# مزز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B2%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مزز

مزه مزا: مصه. والمزة: المرة منه، وهي المصة، ومنه حديث المغيرة: فترضعها جارتها المزة والمزتين. المزة: الخمر اللذيذة الطعم سميت بذلك للذعها اللسان، وقيل: اللذيذة المقطع، عن ابن الأعرابي، هكذا رواه أبو سعيد بالفتح، وأنشد للأعشى:
  نازعتهم قضب الريحان متكئا                      وقهوة مزة راووقها خضل وقال حسان:
  كأن فاها قهـوة مـزة                      حديثة العهد بفض الختام كالمزاء، بالضم ممدودا، قال الفارسي: هو على تحويل التضعيف. وهو اسم لها، ولو كان نعتا لقيل: مزاء بالفتح. وقال أبو حنيفة: المزة والمزاء: الخمر التي تلذع اللسان وليست بالحامضة، قال الأخطل يعيب قوما:
  بئس الصحاة وبئس الشرب شربهم                      إذا جرت فيهم المزاء والسكـر وقال ابن عرس في جنيد بن عبد الرحمن المري:
  لا تحسبن الحرب نوم الضحى                      وشربك المزاء بـالـبـارد

  فلما بلغه ذلك قال: كذب علي، والله ما شربتها قط. قال أبو عبيد: المزاء: ضرب من الشراب يسكر. قال الجوهري: وهي فعلاء - بفتح العين - فأدغم؛ لأن فعلاء ليس من أبنيتهم، ويقال هو فعال من المهموز، قال: وليس بالوجه: لأن الاشتقاق ليس يدل على الهمزة، كما دل في القراء والسلاء. وقال ابن بري في قول الجوهري وهو فعلاء فأدغم، قال: هذا سهو؛ لأنه لو كانت الهمزة للتأنيث لامتنع الاسم من الصرف عند الإدغام، كما امتنع قبل الإدغام، وإنما مزاء فعلاء من المز، وهو بمنزلة قوباء في كونه على وزن فعلاء، قال: ويجوز أن يكون مزاء فعالا من المزية، والمعنى فيهما واحد؛ لأنه يقال: هو أمزى منه، وأمز منه، أي أفضل. كذلك المز، بالضم، فإنه من أسماء الخمر أيضا؛ سميت للذعها اللسان. المزة، بالكسر: ة بدمشق من ديار قضاعة، وإليها ينسب الإمام الحافظ أبو الحجاج يوسف بن الزكي المزي، روى عن العز الحراني، وابن أبي الخير، وصنف كتبا مفيدة، وأخوه محمد، وابنه عبد الرحمن بن يوسف، وأبو بكر بن يوسف، وابنه أحمد بن أبي بكر، وحفيده محمد بن احمد: محدثون. المزة، بالضم: الخمر التي فيها طعم حموضة ولا خير فيها، قال الجوهري: ولا يقال: مزة، بالكسر. ويقال: يروى في بيت الأعشى بالوجهين. وقال بعضهم: المزة: الخمر التي فيها مزازة، وهو طعم بين الحلاوة والحموضة، وأنشد:
  مزة قبل مزجها فـإذا مـا                      مزجت لذ طعمها من يذوق وقيل: هي من خلط البسر والتمر. والمز، بالكسر: القدر والفضل، والمعنيان مقتربان. يقال: فلان له مز عليك، أي فضل وقدر. وهذا أمز من هذا، أي أفضل. ومززت يا هذا - بالكسر - تمز، بالفتح، أي صرت مزيزا، كأمير، أي فاضلا، نقله الصاغاني. ومزمزه: حركه وأقبل به وأدبر، فتمزمز: تحرك، وكذلك البزبزة، وهو التحريك الشديد، وبه فسر قول ابن مسعود في سكران أتي به: ترتروه ومزمزوه، أي حركوه؛ ليستنكه، وهو أن يحرك تحريكا عنيفا؛ لعله يفيق من سكره ويصحو. وماززت بينهما: باعدت. نقله الصاغاني. وتمازت به النية: تباعدت، نقله الصاغاني أيضا. وتمزز: تمصص الشراب، وقال أبو عمرو: هو شربه قليلا قليلا. وفي رواية من حديث أبي العالية: اشرب النبيذ ولا تمزز، بهذا المعنى، والمشهور بزاي وراء، وقد ذكر في محله. والمزز، محركة: المهل. أيضا الكثرة والفضل: كالمزازة. والمزيز، كأمير: القليل مما يمص. المزيز: الصعب الذي لا ينال في فضله، كالأمز والمز، بالفتح. وعزيز مزيز: إتباع له، أو عزيز فاضل. يقال: شراب مز، ورمان مز، بالضم: بين الحامض والحلو. قال الليث: المز من الرمان: ما كان طعمه بين حلاوة وحموضة. وحكى أبو زيد عن الكلابيين: شرابكم مز. وقد مز شرابكم أقبح المزازة والمزوزة؛ وذلك إذا اشتدت حموضته. وتمزمز للقيام: نهض وتحرك. تمزمز بنو فلان: انحاشوا وتفرقوا، هكذا في سائر النسخ، وصوابه فرقوا، كما هو نص التكملة. ومما يستدرك عليه: رجل مز ومزيز وأمز، أي فاضل. وقد مز مزازة، ومززه: رأى له فضلا أو قدرا. ومززه بذلك الأمر: فضله، قال المتنخل الهذلي:
  لكان أسوة حجاج وإخوتـه                      في جهدنا وله شف وتمزيز

  كأنه قال: ولفضلته على حجاج وإخوته، وهم بنو المتنخل. قلت: ولم أجده في شعر المتنخل. والمز، بالكسر: الكثرة، ومنه قول النخعي: إذا كان المال ذا مز ففرقه في الأصناف الثمانية، وإذا كان قليلا فأعطه صنفا واحدا. وقد مز مزازة، فهو مزيز، إذا كثر. ويقال: ما بقي في الإناء إلا مزة، أي قليل. والمز اسم الشيء المزيز، وهو الذي يقع موقعا في بلاغته وكثرته. والتمزز: أكل المز وشربه. والمزمزة: التعتعة. ويقال: صحفة ممزة، بالكسر، أي واسعة. وحنطة مازة، وهي التي لا يكاد يعجن دقيقها؛ لرخاوته. وخلق مزماز - بالفتح - أي حسن ممتد. وكأمير: إسحاق بن إبراهيم بن مزيز السرخسي، عن مغيث بن بديل، وعنه ابنه أحمد، وعن أحمد جماعة منهم: ابنه محمد، وأبو حامد النعيمي، وعن محمد أبو الحسن بن رزقويه، وقريبهم محمد بن موسى بن إسحاق بن مزيز، ذكره الخطيب في تاريخه. وكزبير: محدث حماة إدريس بن محمد بن مزيز تقي الدين، روى عن ابن رواحة، وطبقته، وأولاده: التاج أحمد، وعبد الرحيم، وست الدار. قال الذهبي: سمعت منهم.

### Türkçe

**مزه** **مزا**: **مصه**. Ve **المزة**: ondan bir keredir; o, **المصة**’dır. Ondan **حديث المغيرة**: “Böylece onu emzirir komşusu **المزة** ve **المزتين**.”

**المزة**: tadı lezzetli olan şarap; dili yakıp acıttığı için bununla adlandırıldı. Ve denildi ki: kesimi (içimi) lezzetli olan; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû Sa‘îd bunu fetha ile böyle rivayet etti. Ve A‘şâ için inşad etti:
  “Onlarla, yaslanmış halde reyhan dallarını çekiştirdim                      ve bir **قهوة مزة**; onun süzgeci yeşildi”

Ve Hassân dedi:
  “Sanki ağzı **قهوة مـزة**                      mühür bozmanın tazesi”

**كالمزاء**: damme ile, medli. el-Fârisî dedi: o, teşdîdin dönüştürülmesi üzerinedir. O, onun için bir isimdir; eğer sıfat olsaydı **مزاء** fetha ile denilirdi. Ebû Hanîfe dedi: **المزة** ve **المزاء**: dili yakıp acıtan, ekşi olmayan şaraptır. Ahtal bir kavmi ayıplayarak dedi:
  “Ne kötü ayıklık ve ne kötü içiş onların içişi                      içlerinde **المزاء** ve sarhoşluk akıp gittiğinde”

Ve İbn ‘Aras, Cüneyd b. ‘Abdirrahmân el-Murrî hakkında dedi:
  “Savaşı kuşluk uykusu sanma                      ve senin soğukla **المزاء** içişin”

  Bu ona ulaşınca dedi: “Bana yalan isnat etti; Allah’a yemin olsun, onu asla içmedim.” Ebû ‘Ubeyd dedi: **المزاء**: sarhoş eden içkiden bir türdür. Cevherî dedi: o **فعلاء**dır — ‘ayn’ın fethasıyla — sonra idğam edildi; çünkü **فعلاء** onların binalarından değildir. Ve denilir ki o, hemzeli olanın **فعال**’ıdır. Dedi: bu vech değildir; çünkü iştikak hemzeye delalet etmez; **القراء** ve **السلاء**’da delalet ettiği gibi. İbn Berrî, Cevherî’nin “o **فعلاء**dır, sonra idğam edildi” sözü hakkında dedi: bu bir sehivdir; çünkü eğer hemze te’nîs için olsaydı, idğamda isim sarftan men edilirdi; idğamdan önce men edildiği gibi. Ancak **مزاء** **فعلاء**dır, **المز**’dendir; **قوباء** menzilesindedir, **فعلاء** vezninde oluşu bakımından. Dedi: **مزاء**’ın **المزية**’den **فعال** olması da caizdir; ikisinde de mana birdir; çünkü “o, ondan daha **أمزى**dır ve daha **أمز**dır” denir; yani daha faziletlidir. Keza **المز** damme ile; o da şarabın isimlerindendir; dili yakıp acıttığı için adlandırıldı.

**المزة** kesra ile: Şam’da, Kudâ‘a diyarından bir yer; ona nispetle imam hâfız Ebû’l-Haccâc Yûsuf b. ez-Zekî el-Mizzî nispet edilir; el-‘İzz el-Harrânî’den ve İbn Ebî’l-Hayr’dan rivayet etti ve faydalı kitaplar tasnif etti. Ve kardeşi Muhammed, ve oğlu ‘Abdurrahmân b. Yûsuf, ve Ebû Bekr b. Yûsuf, ve onun oğlu Ahmed b. Ebî Bekr, ve torunu Muhammed b. Ahmed: muhaddislerdir.

**المزة** damme ile: içinde ekşilik tadı bulunan ve onda hayır olmayan şarap. Cevherî dedi: **مزة** kesra ile denilmez. Ve denilir ki: A‘şâ’nın beytinde iki vecihle rivayet olunur. Bazıları dedi: **المزة**: içinde **مزازة** bulunan şarap; o, tatlılık ile ekşilik arasında bir tattır. Ve inşad etti:
  “**مزة** karıştırılmadan önce; sonra                      karıştırılınca, tadan için tadı lezzetli olur”

Ve denildi ki: o, **البسر** ile **التمر**’in karışımındandır. Ve **المز** kesra ile: kadr ve fazilet; iki mana yakındır. Denilir: falanın senin üzerinde **مز**’i vardır; yani fazilet ve kadr. Ve bu, bundan daha **أمز**’dir; yani daha faziletlidir. Ve “**مززت** ey sen” — kesra ile — **تمز** fetha ile; yani **مزيز** oldun, **كأمير**; yani faziletli. Bunu Sâgânî nakletti.

Ve **مزمزه**: onu hareket ettirdi ve onunla ileri geldi ve geri gitti; böylece **فتمزمز**: hareket etti. Keza **البزبزة**; o, şiddetli hareket ettirmedir. Bununla, İbn Mes‘ûd’un kendisine getirilen bir sarhoş hakkında sözü tefsir edildi: “**ترتروه** ve **مزمزوه**”; yani onu hareket ettirin; **ليستنكه** için. O, şiddetli bir hareketle hareket ettirmektir; umulur ki sarhoşluğundan ayılır ve ayıklanır.

Ve **ماززت** ikisi arasında: uzaklaştırdım. Bunu Sâgânî nakletti. Ve **تمازت** onunla niyet: uzaklaştı; bunu da Sâgânî nakletti.

Ve **تمزز**: içkiyi emip emip içti. Ebû ‘Amr dedi: o, onu az az içmektir. Ebû’l-Âliye hadisinin bir rivayetinde: “Nebîzi iç ve **لا تمزز**”; bu manayla. Meşhur olan ise **بزاي وراء** iledir; yeri içinde zikredilmiştir.

Ve **المزز** harekeli: **المهل**. Yine çokluk ve fazilet: **كالمزازة**. Ve **المزيز** **كأمير**: emilip alınandan az bir şey. **المزيز**: faziletinde erişilmeyen zor olan; **كالأمز** ve **المز** fetha ile. Ve “**عزيز مزيز**”: ona tâbi kılmadır; yahut “azîz, faziletli”. Denilir: **شراب مز** ve **رمان مز** damme ile: ekşi ile tatlı arasında. Leys dedi: nardan **المز**: tadı tatlılık ile ekşilik arasında olan şeydir. Ebû Zeyd, Kilâbîlerden hikâye etti: “Sizin içkiniz **مز**.” Ve “Sizin içkiniz **مز** oldu”; en çirkin **المزازة** ve **المزوزة** ile; bu, ekşiliği şiddetlendiğinde olur.

Ve **تمزمز** kalkmak için: doğruldu ve hareket etti. **تمزمز** falan oğulları: ürküp kaçtılar ve dağıldılar; diğer nüshalarda böyle; doğrusu “ayrıldılar”dır; **التكملة**’nin nassı üzere.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: adam **مز** ve **مزيز** ve **أمز**; yani faziletli. Ve **مز** **مزازة**; ve **مززه**: onda bir fazilet yahut kadr gördü. Ve **مززه** o iş ile: onu faziletli kıldı. el-Mutenahhil el-Huzelî dedi:
  “Haccâc ve kardeşleri için bir örnek olurdu                      bizim çabamızda; ve onun için **شف** ve **تمزيز** vardır”

  Sanki dedi ki: “Ve onu Haccâc ve kardeşlerine üstün kılardım”; onlar, el-Mutenahhil’in oğullarıdır. Dedim: Onu el-Mutenahhil’in şiirinde bulmadım.

Ve **المز** kesra ile: çokluk. Ondan Neha‘î’nin sözü: “Mal **ذا مز** olursa onu sekiz sınıfa dağıt; az olursa onu bir sınıfa ver.” Ve **مز** **مزازة**; o halde o **مزيز**’dir; çoğaldığında. Ve denilir: kapta **مزة**’den başka kalmadı; yani az.

Ve **المز**: **المزيز** olan şeyin adıdır; o, belâgatında ve çokluğunda bir yer tutan şeydir. Ve **التمزز**: **المز**’i yemek ve onu içmek. Ve **المزمزة**: kekemeleme. Ve denilir: **صحفة ممزة** kesra ile; yani geniş. Ve **حنطة مازة**: unu gevşekliğinden dolayı neredeyse yoğrulmayan buğday. Ve **خلق مزماز** — fetha ile — yani güzel, uzamış. Ve **كأمير**: İshâk b. İbrâhîm b. **مزيز** es-Serahsî; Muğîs b. Bedîl’den; ondan oğlu Ahmed; Ahmed’den bir cemaat, onlardan: oğlu Muhammed ve Ebû Hâmid en-Nu‘aymî; Muhammed’den Ebû’l-Hasen b. Rızkûye. Ve onların yakını Muhammed b. Mûsâ b. İshâk b. **مزيز**; Hatîb onu tarihinde zikretti.

Ve **كزبير**: Hama muhaddisi İdrîs b. Muhammed b. **مزيز** Takıyyüddîn; İbn Revâha’dan ve onun tabakasından rivayet etti. Ve çocukları: et-Tâc Ahmed, ‘Abdurrahîm ve Sittü’d-Dâr. Zehebî dedi: “Onlardan işittim.”
