# مزح (م-ز-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B2%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ز - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي والميم معهما
ح ز م، ز ح م، م ز ح، ز م ح، ح م ز، م ح ز كلهن مستعملات
حزم:
المِحْزَم: حِزامة البقل، وهو الذي تُشَدُّ به الحُزْمة، حَزَمَه يحزِمُه حَزْماً.
والحِزامُ للدابَّة والصبَّيّ في مَهْده. والمِحْزَم: الذي يَقَع عليه الحِزام من الصَّدْر.
والحَزيم: موضِع الحزِام من الصَّدْر والظَّهْرِ كله ما استدارَ به، يقال: شَدَّ حَزيمَه وشَمَّرَ، قال:
شَيْخٌ إذا حُمِّلَ مَكـروهةً		شدَّ الحَيازيمَ لها والحَزيمْ
والحَيْزُوم: وَسَط الصَّدْر حيث يلتقي فيه رُؤوسُ الجَوانح فوقَ الرُّهابة بحِيال الكاهل، قال ذو الرمة:
تَكادُ تَنْقَضُّ مِنْهُنَّ الحَيازيمُ
والحَيْزوم: اسم فَرَس جِبْريل -عليه السلام-.
والحَزْم أيضاً َضْبُطَك أمرَكَ وأخْذُكَ فيه بالثقة، حَزُمَ الرجُلُ حَزامةً فهو حازم ذو حَزْمة.
والحَزْم: ما احتَزَمَ السَّيْل من نَجَوات الأرضِ والظُهور، وجمعُه حُزُوم.
زحم:
زَحَمَ القَوْمُ بَعضُهم بعضاً من شِدَّة الزِّحام إذا ازدَحموا.
والأمواجُ تَزْدَحِم، قال:
تَزَاحُمَ المَوْجِ إذا الموجُ التَطَمْ
جعل مصدر ازدَحَمَ تَزاحُماً.
والفيل والثَّوْر يُكَنَّيانِ أبا مُزاحِم.
ومُزاحم أو أبو مُزاحِم: أوّل خاقانٍ ولَيَ التُّرْكَ وقاتَلَ العرب،فقُتِل زَمَنَ أَسَد بن عبد الله القسري.
مزح:
المِزاح مصدر كالمُمازَحة، والمُزاحُ الاسم، قال:
ولا تَمْزَح فإن المَزْحَ جَهْلٌ		وبَعضُ الشرِّ يبدَؤُه المُزاح
مَزَحَ يَمْزَحُ مَزْحاً ومُزاحاً ومُزاحةً.
زمح:
الزَّوْمَح والزُّمَّحُ: الأسود القبيح من الرجال، ويقال: الزُّمَّح الضيِّق الخُلُق، قال بعض قريش:
لازُمَّحـيّينَ إذا جـئْتَـهـم		وفي هِياج الحَربِ كالأَشْبُلِ
والزُّمّاح: طائرٌ عظيم
حمز:
حَمَزَ اللَّؤْمُ فُؤاده وقلبَه أيْ: أوجَعَه، قال الشماخ بن ضرار:
فلما شراها فاضَتِ العَيْنُ عَـبْـرَةً		وفي الصَّدْرِ حُزاّزٌ من اللَّوم حامِزُ
الحامِز: الشديدُ من كلِّ شيء. ورحلٌ حامِزُ الفؤاد: شديدُه.
وقال ابن عبّاس: أفضل الشياء أحمزها أي: أَشَدُّها وأَمتَنُها
محز:
المَحْزُ: النِكاح، تقول: مَحَزَها، قال جرير:
مَحَزَ الفرذقُ أُمَّه من شاعرِ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي** ve **الميم** onlarla birlikte
**ح ز م**، **ز ح م**، **م ز ح**، **ز م ح**، **ح م ز**، **م ح ز**: hepsi kullanımdadır.

**حزم**:
**المِحْزَم**: sebzenin bağı; o, demetin kendisiyle sıkıca bağlandığı şeydir; **حَزَمَه** onu **يحزِمُه** bağlar, **حَزْماً**.
Ve **الحِزامُ** binek hayvanı için ve beşikteki çocuk için (olan kuşaktır). Ve **المِحْزَم**: göğüsten **الحِزام**’ın üzerine düştüğü (yer)dir.
Ve **الحَزيم**: göğüsten ve sırttan kuşağın yeri; onunla çevrelenmiş olanın hepsi; denir: **شَدَّ حَزيمَه** ve sıvadı; dedi ki:
ŞEYH, kendisine bir hoşnutsuzluk yüklendiği vakit		ona **الحَيازيمَ**’i ve **الحَزيمْ**’i sıkar
Ve **الحَيْزُوم**: göğsün ortası; orada, yanların başları **الرُّهابة**’nin üstünde, **الكاهل**’in hizasında birleşir; Zû’r-Rumme dedi ki:
Neredeyse onlardan **الحَيازيمُ** parçalanıp düşecek
Ve **الحَيْزوم**: Cebrâil’in -aleyhi’s-selâm- atının adıdır.
Ve **الحَزْم** ayrıca: işini sağlam tutman ve onda güvenle tutman; **حَزُمَ** adam **حَزامةً** (sağlamlıkla) oldu; o, **حازم**dir, **ذو حَزْمة** (sağlam tutuş sahibi).
Ve **الحَزْم**: selin, yerin yüksekçelerinden ve sırtlarından kuşandığı (toplayıp çevrelediği) şeydir; çoğulu **حُزُوم**’dur.

**زحم**:
**زَحَمَ** kavim, şiddetli sıkışıklıktan dolayı birbirini itti; **ازدَحموا** (sıkıştılar) ise.
Ve dalgalar **تَزْدَحِم** (sıkışır); dedi ki:
Dalganın sıkışması, dalga çarpıştığı vakit
**ازدَحَمَ**’ın masdarını **تَزاحُماً** kıldı.
Ve fil ile boğa, **أبا مُزاحِم** diye kinayelenir.
Ve **مُزاحم** yahut **أبو مُزاحِم**: Türklerin başına geçen ve Araplarla savaşan ilk hakan; **أَسَد بن عبد الله القسري** zamanında öldürüldü.

**مزح**:
**المِزاح** masdardır; **المُمازَحة** gibi; ve **المُزاحُ** isimdir; dedi ki:
Şakalaşma; çünkü **المَزْحَ** cehalettir		ve şerrin bir kısmını **المُزاح** başlatır
**مَزَحَ** **يَمْزَحُ** **مَزْحاً** ve **مُزاحاً** ve **مُزاحةً**.

**زمح**:
**الزَّوْمَح** ve **الزُّمَّحُ**: erkeklerden çirkin siyah (kimse); ve denir: **الزُّمَّح** dar huylu (kimsedir); Kureyş’ten biri dedi ki:
Onlara geldiğin vakit **لازُمَّحـيّينَ** (yoktur)		savaşın kızışmasında ise aslan yavruları gibi
Ve **الزُّمّاح**: büyük bir kuştur.

**حمز**:
**حَمَزَ** kınama onun gönlünü ve kalbini; yani: ona acı verdi; Dırâr oğlu Şemmâh dedi ki:
Onu satın alınca göz yaş döktü		ve göğüste kınamadan **حُزاّزٌ** (bir sızı) **حامِزُ** (acıtan)dır
**الحامِز**: her şeyden şiddetli olandır. Ve **رحلٌ حامِزُ الفؤاد**: onun şiddetlisidir.
Ve İbn Abbâs dedi ki: şeylerin en faziletlisi **أحمزها**’dır; yani: en şiddetlisi ve en sağlamıdır.

**محز**:
**المَحْزُ**: nikâhtır; dersin: **مَحَزَها**; Cerîr dedi ki:
**مَحَزَ** el-Ferezdak, şairden annesini

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَزْحُ: الدعابة. وقد مَزَحَ يَمْزَحُ، والاسم المُزاحُ بالضم، والمُزاحَةُ أيضاً. وأمَّا المِزاحُ بالكسر فهو مصدر مازَحَهُ وهما يتمازحان.

##### Türkçe

**المَزْحُ**: şaka. Ve **مَزَحَ** **يَمْزَحُ**; isim **المُزاحُ** (ötre ile), ve **المُزاحَةُ** da. Ama **المِزاحُ** (kesre ile) ise **مازَحَهُ**’nun mastarıdır; ve ikisi **يتمازحان** (şakalaşırlar).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ز م
حزم ، حمز ، زحم ، زمح ، مزح ، محز : مستعملات .
حزم : قال الليث : الحَزْمُ : حَزْمُك الحَطَب حُزْمَةً .
والمِحْزَمُ : حِزامَةُ البَقْل ، وهو الذي تُشَدُّ به الحُزْمَة ، وأنا أَحْزِمُه حَزْماً .
والحِزَامُ للدَّابَّة : والصَّبيّ في مهده . يقال : فَرَسٌ نَبِيلُ المَحْزِم .
قال : والحَزِيمُ : مَوْضِعُ الحِزَام من الصَّدْرِ والظَّهْرِ كلِّه ما اسْتَدار ، يقال : قَدْ شَمَّر وشَدَّ حَزِيمَه وأنشد :
شَيْخٌ إذا حُمِّلَ مَكْرُوهَةً
شَدَّ الحَيازِيمَ لَهَا والحَزِيمْ
قال : والحَيْزُوم : وَسَطُ الصدر الذي تلتقي فيه رؤوس الجَوَانح فوق الرُّهابَة بِحِيَال الكاهِلِ .
قُلْتُ : فَرَّقَ الليث بَيْن الحَزِيم والْحَيْزُوم ، ولَمْ أر لِغَيْره هذا الفرق ، وقد اسْتَحْسَنْتُه له .
قال : وحَيْزُوم : اسم فرس جبريل ، وفي الحديث أنه سَمِعَ صَوْته يوم بدر يقول : أَقْدِم حَيْزُوم .
قال : والحَزْمُ : ضَبْطُ الرجل أمره وأَخْذُه فيه بالثِّقَةِ ، ويقال : حَزُم الرجلُ يَحْزُمُ حَزَامَةً فهو حَازِمٌ : ذو حَزْم .
قال الأزهري : أُخِذَ الحَزْمُ في الأمور ، وهو الأَخْذُ بالثِّقَةِ من الْحَزمِ ، وهو الشَّدُّ بالحِزام والحَبْلِ استيثاقاً مِنَ المَحْزُومِ .
وقال الليث : الحَزْمُ من الأرض : ما احْتَزَم من السَّيْل من نَجَوَات الأَرْضِ والظُّهُورِ ، والجميع الحُزُوم .
وقال شَمِر : قال ابن شُمَيْل : الْحَزْمُ : ما غَلُظَ من الأرض وكَثُرت حِجَارَتُه وأَشْرَف حتَّى صار له أَقْبَالٌ ، لا تَعْلوه الإبِلُ والنَّاسُ إلا بالجَهْدِ يَعْلونه من قِبَل قُبْلِه ، وهو طِينٌ وحِجَارَة ، وحجارَته أَغْلَظُ وأَخْشَنُ وأَكلَبُ من حِجَارَةِ الأكمة ، غَيْرَ أن ظَهْرَه عَرِيض طَوِيلٌ يَنْقَادُ الفَرسَخَيْن والثَّلاثَة ، ودون ذَاك لا تَعْلوها الإبِلُ إلا في طَرِيقٍ له قُبْلٌ مِثْلُ قُبْل الجِدَار ، والحُزُومُ الجَمِيعُ . قال : وقَدْ يكونُ الحَزْمُ في القُفِّ ، لأنه جَبَلٌ وقُفٌّ ، غير أنه لَيْس بمستطيل مثل الجَبَل ، قال : ولا تَلْقَى الْحَزْمَ إلاَّ في خَشُونَةٍ وقُفَ ، وقا المَرَّارُ بن سَعِيدٍ في حَزْمِ الأَنْعَمَيْن :
بِحَزْمِ الأَنْعَمَيْن لَهُنَّ حَادٍ
مُعَرَ ساقَهُ غَرِدٌ نَسُولُ
قال : وهي حُزوم عِدَّة ، فمنها حَزْما شَعَبْعَب ، وحَزْمُ خَزَازَى ، وهو الذي ذكره ابْنُ الرِّقَاع في شِعْرِه فقال :
فَقُلْتُ لها أَنَّى اهْتَدَيْت وَدُونَنَا
دُلوكٌ وأَشْرَافُ الجِبَالِ القَوَاهِرُ
وجَيْحَانُ جَيْحَانُ الجُيُوش وآلِسٌ
وحَزمٌ خَزَازَى والشُّعُوبُ القَوَاسِرُ
ويُرْوَى العَوَاسِرُ ، ومنها حَزْمُ جَدِيد ، ذكره المَرَّارُ فقال :
يقول صِحَابي إذ نَظَرْتُ صَبَابَةً
بِحَزْمِ جَدِيدٍ ما لِطَرْفِك يَطْمَحُ
ومِنها حَزْمُ الأَنْعَمَيْن الذي ذكره المَرَّارُ أيضاً .
الحَرَّاني عن ابن السكيت قال : الحَزَمُ كالغَصَصِ في الصَّدر ، يقال منه : حَزِمَ يَحْزَم حَزَماً ، قال : حَكاهُ لي الكِلاَبِيُّ والبَاهِليّ . وبَعيرٌ أَحْزَمُ : عظيمُ موضع الحِزَام ، والأَحْزَمُ هُوَ المَحْزِمُ أيضاً ، يقال : بَعيرٌ مُجْفَرُ الأحْزَمِ ، وقال ابنُ فُسْوَةَ التَّمِيمِيّ :
تَرَى ظَلِفَاتِ الرَّحْلِ شُمّاً تُبِينُها
بأَحْزَمَ كالتَّابوتِ أَحْزَمَ مُجْفَرِ
وحَزْمَةُ : اسم فرس معروفة من خيل العَرَب ، وسَمَّى الأخْطَلُ الحَزْمَ من الأرْضِ حَيْزُوماً فقال :
فَظَلَّ بِحَيْزُومٍ يَفُلُّ نُسُورَه
ويُوجِعُها صَوَّانُه وأَعَابِلُه
ثعلب عن سَلَمَة عن الفَرَّاء : رَجُلٌ حَازِمٌ وقَوْمٌ حُزَّمٌ وحُزَّامٌ وأَحْزَامٌ وحَزَمَةٌ وحَزَمٌ وحَزِيمٌ وحُزَمَاءٌ ، وقَدْ حَزُمَ يَحْزُمُ وهو العاقِلُ الممَيِّزُ ذو الحُنْكَةِ ، وقال ابن كَثْوَةَ : من أَمثَالهم : ( إنَّ الوَحَا من طعام الحَزْمَةِ ) يُضْرَبُ عند التحَشُّدِ على الانكماشِ وحَمْدِ المنكَمِش ، قال : والحَزْمَةُ : الحزْمُ . ويقال للرَّجُلِ : تحَزَّمْ في أمرِك أي اقْبَلْه بالحزْمِ والوَثاقَة .
زحم : قال الليث : الزَّحْمُ : أن يَزْحَمَ القَوْمُ بعضُهم بَعْضاً منْ كَثْرةِ الزِّحَامِ إذا ازدحموا ، والأمْوَاجُ تَزْدَحِمْ إذا الْتَطَمت ، وأنشد :
تَزَاحُمَ المَوْج إذا الموجُ الْتَطَمْ
وأَخْبَرَني المُنْذِري عن ثعلب عن ابن الأعْرَابي : زَاحَمَ فُلاَنٌ الأربعين وزَاهَمَها بالهاء إذا بَلَغَها ، وكذلك : حَبَا لَهَا .
قال : والفِيلُ والثَّوْرُ ذو القَرْنَيْنِ يُكَنَّيَانِ بِمُزَاحِمٍ .
قال : وأَبُو مُزَاحم : أَوَّلُ خَاقَان وَلِيَ التُّرْك وقاتَلَ العَرَب .
وَرَجُلٌ مِزْحَمٌ : يَزْحَمُ النَّاسَ فَيَدْفَعهم .
مزح : قال الليث : المَزْحُ من قَوْلِك : مَزَح يَمْزَحُ مَزْحاً ومُزَاحاً ومُزَاحَةً ، قال : والمُزَاحُ الاسْمُ ، والمِزَاحُ مَصْدَر كالمُمَازَحَةِ ، مَازَحَهُ مِزَاحاً ومُمَازَحَةً .
ثعلب عن ابن الأَعْرَابي قال : المُزَّحُ من الرِّجَال : الخارِجُون من طبع الثُّقَلاَء ، المُتَمَيَّزُون من طَبْعِ البُغَضَاء .
زمح : قال الليث : الزَّوْمَحُ : الأَسْوَدُ القَبِيحُ من الرِّجَال قال : ومنهم مَنْ يقول : الزُّمَّحُ ، أبو عُبَيْد عن أَبي عَمْرو قال : الزُّمَّحُ : القَصِيرُ من الرِّجَال الشِّرِّير ، وأنشد شَمِر :
ولَمْ تَكُ شِهْدَارَةَ الأبْعَدين
ولا زُمَّحَ الأقْرَبينَ الشّرِيرا
ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الزُّمَّحُ : القَصِيرُ السَّمِجُ الخِلْقَةِ السَّيِّءُ الأدَمُّ المشْئُوم قال : والزُّمَّاحُ : طائِرٌ كانت الأعْرَاب تقول : إنه يَأْخُذُ الصَّبِيَّ من مَهْدِه
قال : وَزَمَّحَ الرَّجُلُ إذا قَتَلَ الزُّمَّاحَ ، وهو هذا الطائر الذي يأخُذُ الصَّبِيّ وأنشد :
أَعَلَى العَهْدِ بَعْدَنَا أُمّ عَمْرٍ و
لَيْتَ شِعْرِي أَمْ عَاقها الزُّمَّاحُ
حمز : قال الليث : تقول : حَمَزَ اللَّوْمُ فؤادَه
وقلبَه أي أوجعه :
أبو عُبَيْد : وسُئِلَ ابن عَبَّاس : أَيُّ الأعمالِ أفْضَلُ ؟ فقال : أحْمَزُها يَعْني أمْتَنُها وأقْوَاها . قال : ويقال : رَجُلٌ حَمِيزُ الفؤاد وحامِزٌ . وقال الشَّمَّاخُ في رجل بَاعَ قَوْساً من رَجلٍ :
فَلَمَّا شَرَاها فاضَت العَيْنُ عَبْرَةً
وفي القَلْب حَزَّازٌ من اللَّوم حامِزُ
وقال أنس بن مالك : كَنَّاني رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ببقلة كُنْتُ أجْتَنِيها ، وكانَ يُكْنَى أبَا حَمْزَة . قلت : والحَمْزَةُ في الطَّعامِ : شِبْه اللَّذْعَةِ والحَرَارَة كَطَعْمِ الخَرْدَلِ .
وقال أبو حاتِم : تَغَدَّى أعْرَابيٌّ مع قَوْمٍ فاعْتَمَدَ على الخَرْدَل ، فقالوا : ما يُعْجِبُك منه ؟ فقال : حَمْزَةٌ فيهِ وحَرَاوَةٌ . قلت : وكذلك الشيءُ الحامِضُ إذا لَذَع اللسان وقَرَصَه فَهُوَ حامِز ، وقال في قول الشَّمَّاخ :
وفي الصَّدْر حَزَّازٌ من اللَّوْمِ حَامِزُ
أي مُمِضٌّ مُحْرِقٌ . وقول ابن عَبَّاس : أحْمَزُها ، يريد أمضُّها وأشَقُّها ، والبَقْلَةُ التي جناها أنَس كان في طعمها لَذْعٌ للسان فسُمِّيَت البقْلَةُ حَمْزةً لِفِعْلِها ، وكُنِي أنَسٌ أبَا حَمْزَة لِجَنْيه إيَّاها .
وقال اللِّحياني : كلّمْتُ فلاناً بكلِمَةٍ حَمَزَتْ فُؤَادَه أي قَبَضَتْه وغَمَّتْه فَتَقَبَّضَ فؤادُه من الغَمِّ . ورُمَّانَةٌ حامِزَةٌ : فيها حُمُوضة .
شَمِر : قال ابن شُمَيْل : الحَمِيزُ : الظَّرِيفُ . ورَجُلٌ حَمِيزُ الفؤاد أي صُلْب الفؤاد .
وقال الفَرَّاءُ : إشْرَب من نَبِيذك فإنه حَمُوزٌ لما تَجِدُ ، أي يهضمه .
وفي لغة هُذَيل : الحَمْزُ : التَّحْديدُ ، يقال : حَمَزَ حَديدَتَه إذا حَدَّدَها ، وقَدْ جَاء ذلك في أشعارهم . وقال ابن السِّكِّيت : يقال : فُلاَنٌ أحْمَزُ أمْراً من فُلاَنٍ إذا كان مُتَقَبِّضَ الأمْرِ مُشَمَّرَه ، ومنه اشْتُقَّ حَمْزَةُ ، والحَامِزُ القَابِضُ .
محز : قال الليث : المَحْزُ : النِّكاحُ ، يقال : مَحَزَها ، وأنْشَدَ لجَرِير :
مَحَزَ الفَرَزْدَقُ أمَّه من شَاعِرٍ
وقرأْت بِخَطِّ شَمِر :
رُبَّ فَتَاةٍ من بَنِي العِنَازِ
حَيَّاكَةٍ ذَاتِ هَنٍ كِنازِ
ذي عَضُدَيْنِ مُكْلَئِزَ نَازِي
تَأَشُّ للقُبْلَةِ والمِحَازِ
أرادَ بالمِحازِ النَّيْكَ والجِماع .

##### Türkçe

ح ز م
**حزم** ، **حمز** ، **زحم** ، **زمح** ، **مزح** ، **محز** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**حزم** : Leys dedi: **الحَزْمُ**: senin odunu bir bağ olarak bağlamandır; **حُزْمَةً** (bir bağ) olarak.
Ve **المِحْزَمُ**: sebzenin bağıdır; o, bağın kendisiyle sıkıca bağlandığı şeydir; ben onu **حَزْماً** (bağlama) ile bağlarım.
Ve binek hayvan için **الحِزَامُ**: ve beşikteki çocuk (için de). Denir ki: **فَرَسٌ نَبِيلُ المَحْزِم**.
Dedi: ve **الحَزِيمُ**: göğüs ve sırtın tamamında kuşağın yeri, çevrelediği her şeydir; denir ki: gerçekten sıvadı ve **حَزِيمَه**’ini sıktı; ve şu beyti okudu:
شَيْخٌ إذا حُمِّلَ مَكْرُوهَةً
شَدَّ الحَيازِيمَ لَهَا والحَزِيمْ
Dedi: ve **الحَيْزُوم**: göğsün ortasıdır; orada **الجَوَانح**’ın başları **الرُّهابَة**’nin üstünde, **الكاهِل** hizasında birleşir.
Dedim: Leys, **الحَزِيم** ile **الْحَيْزُوم** arasında ayırım yaptı; başkasında bu ayırımı görmedim; onu bunun için beğendim.
Dedi: ve **حَيْزُوم**: Cebrâil’in atının adıdır; hadiste, Bedir günü onun sesini işittiği, “**أَقْدِم حَيْزُوم**” dediği (geçer).
Dedi: ve **الحَزْمُ**: kişinin işini sağlam tutması ve onda güvenle davranmasıdır; ve denir ki: kişi **حَزُم** eder, **يَحْزُمُ** **حَزَامَةً**; o hâlde o **حَازِمٌ**’dir: **حَزْم** sahibi.
Ezherî dedi: işlerdeki **الحَزْمُ** alınmıştır; o, **الْحَزمِ**’den güvenle almaktır; o da, bağlanmış olandan sağlamca emin olmak için kuşak ve iple sıkıca bağlamaktır.
Leys dedi: yerden **الحَزْمُ**: selin, yerin yükseltilerinden ve sırtlarından kuşandığı (topladığı) şeydir; çoğulu **الحُزُوم**’dur.
Şemir dedi: İbn Şümeyl dedi: **الْحَزْمُ**: yerden kalınlaşan, taşları çoğalan ve yükselip de kendisine yokuşlar olan şeydir; develer ve insanlar onu ancak güçlükle aşar; onu, ön tarafının yönünden aşarlar; o, çamur ve taştır; taşları, tepeciğin taşından daha kalın, daha kaba ve daha serttir; ancak sırtı geniş, uzundur; iki ve üç fersah boyunca uzanır; bundan aşağısında develer onu ancak, duvarın önü gibi bir önü olan bir yoldan aşar; **الحُزُومُ** hepsi (topluca)dır. Dedi: **الحَزْمُ** bazen **القُفِّ**’te de olur; çünkü o, bir dağ ve **قُفٌّ**’tur; ancak dağ gibi uzunca değildir. Dedi: **الْحَزْمَ**’e ancak sertlikte bir **قُفَ** içinde rastlarsın. Ve Merrâr b. Saîd, **حَزْمِ الأَنْعَمَيْن** hakkında (şöyle dedi):
بِحَزْمِ الأَنْعَمَيْن لَهُنَّ حَادٍ
مُعَرَ ساقَهُ غَرِدٌ نَسُولُ
Dedi: onlar birkaç **حُزوم**’dur; onlardan **حَزْما شَعَبْعَب** ve **حَزْمُ خَزَازَى** vardır; o, İbn er-Rikâ‘ın şiirinde andığıdır; şöyle dedi:
فَقُلْتُ لها أَنَّى اهْتَدَيْت وَدُونَنَا
دُلوكٌ وأَشْرَافُ الجِبَالِ القَوَاهِرُ
وجَيْحَانُ جَيْحَانُ الجُيُوش وآلِسٌ
وحَزمٌ خَزَازَى والشُّعُوبُ القَوَاسِرُ
Ve **العَوَاسِرُ** diye de rivayet edilir. Ve onlardan **حَزْمُ جَدِيد** vardır; Merrâr onu andı; şöyle dedi:
يقول صِحَابي إذ نَظَرْتُ صَبَابَةً
بِحَزْمِ جَدِيدٍ ما لِطَرْفِك يَطْمَحُ
Ve onlardan, Merrâr’ın da andığı **حَزْمُ الأَنْعَمَيْن** vardır.

Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: dedi ki: **الحَزَمُ** göğüste **الغَصَصِ** gibidir; ondan denir ki: **حَزِمَ** **يَحْزَم** **حَزَماً**. Dedi: bunu bana Kilâbî ve Bâhilî hikâye etti. Ve **بَعيرٌ أَحْزَمُ**: kuşak yerinin büyük olanı; ve **الأَحْزَمُ** aynı zamanda **المَحْزِمُ**’dir de; denir ki: **بَعيرٌ مُجْفَرُ الأحْزَمِ**. Ve İbn Fusve et-Temîmî dedi:
تَرَى ظَلِفَاتِ الرَّحْلِ شُمّاً تُبِينُها
بأَحْزَمَ كالتَّابوتِ أَحْزَمَ مُجْفَرِ
Ve **حَزْمَةُ**: Arap atlarından bilinen bir atın adıdır. Ahtal, yerden **الحَزْمَ**’e **حَيْزُوماً** adını verdi; şöyle dedi:
فَظَلَّ بِحَيْزُومٍ يَفُلُّ نُسُورَه
ويُوجِعُها صَوَّانُه وأَعَابِلُه

Sa‘lebe, Seleme’den, Ferrâ’dan: **رَجُلٌ حَازِمٌ** ve **قَوْمٌ حُزَّمٌ** ve **حُزَّامٌ** ve **أَحْزَامٌ** ve **حَزَمَةٌ** ve **حَزَمٌ** ve **حَزِيمٌ** ve **حُزَمَاءٌ**; ve gerçekten **حَزُمَ** **يَحْزُمُ**; o, akıllı, ayırt edici, tecrübe sahibi olandır. Ve İbn Kesve dedi: onların darbımesellerindendir: (**إنَّ الوَحَا من طعام الحَزْمَةِ**) toplanıp sıkı durmaya (büzülmeye) çağırma sırasında ve büzülenin övülmesinde darb-ı mesel yapılır. Dedi: ve **الحَزْمَةُ**: **الحزْمُ**’dür. Ve kişiye denir ki: işinde **تحَزَّمْ**; yani onu **الحزْم** ve sağlamlıkla karşıla.

**زحم** : Leys dedi: **الزَّحْمُ**: kalabalığın çokluğundan, sıkıştıklarında, kavmin birbirini sıkıştırmasıdır; ve dalgalar çarpıştıklarında **تَزْدَحِمْ** eder; ve şu beyti okudu:
تَزَاحُمَ المَوْج إذا الموجُ الْتَطَمْ
Ve Münzirî bana haber verdi; Sa‘lebe’den, İbnü’l-A‘râbî’den: falan, kırka ulaştığında **زَاحَمَ** falan kırkı ve **زَاهَمَها** (ه ile) eder; aynı şekilde: **حَبَا لَهَا**.
Dedi: fil ve boynuzlu boğa (**الثَّوْرُ ذو القَرْنَيْنِ**) **بِمُزَاحِمٍ** ile künyelenirler.
Dedi: ve **أَبُو مُزَاحم**: Türklerin başına geçen ve Araplarla savaşan ilk **خَاقَان**’dır.
Ve **رَجُلٌ مِزْحَمٌ**: insanları sıkıştırır da onları iter.

**مزح** : Leys dedi: **المَزْحُ** senin sözünden (gelir): **مَزَح** **يَمْزَحُ** **مَزْحاً** ve **مُزَاحاً** ve **مُزَاحَةً**. Dedi: ve **المُزَاحُ** isimdir; ve **المِزَاحُ** **المُمَازَحَةِ** gibi bir mastardır; onu **مِزَاحاً** ve **مُمَازَحَةً** ile **مَازَحَهُ**.
Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُزَّحُ** erkeklerden: ağırların tabiatından çıkanlar, nefret edilenlerin tabiatından ayrışanlardır.

**زمح** : Leys dedi: **الزَّوْمَحُ**: erkeklerden siyah, çirkin olandır. Dedi: onlardan, **الزُّمَّحُ** diyen de vardır. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الزُّمَّحُ**: erkeklerden kısa, şerli olandır. Şemir (şu beyti) okudu:
ولَمْ تَكُ شِهْدَارَةَ الأبْعَدين
ولا زُمَّحَ الأقْرَبينَ الشّرِيرا
Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزُّمَّحُ**: kısa, yaratılışı çirkin, teni kötü, uğursuz olandır. Dedi: ve **الزُّمَّاحُ**: Arapların, beşikteki çocuğu aldığını söyledikleri bir kuştur.
Dedi: kişi, **الزُّمَّاحَ**’ı öldürdüğünde **وَزَمَّحَ** eder; o, çocuğu alan bu kuştur. Ve şu beyti okudu:
أَعَلَى العَهْدِ بَعْدَنَا أُمّ عَمْرٍ و
لَيْتَ شِعْرِي أَمْ عَاقها الزُّمَّاحُ

**حمز** : Leys dedi: dersin ki: **حَمَزَ** kınama onun yüreğini
ve kalbini; yani onu acıttı:
Ebû Ubeyd: İbn Abbâs’a soruldu: amellerin hangisi daha faziletlidir? dedi ki: **أحْمَزُها**; yani en sağlamı ve en güçlüsü. Dedi: ve denir ki: **رَجُلٌ حَمِيزُ الفؤاد** ve **حامِزٌ**. Şemmâh, bir adamdan bir yay satın alan bir adam hakkında (şöyle dedi):
فَلَمَّا شَرَاها فاضَت العَيْنُ عَبْرَةً
وفي القَلْب حَزَّازٌ من اللَّوم حامِزُ
Enes b. Mâlik dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) beni, toplamakta olduğum bir sebze ile künyelendirdi; ve **أبَا حَمْزَة** künyesiyle künyelenirdi. Dedim: ve yemekte **الحَمْزَةُ**: hardal tadı gibi, yakıcılığa ve hararete benzer bir şeydir.
Ebû Hâtim dedi: bir bedevî bir kavimle öğle yemeği yedi de hardala dayandı; ona dediler ki: ondan seni hoşlandıran nedir? dedi ki: onda **حَمْزَةٌ** ve **حَرَاوَةٌ** var. Dedim: aynı şekilde ekşi şey, dili yaktığında ve onu kıstırdığında o **حامِز**’dir. Ve Şemmâh’ın sözünde:
وفي الصَّدْر حَزَّازٌ من اللَّوْمِ حَامِزُ
yani acıtıcı, yakıcıdır. Ve İbn Abbâs’ın sözü: **أحْمَزُها**; onunla daha acıtıcı olanını ve daha meşakkatli olanını ister. Enes’in topladığı sebzede, tadında dile bir yakma vardı; bu fiilinden dolayı sebzeye **حَمْزةً** adı verildi; onu toplamasından dolayı Enes’e **أبَا حَمْزَة** künyesi verildi.
Lihyânî dedi: falanla bir sözle konuştum; o söz onun yüreğini **حَمَزَتْ**; yani onu sıktı ve kederlendirdi; böylece yüreği kederden büzüldü. Ve **رُمَّانَةٌ حامِزَةٌ**: onda ekşilik vardır.
Şemir: İbn Şümeyl dedi: **الحَمِيزُ**: zarif olandır. Ve **رَجُلٌ حَمِيزُ الفؤاد**; yani yüreği sert.
Ferrâ dedi: nebîzinden iç; çünkü o, bulduğun şeye karşı **حَمُوزٌ**’dur; yani onu hazmeder.
Hüzeyl dilinde: **الحَمْزُ**: keskinleştirmedir; denir ki: demirini keskinleştirdiğinde **حَمَزَ حَديدَتَه**; bu, onların şiirlerinde gelmiştir. İbn es-Sikkît dedi: denir ki: falan, falandan işte daha **أحْمَزُ**’dur; işte büzülen, onu sıvayan olduğunda. Bundan **حَمْزَةُ** türetildi; ve **الحَامِزُ** büzülendir.

**محز** : Leys dedi: **المَحْزُ**: cinsel birleşmedir; denir ki: onu **مَحَزَها**. Ve Cerîr’den (şu beyti) okudu:
مَحَزَ الفَرَزْدَقُ أمَّه من شَاعِرٍ
Ve Şemir’in hattıyla okudum:
رُبَّ فَتَاةٍ من بَنِي العِنَازِ
حَيَّاكَةٍ ذَاتِ هَنٍ كِنازِ
ذي عَضُدَيْنِ مُكْلَئِزَ نَازِي
تَأَشُّ للقُبْلَةِ والمِحَازِ
**المِحازِ** ile **النَّيْكَ** ve cinsel birleşmeyi kastetti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والزاء وما يثلثهما)
(مزع)  الميم والزاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على قطع وتقَطُّع. والقِطعَة من اللحم مُزْعة، وقد تكسر الميم. والمُزْعة: الجُرعة في الإناء من الماء. وفلان يتمزَّعُ من الغَيظ، أي يكاد يتقطّع. ومنه مَزَع الظّبْي مَزْعاً: أسرع، كأنَّه ينقدُّ من شدة عَدْوِه؛ وقد يقال للفَرَس.
(مزق)  الميم والزاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تخرُّقٍ في شَيء. ومَزَقه يَمْزِقُه، ومَزَّقَه يمزِّقه. والمِزَق: قطاع الثّوب الممزوق. وناقةٌ مِزَاقٌ: سريعةٌ جداً يكاد يتمزَّق عنها جِلدُها. ومَزَقَ الطَّائرُ بذَرْقِهِ: رمى به. ومزَّقت القومَ: فرّقتهم فتمزَّقُوا.
(مزن)  الميم والزاء والنون أصلٌ صحيح فيه ثلاث كلمات متباينةِ القياس:
فالأولى: المُزْن: السَّحاب، والقطعة مُزْنة. ويقال في قول القائل وأظنُّه مصنوعاً:
كأنَّ ابن مُزنتها جانِحاً ***  فَسِيط لدى الأُفق من خِنْصرِ([1])إنّ ابنَ المُزْنة: الهِلال.
والثانية المازن: بيض النَّمل.
والثالثة: مَزَنَ قِربَته: ملأَها. وهو يتمزَّنُ على أصحابه، أي يتفضّل عليهم، كأنَّه يتشبَّه بالمزنِ سَخاءً. ولعل المُزْن هو الأصل في الباب، وما سواه فمفرَّعٌ عليه.
(مزي)  الميم والزاء والياء. يقولون: المِزيَّة في كلِّ شيء: التمام والكمال. ولك عندي مزِيَّةٌ. ولا يُبنَى منه فِعل.
(مزج)  الميم والزاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على خَلْطِ الشيء بغيره. ومَزَجَ الشّرابَ يَمْزُجُه مَزْجاً. وكأنَّ العَسَلَ يسمَّى المَزْج قالوا: لأنَّه كانَ يُمزَج به كلُّ شراب. قال أبو ذؤيب:
فجاءَ بِمَزْجٍ لم يَرَ النّاسُ مِثلَه	 *** هو الضَّحْكُ إلاَّ أنَّه عملُ النّحلِ([2])وكلُّ نوعٍ من شيئينِ مِزاجٌ لصاحبِه.
(مزح)  الميم والزاء والحاء كلمة واحدة. يقولون: مَزَح مَزْحاً ومُزَاحَة([3]): داعَبَ؛ وهي الممازَحَة.
(مزر)  الميم والزاء والراء كلمتان: الأولى المَزير: الرّجُل القوِيّ. قال:
تَرَى الرّجُلَ النَّحِيفَ فتزدريهِ ***	وفي أثوابِهِ أسدٌ مَزِيرُ([4])والثانية المَزْر: الذوق والشُّرْب القليل، وكذا التمزُّر. وقال:
تكون بَعدَ الحَسْوِ والتمزُّرِ *** في فمِهِ مثلَ عصير السُّكّرِ([5])ويقولون: المِزْر: نَبيذ الشَّعير. وإن صحَّ فهو من الباب.
--------------ـــ
([1]) لعمرو بن قميئة في اللسان (مزن، فسط). وانظر شروح سقط الزند 657، 1132.
([2]) ديوان الهذليين (1: 42) واللسان (مزج، ضحك)، وقد سبق في (ضحك).
([3]) كذا ضبط بالضم في المجمل والقاموس، وضبطه في المصباح بفتح الميم. ومثله المزاح بضم الميم وكسرها.
([4]) العباس بن مرداس، في الحماسة (2: 20) واللسان (مزر).
([5]) الرجز في اللسان (مزر، سكر).

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** و**الزاء** وما يثلثهما)
(**مزع**)  **الميم** ve**الزاء** ve**العين** sahih bir asıldır; kesmeye ve kesilip parçalanmaya delâlet eder. Et parçası **مُزْعة**’dır; **الميم** de kesrelenebilir. **المُزْعة**: kapta sudan bir yudumdur. Ve falan kimse öfkeden **يتمزَّعُ**; yani neredeyse parçalanır. Ondandır: **مَزَع الظّبْي مَزْعاً**: hızlandı; sanki koşmasının şiddetinden yarılıp kopuyor gibidir; ve ata da denilebilir.
(**مزق**)  **الميم** ve**الزاء** ve**القاف** sahih bir asıldır; bir şeyde yırtılmaya delâlet eder. **مَزَقه يَمْزِقُه** ve **مَزَّقَه يمزِّقه**. **المِزَق**: yırtılmış elbisenin parçalarıdır. **ناقةٌ مِزَاقٌ**: çok hızlıdır; derisi ondan neredeyse yırtılır. **مَزَقَ الطَّائرُ بذَرْقِهِ**: onunla attı. **مزَّقت القومَ**: onları ayırdın da parçalanıp dağıldılar.
(**مزن**)  **الميم** ve**الزاء** ve**النون** sahih bir asıldır; onda kıyası birbirinden ayrı üç kelime vardır:
Birincisi: **المُزْن**: buluttur; parçası **مُزْنة**’dir. Söyleyenin sözü hakkında—ve ben onun uydurma olduğunu sanıyorum—şöyle denilir:
كأنَّ ابن مُزنتها جانِحاً ***  فَسِيط لدى الأُفق من خِنْصرِ([1])**إنّ ابنَ المُزْنة**: hilâldir.
İkincisi **المازن**: karınca yumurtasıdır.
Üçüncüsü: **مَزَنَ قِربَته**: onu doldurdu. Ve o, arkadaşlarına karşı **يتمزَّنُ**; yani onlara üstünlük taslar; sanki cömertlikte **المزن**’e benzemeye çalışır. Ve herhâlde **المُزْن** bu bapta asıldır; ondan başkası ise ona dallanmıştır.
(**مزي**)  **الميم** ve**الزاء** ve**الياء**. Derler ki: her şeyde **المِزيَّة**: tamamlık ve kemâldir. Ve benim yanımda senin için bir **مزِيَّةٌ** vardır. Ondan fiil bina edilmez.
(**مزج**)  **الميم** ve**الزاء** ve**الجيم** sahih bir asıldır; bir şeyi başkasıyla karıştırmaya delâlet eder. **مَزَجَ الشّرابَ يَمْزُجُه مَزْجاً**. Ve sanki bal **المَزْج** diye adlandırılır; dediler ki: çünkü her içecek onunla karıştırılırdı. Ebû Züeyb dedi:
فجاءَ بِمَزْجٍ لم يَرَ النّاسُ مِثلَه	 *** هو الضَّحْكُ إلاَّ أنَّه عملُ النّحلِ([2])İki şeyden her tür, sahibine göre **مِزاجٌ**’dır.
(**مزح**)  **الميم** ve**الزاء** ve**الحاء** tek bir kelimedir. Derler ki: **مَزَح مَزْحاً ومُزَاحَة([3])**: şakalaştı; o, **الممازَحَة**’dir.
(**مزر**)  **الميم** ve**الزاء** ve**الراء** iki kelimedir: birincisi **المَزير**: güçlü adamdır. Dedi ki:
تَرَى الرّجُلَ النَّحِيفَ فتزدريهِ ***	وفي أثوابِهِ أسدٌ مَزِيرُ([4])İkincisi **المَزْر**: tatma ve az içmedir; ve keza **التمزُّر**. Ve dedi ki:
تكون بَعدَ الحَسْوِ والتمزُّرِ *** في فمِهِ مثلَ عصير السُّكّرِ([5])Ve derler ki: **المِزْر**: arpa nebîzidir. Eğer sahihse o da bu baptandır.
--------------ـــ
([1]) Lisân’da (مزن، فسط) Amr b. Kumay’a’nındır. Ve “Şurûh Sakat az-Zand” 657, 1132’ye bak.
([2]) “Dîvânü’l-Hüzeliyyîn” (1: 42) ve Lisân (مزج، ضحك); ve daha önce (ضحك)’ta geçti.
([3]) Böylece “el-Mücmel” ve “el-Kâmûs”ta zamme ile ضبط edilmiştir; “el-Misbâh”ta **الميم**’in fethasıyla ضبط edilmiştir. Ve bunun benzeri **المزاح**’tır; **الميم**’in zammesiyle ve kesresiyle.
([4]) Abbâs b. Mirdâs; “el-Hamâse”de (2: 20) ve Lisân (مزر).
([5]) Recez, Lisân’da (مزر، سكر).

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ز ح
إياك والمزح والمزاح والمزاحة والممازحة والمزاح وهما يتمازحان ورجل مزّاح‏.‏
ومن المجاز‏:‏ مزّح السنبل والعنب‏:‏ لون قالوا‏:‏ وهو الصحيح دون الجيم وأنشدوا قول ابن هرمة‏:‏ وصاحت مسامير الرحال وكلفت على الجهد بالموماة سيراً مطحطحاً كما صاح سرب من عصافير صيفة تواعدن كرماً بالسّراة ممزّحاً وروى‏:‏ ممرّحاً بمعنى معرّشاً‏.‏

##### Türkçe

م ز ح
**إياك**: sakın(ha)!; **والمزح** ve **المزاح** ve **المزاحة** ve **الممازحة** ve **المزاح**; ve “**وهما يتمازحان**” (ikisi şakalaşıyorlar); ve “**ورجل مزّاح**” (çok şakacı bir adam).

Mecazdan: **مزّح السنبل والعنب**: renk(ledi), dediler; ve o, **الجيم** olmaksızın sahih olanıdır; ve İbn Hirma’nın sözü(nü) inşad ettiler:
“Ve semerlerin çivileri seslendi; ve onu, düzlükte güçle bir yürüyüşe yükledi, dümdüz;
tıpkı yaz serçelerinden bir sürünün seslenmesi gibi;
yükseklikte bir asmaya sözleştiler, **ممزّحاً**.”
Ve “**ممرّحاً**” diye rivayet edildi; **معرّشاً** (çardaklandırılmış) mânâsında.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَزْحُ: الدُّعابةُ، وفي المحكم: المَزْحُ نقيضُ الجِدِّ؛ مَزَحَ يَمْزَحُ مَزْحاً ومِزاحاً ومُزاحاً ومُزاحةً
(* قوله «ومزاحة» بضم
الميم كما ضبطه المجد، وفتحها الفيومي. نقل شارح القاموس: ان المزاح المباسطة إلى الغير على جهة التلطف والاستعطاف دون أذية.) وقد مازَحه مُمازَحةً ومِزاحاً والاسم المُزاح، بالضم، والمُزاحة أَيضاً.
وأَرَى أَبا حنيفة حكى: أَمْزِحْ كرْمَك، بقطع الأَلف، بمعنى عَرِّشْه. الجوهري: المِزاح، بالكسر: مصدر مازَحه. وهما يَتَمازَحانِ. الأَزهري: المُزَّحُ من الرجال الخارجون من طَبْعِ الثُّقَلاء، المتميزون من طبع البُغَضاء.

##### Türkçe

**المَزْحُ**: şaka; ve el-Muḥkem’de: **المَزْحُ** **الجِدِّ**’in zıddıdır; **مَزَحَ**
**يَمْزَحُ** **مَزْحاً** ve **مِزاحاً** ve **مُزاحاً** ve **مُزاحةً**
(* onun sözü “ve **مُزاحة**” **الميم**’in dammesiyle, Mecd’in ضبط ettiği gibi; Feyyûmî ise onu fetha ile ضبط etti. el-Kāmûs şârihi nakletti: **المزاح** başkasına karşı, incelik ve gönlünü alma yönü üzere, eziyet olmaksızın, laubalilik/şakalaşmadır.) Ve gerçekten o, onunla **مُمازَحةً**
ve **مِزاحاً** olarak şakalaştı; isim **المُزاح**’dır, damme ile; ve **المُزاحة** da ayrıca.
Ve ben, Ebû Hanîfe’nin naklettiğini görüyorum: **أَمْزِحْ** **كرْمَك**; elifi kesmekle, **عَرِّشْه** anlamında.
el-Cevherî: **المِزاح** (kesre ile): onunla **مازَحه**’nin masdarıdır. Ve ikisi **يَتَمازَحانِ**.
el-Ezherî: erkeklerden **المُزَّحُ**, ağır tabiatlıların tabiatından çıkmış olanlar; kin güdenlerin tabiatından ayrışmış olanlardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ز ح * * المَزْحُ * الدعابة وبابه قطع والاسم * المُزَاحُ * و * المُزَاحَةُ * بضم الميم فيهما وأما * المِزاحُ * بكسر الميم فهو مصدر * مَازَحَهُ * وهما * يَتَمَازَحَانِ

##### Türkçe

* م ز ح * * **المَزْحُ** * şaka; ve babı **قطع**’tır; isim **المُزَاحُ** ve **المُزَاحَةُ**’dır; ikisinde de **الميم**’in zammesi iledir. Ama **المِزاحُ**, **الميم**’in kesresi ile olursa, o, **مَازَحَهُ**’nun mastarıdır; ve ikisi **يَتَمَازَحَانِ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مزح كمنع يمزح مزحا ومزاحا ومزاحة، بضمهما - وقد ضبط بالكسر في أولهما أيضا وضبط الفيومي ثانيهما ككرامة، وهما أي المزاح والمزاحة اسمان للمصدر - دعب، هكذا فسروه. وفي المحكم: المزح نقيض الجد. ونقل شيخنا عن بعض أهل الغريب أنه المباسطة إلى الغير على جهة التلطف والاستعطاف دون أذنة، حتى يخرج الاستهزاء والسخرية. وقد قال الأئمة: الإكثار منه والخروج عن الحد مخل بالمروءة والوقار، والتنزه عنه بالمرة والتقبض مخل بالسنة والسيرة النبوية المأمور باتباعها والاقتداء، وخير الأمور أوسطها. ومزاحه ممازحة ومزاحا، بالكسر، استدركه بالضبط لإزالة الإبهام بينه وبين ما قبله. وإياك والمزاح، ضبط بالكسر والضم. وتمازحا: تداعبا، ورجل مزاح. والإمزاح: تعريش الكرم، حكاه أبو حنيفة. ومن المجاز: مزح العنب تمزيحا: لون، وكذلك السنبل. ومزح الكرم: أثمر، أو الصواب بالجيم، وقد تقدم، وأورده الزمخشري وغيره هنا. والمزح: السنبل: ومما يستدرك عليه: المزح من الرجال: الخارجون من طبع الثقلاء المتميزون من طبع البغضاء، قاله الأزهري. ومنية مزاح، ككتان، قرية بمصر من الدقهلية، نسب إليها أبو العزائم سلطان بن أحمد بن إسماعيل، مقريء الديار المصرية وعالمها، حدثنا عنه شيوخ مشايخ مشايخنا.

##### Türkçe

**مزح**; **منع** gibi: **يمزح** **مزحا** ve **مزاحا** ve **مزاحة**; ikisi de (yani **مزاحا** ve **مزاحة**) ötre ile — ve ikisinin evvelinde kesre ile de ضبط edilmiştir; ve Feyyûmî ikincisini **كرامة** gibi ضبط etmiştir; ve bu ikisi, yani **المزاح** ve **المزاحة**, masdar için iki isimdir — şakalaştı; onu böyle tefsir ettiler. Ve **المحكم**’de: **المزح** ciddiyetin zıddıdır. Şeyhimiz, ehl-i garîbden bazılarından nakletti ki o, izin olmaksızın; istihzâ ve alay çıkacak şekilde olmaksızın; yumuşaklık ve gönül alma ciheti üzere başkasına karşı mübâsata (samimî davranma)dır. Ve imamlar demişlerdir: ondan çoğaltmak ve haddi aşmak mürüvvet ve vakar için bozucudur; ondan büsbütün uzak durmak ve kabz (katılık) ise, tâbi olunması ve uyulması emrolunan sünnet ve nebevî sîret için bozucudur; işlerin hayırlısı ortasıdır. Ve **مزاحه**’u **ممازحة** ve **مزاحا** olarak; kesre ile; kendisiyle ondan önceki arasındaki kapalılığı gidermek için zabt ile istidrâk etti. Ve “Sakın **المزاح**(tan)”; kesre ve ötre ile ضبط edilmiştir. Ve **تمازحا**: şakalaştılar. Ve **رجل مزاح**. Ve **الإمزاح**: asmanın çardak yapılmasıdır; Ebû Hanîfe onu hikâye etti. Ve mecazdan: **مزح العنب تمزيحا**: renklendi; ve aynı şekilde başak. Ve **مزح الكرم**: meyve verdi; yahut doğrusu **الجيم** iledir; ve (bu) geçti; Zemahşerî ve başkası onu burada zikretti. Ve **المزح**: başak. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: erkeklerden **المزح**: ağırkanlıların tabiatından çıkan, buğz tabiatından ayrışan kimselerdir; Ezhârî söyledi. Ve **منية مزاح**; **كتان** gibi; Mısır’da Dakahliyye’den bir köydür; ona nisbetle Ebû’l-ʿAzâim Sultan b. Ahmed b. İsmâʿîl, Mısır diyarının kurrâsı ve âlimi; şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhlerinden bize onun hakkında rivayet edildi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَزَحَ
1 مَزَحَ ذ , aor. مَزَحَ , inf. n. مَزْحٌ, (S, K,) and quasiinf. n. مُزَاحٌ and مُزاحَةٌ, (K,) [the latter like its syn. دُعَابَةٌ,] but Fei says that this last is مَزَاحَةٌ, (TA,) [and he mentions it as an inf. n.,] He jested or joked; (S, Msb, K;) contr. of جَدَّ [which signifies “ he was serious, or in earnest ” ”]: (M:) or he talked or behaved in a free and easy manner, with the view of blandishing and conciliating, without annoying; so that it excludes the meaning of mocking or ridiculing or deriding. (MF.)

مازحهُ
3 مازحهُ ذ , inf. n. مِزَاحٌ (S, K) and مُمَازَحَةٌ, (K,) He jested, or joked, with him. (S, K.)

تَمَازَحَا
6 تَمَازَحَا ذ They two jested, or joked, one with the other. (S, K.)

مَزْحَةٌ
مَزْحَةٌ ذ A jest, or joke; a single act of jesting, or joking. (Msb.)

مُزَاحٌ
مُزَاحٌ ذ and مُزَاحَةٌ, substs., A jesting, or joking. (S, K.) [See 1.]

رَجُلٌ مَزَّاحٌ
رَجُلٌ مَزَّاحٌ ذ A man who is a great jester, or joker. (A.)

##### Türkçe

مَزَحَ
1 **مَزَحَ** **ذ** , muzâri‘ **مَزَحَ** , mastar ismi **مَزْحٌ**, (S, K,) ve mastara benzer isim **مُزَاحٌ** ve **مُزاحَةٌ**, (K,) [ikincisi, eşanlamlısı **دُعَابَةٌ** gibi,] fakat Fei der ki bu sonuncu **مَزَاحَةٌ**’dır, (TA,) [ve onu bir mastar ismi olarak zikreder,] Şaka yaptı yahut latife etti; (S, Msb, K;) **جَدَّ**’ın zıddı [ki “ciddi oldu yahut ciddiyetle davrandı” mânâsına gelir]: (M:) yahut o, incitmeden; gönül alma ve uzlaştırma maksadıyla, serbest ve kolay bir tarzda konuştu yahut davrandı; öyle ki bu, alay etme yahut küçümseme yahut istihza etme mânâsını dışarıda bırakır. (MF.)

مازحهُ
3 **مازحهُ** **ذ** , mastar ismi **مِزَاحٌ** (S, K) ve **مُمَازَحَةٌ**, (K,) Onunla şakalaştı yahut latife etti. (S, K.)

تَمَازَحَا
6 **تَمَازَحَا** **ذ** İkisi, birbirleriyle şakalaştılar yahut latife ettiler. (S, K.)

مَزْحَةٌ
**مَزْحَةٌ** **ذ** Bir şaka yahut latife; şaka yapmanın yahut latife etmenin tek bir fiili. (Msb.)

مُزَاحٌ
**مُزَاحٌ** **ذ** ve **مُزَاحَةٌ**, isimler, Şakalaşma yahut latife etme. (S, K.) [Bkz. 1.]

رَجُلٌ مَزَّاحٌ
**رَجُلٌ مَزَّاحٌ** **ذ** Çok şakacı yahut çok latifeci bir adam. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَزَحَ
مَزَحَ A ( n. ac. مَزْح 1 ),
a.  Joked, jested.

مَزَّحَ
مَزَّحَ II ,
a.  Turned ( grape ).

مَاْزَحَ
مَاْزَحَ III ,
a.  Joked, jested with.

أَمْزَحَ
أَمْزَحَ IV ,
a.  Trained ( vine ).

تَمَاْزَحَ
تَمَاْزَحَ VI ,
a.  Joked together.

مَزْح
مَزْح 1 ,
a.  see 24 .

b.  Ear of corn.

مَزْحَة
مَزْحَة 1t ,
a.  Joke, jest.

مَاْزِح
مَاْزِح 21 ,
a.  see 28 .

مُزَاْح
مُزَاْح 24 ,  مُزَاْحَة 24t ,
a.  Jesting, joking; sport, facetiousness.

مَزَّاْح
مَزَّاْح 28 ,
a.  Facetious; joking, jesting; joker, wag.

مَزْد
مَزْد
a.  Cold.

##### Türkçe

**مَزَحَ**
**مَزَحَ** I (mastar, acc. **مَزْح** 1),
a. Şaka yaptı, latife etti.

**مَزَّحَ**
**مَزَّحَ** II,
a. (Üzümü) çevirdi.

**مَاْزَحَ**
**مَاْزَحَ** III,
a. (Biriyle) şakalaştı, latife etti.

**أَمْزَحَ**
**أَمْزَحَ** IV,
a. (Asmayı) terbiye etti.

**تَمَاْزَحَ**
**تَمَاْزَحَ** VI,
a. Birlikte şakalaştılar.

**مَزْح**
**مَزْح** 1,
a. bk. 24.

b. Mısır koçanı.

**مَزْحَة**
**مَزْحَة** 1t,
a. Şaka, latife.

**مَاْزِح**
**مَاْزِح** 21,
a. bk. 28.

**مُزَاْح**
**مُزَاْح** 24, **مُزَاْحَة** 24t,
a. Şakalaşma, şaka yapma; eğlence, şakacılık.

**مَزَّاْح**
**مَزَّاْح** 28,
a. Şakacı; şaka yapan, latife eden; şakacı kimse, nüktedan.

**مَزْد**
**مَزْد**
a. Soğuk.
