَستقبلها أبَداً ، فلما مات أبي انقطع بي ثم اسْتمرّت مَرِيرتي .
يقال : اسْتمرّت مريرة فلان على كذا ، إذا اسْتَحكم أَمْرُه عليه وقَوِيت شَكِيمته فيه .
وأصله من الفَتل أن يَسْتَقيم للفاتل .
وكل شيء انقادت طريقتُه ، فهو مُسْتَمِرّ .
وقوله : لا أستقبلها ، أي لم تُصبْني مُصيبة مثلها قَطّ .
وفي حديث الوحي : ( إذا نَزل سَمِعت الملائكة صوتَ مَرار السِّلْسلة على الصَّفا ) .
المَرار ، أصله الحَبْل ، لأنه يُمَرّ ، أي : يُفْتَل .
وإن رُوِي ( إمرار السلسلة ) فَحسن .
يقال : أَمررت الشيء ، إذا جَرَرته ؛ قال الحادِرَةُ :
ونَقِي بصَالح مالنا أَحْسَابنا
ونُمر في الهَيْجا الرِّمَاحَ ونَدَّعِي

##### Türkçe

باب **الراء** ve **الميم**
**مر** , **رم** .
**رم** : **اللَّيث** dedi: **الرَّمُّ**: bir kısmı bozulmuş olan şeyin ıslahı; meselâ yıpranan bir ip gibi, onu yıpranır da onu ıslah edersin; yahut bir ev ki onun işini **مَرَمَّةً** olarak ıslah edersin.
Ve **رَمُّ الأمر**: dağılmasından sonra onun ıslahı.
Ve hadiste: (Size sığır sütlerini (tavsiye ederim); çünkü o, her ağaçtan (olanı) ıslah eder).
**ابن شُمَيل** dedi: **الرَّمّ** ve **الارْتِمام**: yemektir.
Dedi: ve **الرُّمَام**: bakladan, hayvanlar onu ağızlarıyla ıslah ettiğinde ondan ancak az bir şey elde eder.
Ve kuruya, yeşerdiği zaman: **رُمَامٌ** da denir.
**ابن الأعرابيّ** dedi: ve **المِرَمّة** (kesre ile): ineğin dudağı ve her çift tırnaklı olanın (dudağı); çünkü onunla yer.
Ve **المَرَمّة**: fetha ile, onda bir dildir (lehçedir).
Ve bana **المُنذريّ**, **أبي العبَّاس**’tan haber verdi, dedi: insanın dudağı ve çift tırnaklıların dudağı: **المِرَمّة** ve **المِقَمَّة**; tek tırnaklıların (deve vb.) dudağı: **المَشْفَر**.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) başka bir hadiste: **الرَّوْث** ve **الرِّمّة** ile istincâdan nehyetti.
**أبو عُبيد** dedi: **أبو عمرو** dedi: **الرِّمة**:
yıpranmış kemikler; **لَبيد** dedi:
والبيت إن تَعْرَمنّي رِمَّةٌ خَلَقاً
بعد المَمَات فإنّي كنتُ أَتّئِرُ
**أبو عُبيد** dedi: ve **الرَّميم**, **الرِّمّة** gibidir; Allah Teâlâ dedi: ( وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ ) ( يس : 78 ) .
Ondan denir: **رَمّ العَظْمُ**; o, **رِمّةً** olarak **يَرمّ**; ve o, **رَميم**’dir.
Ve bana **المنذرِيّ**, **ثَعلب**’den haber verdi, dedi: denir: **رَمّت عِظَامُه** ve **أَرَمَّت**; yıprandığı zaman.
Ve başkası dedi: **أَرَمّ العَظْمُ**; o hâlde o **مُرِمّ**’dir; ve **أَنْقى**; o hâlde o **مُنْقٍ**’dir; içinde **رِمٌّ** olduğu zaman; o da iliktir.
Ve ipten **الرُّمّة**, **الراء**’ın dammasıyla: parçalanmasından sonra ondan kalan şey; çoğulu: **رِمَم**; ve bununla **غَيْلان العدويّ** şairi: **ذو الرُّمّة** diye adlandırıldı; çünkü bir urcûzesinde dedi:
أَشْعث مَضْروب القَفَا مَوْتود
فيه بقايا رُمَّةِ التَّقْلِيدِ
Yani: kazığın başında, ona bağlanmış çadır ipinin **رُمّة**sinden kalan şey.
Ve bundan denir: ona şeyi **بِرُمّته** verdim; yani topluca.
Ve aslı: deveye sevk edilen ip; ve ondan **الأَعْشى**’nın sözü:
فقلتُ له هذه هاتها
بأَدْماء في حَبْل مُقْتَادِها
**أبو بكر**, “şeyi **برُمّته** aldı” sözlerinde dedi: iki söz:
Birincisi: **الرُّمّة**: esirin yahut kısas için öldürülmeye sevk edildiğinde öldürenin, öldürülmeye sevk edilmesi için bağlandığı ip parçasıdır; ve **عليَ**’nin sözü buna delâlet eder; kendisine, karısıyla bir adam gördüğünü söyleyip onu öldüren bir adam hakkında sorulduğunda dedi: iddiasına dair bir delil ikame eder ve dört kişi getirip şahitlik ettirirse (tamam); yoksa mutlaka ona **برُمَّته** verilsin.
Diyor ki: delil ikame etmezse, ailesi onu boynunda bir iple maktulün velilerine sürer; onunla öldürülür.
Diğer söz: şeyi tam, eksiksiz aldım; ondan hiçbir şey eksiltilmedi.
Ve aslı: devenin boynuna bir ip bağlanır; denir: ona deveyi **برُمّته** verdi; **الكُمَيت** dedi:
وَصْل خَرْقَاء رُمَّةٌ في الرِّمَام
Ve denir: şeyi **برُمَّته** aldım; ve **بزَغْبره** ile; ve **بجُمْلته** ile; yani onu bütünüyle aldım, ondan hiçbir şey bırakmadım.
Ve bir hadiste: “kavim **فأَرَمّ** etti.”
**أبو عُبيد** dedi: adam **أَرَمّ** eder, **إرْمَاماً**; sustuğu zaman. O hâlde o **مُرِمّ**’dir.
Ve **الإرْمَامُ**: sükûttur.
Ama **التّرَمْرُم**, adamın dudaklarını sözle hareket ettirmesidir.
Denir: falan **بحَرْف** ile **ما تَرَمْرم** etmedi; yani konuşmadı; ve şu şiir okundu:
إذا تَرَمْرَم أَغْضى كلُّ جَبَّار
Ve **أبو بكر** dedi: “**ما تَرَمْرم**” sözlerinde, mânası: hareket etmedi; **الكُمَيت** dedi:
تكاد الغُلاةُ الجُلْسُ مِنْهُنَّ كُلّما
تَرَمْرم تُلْقِي بالعَسِيب قَذَالهَا
Ve ( **ما ترمرم** )’in, **رام يريم**’den bina edilmiş olması caizdir; senin “kabı **خَضْخضت** ettim” demen gibi; aslı **خاض يخوض**’dandır; ve “deveyi **نَخْنَخت** ettim”; aslı: **أناخ**.
Ve **الرَّمْرَامة**: çölde bilinen bir ottur; ve **الرَّمْرام**: onun çok olanıdır.
Ve onların nefy babındaki sözlerinden: onun o işten **حَمٌّ**ı da yok **رَمٌّ**ı da; yani kaçış (çare) yok; ikisi de dammelenebilir.
**الليث** dedi: ama **حمُ**: mânası, onun önünde bir hükmün engel olmayışıdır.
Dedi: ve **رَمّ**: bir ek (uyak)tır; onların “**حَسَن بَسَن**” demeleri gibi.
**أبو عبيد** dedi: **الفراء** dedi: “onun **حُمٌّ**ı da yok **سُمٌّ**ı da” sözlerinde: yani onun senden başka bir derdi yok.
Ve “onun **حُمٌّ**ı da yok **رُمٌّ**ı da”: yani onun hiçbir şeyi yok.
Ama **الرُّمّ** hakkında, **ابن السِّكِّيت** dedi: denir: onun **ثُمٌّ**u da yok **رُمٌّ**u da; ve **ثُمّاً** da **رُمّاً** da mülk edinmez.
Dedi: ve **الثُّم**: insanların eşyası: su kapları ve kap-kacaklarıdır. Ve **الرُّمّ**: evin **مَرَمّة**sidir.
Dedim: söz budur; **اللَّيْث**’in dediği değil.
Ve **شَمر**’in hattıyla, **عُرْوة بن الزُّبَير** hadîsinde okudum; **أُحيحة بن الجُلاَح**’ı ve dayılarının onun hakkındaki sözünü zikrettiğinde: “Biz **ثُمَّة** ve **رُمَّة** ehli idik.”
Dedi: **أبو عُبيد** dedi: onları **الثاء** ve **الراء**’ın dammasıyla böyle rivayet ettiler; vech(i) bana göre: fetha ile **ثَمّه** ve **رَمّه** ehli.
Dedi: ve **الثَّم**: şeyin ıslahı ve sağlamlaştırılmasıdır; ve **الرَّم** (yemekten)dir; denir: **رَمَمت** **رَمّاً**.
**أبو عمرو** dedi: **الثَّمّ** ve **الرَّمّ**: şeyin ıslahı ve sağlamlaştırılmasıdır.
**شَمر** dedi: **هاشم بن عَبد مناف**, **أُحَيْحة بن الجُلاح**’tan sonra **سَلْمى بنت زيد النَّجّاريّة** ile evlendi; ona **شَيبة** doğurdu; **هاشم** öldü ve çocuk büyüdü; derken **المُطّلب بن عبد مناف** geldi; çocuğu gördü; onu annesinden çekip aldı; onu binitine bindirdi; Mekke’ye gelince insanlar dedi: **المُطَّلب** kölesini bindirdi; böylece ona: **عَبْد المُطَّلب** adı verildi.
Ve annesi dedi: “Biz **ثَمّه** ve **رَمّه** sahipleri idik; ta ki onun **ثَمِّه**si üzere ayağa kalkınca onu annesinden zorla çekip aldılar; dayılara karşı amcasının hakkı galip geldi.”
Dedim: bu harfi râviler böyle rivayet etti: **ذوي ثُمِّه ورُمِّه**. Ve **عُروة**’den de böyle rivayet edildi; **أبو عُبيد** onu inkâr etti. Doğru olan bana göre hadiste gelen şeydir.
Ve aslı, **ابن السِّكِّيت**’in dediğidir: onun **ثُمّ**u da yok **رُمّ**u da.
Öyleyse **الثُّمّ**: ev eşyasıdır; ve **الرُّمّ**: evin **مَرَمّة**sidir;
Sanki şunu istedi: onu doğurduğumdan, büyüyüp güçleninceye kadar onun işini ayakta tutanlar biz idik. Allah daha iyi bilir.
Ve onların dolaşan sözlerinden: falan, **بالطِّم والرِّمّ** ile geldi.
Mânası: karada ve denizde olan her şeyle geldi. **الطِّم** ile denizi kastetti; aslı **الطَّمّ** ( **الطاء**’ın fethasıyla)dır; **الرِّم**’e mukabele ettiği için **الطاء** kesrelendi; ve **الرِّمّ**: karada bitkiden ve başkasından olan şeydir.
Ve Arapların, yiyecekten düşeni ve en değersizini toplayıp yemek için yiyen ve pisliğinden sakınmayan kimseye şöyle dediğini işittim: falan **رمّام قَشّاش**.
Ve o, her **رُمَام**ı **يَتَرَمّم** eder; yani onu yer.
**ابن الأعرابي** dedi: falan, kapta olanı **رَمّ** etti: içindekinin hepsini yediği zaman.
**أبو زيد** dedi: denir: onu **بالمُرِمّات** ile attı; onu belâlarla attığı zaman.
**أبو مالك** dedi: onlar **المُسْكِتات**tır.
Ve **رَمِيم**: bir kadının adıdır.
**مر** : **أبو عُبيد**, **أبي زَيْدٍ**’den: dedi: **الأَمَرُّ**: bağırsaklardır; dışkının toplandığı yer; ve şu şiiri okudu:
ولا تُهْدِي الأمَرَّ ومَا يَلِيه
ولا تُهْدِنّ مَعْرُوق العِظَامِ
Dedi: ve **الكِسَائِيّ** dedi: ondan **الأَمَرَّيْن**i ve **البُرَحَيْن**i ve **الأَقْوَرَيْن**i buldum; yani ondan şerri buldum.
Dedim: bu harfler, Araplardan, **النون** ile cemaat lafzı üzere geldi; onların “**مَرَقَة** **مَرَقَيْن**” demeleri gibi.
Ama Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( **ماذا في الأَمَرَّين من الشِّفَاء** ) ise, o tesniyedir; ikisi **الثُّفّاء** ve **الصَّبِر**’dir; acılık **الصَّبر**’dedir, **الثُّفّاء**’da değil; onu ona galip kıldı.
Ve (**الأَمَرّ**)’ın müennesi: **المُرّى**; tesniyesi: **المُرَّيَان**.
Ve ondan, vasiyet hakkında **ابن مسعود** hadisi: “Onlar **المُرَّيان**dır: hayatta cimrilik ve ölüm anında savurganlık.”
**أبو عُبيد** dedi: onun sözü: “onlar **المُرَّيان**dır”: iki acı haslettir; bir tanesi: **المُرَّى**; **الصُّغْرَى** ve **الكُبْرَى** gibi; ikisinin tesniyesi: **الصُّغُريان** ve **الكُبْريان**; onları, içlerinde günah acılığı bulunduğu için acılığa nisbet etti.
**أبو عُبيد** dedi: ve **المُمَرّ**: bükümü güzel yapılmış iptir.
Dedim: ona **المرَار** ve **المَر** de denir; **ابْن الأَعْرابيّ** şu şiiri okudu:
ثم شَدَدْنا فَوْقَه بِمَرّ
بين خَشَاشَيْ بازلٍ جِوَرّ
Ve ipi **أَمْرَرْتُ** ederim, onu **أُمِرّه**; bükümünü sıktığım zaman.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( وَيَقُولُواْ سِحْرٌ ) ( القمر : 2 ) , yani sağlam, kuvvetli.
**الفَرّاء** dedi: mânası: gidecek ve bâtıl olacak; **مَرّ يَمُرّ**’den; gittiği zaman.
**الزّجّاج**, Allah Teâlâ’nın sözü: ( صَرْصَراً فِى يَوْمِ نَحْسٍ ) ( القمر : 19 ) hakkında dedi: yani sürekli uğursuzluk.
Ve denildi: o, uğursuzluğunda kuvvetli olandır.
Ve denildi: **مُسْتَمِرّ**, yani **مُرّ**.
Ve denildi: **مُسْتَمِرّ**: kendisine emredilende ve kendisi için musahhar kılınanda nüfuz eden, yürüyen.
Ve **المِرّة**: kuvvettir; çoğulu: **المِرَر**.
Allah Teâlâ dedi: ( الْقُوَى ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى ) ( النجم : 6 ) .
**الفَرّاء** dedi: **ذو مِرّة**: Allah Teâlâ’nın sözü: ( ( يُوحَى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى ( ) الْقُوَى ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى ) ( النجم : 5 و 6 ) nitelemesindendir.
Ve bana **المُنْذِريّ**, **الحَرّاني**’den, **ابن السِّكِّيت**’ten haber verdi, dedi: **المِرّة**: kuvvettir.
Dedi: **المِرّة**’nin aslı: bükümü sağlam yapmaktır.
Denir: ipi **أَمَرّ** ettim, **إِمْراراً**.
Dedi: ve **أبو الهَيْثم**’i şöyle derken işittim: adamla **مَارَرْتُ** ederim, **مُمَارَّةً** ve **مِرَاراً**; onu devirmek için onunla uğraştığın zaman; o da senden bunu ister.
Dedi: ve **المُمَرّ**: zor dişi deveye, terbiyeciden önce onu “geçirmek” için çağrılan kimsedir.
Dedi: ve **المُمَرّ**: zor dişi deveyi bağlayıp kuyruğundan tutmaya güç yetiren, sonra kaçmak istediğinde onu çekmesin diye iki ayağını yere kazık gibi diken kimsedir.
Ve onu kuyruğundan **أَمَرّ** etti; yani onu bir yanı bir yana çevirip bununla onu boyun eğdirinceye kadar; boyun eğince, **الإِمْرار** ile, onu terbiyeciye gönderir.
Ve ipin kuvvelerinden her bir kuvve: **مِرَّة**’dir; çoğulu: **مِرَر**.
**الأصمعيّ**, **الأَخْطل**’ın sözü hakkında:
إذا المِئُون أمِرّت فوقه حَمَلاَ
Diyetleri ve yükümlülükleri yüklenen bir adamı vasfetti; der ki: ondan, develerden yüzlükleri diyet olarak yüklenmesi hususunda sağlam güvence alındığında, onun sırtı üzerine “geçirildi”; yani **المِرار** ile, o da iptir, bağlandı; devenin sırtına yükü bağlandığı gibi; onları yüklendi ve ödedi.
Ve sözünün mânası: ( **حَمَلا** ): yani yüklendiği şeyin edasını garanti etti ve kefil oldu.
**اللِّحْياني** dedi: denir: falanı köprü üzerinden **أَمْرَرْتُ**, onu **أُمِرّه** **إِمْرَاراً**; onu onun üzerinden geçirdiğin zaman.
Dedi: ve denir: falan bana sövdü; ben ne **أَمْرَرْتُ** ettim ne **أَحْلَيْت**; yani ne acı söyledim ne tatlı.
Ve denir: bu yemek ağzımda **مَرّ** etti; yani acı oldu.
Ve aynı şekilde acı olan her şey.
Ve **المَرَارة**: isimdir.
Dedi: ve bazısı dedi: yemek **مَرّ** eder, **مَرَارةً** olarak **يَمَرُّ**. Bazısı: **يَمُرّ**. Ve gerçekten ben, ey yemek, **مَرِرْتُ**. Ve sen **تَمَرّ** edersin; **الطِّرمّاح** dedi:
لئن مَرّ في كِرْمان لَيْلِي لربّما
حَلاَ بين شَطّيْ بابِلٍ فالمُضَيّحِ
Dedi: ve **الفَرّاء**, bazı Araplardan şu şiiri okudu; **المُفضّل**’in ona okuttuğunu zikretti:
لِيَمْضُغني العِدا فأَمَرّ لَحْمي
فأَشْفَق من حِذاري أو أَتَاعَا
Dedi: ve bazısı ( **فأفرق** ) diye okudu; ikisinin mânası: dışkıladı. Ve **أتاع**: yani kustu.
Dedi: **الكسائيّ**, ( **مَرّ اللحم** )ı elifsiz bilmedi; ve ondan önceki beyti okudu:
ألا تلك الثَّعالبُ قد توالتَ
عليّ وحالَفت عُرْجاً ضِبَاعَا
لِتَأَكُلني فَمَرّ لهنّ لَحْمي
فأَذْرَق من حِذَارِي أو أتَاعَا
**ثَعلب**, **ابن الأَعْرابيّ**’den: yemek **مَرّ** eder, **يَمَرّ**.
Ve **مَرَّ يَمَرّ**: geçip gitmekten.
Ve denir: gerçekten ben **مَرِرْتُ**: **المِرّة**’dendir; **أَمَرّ** ederim, **مَرّاً** ve **مِرّةً**; o isimdir.
Ve başkası dedi: adamın **مَرِيرة**si **اسْتَمَرّت**; azmi kuvvetlendiği zaman.
Ve **الفراء**, Aziz ve Celil olanın sözü: ( يُعْرِضُواْ وَيَقُولُواْ سِحْرٌ ) ( القمر : 2 ) hakkında dedi: mânası: gidecek ve bâtıl olacak.
Dedim: onu, “gitti” mânasında **مَرّ يَمُرّ**’den yaptı.
Ve **الزّجّاج** dedi: Allah Teâlâ’nın sözü: ( وَيَقُولُواْ سِحْرٌ ) ( القمر : 19 ) mânası: sürekli.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( صَرْصَراً فِى يَوْمِ نَحْسٍ ) ( القمر : 19 ) hakkında dedi: **نحس**’in mânası: uğursuzluk. Ve **مُسْتَمِرّ**: sürekli uğursuzluk.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( فَمَرَّتْ بِهِ ) ( الأعراف : 189 ) hakkında dedi: mânası: onunla **اسْتَمرّت**; oturdu kalktı, onu ağırlaştırmadı; ( فَلَمَّآ أَثْقَلَت ) ( الأعراف : 189 ) yani doğumu yaklaştı.
Ve başkası dedi: ( وَيَقُولُواْ سِحْرٌ ) ( القمر : 2 ) yani kuvvetli.
Ve denildi: **مُستمر**, yani acı.
Denir: şey **مَرّ** etti, ve **أَمَرّ** etti, ve **اسْتَمَرّ** etti; acılıktandır.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى ) ( القمر : 46 ) yani daha şiddetli acılık.
Ve denir: bu ot, otların **أَمْرَار**ındandır. Ve tekil için: **المُرّة**.
Ve **المُرَارة** da: acı bir ottur; çoğulu: **مُرَار**.
**الأصمعي** dedi: develer **المُرَار**ı yediğinde dudakları ondan büzülür.
Ve **حُجْر**’e “**آكل المُرار**” denmesi ancak şundandır: onun bir kızı, **سَلِيح** krallarından bir kral tarafından esir alınmıştı; ona **ابن هَبُولة** denirdi; **حُجْر**’ün kızı dedi: sanki babam gelmiş; sanki o, **مُرَار** yiyen bir deve; yani dişlerini gösteren.
Dedi: ve **المُرار**ın bir tanesi: **مُرارة**; ve onunla adam adlandırıldı.
Bunu **أبو عُبيد**, **الأصمعيّ**’den nakletti.
Ve **المَرْمَارُ**: yağı olmayan, suyu çok nar; ve **الراجز** dedi:
مَرْمَارَة مِثْل النَّقَا المَرْمُور
Ve **المَرْمَر**: sert bir mermer türüdür; ve **الأعْشَى** dedi:
كدُمْيةٍ صُوِّر مِحْرَابُها
بِمُذْهَبٍ ذي مَرْمَرٍ مائِرِ
**ابن شُميل** dedi: adamın işi bozulmadan sonra düzeldiğinde ona denir: **قد اسْتَمَرّ**.
Dedi: ve Araplar der: çocukların en ümit vereni, ahmaklıkla başlayıp sonra **يَسْتمرّ** edendir; ve **الأَعْرابيّ**, karısına hitap ederek şu şiiri okudu:
يا خَيْرُ إنِّي قد جَعلتُ أَسْتَمِرّ
أَرْفع مِن بُرْدَيّ ما كُنتُ أَجُرّ
Ve **اللّيث** dedi: yolu boyun eğmiş olan her şey, **مُسْتَمِرّ**’dir.
**ابن السِّكّيت**: denir: falan o işi **آونةً** yapar; onu defalarca yapıp defalarca bıraktığı zaman.
Ve denir: falan onu **تاراتٍ** yapar; ve onu **تِيَراً** yapar; ve onu **ذاتَ المِرار** yapar.
Bunun hepsinin mânası: onu defalarca yapar ve defalarca bırakır.
Dedi: **المَرَارة**: deve hariç her hayvan içindir; çünkü devenin **مَرارة**sı yoktur.
Dedi: ve **المرّة**: bedenin mizaçlarından bir mizaçtır.
Ve **المَرِيرة**: nefsin izzetidir.
Ve **مُرارة**, isimlerdendir.
Ve **مُرّة**: Kureyş’ten bir kabilenin babasıdır.
Ve **بَطن مُرّ**: bir yerdir.
**أبو عُبيد**, **الفراء**’dan: yemekte **زُؤَان** vardır, ve **مُرَيْرَاء**, ve **رُعَيْداء**; hepsi, atılıp çıkarılan şeylerdendir.
Ve **الأمْرار**: Benî Fezâre diyarında bilinen sulardır.
Ve hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) koyundan yediyi kerih gördü: kan, **المَرَار**, hayâ, bez, erkeklik uzvu, iki testis, mesane.
**القُتيبي** dedi: muhaddis, ( **الأَمَرّ** ) demek istedi; **المَرار** dedi; ve **الأَمَرّ**: bağırsaklardır.
**ثَعلب**, **ابن الأعرابي**’den: **مَرْمَر** etti; öfkelendiği zaman.
Ve **رَمْرَم** etti; işini ıslah ettiği zaman.
Ve başkası dedi: **مُرَامِرَات**: insanların yanında ondan hiçbir şey kalmamış eski hece harfleridir.
Dedim: bir bedevîyi, onların bir sözünde şöyle derken işittim: **وَذَلٌ وَذَلٌ**; bir çakıl taşını **يُمَرْمِر** eder ve onu çiğner.
**يُمَرْمر**: aslı **يُمَرِّر**’dir; yani ona yer yüzü üzerinde yuvarlar.
**ابن السِّكيت** dedi: iplerden **المَرِيرة**: ince olan, uzun olan ve bükümü sağlam olan şeydir.
Ve onlar: **المَرَائر**’dir.
Ve onun **مريره**si **استمر** etti; yani zayıflıktan sonra kuvvetlendi.
Ve denir: falan oğulları **المُريّان**ı otlattı; ikisi **الآلاء** ve **الشِّيح**’tır.
Ve **ابن الزُّبير** hadîsinde dedi: Osman öldürüldüğünde dedim: onu asla karşılamam; babam ölünce benden kesildi; sonra **مَرِيرتي** **اسْتمرّت**.
Denir: falanın **مريرة**si şu şeye **اسْتمرّت**; onun üzerinde işi sağlamlaştığı ve onda azmi kuvvetlendiği zaman.
Ve aslı, bükümden: bükene düzgün gelmesidir.
Ve yolu boyun eğmiş olan her şey, **مُسْتَمِرّ**’dir.
Ve onun sözü: “onu karşılamam”: yani bana asla onun gibi bir musibet isabet etmedi.
Ve vahiy hadîsinde: (İndiğinde, melekler safâ üzerinde zincirin **مَرار** sesini işitirler).
**المَرار**, aslı iptir; çünkü o **يُمَرّ** edilir; yani bükülür.
Ve eğer ( **إمرار السلسلة** ) diye rivayet edilmişse, güzeldir.
Denir: şeyi **أَمررت** ettim; onu çektiğim zaman; **الحادِرَةُ** dedi:
ونَقِي بصَالح مالنا أَحْسَابنا
ونُمر في الهَيْجا الرِّمَاحَ ونَدَّعِي

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم وما بعدها في المضاعف والمطابق)
 (من)  الميم والنون أصلان. أحدهما يدلُّ على قطع وانقطاع، والآخر على اصطناع خير.
الأوّل [المنّ]: القطع، ومنه يقال: مَنَنْتُ الحبلَ: قطعته. قال الله تعالى: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. والمَنُون: المنيّة، لأنها تنقص العدد وتقطع المدَد. والمنُّ: الإعياء، وذلك أنَّ المُعْيِيَ ينقطع عن السَّير. قال:
* قلائصاً لا يشتَكين المَنَّا *
والأصل الآخر المَنُّ، تقول([1]): مَنّ يمنّ منَّاً، إذا صنع صُنعاً جميلاً. ومن الباب المُنّة، وهي القُوَّة التي بها قِوام الإنسان، وربما قالوا: مَنَّ بيدٍ أسداها، إذا قَرَّع بها. وهذا يدلُّ على أنّه قطع الإحسان، فهو من الأوّل.
(مه)  الميم والهاء كلمتان تدلُّ إحداهما على زَجْر، والأخرى على مَنْظَرٍ ولَذَّةٍ.
فالأولَى قولهم: مَهْ([2]). ومهمه به: زَجره بقوله له ذلك. والمَهْمَه: الخَرق الأملس الواسع.
والأخرى قولهم: ليس له مَهَهٌ، إذا لم يكن جميلاً. ويقولون: "كل شيء مَهَهٌ ومَهَاهٌ إلاَّ النِّساء وذكرَهُنّ([3])". والمَهاهُ: اللّذَّة. أنشدنا القَطّان عن ثعلب:
وليس لعيشنا هذا مَهَاهٌ *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ([4])(مت)  الميم والتاء أصيل يدلُّ على مدٍّ ونَزْع في الشيءُ. يقال مَتَتُّ ومدَدْتُ. ومنه قولهم يَمُتّ بكذا، إذا توصَّل بقرابةٍ وما أشبهها. ومنه المَتُّ: النَّزْع من البِئر على غير بَكَرة.
(مث)  الميم والثاء كلمتان. يقولون: مثَّ يدَه: مسحها ومَثَّ الشَّيء، إذا كان يرشَح دَسَماً. وقال ابن دريد([5]): مثَّ شارِبُه، إذا أكل دَسَماً فبقي عليه.
(مج)  الميم والجيم كلمتانِ إحداهما تخليطٌ في شيء، والثانية رَمْيٌ للشيء بسرعة.
فالأولى المجمجة: تخليطٌ فيما يُكتَب. ومَجمَجَ في أخباره: لم يَشْفِ ولم يُفصِح.
والأخرى مَجَّ الشرابَ من فيه: رمى به. والشَّراب مُجَاج العِنَب. والمَطَر مُجَاج المُزْن. والعسل مُجاج النَّحْل. وهو هرِم ماجٌّ: يمجُّ ريقَه ولا يستطيع أن يَحبسه من كِبره. ومن باب السرعة أمَجَّ في البلاد إمجاجاً: ذهب. وأمَجَّ الرّجُل: أسرَعَ في عَدْوِه.
(مح)  الميم والحاء ثلاثُ كلماتٍ لا تنقاس على أصلٍ واحد: الأولى مَحَّ الشَّيء وأَمَحَّ، إذا دَرَسَ وَبلِيَ. والمَحُّ: الثَّوْبُ البالي.
والثانية: الرَّجل* المَحَّاح: الكذّاب الذي يُرِي بكلامه ما لا يفعله.
والثالثة المُحُّ: صُفْرة البَيض. ويقال: المَاحُ بياضها([6]).
(مخ)  الميم والخاء كلمةٌ تدلُّ على خالصِ كلِّ شيء. منه مُخُّ العظم، معروف. وأمَخَّتِ الشَّاة: كثُر مخُّها. وربما سمَّوا الدماغ مُخَّاً. قال:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى المُخُّ الذي في الجماجمِ([7])وخالصُ كلِّ شيءٍ مُخُّه.
(مد)  الميم والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على جَرِّ شيءٍ في طول، واتّصال شيء بشيء في استطالة. تقول: مدَدْت الشيءَ أمدُّه مَدَّاً. ومَدَّ النهرُ، ومَدَّهُ نهرٌ آخر، أي زاد فيه ووَاصله فأطال مدّته. وأمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ. ومنه أمَدَّ الجُرْح: صارت فيه مِدَّةٌ، وهي ما يخرج. ومنه مددت الإبل مدّاً: أسقيتها الماء بالدَّقيق أو بشيءٍ تمدّه به([8]). والاسم المَدِيد. ومدُّ النهارِ: ارتفاعُه إذا امتدَّ. والمِداد: ما يكتب به، لأنَّهُ يُمَدُّ بالماء. ومددت الدّواةَ وأمددتها. والمَدَّة: استمدادك من الدَّواة مدَّةً بقلمك. ومن الباب المُدُّ من المكاييل، لأنَّه يمدّ المكيل بالمكيل مثله.
ومما شذّ عن الباب ماءٌ إمِدَّانٌ: شديد المُلوحة.
(مر)  الميم والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على مضيِّ شيءٍ، والآخر على خلاف الحلاوة والطِّيب.
فالأوّل مرّ الشيء يمُرّ، إذا مضَى. ومَرُّ السَّحابِ: انسحابُه ومضيُّه. ولقيته مرّةً ومرتين إنّما هو عبارة عن زمانٍ قد مرّ. ويقولون: لقيته مرّة من المرّ، يجمعون المرّة على المَرّ.
والأصل الآخر أمَرَّ الشَّيءُ يُمِرّ ومَرّ، إذا صار مرّاً. ولقيت منه الأمرَّينِ، أي شدائد غير طيِّبَة. والأمرّان: الهمّ والمرَض([9]). والأمرّ: المصارين يجتمع فيها الفَرث. قال:
ولا تُهْدِي الأمَرَّ وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ([10])وسمِّي الأمرَّ لأنّه غير طيّب. ثم سمِّيت بعد ذلك كلُّ شدّةٍ وشديدة بهذا البناء. يقولون: أمررت الحبلَ: فتَلتُه، وهو مُمَرّ. والمرّ: شِدّة الفَتْل. والمرير: الحبل المفتول. وكذلك المريرة: القُوّة منه. والمَرِيرة: عِزّة النَّفس. وكلُّ هذا قياسُه واحد. والمُرَار: شجرٌ مُرّ.
أمَّا المَرمر فضربٌ من الحجارة أبيض صافٍ. والمَرْمَرَة أيضاً: نَعمة الجِسم وتَرجرُجُه. وامرأة مَرْمارة، إذا كانت تترجرج من نَعمتها.
(مز)  الميم والزاء أصلانِ: أحدهما طعمٌ من الطعوم، والآخر [يدلُّ] على مزيّةٍ وفضل.
فالأول: المُزُّ: الشّيءُ بين الحامض والحُلْو. ويقولون: سمِّيت الخمر مُزَّاءً([11]) من هذا، وقيل بل هو من القياس الآخر.
والأصل الآخر الفضل. وله عليه مِزٌّ([12])، أي فَضْل. والمُزَّاء منه؛ يقولون: هذا الشراب أمزُّ من هذا، أي أفضل. قالوا: والمُزّاء اسم، ولو كان نعتاً لقيل مَزَّاءُ. والتمزُّز: تمصُّص الشَّرابِ قليلاً قليلاً. ويمكن أن يكون هذا من الأوَّل.
(مس)  الميم والسين أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَسِّ الشّيء باليد. ومَسِسْتُهُ أَمَسُّهُ. وربما قالوا: مَسَسْتُ أَمُسُّ. والممسُوسُ: الذي به مَسٌّ، كأنَّ الجِنّ مسَّتْه. والمَسُوس من الماء: ما نالته الأيدي. قال:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا مَسُوسا([13])(مش)  الميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء وسهولةٍ ولُطف. منه المُشَاش، وهي العظام اللَّيِّنة، يقال مششتها أمُشُّها. قال:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في المُشاشِ آلفاً كلَّ مَجزِرِ([14])والمشاش: الطِّينة اللَّيِّنة تُغرس فيها النخلة. قال:
* راسِي العُروقِ في المُشاشِ البجباجْ([15]) *
وهو طيِّب المُشاش، إذا كان بَرَّاً طيّباً. ويقولون: فلانٌ يمُشُّ مالَ فلانٍ، إذا أخَذَ منه الشَّيءَ بعد الشَّيء. ومنه مَشُّ اليد، إذا مُسِحت بمنديلٍ، لا يكون ذلك إلاّ بسهولة ولين. والمَشُوش، هو المِنديل. ومَشَشت النّاقَة: حلَبتُها وتركتُ في الضَّرعِ بعضَ اللَّبن. ومَشَّ الشَّيءَ: دافه في ماءٍ حتَّى يلينَ ويذوب. ويقال: مات ابنٌ لأمِّ الهَيثَم([16]) فسألناها فقالت: "ما زلت أَمُشُّ له الأشْفِيَة([17]) ألدُّه تارةً وأُوجِره* أخرى، فأبى قضاءُ الله تعالى". ومن الباب المَشَش: كلُّ ما شخَص من عظمٍ وكان له حَجْم، ويكون ذلك من عيبٍ يُصِيب العَظْم.
(مص)  الميم والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على شِبه التذوُّق للشّيء، وأخْذِ خالِصِه. من ذلك مَصِصْتُ الشيء أمَصُّه، وامتصصته أمتصُّه. والمصمصة: خلاف المَضمضة، لأنّ المصمصة بالصاد يكون بطرف اللِّسان. ومنه مُصاص الشيء: خالصه، وهو مقيسٌ من امتصصت الشيء، فهو الخالص الذي يُمتصّ. وفرس مُصامِصٌ: خالص العربية.
(مض)  الميم والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَغْط الشَّيء للشيء.
منه مضَّنِي الشَّيءُ وأمضَّني: بلغ منِّي المشقّة، كأنّه قد ضغطك. والمضمضة: تحريك الماء في الفَم وضغطه. والكحلُ يمضُّ العين، إذا كانت لـه حُرْقة. ومَضِيضُه: حُرقَته. ويقولون: مِضِّ([18])، وهي حكايةٌ لشيءٍ يفعله الإنسان بشفته إذا أطمَعَ في الشيء([19]). يقولون للرّجُلِ إذا أقرَّ بحقٍّ عليه: مِضِّ. ومثلٌ من أمثالهم: "إنَّ في مِضِّ لطَمَعاً"، قالوا: وذلك إذا سُئِل حاجةً فكسر شفَتَيه.
(مط)  الميم والطاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مدِّ الشيء. ومَطُّه: مَدُّه. والقياس فيه وفي المُطَيطاء واحدٌ، وهو المشيُ بتبختُر، لأنَّه إذا فعل مَطّ أطرافَه. قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]، قالوا: أصله يتمطَّط، فجعلت الطاء الثالثة ياءً للتخفيف، ومطَّ حاجِبَيه: تكبَّر، وهو منه. ومنه المَطِيطة: الماء المختلِط بالطِّين؛ وهذا يكون إذا مدّ الماءَ مياهُ سيلٍ كدرة.
(مظ)  الميم والظاء كلمةٌ تدلُّ على مشارَّة ومنازعة. وماظَظْتُه مماظّة ومِظاظا: شارَرتُه ونازعته. وفي الحديث: "لا تُمَاظَّ جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس". ومن غير هذا المَظُّ: رمَّان البَرِّ.
(مع)  الميم والعين كلمةٌ تدلُّ على اختلاطٍ وجلبةٍ وما أشبه ذلك. منه المَعْمعة: صوت الحريق وصوت الشُّجعان في الحرب. والمَعمعان: شدّة الحرّ. قال ذو الرمة:
حَتَّى إذا معمعانُ الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([20])ومما ليس من هذا الباب "مَعَ"، وهي كلمةُ مصاحبةٍ، يقال: هذا مع ذاك. ويقولون في صفة النساء([21]): "منهنَّ معْمَع، لها شَيْئها أجْمَع"، وهي التي لا تعطي أحداً شيئاً يكون معها أبداً.
(مغ)  الميم والغين يدلُّ على شِبه ما مضى ذكره. يقولون: المغمغة: الاختلاط. قال رؤبة:
* الخُلُقِ المُمَغْمَغِ([22]) *
ويقولون: مغمغ طعامَه، إذا روَّاه دسماً.
(مق)  الميم والقاف أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتجاوُزِ حدّ. والطَّويل البائن أمَقُّ بيَّن المَقَق. والمُقَامِق من الرِّجال: الذي يتكلَّم بأقصى حَلْقه ويتشدَّق. ويقولون: مَققْت الطَّلعةَ: شقَقْتُها.
(مك)  الميم والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على انتقاء العَظْم، ثم يقاس على ذلك. يقولون: تمكَّكت العظم: أخرجت مُخَّه. وامتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: شربه. والتمكّك: الاستقصاء. وفي الحديث: "لا تُمككُوا على غرمائكم([23])". ويقال: سمِّيت مكّة لقلّة الماء بها، كأنَّ ماءها قد امتُكَّ. وقيل سمِّيت لأنها تمُكُّ مَن ظَلَمَ فيها، أي تُهلِكه وتَقْصِمُه كما يمكُّ العظم. وينشدون:
 * يا مَكَّةُ الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *
(مل)  الميم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على تقليب شيء، والآخر على غَرَضٍ([25]) من الشَّيء.
فالأوَّل مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ، وذلك تقليبك إيَّاها فيها. والمَلَّة: الرَّماد أو التُّرابُ الحارّ. ويقال: أطعمنا خبزَ ملّةٍ وخبزةً مليلاً. والمُلْمُول: المِيل: لأنَّه يقلّب في العين عند الكَحْل.
ومن الباب طريقٌ مُمَلٌّ: سُلِك حتَّى صار مَعْلماً. قال:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])والمَلِيلة: حُمَّى في العِظام: كأنَّها تقلِّب. وباتَ يتملمَلُ على فِراشه، أي يَقْلَق ويتضَوَّر عليه، حتَّى كأنَّه على مَلَّة؛ والأصل يتملّل.
ومن الباب امتلَّ يَعدُو، وذلك إذا أسرَعَ* بعضَ الإسراع.
والباب الآخَر مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً: سئِمْتُه. وأملَلْتُ القومَ: شَقَقْتَ عليهم حَتَّى مَلُّوا؛ وكذا أملَلْتُ عليهم.
فأمَّا إملالُ الكتاب وتفسير المَلَّة فقد ذُكِرَتا في الميم واللام والحرف المعتلّ.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "المن من يقول".
([2]) في الأصل: "مكه" تحريف. وبعدها كلام مقحم وهو "إذا زجروه ومهمه به زجروره".
([3]) أي يغار الرجل ويغضب عند ذكر حرمه، والأصوب أن المهه هنا بمعنى اليسير الهين.
([4]) البيت لعمران بن حطان، كما في اللسان (مهه). والأصمعي يرويه: "مهاة".
([5]) الجمهرة (1: 48).
([6]) أي بياض البيضة. والماح بتخفيف الحاء. وكذا وردت في هذه المادة من المجمل واللسان، والصواب أن تذكر في مادة (ميح)، كما في القاموس.
([7]) البيت للنجاشي الشاعر يهجو هند بنت عاصم. البيان (3: 109) (والخزانة 4: 147). وأنشده في اللسان (مخخ، نقا) بدون نسبة.
([8]) في اللسان: "أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم".
([9]) في المجمل: "الهرم والمرض"، وفي أساس البلاغة "المرض والهرم" وفي اللسان: "الشر والأمر العظيم"، وفي القاموس: "الفقر والهرم، أو الصبر والثفاء"، وهما نبتان. وفي جنى الجنتين: "العري والجوع".
([10]) قبله في اللسان (مرر):
إذا ما كنت مهدية فأهدي *** من المأنات أو فدر السنام
([11]) في المجمل: "والمزة: الخمر اللذيذة الطعم. والمزاء اسم لها".
([12]) المز، هذا بكسر الميم.
([13]) لذي الإصبع العدواني، كما في اللسان (مسس).
([14]) البيت لعروة بن الورد، في ديوانه 93.
([15]) في الأصل: "البجاج"، صوابه في المجمل.
([16]) في الأصول: "الهشم"، صوابه في المجمل واللسان، وانظر بعض أحاديث أم الهيثم في أمالي القالي (3: 96) والمزهر (2: 539، 546).
([17]) وكذا في المجمل، وهو جمع شفاء، وفي اللسان "الشفاء دواء معروف، وهو ما يبرئ من السقم، والجمع أشفية وأشاف". وبدله في اللسان: "الأدوية".
([18]) مض، بكسر الميم والضاد المشددة.
([19]) هي أن يقول الإنسان بطرف لسانه شبه لا، وهي مع ذلك كلمة مطمعة في الإجابة.
([20]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (رطب، نشش). وصدره في (أجج). وقد سبق في (أج).
([21]) هو في حديث أوفى بن دلهم، كما في اللسان (معع).
([22]) وكذا اقتصر على هذا القدر في المجمل. وفي اللسان:
* ما منك خلط الخلق الممغمغ *
          وفي الديوان 97:
* ما منك خلط الكذب الممغمغ *
([23]) في الأصل: "لا تمكو"، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "يقول: لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة، وارفقوا بهم في الاقتضاء والأخذ". وفي المجمل: "على غير مائكم".
([24]) بعده في اللسان: * ولا تمكي مذحجاً وعكا *
([25]) الغرض، بالتحريك، الضجر والملال.
([26]) لأبي دواد الإيادي، كما في المجمل واللسان (ملل).

ـ

##### Türkçe

(**باب الميم وما بعدها في المضاعف والمطابق**)
 (**من**)  **الميم والنون** iki asıldır. Bunlardan biri kesmeye ve kesilmeye delâlet eder; diğeri hayır yapmaya (güzel iş işlemeye) delâlet eder.
Birincisi [**المنّ**]: kesmedir; bundan dolayı denir ki: **مَنَنْتُ الحبلَ**: onu kestim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. Ve **المَنُون**: ölüm (ecel)dir; çünkü sayıyı eksiltir ve müddetleri keser. Ve **المنُّ**: bitkinliktir; bu da, bitkin olanın yürüyüşten kesilmesi sebebiyledir. Dedi ki:
* قلائصاً لا يشتَكين المَنَّا *
Diğer asıl ise **المَنُّ**dur; dersin([1]): **مَنّ يمنّ منَّاً**; güzel bir iş yaptığı zaman. باب’dan **المُنّة** vardır; o, insanın ayakta durmasının kendisiyle olduğu kuvvettir. Bazen derler: **مَنَّ بيدٍ أسداها**; onunla azarladığı zaman. Bu, onun iyiliği kestiğine delâlet eder; o hâlde birincidendir.

(**مه**)  **الميم والهاء** iki kelimedir; bunlardan biri azarlamaya, diğeri görünüşe ve lezzete delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **مَهْ**([2]). Ve **مهمه به**: ona bununla söyleyerek onu azarladı. Ve **المَهْمَه**: geniş, düz, yumuşak çöl.
Diğeri onların sözü: **ليس له مَهَهٌ**; güzel olmadığı zaman. Ve derler: "كل شيء **مَهَهٌ** و**مَهَاهٌ** إلاَّ **النِّساء** و**ذكرَهُنّ**([3])". Ve **المَهاهُ**: lezzettir. Bize **القَطّان** **ثعلب**’den rivayetle okuttu:
وليس لعيشنا هذا مَهَاهٌ *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ([4])

(**مت**)  **الميم والتاء** asıl olup şeyde bir uzatmaya ve çekip çıkarmaya delâlet eder. Denir: **مَتَتُّ** ve **مدَدْتُ**. Bundan onların sözü: **يَمُتّ بكذا**; akrabalık ve benzeriyle ulaştığı zaman. Bundan **المَتُّ**: makaraya (çıkrığa) dayanmaksızın kuyudan çekip çıkarmadır.

(**مث**)  **الميم والثاء** iki kelimedir. Derler: **مثَّ يدَه**: onu sildi. Ve **مَثَّ الشَّيء**; yağ sızdırır olduğu zaman. **ابن دريد**([5]) dedi: **مثَّ شارِبُه**; yağlı yedi de üzerinde kaldığı zaman.

(**مج**)  **الميم والجيم** iki kelimedir; bunlardan biri bir şeyde karıştırmadır, ikincisi bir şeyi süratle atmaktır.
Birincisi **المجمجة**: yazılanda karıştırmadır. Ve **مَجمَجَ في أخباره**: ne doyurdu ne de açıkladı.
İkincisi: **مَجَّ الشرابَ من فيه**: onu attı. Ve içecek, **مُجَاج العِنَب**’dir. Ve yağmur, **مُجَاج المُزْن**’dir. Ve bal, **مُجاج النَّحْل**’dir. Ve o, yaşlı, **ماجٌّ**dur: tükürüğünü çıkarır ve yaşlılığından onu tutamaz. Sürat باب’ından: **أمَجَّ في البلاد إمجاجاً**: gitti. Ve **أمَجَّ الرّجُل**: koşusunda süratlendi.

(**مح**)  **الميم والحاء** tek bir asla kıyaslanmayan üç kelimedir: birincisi **مَحَّ الشَّيء** ve **أَمَحَّ**; silinip eskidiği zaman. Ve **المَحُّ**: eski elbisedir.
İkincisi: **الرَّجل المَحَّاح**: sözüyle yapmadığını gösteren yalancı.
Üçüncüsü **المُحُّ**: yumurtanın sarılığıdır. Ve denir: **المَاحُ** onun beyazıdır([6]).

(**مخ**)  **الميم والخاء** her şeyin hâlis olanına delâlet eden bir kelimedir. Ondan **مُخُّ العظم**; bilinir. Ve **أمَخَّتِ الشَّاة**: iliği çoğaldı. Bazen beyne **مُخّاً** adını verirler. Dedi ki:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى المُخُّ الذي في الجماجمِ([7])
Ve her şeyin hâlisi onun **مُخُّه**’dur.

(**مد**)  **الميم والدال** bir tek asıldır; bir şeyi uzunlamasına çekmeye ve bir şeyin bir şeye uzayarak bitişmesine delâlet eder. Dersin: **مدَدْت الشيءَ أمدُّه مَدَّاً**. Ve **مَدَّ النهرُ**; ve onu başka bir nehir **مَدَّهُ**; yani onda arttı ve ona bitişti de onun uzamasını uzattı. Ve **أمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ**. Bundan **أمَدَّ الجُرْح**: onda **مِدَّةٌ** oldu; o da çıkan şeydir. Bundan **مددت الإبل مدّاً**: onlara suyu unla yahut onunla uzattığın bir şeyle içirdim([8]). İsim **المَدِيد**’dir. Ve **مدُّ النهارِ**: uzadığı zaman onun yükselmesidir. Ve **المِداد**: kendisiyle yazılan şeydir; çünkü su ile uzatılır. Ve **مددت الدّواةَ** ve **أمددتها**. Ve **المَدَّة**: kaleminle hokkadan bir **مدَّةً** istemendir. باب’dan ölçülerden **المُدُّ** vardır; çünkü ölçülen şeyi onun benzeri bir ölçüyle uzatır.
Ve باب’dan şâz olan: **ماءٌ إمِدَّانٌ**: şiddetli tuzludur.

(**مر**)  **الميم والراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyin geçip gitmesine, diğeri tatlılığın ve hoşluğun zıddına delâlet eder.
Birincisi: **مرّ الشيء يمُرّ**; geçtiği zaman. Ve **مَرُّ السَّحابِ**: onun sürüklenmesi ve geçip gitmesidir. Onu bir kere ve iki kere görmem, ancak geçmiş bir zamanın ifadesidir. Ve derler: **لقيته مرّة من المرّ**; **المرّة**’yi **المَرّ** üzerine cem ederler.
Diğer asıl: **أمَرَّ الشَّيءُ يُمِرّ** ve **مَرّ**; acı olduğu zaman. Ve ondan **الأمرَّينِ** ile karşılaştım; yani hoş olmayan şiddetler. Ve **الأمرّان**: keder ve hastalıktır([9]). Ve **الأمرّ**: içinde dışkı artığının toplandığı bağırsaklardır. Dedi ki:
ولا تُهْدِي الأمَرَّ وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ([10])
**الأمرّ** diye adlandırıldı; çünkü hoş değildir. Sonra bundan sonra her şiddet ve şiddetli şey bu bina ile adlandırıldı. Derler: **أمررت الحبلَ**: onu büktüm; o da **مُمَرّ**dur. Ve **المرّ**: bükmenin şiddetidir. Ve **المرير**: bükülmüş iptir. Keza **المريرة**: ondan kuvvettir. Ve **المَرِيرة**: nefsin izzetidir. Bütün bunların kıyası birdir. Ve **المُرَار**: acı bir ağaçtır.
أما **المَرمر** ise beyaz, saf bir taş türüdür. Ve **المَرْمَرَة** de: bedenin yumuşaklığı ve sallanmasıdır. Ve **امرأة مَرْمارة**; yumuşaklığından sallanır olduğu zaman.

(**مز**)  **الميم والزاء** iki asıldır: bunlardan biri tatlardan bir tattır; diğeri [delâlet eder] bir meziyete ve fazlalığa.
Birincisi: **المُزُّ**: ekşi ile tatlı arasındaki şeydir. Ve derler: şarap bu sebeple **مُزَّاءً**([11]) diye adlandırıldı; denildi ki bilakis o diğer kıyastandır.
Diğer asıl fazlalıktır. Onun üzerinde **مِزٌّ**([12]) vardır; yani fazlalık. Ve ondan **المُزَّاء**; derler: bu içecek bundan daha **أمزُّ**dur; yani daha faziletlidir. Dediler: **المُزّاء** bir isimdir; eğer sıfat olsaydı **مَزَّاءُ** denilirdi. Ve **التمزُّز**: içeceği az az emip tatmaktır. Bu, birinciden de olabilir.

(**مس**)  **الميم والسين** sahih tek bir asıldır; elle bir şeyi yoklamaya delâlet eder. **مَسِسْتُهُ أَمَسُّهُ**. Bazen derler: **مَسَسْتُ أَمُسُّ**. Ve **الممسُوسُ**: kendisinde **مَسٌّ** olan; sanki cin ona dokunmuş gibi. Ve sudan **المَسُوس**: ellere değmiş olan. Dedi ki:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا مَسُوسا([13])

(**مش**)  **الميم والشين** sahih bir asıldır; şeyde yumuşaklığa, kolaylığa ve inceliğe delâlet eder. Ondan **المُشَاش** vardır; o yumuşak kemiklerdir; denir: **مششتها أمُشُّها**. Dedi ki:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في المُشاشِ آلفاً كلَّ مَجزِرِ([14])
Ve **المشاش**: hurma fidanının dikildiği yumuşak çamurdur. Dedi ki:
* راسِي العُروقِ في المُشاشِ البجباجْ([15]) *
Ve o, **طيِّب المُشاش**tır; iyi, hoş olduğu zaman. Ve derler: falan, falanın malını **يمُشُّ**; ondan şeyi şeyden sonra aldığı zaman. Bundan **مَشُّ اليد**; mendille silindiği zaman; bu ancak kolaylık ve yumuşaklıkla olur. Ve **المَشُوش**: mendildir. Ve **مَشَشت النّاقَة**: onu sağdım ve memede sütün bir kısmını bıraktım. Ve **مَشَّ الشَّيءَ**: yumuşayıp eriyinceye kadar onu suda karıştırdı. Ve denir: **ابنٌ** **لأمِّ الهَيثَم**([16]) öldü; ona sorduk da dedi ki: "Allah Teâlâ’nın hükmü reddetti; ben ona **الأشْفِيَة**([17])’yi durmadan **أَمُشُّ** ediyordum; bir kere ağzına damlatıyor, başka bir kere boğazına akıtıyordum". باب’dan **المَشَش**: kemikten sivrilen ve hacmi olan her şeydir; bu, kemiğe isabet eden bir ayıptan olur.

(**مص**)  **الميم والصاد** sahih bir asıldır; bir şeyi tatmaya benzer bir şeye ve onun hâlisini almaya delâlet eder. Bundan **مَصِصْتُ الشيء أمَصُّه** ve **امتصصته أمتصُّه**. Ve **المصمصة**: **المَضمضة**’nin zıddıdır; çünkü **المصمصة** ص ile dilin ucuyladır. Bundan **مُصاص الشيء**: onun hâlisi; bu, **امتصصت الشيء**’den kıyaslıdır; o hâlis olan, emilen hâlistir. Ve **فرس مُصامِصٌ**: hâlis Arap (soyu).

(**مض**)  **الميم والضاد** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye baskı yapmasına delâlet eder.
Bundan **مضَّنِي الشَّيءُ** ve **أمضَّني**: benden meşakkate ulaştı; sanki seni sıkıştırmış gibi. Ve **المضمضة**: ağızda suyu hareket ettirmek ve onu sıkıştırmaktır. Ve sürme gözü **يمضُّ** eder; onda yanma olduğu zaman. Ve onun **مَضِيضُه**: yanmasıdır. Ve derler: **مِضِّ**([18]); bu, insanın bir şeye tamah ettiği zaman dudağıyla yaptığı bir şeyin hikâyesidir([19]). Bir hak ikrar eden adama derler: **مِضِّ**. Onların darbımesellerinden bir misal: "إنَّ في **مِضِّ** لطَمَعاً"; dediler: bu, bir ihtiyaç istendi de iki dudağını kırdığı zamandır.

(**مط**)  **الميم والطاء** sahih bir asıldır; bir şeyi uzatmaya delâlet eder. Ve **مَطُّه**: onu uzatmaktır. Kıyas onda ve **المُطَيطاء**’da birdir; o da salınarak yürümektir; çünkü bunu yaptığı zaman uzuvlarını uzatır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]; dediler: aslı **يتمطَّط** idi; hafifletmek için üçüncü ط’yı ي yaptılar. Ve **مطَّ حاجِبَيه**: kibirlendi; o da bundandır. Bundan **المَطِيطة**: çamurla karışık sudur; bu, sel sularının bulanık suyu uzatması (katması) zamanında olur.

(**مظ**)  **الميم والظاء** ortaklık ve çekişmeye delâlet eden bir kelimedir. **ماظَظْتُه مماظّة ومِظاظا**: onunla ortak oldum ve çekiştim. Hadiste: "لا تُمَاظَّ جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس". Bunun dışında **المَظُّ**: kır narıdır.

(**مع**)  **الميم والعين** karışmaya, gürültüye ve buna benzer şeye delâlet eden bir kelimedir. Ondan **المَعْمعة**: yangının sesi ve savaşta yiğitlerin sesidir. Ve **المَعمعان**: sıcağın şiddetidir. **ذو الرمة** dedi:
حَتَّى إذا معمعانُ الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([20])
Bundan olmayan: "**مَعَ**"; o, beraberlik kelimesidir; denir: bu onunla beraberdir. Ve kadınların sıfatında([21]) derler: "منهنَّ **معْمَع**، لها شَيْئها أجْمَع"; o, yanında ebediyen bulunan bir şeyi kimseye vermeyen kadındır.

(**مغ**)  **الميم والغين** geçmişte zikredilene benzer şeye delâlet eder. Derler: **المغمغة**: karışmadır. **رؤبة** dedi:
* الخُلُقِ المُمَغْمَغِ([22]) *
Ve derler: **مغمغ طعامَه**; onu yağla sulandırdığı zaman.

(**مق**)  **الميم والقاف** uzunluğa ve sınırı aşmaya delâlet eden bir asıldır. Ayrık uzun olan, açık **أمَقُّ**; belirgin **المَقَق**. Ve erkeklerden **المُقَامِق**: boğazının en ucuyla konuşan ve ağzını yayarak konuşan kimsedir. Ve derler: **مَققْت الطَّلعةَ**: onu yardım.

(**مك**)  **الميم والكاف** sahih bir asıldır; kemiği ayıklamaya delâlet eder; sonra buna kıyas edilir. Derler: **تمكَّكت العظم**: onun iliğini çıkardım. Ve **امتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه**: onu içti. Ve **التمكّك**: sonuna kadar araştırmadır. Hadiste: "لا تُمككُوا على غرمائكم([23])". Ve denir: **مكّة** orada su azlığından adlandırıldı; sanki suyu **امتُكَّ** edilmiştir. Ve denildi: orada zulmeden kimseyi **تمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder ve onu kırar; kemiği **يمكُّ** ettiği gibi. Şöyle inşad ederler:
 * يا **مَكَّةُ** الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *

(**مل**)  **الميم واللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyi çevirmeye, diğeri şeyden bir bıkkınlığa([25]) delâlet eder.
Birincisi: **مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ**; bu, onu ateşte çevirip durmandır. Ve **المَلَّة**: kül yahut sıcak topraktır. Ve denir: bize **خبزَ ملّةٍ** ve **خبزةً مليلاً** yedirdiler. Ve **المُلْمُول**: sürmedir; çünkü sürme sırasında gözde çevrilir.
باب’dan **طريقٌ مُمَلٌّ**: girilip gidildi de bir alâmet oldu. Dedi ki:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])
Ve **المَلِيلة**: kemiklerde bir hummadır; sanki çevirip durur. Ve yatağında **يتملمَلُ** etti; yani huzursuz olur ve kıvranır; ta ki sanki bir **مَلَّة** üzerindeymiş gibi; aslı **يتملّل**’dir.
Ve باب’dan **امتلَّ يَعدُو**; bu, bir miktar süratle süratlendiği zamandır.
Diğer باب: **مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً**: ondan usandım. Ve **أملَلْتُ القومَ**: onlara zorluk çıkardın da usandılar; keza **أملَلْتُ عليهم**.
أما kitabın **إملالُ**’ı ve **المَلَّة**’nin tefsiri ise **الميم واللام والحرف المعتلّ** içinde zikredildi.

--------------ـــ
([1]) Asılda: "المن من يقول".
([2]) Asılda: "مكه" tahriftir. Ondan sonra sokulmuş söz vardır; o da "إذا زجروه ومهمه به زجروره"dur.
([3]) Yani erkek, mahreminin zikredilmesi عندında kıskanır ve öfkelenir; daha doğru olan, burada **المهه**’nin az, kolay anlamında olmasıdır.
([4]) Beyit **عمران بن حطان**’ındır; **اللسان** (مهه)’de olduğu gibi. **الأصمعي** onu "مهاة" diye rivayet eder.
([5]) **الجمهرة** (1: 48).
([6]) Yani yumurtanın beyazı. **الماح** ح’nın hafifletilmesiyle. Keza bu maddede **المجمل** ve **اللسان**’da böyle gelmiştir; doğru olan, **(ميح)** maddesinde zikredilmesidir; **القاموس**’ta olduğu gibi.
([7]) Beyit, şair **النجاشي**’nindir; **هند بنت عاصم**’i hicveder. **البيان** (3: 109) (ve **الخزانة** 4: 147). Ve onu **اللسان** (مخخ، نقا)’da nisbesiz inşad etti.
([8]) **اللسان**’da: "أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم".
([9]) **المجمل**’de: "الهرم والمرض"; **أساس البلاغة**’de "المرض والهرم" ve **اللسان**’da: "الشر والأمر العظيم"; ve **القاموس**’ta: "الفقر والهرم، أو الصبر والثفاء"; ikisi de bitkidir. Ve **جنى الجنتين**’de: "العري والجوع".
([10]) Ondan önce **اللسان** (مرر)’de:
إذا ما كنت مهدية فأهدي *** من المأنات أو فدر السنام
([11]) **المجمل**’de: "والمزة: الخمر اللذيذة الطعم. والمزاء اسم لها".
([12]) **المز**; bu, م’nin kesresiyledir.
([13]) **لذي الإصبع العدواني**’nindir; **اللسان** (مسس)’te olduğu gibi.
([14]) Beyit **عروة بن الورد**’ündür; divanında 93.
([15]) Asılda: "البجاج"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([16]) Asıllarda: "الهشم"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır; ve **أم الهيثم** hadislerinden bazılarına **أمالي القالي** (3: 96) ve **المزهر** (2: 539، 546)’da bak.
([17]) Keza **المجمل**’dedir; o, **شفاء**’nın cem’idir. Ve **اللسان**’da "الشفاء دواء معروف، وهو ما يبرئ من السقم، والجمع أشفية وأشاف". Ve **اللسان**’da onun yerine: "الأدوية".
([18]) **مض**; م’nin kesresiyle ve şeddeli ض ile.
([19]) O, insanın dilinin ucuyla لا’ya benzer bir şey söylemesidir; bununla beraber o, cevapta ümit verici bir kelimedir.
([20]) **ديوان ذي الرمة** 11 ve **اللسان** (رطب، نشش). Onun صدر’ı (أجج)’dedir. Daha önce (أج)’de geçti.
([21]) O, **أوفى بن دلهم** hadisi içindedir; **اللسان** (معع)’da olduğu gibi.
([22]) Keza **المجمل**’de bu kadarıyla yetindi. Ve **اللسان**’da:
* ما منك خلط الخلق الممغمغ *
Ve divanda 97’de:
* ما منك خلط الكذب الممغمغ *
([23]) Asılda: "لا تمكو"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ve **اللسان**’da: "يقول: لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة، وارفقوا بهم في الاقتضاء والأخذ". Ve **المجمل**’de: "على غير مائكم".
([24]) Ondan sonra **اللسان**’da: * ولا تمكي مذحجاً وعكا *
([25]) **الغرض**; harekeli olarak, bıkkınlık ve usançtır.
([26]) **أبي دواد الإيادي**’nindir; **المجمل** ve **اللسان** (ملل)’de olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَرَّ
1 مَرَّ ذ , (S, M, A, Mgh, Msb, K,) aor. مَرُ٣َ , (S, M,) inf. n. مَرٌّ [and مَمَرٌّ] and مُرُورٌ, (S, M, Msb, K,) He, or it, passed; passed by, or beyond; went; went on; proceeded; passed, or went, along, or through, or over; went away; passed away; syn. جَازَ; (M, K;) and ذَهَبَ; (S, M, Msb, K;) and مَضَى; (A, Mgh;) as also ↓ استمرّ. (S, A, Mgh, K.) You say, مَرَّ الرَّجُلُ, (TK,) and الدَّهْرُ, (Msb,) and الأَمْرُ; and ↓ استمرّ; (A, Mgh;) The man, (TK,) and time, (Msb,) and the affair, (A, Mgh,) passed; &c. (A, Mgh, Msb, TK.) The saying in the Kur, [vii. 189,] حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ signifies i. q. به ↓ استمرّت, (A, K,) which is another reading, (Bd,) i. e., [She bore a light burden in her womb, and] went with it, and moved from place to place, and rose and sat, not being oppressed by its weight: (A:) [or went on with it in the same course or manner:] or went and came with it, by reason of its lightness: (Jel:) or rose and sat with it, (Zj, Bd,) not being oppressed by its weight: (Zj:) so accord. to both the readings mentioned above: (Bd:) by the burden being meant the impregnating fluid. (Bd, Jel, TA.) ― -b2- [It is also said of water, meaning It ran, or flowed. And one says, مَرَّتِ الرِّيحُ The wind passed along, or blew.] ― -b3- مَرَّ بِهِ, (S, M, A, Msb, K,) and مَرَّ عَلَيْهِ, (S, A, Msb,) but the former is more common than the latter, (Mughnee, voce بِ,) for which the BenooYarbooa say, مِرَّ عليه, with kesr, (TA,) and مَرَّهُ, [respecting which see what follows the explanation,] (M, K,) aor. مَرُ٣َ , (S,) inf. n. مَرٌّ and مَمَرٌّ (S, A, Msb) and مُرُورٌ; (A, Msb;) and بِهِ ↓ اِمْتَرَّ, and اِمْتَرَّ عَلَيْهِ; (M, K;) He passed, or went, by him, or it; syn. اِجْتَازَ, (S, Msb,) or جَازَ عَلَيْهِ, (M, K,) or جَاوَزَهُ وَذَهَبَ. (A.) مَرَّ may be a verb trans. by means of a particle and without a particle: or in مَرَّهُ the particle may be suppressed: Jereer says,
تَمُرُّونَ الدِّيَارَ وَلَمْ تَعُوجُوا
كَلَامُكُمُ عَلَىَّ اِذًا حَرَامُ
[Ye pass by the dwellings without turning aside and alighting: the speaking to you is therefore forbidden to me]: but it is said that the true reading is مَرَرْتُمْ بِالدِّيَارِ [Ye have passed by the dwellings]: which shows that he feared to make the verb trans. without a particle: IAar says, that مَرَّ زَيْدًا signifies the same as مَرَّ بِهِ [He passed by Zeyd], without being elliptical, but as being properly trans.; but IJ, allowing this, says that it is not a phrase commonly obtaining. (M, TA.) ― -b4- [مَرَّ عَلَيْهِ also signifies He, or it, passed, or went, along, or over, or across, it. You say, مَرَّ عَلَى الجِسْرِ He passed, or went, along, or over the bridge, or dyke.] And مَرَّ السِّكِّينُ عَلَى حَلْقِ الشَّاةِ The knife passed across the throat of the sheep, or goat. (Msb.) ― -b5- [Also, It (a period of time) passed over him, or it: and it (a calamity) came upon him: see an ex. of the latter signification below, voce مُرٌّ.] ― -b6- مَرَّ بِهِ as syn. with ↓ أَمَرَّهُ, trans. of مَرَّ: see 4. -A2- مَرَّ, aor. مَرَ٣َ and مَرُ٣َ : see 4. ― -b2- مَرَّهُ, as trans. of مَرَّ, of which the aor. is مَرَ٣َ : see 2. ― -b3- مُرَّ His bile, or gall, became roused. (A.) You say مُرِرْتُ [I suffered an attack of bile], from المِرَّةُ, (T,) or مُرِرْتُ بِهِ, (Lh, M, K,) aor. أُمَرُّ, inf. n. مَرٌّ and مِرَّةٌ, (Lh, T, M, K,) the latter of which [in the CK written مَرَّة, but in the T, M, &c. مِرَّة, and expressly said in the TA to be with kesr,] is also a simple subst., (T,) or, as Lh says in one place, مِرٌّ is the inf. n. and مِرَّةٌ is a simple subst., (M, TA,) Bile, or gall, overcame me [by reason of it: app. referring to food]. (K.)

مرّرهُ
2 مرّرهُ ذ , (inf. n. تَمْرِيرٌ, TA,) He, or it, made it bitter; (S, K;) as also ↓ امرّهُ: (IAar, S:) or ↓ مَرَّهُ, aor. مَرُ٣َ , has this signification, and the first verb has an intensive signification [he, or it, made it very bitter]. (Msb.)

مارّهُ
3 مارّهُ ذ , (inf. n. مُمَارَّةٌ and مِرَارٌ, TA,) He passed, passed by or beyond, went, went away, or passed away, (مَرَّ,) with him. (K.) -A2- See also 4, in five places.

امرّهُ
4 امرّهُ ذ , (inf. n. اِمْرَارٌ, TA,) He made him, or it, to pass, pass by or beyond, go, go away, or pass away; (A, Msb, TA;) as also بِهِ ↓ مَرَّ. (Msb.) ― -b2- [Hence,] امرّ الشِّعْرَ [(assumed tropical:) He recited the poetry, especially, with fluency]. (K, art. ذبر.) ― -b3- امرّهُ بِهِ (in some copies of the K, امترّ به, but the former is the right reading, TA) [and عَلَيْهِ] He made him, or it, to pass, or go, by him, or it, (K.) ― -b4- امرّهُ عَلَى الجِسْرِ He made him to pass, or go, along, or over, the bridge, or dyke. (Lh, K.) امرّ عَلَيْهِ يَدَهُ [He passed his hand over him, or it]. And امرّ عليه القَلَمَ [He passed the pen over it, or across it]. (A.) أَمْرَرْتُ السِّكِّينَ عَلَى حَلْقِ الشَّاةِ I passed the knife across the throat of the sheep, or goat. (Msb.) It is said in a trad., respecting the sound that is heard by the angels when a revelation is sent down, كَاِمْرَارِ الحَدِيدِ عَلَى الطَّشْتِ, meaning, Like the dragging, or drawing, (in a trans. sense,) of the iron over the copper basin: and in another trad., صَوْتَ اِمْرَارِ السِّلْسِلَةِ [the sound of the dragging, or drawing, of the chain]: or, accord. to the more common relation, صَوْتَ مِرَارِ السِّلْسِلَةِ عَلَى الصَّفَا, meaning, the sound of the dragging, (in an intrans. sense) and continuous running, of the chain upon the [smooth] rocks: (IAth, TA:) for ↓ مَارَّ, inf. n. مِرَارٌ, signifies it (a thing) dragged, or became drawn along. (K, TA.) -A2- امرّهُ He twisted it tightly; namely, a rope, (S, A, Msb,) and a thread. (Msb.) ― -b2- [Hence,] الدَّهْرُ ذُو نَقْضٍ وَاِمْرَارٍ (tropical:) [Time, or fortune, as it were, untwists and twists tightly]. (A. TA.) [See art. نقض.] ― -b3- Hence also, امرّهُ (tropical:) He struggled, or strove, with him, (S, A,) and twisted about him, (S,) or twisted his neck, (A,) to throw him down; (S, A;) as also ↓ مارّهُ: (S:) or this latter signifies he twisted himself about him, and turned him round, to throw him down; (K,) [for يُدِيرُهُ, in the K, we find in the L يُرِيدُهُ, which latter is preferred by SM; but I prefer the former; for it also signifies] he turned him round, (namely, a camel,) in order to throw him down: (M:) or ↓ مارّهٌ signifies he struggled, or strove, with him, and twisted his neck, (A,) to throw him down, (AHeyth, T, A,) (AHeyth, T, A,) the latter desiring to do the same; and the inf. n. is مُمَارَّةٌ and مِرَارٌ: (AHeyth, T:) and ↓ اِمْرَأَتُهُ تُمَارُّهُ his wife opposes him, and twists herself about him: (A, TA:) and ↓ مِرَارُ الحرْبِ is explained by As as signifying the striving to obtain the victory in war. (M.) -A3- امرّ, (inf. n. اِمْرَارٌ, A,) It was, or became, bitter; (Ks, Th, S, M, A, Msb, K;) as also ↓ مَرَّ, (Th, S, M, A, Msb, K,) but this was not known by Ks, and Th says that the former is the more common, (M,) aor. مَرَ٣َ (S, M, Msb, K) and مَرُ٣َ , (Th, M, K,) [whence it seems that the see. pers. of the pret. is both مَرِرْتَ and مَرُرْتَ,] inf. n. مَرَارَةٌ, (S, M, A, K,) or this is a simple subst.: (Msb;) and ↓ استمرّ (A, Sgh, TA.) You say, قَدْ أَمَرَّ هَذَا الطَّعَامُ فِى فَمِى This food has become bitter in my mouth: and in like manner you say of anything that becomes bitter. (TA.) You say also, أَمَرَّ عَلَيْهِ العَيْشُ, and عَلَيْهِ ↓ مَرَّ, (tropical:) [Life became bitter to him]. (A.) And Th cites,
تُمِرُّ عَلَيْنَا الأَرْضُ مِنْ أَنْ نَرَى بِهَا
أَنِيسًا وَيَحْلَوْلِى لَنَا البَلَدُ القَفْرُ
[(tropical:) The land is displeasing to us from our seeing in it man, and the desolate country is pleasing to us]: the poet makes تُمِرُّ trans. by means of على, because it implies the meaning of تَضِيقُ [which is made trans. by means of the same particle]. (M, TA) You say also, أَمَرُّ وَأَحْلُو, and أَمُرُّ وَأَحْلُو, meaning (tropical:) I am bitter at one time, and I am sweet at one time. (IAar, M.) [See also 1 in art. حلو.] ― -b2- But مَا أَمَرَّ وَمَا أَحْلَى signifies (tropical:) He said not. (IAar, S, M,) and he did not, (IAar, M,) a bitter thing, and he said not, (IAar, S, M,) and he did not, (IAar, M,) a sweet thing. (IAar, S, M.) You say, شَتَمَنِى فُلَانٌ فَمَا أَمْرَرْتُ وَلَا أَحْلَيْتُ (tropical:) Such a one reviled me, and I did not say a bitter thing, nor did I say a sweet thing. (Lh, T.) And فُلَانٌ مَا يُمِرُّ وَمَا يُحْلِى (tropical:) Such a one does not injure nor does he profit. (M, K. *) ― -b3- امرّهُ as syn. with مَرَّرَهُ: see 2.

تَمَارَّا
6 تَمَارَّا ذ They two struggled, or strove, each with the other, and each twisted the other's neck, to throw him down. (A, TA.)

امترّ بِهِ
8 امترّ بِهِ ذ , and عَلَيْهِ: see مَرَّ بِهِ.

استمرّ
10 استمرّ ذ : see 1, first signification, in three places. ― -b2- Also. It (a thing, M) went on in one [uniform] course or manner: (M, K:) it (an affair, A, or anything, Mgh) had a continuous course, or manner of being, &c.; (A, Mgh;) it continued in the same state; (Mgh:) it (a thing) continued, or obtained: (Msb:) it (said of blood) continued in a regular, uniform, or constant, course. (Mgh.) [And it is often said of a man.] -A2- [It also seems to signify It (a rope) became tightly twisted. ― -b2- And hence, (assumed tropical:) He, or it, became strong, or firm, like a rope tightly twisted: as in the following phrases.] استمرّ بِالشَّىْءِ (assumed tropical:) He became strong to bear the thing. (M, K. [See an ex. in a verse cited voce أَصْمَعُ.]) استمرّ مَرِيرُهُ (tropical:) He became firm; as also استمرّت مَرِيرَتُهُ: (A:) or his resolution, or determination, became firm, or strong; (S:) or he became strong, after being weak: and استمرّت مَرِيرَتُهُ his resistance (شَكِيمَة) became firm. (TA.) You say also, استمرّت مَرِيرَتُهُ عَلَيْهِ (tropical:) He became firm against him, or it: and his resistance (شَكِيمَة) against him, or it, became strong: (K, TA:) and he became accustomed, or habituated, [or inured,] to him, or it: a tropical signification, from the twisting of a rope. (TA.) ― -b3- [And hence, app.,] استمرّ also signifies (assumed tropical:) His case, or state of affairs, became right, after having been bad or corrupt: (ISh, T, TA) he repented, and became good, righteous, or virtuous. (A [but not given as tropical].) -A3- As syn. with أَمَرَّ and مَرَّ, said of food, &c.: see 4.

مَرْمَرَ
R. Q. 1 مَرْمَرَ ذ , [inf. n. مَرْمَرَةٌ, He murmured; grumbled; as also ↓ تَمَرْمَرَ: so in the present day; and probably the primary signification:] he was angry. (IAar, K.) -A2- He made water to pass, or go, upon the surface of the ground. (K.)

تَمَرْمَرَ
R. Q. 2 تَمَرْمَرَ ذ : see 1. -A2- It (the body of a woman, TA) shook; (S, K;) quivered; quaked: (K:) or became in a state of commotion: (Sgh:) or became smooth like [the kind of marble called] مَرْمَر. (IKtt.) It (sand) moved from side to side, or to and fro. (A, K.)

مَرٌّ
مَرٌّ ذ : see مَرَّةٌ.

مُرٌّ
مُرٌّ ذ Bitter; (S, A, Msb, K;) contr. of حُلْوٌ; (K;) as also ↓ مَرِيرٌ and ↓ مُمِرٌّ: (A:) fem. مُرَّةٌ: (Msb, TA:) pl. masc. أَمْرَارٌ, (T, S, M,) and pl. fem. مَرَائِرُ, contr. to rule, (Msb,) because مُرَّةٌ means خَبِيثَةُ الطَّعْمِ [bad-tasted; and the pl. of خبيثة is خَبَائِثُ]. (Msb, voce حُرٌّ.) You say بَقْلَةٌ مُرَّةٌ [A bitter leguminous plant]: and هَذِهِ البَقْلَةُ مِنْ أَمْرَارِ البُقْولِ [This leguminous plant is one of the bitter leguminous plants]. (T.) And شَجَرَةٌ مُرَّةٌ [A bitter tree]: pl. شَجَرٌ مَرَائِرُ: the only instance of the kind except حَرَائِرُ as pl. of حُرَّةٌ. (Suh, in Msb, art. حر.) ― -b2- [Hence the saying,] رِعْىُ بنى فُلَانٍ المُرَّتَانِ, (so in two copies of the S,) or ↓ المُرَّيَانِ, (as in the K,) The pasturage of the sons of such a one is the [bitter tree called] أَلآء and the [bitter plant called] شِيح. (S, K.) [For another application of المُرَّتَانِ, see أَمَرَّ.] ― -b3- Hence also, (TA,) المُرُّ [Myrrh;] a certain medicine, (K,) like الصَّبِر [or aloes], (TA,) useful for cough, (K,) when sucked (اِسْتِحْلَابًا) in the mouth, (TA,) and for the sting of the scorpion, (K,) when applied as a plaster, (TA,) and for worms of the intestines, (K,) when taken into the mouth in a dry state, or licked up from the palm of the hand: (TA:) also said to be the same as الصَّبِرُ: (TA:) pl. أَمْرَارٌ. (K.) ― -b4- عيش مُرٌّ (tropical:) [A bitter life]: like as one says [of the contr.], حُلْوٌ. (TA.) ― -b5- مَرَّتْ عَلَيْهِ أَمْزَارٌ (tropical:) Afflictions or calamities [came upon him]. (TA.) ― -b6- نَفْسٌ مُرٌّ (tropical:) A loathing mind, or stomach; syn. خَبِيثَةٌ كَارِهَةٌ. (TA.) ― -b7- أَبُو مُرَّةَ A surname of Iblees, (S, K,) said to be from a daughter of his named مُرَّةُ [Bitter]. (TA.)

مَرَّةٌ
مَرَّةٌ مر مره مرة A time; one time; [in the sense of the French fois;] syn. تَارَةٌ: (Msb:) one action; a single action or act; (M, K;) as also ↓ مَرٌّ: (M, K: [but see what follows:]) [a bout; an instance; a case; and a single temporary offection or attack; a fit; as, for instance, of hunger, thirst, disease, and the like:] pl. مَرَّاتٌ (A, Msb) and مِرَارٌ (S, M, A, Msb, K) and مِرَرٌ and ↓ مَرٌّ [or rather this is a coll. gen. n. of which مَرَّةٌ is the n. un.] and مُرُورٌ; (M, K;) the last on the authority of Aboo-'Alee, and occurring in the following verse of Aboo-Dhu-eyb:
تَنَكَّرْتَ بَعْدِى أَمْ أَصَابَكَ حَادِثٌ
مِنْ الدَّهْرِ أَمْ مَرَّتْ عَلَيْكَ مُرُورُ
[Hast thou become altered since I saw thee, or hath an accident of fortune befallen thee, or have vicissitudes come upon thee?] but Es-Sukkaree holds that مرور is an inf. n.; and IJ says, I do not think this improbable, and that the verb is made fem. because the inf. n. implies muchness and genus. (M.) You say فَعَلْتُهُ مَرَّةً [I did it once], (A, Msb,) and مَرَّاتٍ and مِرَارًا [several times]. (A.) [And بِالْمَرَّةِ At once.] And لَقِيَهُ ذَاتَ مَرَّةٍ [He met him once]: only used adverbially: (M, K:) so says Sb. (M.) And لَقِيَهُ ذَاتَ المِرَارِ He met him many times: (M, K:) [or this has a different signification; for] you say فُلَانٌ يَصْنَعُ ذٰلِكَ الأَمْرَ ذَاتَ المِرَارِ meaning Such a one does that thing sometimes, and sometimes he leaves it undone. (ISk, S.) Also, جِئْتُهُ مَرًّا أَوْ مَرَّيْنِ, i. e., مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ [I came to him once or twice]. (M, K.)

مُرَّةٌ
مُرَّةٌ ذ : see مُرٌّ.

مِرَّةٌ
مِرَّةٌ ذ a subst. from مَرَّ, and مَرَّ بِهِ and عَلَيْهِ, and أَمَرَّهُ عَلَى الجِسْرِ, [The act of passing, passing by or beyond, going, going away, passing away, &c.] El-Aashà says,
أَلَا قُلْ لِتَيَّا قَبْلَ مِرَّتِهَا اسْلَمِى
[Now say to this damsel, or this little female, (see تَا,) before her passing, Be thou safe]. (M.) -A2- A firm, or strong, twisting. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) (tropical:) Strength: (ISk, S, A, K:) strength of make: (K:) pl. مِرَرٌ (ISk, K) and أَمْرَارٌ. (K.) In the Kur, [liii. 6,] ذُو مِرَّةٍ is applied to (assumed tropical:) [The angel] Jibreel [or Gabriel]: (Fr, K, * TA:) whom God hath created endowed with great strength. (TA.) You say also رَجُلٌ ذُو مِرَّةٍ (tropical:) A strong man. (A.) And it is said in a trad., لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِعِنِىٍّ وَلَا لِذِى مِرَّةٍ سَوِىٍّ (tropical:) The giving of alms to one who possesses competence, or riches, is not allowable, nor to him who has strength and is sound in limbs. (TA.) ― -b3- [Hence also,] (tropical:) Intellect: (K:) or strength of intellect: (S:) and sound judgment: and firmness; syn. اِحْكَامٌ, (K,) and مَتَانَةٌ. (TK.) You say اِنَّهُ لَذُو مِرَّةٍ (tropical:) Verily he is possessed of intellect and sound judgment and firmness. (TA.) ― -b4- Also, A strand, or single twist, of a rope; and so ↓ مَرِيرَةٌ: (L, * TA:) pl. مِرَرٌ. (TA.) -A3- المِرَّةُ [The gall, bile, or choler;] one of the humours of the body; (M, Msb, K;) which are four; (S, TA;) what is in the مَرَارَة: (S:) or [rather] المِرَّتَانِ denotes two of the four humours of the body; [namely, the yellow bile (الصَّفْرَآءُ) and the black bile (السَّوْدَآءُ);] the other two humours being the blood (الدَّمُ) and the phlegm (البَلْغَمُ): (TA, art. مزج:) pl. مِرَارٌ. (Msb.)

مُرَارٌ
مُرَارٌ ذ [a coll. gen. n.] A kind of tree; (Msb;) a kind of bitter tree; (S, A, K;) or a kind of sour tree; (TA;) of the best and largest of herbs; (K;) when camels eat of it, their lips become contracted, (S, Msb, K,) and their teeth appear: (K:) n. un. with ة. (S.)

مَرِيرٌ
مَرِيرٌ ذ A rope that is slender (S, K) and long and strongly twisted: pl. مَرَائِرُ: (ISk, S:) or that is twisted of more than one strand; as also ↓ ة: pl. of both as above: (TA:) or ↓ مَرِيرَةٌ signifies a strongly twisted rope: or a long and slender rope: (K:) and a strand, or single twist, of a rope; as also ↓ مِرَّةٌ. (K, * TA.) [See an ex. voce سَحَلَ.] See also مُمَرٌّ. ― -b2- [Hence,] رَجُلٌ مَرِيرٌ (assumed tropical:) A strong man. (S.) ― -b3- [Hence also,] مَرِيرٌ and ↓ مَريرَِةٌ (assumed tropical:) Resolution, or determination: (S, K;) and ↓ the latter, strength (عِزَّة) of mind. (K.) See also 10. -A2- See also مُرٌّ.

مَرَارَةٌ
مَرَارَةٌ ذ (a subst., Msb) Bitterness. (S, Msb.) ― -b2- Hence, مَرَارَةُ النَّفْس (tropical:) A loathing (خُبْثٌ وَكَرَاهَةٌ) of the mind or stomach. (TA.) -A2- [The gall-bladder;] that in which is the مِرَّة; (S;) a certain thing adhering to the liver, (K,) and serving to render the food wholesome, or quickly digestible; (TA;) pertaining to every animal except the camel (A, Msb, K) and the ostrich (K) and some few others, as is well known:] pl. مَرَائِرُ. (Msb.) [The camel is really destitute of a gall-bladder, as are several other animals; but] one says of the camel لَا مَرَارَةَ لَهُ meaning (tropical:) He has no daring. (S, O voce طَحَالٌ, q. v.)

مَرِيرَةٌ
مَرِيرَةٌ ذ : see مَرِيرٌ.

مُرِّىٌّ
مُرِّىٌّ ذ A certain kind of seasoning, or condiment, eaten with food to render it pleasant or savoury; (S, Msb, K;) like كَامَخ; (K;) or also called كامخ; (Msb;) pronounced by the vulgar without teshdeed. (S.)

مُرَّانٌ
مُرَّانٌ ذ A certain kind of tall tree [or plant of the cane-kind]; (K;) a certain kind of tree [or cane] of which spears are made: (S:) and spears made of canes; (K;) made of this kind of tree [or cane]: (TA:) but the word belongs to art. مرن, (S, L,) being of the measure فُعَّالٌ. (L.)

مَرْمَرٌ
مَرْمَرٌ ذ [Marble: or alabaster: in the present day, more commonly the latter:] i. q. رُخَامٌ: (S, A, Mgh, K:) i. e., a kind of soft white stone: (Mgh:) or a hard kind of رخام: (TA:) or a kind of رخام, but harder and clearer [than what is commonly so called]. (Msb.) -A2- See also مَرْمَارٌ.

مَرْمَارٌ
مَرْمَارٌ ذ and ↓ مُرْمُورٌ [in the L, TA written مَرْمُورٌ, which is app. a mistake, as صَعْفُوقٌ is said to be the only Arabic word of good authority that is of this measure, and the fem. is expressly said in the K to be with damm,] and ↓ مُرَامِرٌ (M, K) A body (M) soft, (K,) and that quivers, or quakes, [by reason of its fleshiness,] (M, K,) when the person stands up, or rises: (M:) or [simply] soft. (TA.) And مَرَمَارَةٌ and ↓ مُرْمُورَةٌ, (S, M, K,) with damm, (K,) [in two copies of the S written مَرْمُورَةٌ,] applied to a damsel, or girl, (S, K,) or to a woman, (M,) Soft, (S, K,) and quivering, or quaking, in her flesh, (S, M, K,) when she stands up, or rises. (M.)

مُرْمُورٌ
مُرْمُورٌ ذ and مرْمُورَةٌ: see مَرْمَارٌ.

مُرَامِرٌ
مُرَامِرٌ ذ : see مَرْمَارٌ.

أَمَرُّ
أَمَرُّ ذ [More, or most, tightly twisted]. ― -b2- [Hence,] فُلَانٌ أَمَرُّ عَقْدًا مِنْ فُلَانٍ (assumed tropical:) Such a one is firmer, and more faithful to his compact, than such a one. (S.) -A2- More, or most, bitter: fem. مُرَّى: of which the dual is مُرَّيَانِ. (TA.) You say, هٰذَا أَمَرُّ مِنْ ذَا [This is more bitter than that]. (S.) And خُذِ الحَلْوَى وَأَعْطِهِ المُرَّى [Take thou the sweeter, or sweetest, and give to him the bitterer, or bitterest]. (S in art. حلو.) And it is said in a prov., (A,) by a certain Arab woman, (S,) صُغْرَاهَا مُرَّاهَا (tropical:) [The youngest of them is the most bitter of them]. (S, A.) See Freytag's Arab. Prov., i. 720; where another reading is given, شُرَّاهَا for مُرَاهَّا.] ― -b2- الأَمَرَّانِ (tropical:) Poverty and decrepitude: (S, K:) or decrepitude and disease. (A.) ― -b3- Also, (tropical:) Aloes (الصَّبِرُ) and الثُّفَّآءُ, (A, K,) i. e., mustard: (TA:) so in a trad. (A, TA.) ― -b4- You say also, لَقِيتُ مِنْهُ الأَمَرِّينَ, (T, S, M, K,) with the pl. ن, (T, S,) and with kesr to the ر, (K,) and الأَمَرَّيْنِ, (IAar, M, A, K,) dual of أَمَرُّ, (M,) with fet-h to the ر, (K,) and المُرَّيَيْنِ, dual of مُرَّى, (M,) or ↓ المُرَّتَيْنِ, (as in copies of the K,) (tropical:) I experienced from him, or it, calamities: (S, A:) or evil, and a grievous, or distressing, thing. (M, K.)

مَمَرٌّ
مَمَرٌّ ذ A place of مُرُور [i. e. passing; passing by; &c.; or a place of passage: see 1]. (S.) You say قَعَدْتُ عَلَى مَمَرِّهِ [I sat at his place of passing]. (A.) ― -b2- It is also an inf. n.: see ??. (S.)

مُمَرُّ
مُمَرُّ ذ A rope, (S, Msb,) and thread, (Msb,) tightly twisted: (S, Msb:) a rope well twisted: (TA:) and anything twisted. (M, TA.) See also مَرِيرٌ. ― -b2- [Hence,] (tropical:) A man, and a horse, strongly, or firmly, made. (A, * TA.)

مُمِرٌّ
مُمِرٌّ ذ : see مُرٌّ.

مَمْرُورٌ
مَمْرُورٌ ذ Overcome by bile; (S;) a man whose bile is roused. (A.)

بَعِيدُ المُسْتَمَرِّ
بَعِيدُ المُسْتَمَرِّ ذ , with fet-h to the second م, Strong in altercation, not weary of labouring or striving. (S, K.) A'Obeyd cites the following verse:
وَجَدْتَنِى أَلْوَى بَعِيدَ المُسْتَمَرْ
أَحْمِلُ مَا حُمِّلْتُ مِنْ خَيْرٍ وَشَرْ
[Thou findest me very contentious, strong in altercation, not weary of labouring or striving, bearing what is imposed on me of good and evil]. (S, T, A.) IB says, that this rejez is commonly ascribed to 'Amr Ibn-'ءs, but it is said to be quoted by him from Artلh Ibn-Suheiyeh: Sgh says, that it is ascribed to El-'Ajjلj, but is not his; and to En-Nejلshee El-Hلrithee; and Aboo-Mohammad ElAarلbee says, that it is by Musلwir Ibn-Hind. (TA.)

مُسْتَمِرٌّ
مُسْتَمِرٌّ ذ act. part. n. of 10, q. v. ― -b2- عَادَةٌ مُسْتَمِرَّةٌ A custom constantly obtaining; unvarying. (A, Mgh.) ― -b3- سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ [in the Kur, liv. 2,] En-chantment going on: or having one continuous course: or continuing in the same manner: or continuing in a regular, uniform, or constant, course: (Mgh:) or passing away, and vain, or ineffectual: or (assumed tropical:) strong: (K:) or bitter. (TA.) ― -b4- فِى يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ [in the Kur, liv. 19,] In a day of ill fortune that was lasting, or continual: (Zj, K:) or of which the evil, (K:) or ill luck, (TA,) was continual; (K, TA:) or effective, (K, * TA,) with respect to that which it was ordered and constrained to accomplish: (K:) or (assumed tropical:) potent in its evil fortune: or bitter: or in a Wednesday that did not come round again in the month: (K:) or in the last Wednesday of the month of Safar. (TA.)

مَرٌّ
مَرٌّ ذ A spade; [so in the present day;] syn. مِسْحَاةٌ; (M, K;) with which one works in land of seed-produce: (M and K, voce بَالٌ:) or the handle thereof: (M, K;) and in like manner, of the مِحْرَاث [app. here meaning fire-shovel]: (M:) [see سِخِّينٌ] the thing with which one works in earth, or mud. (Sgh, TA.)

مُرَيْرَآءُ
مُرَيْرَآءُ ذ An anوsthetic herb: see سَكَرَةٌ.

##### Türkçe

مَرٌّ
**مَرٌّ** ذ Bir bel; [günümüzde de böyle;] eşanlamlısı **مِسْحَاةٌ**; (M, K;) onunla tohum mahsulü bulunan toprakta çalışılır: (M ve K, **بَالٌ** maddesinde:) yahut onun sapı: (M, K;) ve aynı şekilde, **مِحْرَاث**’tan [burada görünüşe göre ateş küreği anlamında]: (M:) [bk. **سِخِّينٌ**] toprakta veya çamurda çalışılan şey. (Sgh, TA.)

مُرَيْرَآءُ
**مُرَيْرَآءُ** ذ Bir anestezik ot: bk. **سَكَرَةٌ**.
