# مزق (م-ز-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B2%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Pamuk tüyüdür

- Harfler: م - ز - ق
- Kur'an'da: 4 geçiş · 2 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُمَزَّقٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/siga/%D9%85%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%91%D9%82%D9%8D.md) | مُفَعَّلٍ | Didik didik edilen | 2 | 2 | [34:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/ayet/34:7.md) |
| [مُزِّقْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B2%D9%90%D9%91%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعِّلْتُمْ | Didik didik edildiniz | 1 | 1 | [34:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/ayet/34:7.md) |
| [وَمَزَّقْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%91%D9%82%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَّلْنَاهُمْ | Ve onları didik didik ettik | 1 | 1 | [34:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/ayet/34:19.md) |

## Mücavir kökler — 18 mücavir (26 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dell : Delv kova demektir
2. [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cedid geniş yol demektir
3. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Sufur” süpürgedir
4. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
5. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rical ayak demektir
6. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sütle dolu memedir
7. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
8. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Granit taş demektir
9. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
10. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
11. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
12. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
13. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
14. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
15. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
16. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
17. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
18. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مزق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md), [فزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B1.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kumaşın, derinin veya bütünlüklü nesnenin lif lif ayrılarak parçalanması, yırtılıp tiftiklenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Toplumsal veya bedensel bir yapının parçalarına ayrılarak dağıtılması, bir araya gelmez şekilde unufak edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Birliği ve dokusu bozulmuş sistemin fonksiyonunu yitirip ibretlik bir çözülüşe ve kıyamet tasvirine dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir ölüm veya basit bir yok oluş sayıp fiziksel dokunun lif lif dağılması ve saçılması nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مز | Maddenin ince parçalara ayrışması, yumuşak bir akışkanlıkla liflenmesi, tadın veya unsurların birbirine geçmesi; nitekim [مزج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AC.md) kökünde maddelerin birbirine karışıp yayılması, [مزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%86.md) kökünde ise ince su zerrelerinin bulut halinde ayrışıp akması görülür | ق | Boğazın gerisinden çıkan sert ve patlamalı ق harfi, yumuşak ve lifli ayrışma hareketine dışsal bir şiddet, koparma ve kesin bir parçalama momenti katarak kumaş veya bedenin zorlanarak yırtılması ve tiftiklenmesi anlamını pekiştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su, dalgalanma, yayılma ve akışkan madde | Bütünlüğü olan nesnenin bünyesindeki esnekliği, lifli yapıyı ve dağılmaya açık iç akışı simgeler |
| ز | Kesici alet, kama veya bıçak; ayırma ve biçme | Dokunun arasına giren kesici, ayırıcı ve bölücü dışsal bir müdahaleyi ifade eder |
| ق | İğne deliği veya ufuktaki sınır; toplanıp kesin bir noktada sonlanma | Ayrışmanın ve kesilmenin son haddine varmasını, geri dönüşsüz bir sınıra ve parçalara ulaşmasını gösterir |
| مزق | Bütünsel bir dokunun kesici bir etkiyle sınırlarına kadar yarılması ve lif lif çözülerek dağılması | Esnek veya örülü bir yapının kesilip açılarak parça parça tiftiklenmesi ve dağıtılması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir elbisenin, kumaşın veya hayvan derisinin çekilerek, yırtılarak lif lif edilmesi; birikintinin parça parça dağıtılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Accâc recezinde derinin ve etin yırtılışını bu kökle tasvir eder: بحَجَبات يَتَثَقَّبْنَ البُهَرْ / كأَنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ |
| Erken Arapça kullanım | Arap dilinde sürati sebebiyle derisi bedenine dar gelip yırtılacakmış gibi koşan dişi deveye ناقة مزاق denilmiş; ayrıca Kisrâ Peygamberimizin mektubunu yırttığında Resûlullah onun mülkü için دعا عليهم أن يُمَزَّقوا كلَّ مُمَزَّقٍ buyurmuştur |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça مزق kökü, Sami dil ailesinde esnek ve lifli dokuların yırtılması, parçalara ayrılması ve dağıtılması anlam alanıyla örtüşen arkaik bir fiildir. Kökün İbranice ve Aramice/Süryanice hatlarında doğrudan aynı üçlü kökle birebir eşleşen geniş bir fiil gövdesi bulunmamakla birlikte, kök içi fonetik kaymalar ve biliteral çekirdek düzeyinde parçalama, ezme ve tiftikleme bildiren Sami kökleriyle anlamsal akrabalık taşır. Arapçada kök, hem kumaşın ve derinin yırtılması gibi fiziksel bir doku kaybını hem de itibarın zedelenmesi (şeref ve haysiyetin tahrif edilmesi) ve bir topluluğun unufak edilerek coğrafyaya saçılması gibi mecazi yönleri bünyesinde toplamıştır. Kökün çöl hayatındaki karşılığı, rüzgârın bulutları parça parça dağıtması ve yırtıcı hayvanın avının derisini lif lif ayırması eylemlerinde somutlaşır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kumaş ve derinin tiftiklenip yırtılması | Dokuma ve lif bütünlüğünün şiddetle koparılıp dağılması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Parçalama ve ufalanma bildiren ikili çekirdekler | İnce liflerin ve tanelerin saçılması yönündeki semantik örtüşme | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda doğrulanmış izomorfik veri tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مزق | Anlamlı | Yırtmak, parçalamak | Kumaş, deri ve topluluğu parça parça edip dağıtmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مقز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [زمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [زقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85.md) | Anlamlı | Yutmak, boğazdan geçirmek | Bir şeyi hızla ve zorla yutmak; zakkum ağacı | Kur'an'da geçer; zıt yönde içe alma hareketidir |
| [قمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [قزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%85.md) | Anlamlı | Küçülmek, aşağılaşmak | Boyca kısa, cüssece küçük ve değersiz olmak | Kur'an'da geçmez; küçülme ve ufalanma ortaklığı taşır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مزق | Merkez | Dokuyu parçalayıp dağıtmak | Dokumanın veya bedenin lif lif ayrılıp unufak edilmesi | Bütünlüğün parçalanıp dağıtılması |
| [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yırtmak, delmek | Bütünü bozmadan veya dağıtmadan üzerinde delik ve yırtık açmak | Nesnenin bir kısmında kontrolsüz açıklık oluşturma |
| [فزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B1.md) | Komşu | Ayrılmak, çatlamak | Birleşme yerlerinden, dikişlerinden veya doku arasından yarılmak | Doğal eklem yerlerinden kopup ayrılma |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Kesmek, ayırmak | Bir aletle nesneyi iki veya daha fazla kesin parçaya bölmek | Geometrik ve sınırlı bir ayırma işlemi |
| [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) | Zıt | Bitiştirmek, dikmek | Ayrık parçaların kaynaşması, dokunun kapanıp tek parça olması | Açıklık ve yırtığın tamamen kapatılması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مزق | Yırtıp lif lif ayırmak | Bütünlüklü bir dokunun parça parça edilerek dağılması | Kesin |
| Latince | Lacerare, dilacerare | Parçalamak, yırtmak | Bedeni veya kumaşı parçalama yönünü karşılar; saçılma boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Tear to shreds, disintegrate | Didik didik etmek, ufalamak | Lif lif ayrılma ve dağılma nüansını karşılar; kökün tarihsel itibar yıpratması boyutunu dışarıda tutar | Güçlü |
| Almanca | Zerfetzen, zerreißen | Lime lime etmek, parçalamak | Kumaşın veya dokunun tiftiklenip parçalanmasını iyi verir | Güçlü |
| Fransızca | Déchiqueter, lacérer | Parça pinçik etmek | Nesnenin bütünlüğünün bozulup küçük parçalara bölünmesini anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ | Ölüm sonrası bedenin çürüyüp toprakta zerrelere ayrılması | İnkârcıların yeniden dirilmeyi imkânsız görerek bedenin toz toprak olup dağılmasını alay konusu etmeleri (Sebe [34:7](https://lisan.digital/tr/ayet/34:7.md)) |
| وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ | Toplumun siyasi, iktisadi ve coğrafi bütünlüğünün parçalanması | Sebe halkının nankörlüğü sonucu medeniyetlerinin çökertilip ibretlik masallara dönüştürülerek darmadağın edilmesi (Sebe [34:19](https://lisan.digital/tr/ayet/34:19.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Haşir ve yeniden diriliş | Didik didik olup toprağa karışan parçaların (ecza-yı asliyye) Allah'ın ilmi ve kudretiyle yeniden bir araya getirilmesi meselesi | Çözünmüş ve dağılmış zerrelerin iadesi |
| Fıkıh | İtibar ve nesne hasarı | Başkasının kumaşını tahrif etme tazmini ve gıybet yoluyla şerefin yırtılması (مزق العرض) suçunun cezai karşılığı | Hukuki değerin ve bütünlüğün zedelenmesi |
| Tefsir | Sebe kıssası ve eskatoloji | Sebe toplumunun coğrafi dağılışı ile insanın ölüm anındaki fiziksel dağılışının mukayesesi | İbret verici ve tam bir parçalanma hali |
| Hadis | Siyasi iktidarın çöküşü | Resûlullah'ın nâme-i hümâyûnunu yırtan Sasani imparatoruna karşı mülkünün parça parça edileceği ihbarı | Saltanatın ve birliğin geri dönüşsüz yıkımı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret inancı ve tevhid | Dağılan cevherin toplanması | Diriliş kudretini sınama | En küçük zerresine kadar dağılan varlığın ilahi kudret karşısında kaybolmadığını gösterir | Kesin |
| İlmi | Madde ve biyoloji | Çürüme ve entropi | Bozunma süreci | Organik dokunun atom ve molekül düzeyinde ayrışarak doğaya karışması | Güçlü |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve birlik | Bölünme ve anarşi | Çözülme aşaması | Kurumsal ve toplumsal dokunun yırtılarak siyasi birliğin unufak olması | Kesin |
| İktisadi | Refah ve üretim ağı | Pazarın dağılması | Ticaretin çöküşü | Ticaret yollarının ve üretim dengesinin bozulmasıyla sermayenin ve refahın darmadağın edilmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropik parçalanma ve saçılma (Dispersion) | Düzenli ve örülü bir termodinamik sistemin bağlarının koparak maksimum düzensizlik ve serbest parçacıklar haline geçmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kurumsal dağılma (Disintegration) | Bir toplumu bir arada tutan ortak değerlerin, ahlak ve hukuk dokusunun yırtılarak fertlerin bağsız ve hedefsiz kütlelere dönüşmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir yırtma veya basit bir ölüm gibi görüp dokunun lif lif ayrışması ve zerreciklerine dağılması boyutunu ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem bireysel bedenin moleküler/toprak düzeyindeki tam çözülüşünü hem de bir medeniyetin coğrafi ve kurumsal olarak paramparça edilişini kapsayan kapsamlı çözülüş |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sebe [34:7](https://lisan.digital/tr/ayet/34:7.md) ve [34:19](https://lisan.digital/tr/ayet/34:19.md) ayetlerindeki yapısal benzerliği görememek; bedensel diriliş mucizesi ile toplumsal çöküş yasası arasındaki analojik bağı kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve toplumun en üst düzeyde örülmüş birlik halinden en küçük parçalara kadar nasıl çözülebileceğini, ilahi iradenin hem bu parçalama hem de yeniden toplama kudretini gösterdiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe suresinde geçen bedenin ölümle zerrelere ayrılması (Sebe [34:7](https://lisan.digital/tr/ayet/34:7.md)) ve Sebe kavminin nankörlük sonucu darmadağın edilmesi (Sebe [34:19](https://lisan.digital/tr/ayet/34:19.md)) ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümün sadece bir yok oluş olduğu zannını yıkar; parçalanmanın (didik didik olmanın) zerrelerin zayi olması anlamına gelmediğini ve ilahi kayıt altında yeniden birleştirileceğini ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kumaşın, elbisenin veya derinin lif lif çekilerek tiftiklenmesi, parça parça yırtılıp dağıtılması.
- Soyut anlam: Bir nizamın, bedenin veya toplumun iç bağlarının tamamen çözülerek bir daha kendi kendine toparlanamayacak biçimde etrafa saçılması.
- Sistematik karşılık: Sistemsel dokunun kohezyonunu yitirip maksimum entropiyle alt bileşenlerine ayrışması ve her bir unsurun bağımsız zerreye dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$S \xrightarrow{\Delta} \bigcup_{i=1}^{n} p_i \quad \text{öyle ki} \quad \bigcap_{i=1}^{n} p_i = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ sembolü başlangıçtaki bütüncül ve örülü sistemi (kumaşı, canlı bedeni veya Sebe toplumunu), $\Delta$ sembolü dokuyu yırtan dışsal etkiyi veya ilahi müdahaleyi, $p_i$ sembolleri sistemin lif lif ayrışmasıyla ortaya çıkan ayrık ve bağımsız parçacıkları temsil eder. Parçaların arakesitinin boş küme olması ($\emptyset$), aralarındaki bağ dokusunun tamamen koparak her birinin darmadağınık birer zerrecik haline geldiğini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B2%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Sebe 34:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/ayet/34:7.md) — مُزِّقْتُمْ · مُمَزَّقٍ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ

Meal (IK): Küfretmiş olanlar dediler ki: Siz, didik didik parçalanıp dağıldığınız zaman muhakkak sizin yeni bir yaratılışta bulunacağınızı haber veren bir adamı size gösterelim mi?

### [Sebe 34:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/ayet/34:19.md) — وَمَزَّقْنَاهُمْ · مُمَزَّقٍ

فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Meal (IK): Fakat onlar dediler ki: Rabbım, yolculuklarımızın arasını uzaklaştır. Ve kendi öz nefislerine zulmettiler. Biz de onları efsaneler kılıverdik, darmadağınık ettik. Muhakkak ki bunda; çok sabreden ve çok şükreden herkes için ayetler vardır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Pamuk tüyüdür.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والزاي والميم معهما
ق ز م، ز ق م، م ز ق مستعملات قزم: القَزَمُ: اللئيم الدنيء، الصغير الجثة، ورجل قَزَمٌ، وامرأة قَزَمٌ، وقومٌ قَزَمٌ وأقزامٌ، وهو ذو قَزَمٍ.
ولغة أخرى: رجل قَزمٌ وامرأة قَزَمةٌ وامرأتان قَزَمتَانِ، ونساء قَزَماتٌ، ورجلان قَزَمانِ، ورجال قَزَمُونَ، قال:
لا بخل خالطه ولا قَزَمُ
ويقال للرذالة من الأشياء: قَزَمٌ، والجميع قَزَمٌ.
زقم: الزَّقْمُ: أكل الزَّقُّومِ.
ويقال: الزَّقُّومُ، بلغة إفريقية، الزبد بالتمر.
ولما نزلت آية الزَّقّومِ لم تعرفه قريش، فقدم رجل من إفريقية وسئل عن الزَّقّومِ، فقال الإفريقي: الزَّقّومُ بلغة إفريقية، الزبد والتمر. فقال أبو جهل: هاتي يا جارية تمراً وزبداً نَزْدَقِمُه، فجعلوا يَتَزَقَّمُونَ منه ويأكلونه، وقالوا: أبهذا يخوفنا محمد، فبين الله في آية أخرى: "إنا جعلناها فتنة للظالمين، إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم".
مزق: المَزْقُ: شق الثياب ونحوه.
وصار الثوب مِزَقاً أي قطعاً ولا يكادون يقولون: مِزْقةً للقطعة.
وثوب مَزيقٌ ومَمْزُقٌ ومَمْزُوقٌ ومُمَزَّقٌ.
وكذلك المِزَقُ من السحاب، وسحابة مِزَقٌ.
وناقة مِزاقٌ: سريعة يكاد جلدها يتمزق من سرعتها، قال:
فجاء بشوشاة مِزاقٍ ترَى لها		نُدوباً من الأنْساعِ فذاً وتَوأَما
ومَزَّقَ العرض الشَّتْمُ.
ومَزَقَ الطائرُ بسحله أي رمى به.
ومُزَيقياءُ كان ملكاً من ملوك اليمن.

##### Türkçe

**القاف** ve **الزاي** ve **الميم** onlarla birlikte

ق ز م، ز ق م، م ز ق kullanımdadır. **قزم**: **القَزَمُ**: alçak, bayağı; cüssece küçük. **ورجل قَزَمٌ**: cüce bir erkek; **وامرأة قَزَمٌ**: cüce bir kadın; **وقومٌ قَزَمٌ وأقزامٌ**: cüce bir kavim ve cüceler; **وهو ذو قَزَمٍ**: o, cücelik sahibidir.

Ve başka bir dil: **رجل قَزمٌ** ve **امرأة قَزَمةٌ** ve **امرأتان قَزَمتَانِ** ve **نساء قَزَماتٌ** ve **رجلان قَزَمانِ** ve **رجال قَزَمُونَ**; dedi ki:
لا بخل خالطه ولا **قَزَمُ**

Ve eşyalardan bayağılık için denilir: **قَزَمٌ**; ve hepsi **قَزَمٌ**dur.

**زقم**: **الزَّقْمُ**: **الزَّقُّومِ**u yemek.

Ve denilir: **الزَّقُّومُ**; إفريقية dilinde, hurma ile kaymak.

Ve **الزَّقّومِ** ayeti inince Kureyş onu tanımadı; derken إفريقية’den bir adam geldi ve **الزَّقّومِ** hakkında soruldu; Afrikalı dedi ki: **الزَّقّومُ** إفريقية dilinde, kaymak ve hurmadır. Bunun üzerine Ebû Cehil dedi: “Getir ey cariye, hurma ve kaymak; onu **نَزْدَقِمُه**.” Böylece ondan **يَتَزَقَّمُونَ** oldular ve onu yediler; ve dediler: “Muhammed bizi bununla mı korkutuyor?” Bunun üzerine Allah başka bir ayette açıkladı: "إنا جعلناها فتنة للظالمين، إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم".

**مزق**: **المَزْقُ**: elbiseyi ve benzerini yırtmak.

Ve elbise **مِزَقاً** oldu; yani parçalar; ve onlar pek de “parça” için **مِزْقةً** demezler.

Ve **ثوب مَزيقٌ** ve **مَمْزُقٌ** ve **مَمْزُوقٌ** ve **مُمَزَّقٌ**.

Ve aynı şekilde buluttan **المِزَقُ**; ve **سحابة مِزَقٌ**.

Ve **ناقة مِزاقٌ**: hızlı; hızından derisi neredeyse yırtılacak, dedi ki:
فجاء بشوشاة **مِزاقٍ** ترَى لها		نُدوباً من الأنْساعِ فذاً وتَوأَما

Ve ırzı yırtıp-parçaladı: sövme.

Ve kuş **مَزَقَ** onu **بسحله** ile; yani onu onunla attı.

Ve **مُزَيقياءُ** Yemen krallarından bir kral idi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَزَقْتُ الثوبَ أمزُقُهُ مَزْقاً: خرقته. ومَزَّقْتُ الشيء تَمْزيقاً فَتَمَزَّقَ. والمُمَزَّقُ: مصدرٌ كالتَمزيق، ومنه قوله تعالى: "ومَزَّقْناهم كلَّ مُمَزَّقٍ". والمِزَقُ: القِطَهُ من الثوب المُمْزوقِ. والقِطعةُ منه مِزْقَةٌ. ومَزَقَ الطائرُ يَمْزُقُ ويَمْزِقُ، أي رمى بذَرْقِهِ. وناقةٌ مِزاقٌ، أي سريعةٌ جدًّا.

##### Türkçe

**مَزَقْتُ** elbiseyi **أمزُقُهُ** **مَزْقاً**: onu yırttım. Ve **مَزَّقْتُ** şeyi **تَمْزيقاً**; böylece o **فَتَمَزَّقَ**. Ve **المُمَزَّقُ**: **التَمزيق** gibi bir mastardır; ondan, Yüce Allah’ın sözü: “Ve onları her bir **مُمَزَّقٍ** olarak parça parça ettik.” Ve **المِزَقُ**: yırtılmış elbiseden parça. Ve ondan parça **مِزْقَةٌ**dur. Ve kuş **مَزَقَ** **يَمْزُقُ** ve **يَمْزِقُ**; yani dışkısını attı. Ve **ناقةٌ مِزاقٌ**: yani pek çok hızlı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ز م
زمق ، قزم ، قمز ، زقم ، مزق .
قمز : أهمل الليثُ : قَمَزَ .
وسمعت العرب تقول : رأيت الكَلأ في أرض بني فلان قُمزاً قُمزاً ، وذلك إذا لم يتوافر ( ولكنه نبت متفرِّقاً ) وكانت ها هنا لُمعَةٌ ( وها هنا لمعة ) ( 1 ) ثم تنقطع ثم ترى لُمعةٌ أخرى ، وكذلك الحصى إذا اجتمع منها في مكان صُوبة فهي قُمزَةٌ أيضاً ( وجمعها : قمزٌ ، وقال ابنُ مُقبل :
يَرْمي النَّجادَ بِحَيْدارِ الحصَا قُمَزا
في مشيةٍ سُرُح خلط أفانينا ) ( 1 )
قزم : قال الليث : القزَمُ : اللئيم الدَّنيءُ الصغير الحبَّةِ .
تقول العرب : رجل قزَمٌ وامرأة قزَمٌ وهو ذو قزَمٍ ، ولُغة أخرى : رجل قَزَمٌ ، ورجلان قَزَمَانِ ورجال أقْزَامٌ وامرأة قَزَمَةٌ ، وامرأتان قزَمَتانِ ونساءٌ قزَماتٌ ، ورجال قزَمُون ، ويقال للِرُّذَالةِ من الأشياء قَزَمٌ ( والجميع : قُزمُ ) ( 1 ) .
وأنشد :
لا بخل خالطهُ ولا قزَم
وقال غيره : غَنَمٌ قزَمٌ أي رُذالٌ لا خير فيها ، وإن شئت : غنمٌ أقْزَامٌ ، وكذلك الرُّذالة من الإبل قزَمٌ .
زقم : قال ابن دريد : الزَّقم : شُرْبُ اللبنِ والإفراطُ فيه .
ويقال : باتَ يَتزَقَّمُ اللبنَ .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( ) ( ) الرَّحِيمُ إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعَامُ الاَثِيمِ ) ( الدخان : 43 ، 44 ) .
وقال في موضع آخر : ( ) ( فِتْنَةً لِّلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ ) ( الصافات : 64 ، 65 ) ، وذكر هذه الشجرة في موضع آخر ، فقال : ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِى القُرْءَانِ ) ( الإسراء : 60 ) ، وهي هي .
وافتتنَ بها المشرِكون . فقال اللعين أبو جهل : ما نعرفُ الزَّقوم إلا أكل التَّمر بالزُّبد فتزَقموا ( وقال لجاريته : زقّمينا ) ( 1 ) .
وقال بعض المشركين : النارُ تأكلُ الشجرَ فكيف ينبت فيها الشجرُ .
ولذلك قال الله : ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّءْيَا الَّتِى أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِى القُرْءَانِ ) ( الإسراء : 60 ) ، وما جعلنا هذه الشجرة إلا فتنة للكفارِ .
وقال الليث : الزقَمُ : الفعلُ من أكلِ الزَّقُّومِ ، والازدِقامُ كالابتلاَعِ .
قال : ولما نَزَلتْ آية الزقُّوم لم تعْرِفهُ قُريشٌ فقدم رجلٌ من إفريقِيَّةَ وسُئلَ عن الزقُّوم . فقال الإفريقيُّ : الزقوم بِلُغَةِ إفريقية الزبد بالتمر . فقال أبو جهل : هاتي يا جاريةُ زبداً وتمراً نزدَقمه فجعلوا يأكلون منه ويتزقمون ويقولون : أفبهذا تُخَوِّفُنا يا مُحَمَّدُ . فأنزل الله : ( ) فِتْنَةً لِّلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ ) ( الصافات : 64 ) .
وقال الكسائي وأبو عمرو : الزقْمُ واللقمُ واحدٌ ، والفعل زقَمَ يزقُمُ ولقِمَ يلقَمُ حكى ذلك عنهما إسحاقُ بن الفرج .
مزق : قال الليث : المزق : شق الثِّيابِ .
ويقال : صار الثوبُ مزقاً أي : قطعاً ولا يكادونَ يقولونَ مِزقةً للقطعةِ وكذلك مِزَقُ السَّحابِ قطعهُ .
ويقال : ثَوْبٌ مَزِيقٌ مَمْزوقٌ مُتَمزِّق مُمَزَّق ، ومَزْقُ العِرضِ شتمه .
أبو عبيد عن الأصمعي : مزَق الطائرُ وذَرَق يمزق ويذرُق إذا رمى به .
قال الليث : ناقَةٌ مِزاقٌ : سَرِيعة جدّاً يكادُ جلدُها يتمزّق مِنْ سرعتها ، وأنشد :
فَجاءَ بِشَوْشَاةٍ مِزَاق ترى بهَا
نُدُوباً مِنَ الأَنْسَاع فذّاً وتَوْأَمَا
أبو عبيد : ناقَةٌ شَوْشاةٌ : مِزاقٌ سريعةٌ ، وجعل ذُو الرُّمَّةِ الفرَسَ مِزاقاً أي سرِيعةً خفيفةً فقال :
أفاؤُوا كلَّ شاذبة مِزَاق
بَرَاها القَوْدُ واكْتَسَتِ اقورارا
وفي ( النوادِرِ ) : مازَقْتُ فلاناً ونازَقتهُ منازَقَةً وممازقة : أي : سابقته في العَدوِ ، ومُزيقياءُ لقب عمرو بن عامر جدّ الأنصارِ .
وقيل : إنهُ لُقبَ بمزيقياء لأنه كانَ يلبسُ كلَّ يومٍ ثوباً فإذا أمْسَى مزَّقه عنه ووهبه وهو القائل :
أنَا ابنُ مُزَيقيا عمرو وجَدِّي
أبوه عامرٌ ماءُ السَّماءِ
وقال ابن دريد : المزقَةُ : طائرٌ صغيرٌ وليس بثبت .
وقال : مَزَقَ لِحْيته وزَبقها إذا نتفَها .
زمق : قال ابن دريد : زمق لحيتهُ وزبقها إذا نتفها .

##### Türkçe

ق ز م
**زمق** , **قزم** , **قمز** , **زقم** , **مزق** .
**قمز** : **الليث** ihmal etti: **قَمَزَ** .
Arapların şöyle dediğini işittim: “Falan oğullarının arazisinde otu **قُمزاً قُمزاً** gördüm”; bu, (toplanıp çoğalmadığı, fakat dağınık bittiği) zaman olur; burada bir **لُمعَةٌ** (ve burada bir **لمعة**) (1) olur, sonra kesilir, sonra başka bir **لُمعةٌ** görürsün; çakıl da böyledir: ondan bir yerde bir **صُوبة** halinde toplanırsa o da **قُمزَةٌ**’dir; (çoğulu: **قمزٌ**; **ابنُ مُقبل** dedi ki:
يَرْمي النَّجادَ بِحَيْدارِ الحصَا قُمَزا
في مشيةٍ سُرُح خلط أفانينا ) (1)

**قزم** : **الليث** dedi: **القزَمُ**: alçak, bayağı, küçük taneli.
Araplar der: adam **قزَمٌ**, kadın **قزَمٌ**, ve o **ذو قزَمٍ**’dir; başka bir dil: adam **قَزَمٌ**; iki adam **قَزَمَانِ**, adamlar **أقْزَامٌ**; kadın **قَزَمَةٌ**, iki kadın **قزَمَتانِ**, kadınlar **قزَماتٌ**; ve adamlar **قزَمُون**; eşyadan bayağı olanlara **قَزَمٌ** denir (hepsi: **قُزمُ**) (1).
Ve inşad etti:
لا بخل خالطهُ ولا قزَم
Başkası dedi: **غَنَمٌ قزَمٌ**; yani, içinde hayır olmayan bayağı (sürü); istersen: **غنمٌ أقْزَامٌ**; develerden bayağılık da böyledir: **قزَمٌ**.

**زقم** : **ابن دريد** dedi: **الزَّقم**: sütün içilmesi ve onda aşırılık.
Ve denir: geceyi sütü **يَتزَقَّمُ** ederek geçirdi.
Ve Allah, celîl ve azîz, dedi: ( ) ( ) **الرَّحِيمُ إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعَامُ الاَثِيمِ** ) (**الدخان**: 43, 44).
Ve başka bir yerde dedi: ( ) ( **فِتْنَةً لِّلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ** ) (**الصافات**: 64, 65); ve bu ağacı başka bir yerde andı, şöyle dedi: (**وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِى القُرْءَانِ**) (**الإسراء**: 60); o, odur.
Ve müşrikler onunla fitneye düştüler. Lânetli **أبو جهل** dedi: **الزَّقوم**’u, hurmayı kaymakla yemekten başka tanımayız; öyleyse **فتزَقموا** (ve cariyesine dedi: **زقّمينا**) (1).
Müşriklerden bazıları dedi: ateş ağacı yer; öyleyse onda ağaç nasıl biter?
Bunun için Allah dedi: (**وَمَا جَعَلْنَا الرُّءْيَا الَّتِى أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِى القُرْءَانِ**) (**الإسراء**: 60); ve biz bu ağacı kâfirler için ancak bir fitne kıldık.
**الليث** dedi: **الزقَمُ**: **الزَّقُّوم** yemekten olan fiildir; **الازدِقامُ** yutma gibidir.
Dedi: **الزقُّوم** âyeti inince **قُريش** onu tanımadı; derken **إفريقِيَّةَ**’den bir adam geldi ve **الزقُّوم** hakkında soruldu. Afrikalı dedi: **الزقوم** Afrika dilinde hurmayla kaymaktır. **أبو جهل** dedi: “Getir ey cariye, kaymak ve hurma; onu **نزدَقمه** edelim”; derken ondan yemeye ve **يتزقمون** olmaya başladılar ve diyorlardı: “Bununla mı bizi korkutuyorsun ey **مُحَمَّدُ**?” Bunun üzerine Allah indirdi: ( ) **فِتْنَةً لِّلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ** ) (**الصافات**: 64).
**الكسائي** ve **أبو عمرو** dedi: **الزقْمُ** ile **اللقمُ** birdir; fiil **زقَمَ يزقُمُ** ve **لقِمَ يلقَمُ**’dur; bunu ikisinden **إسحاقُ بن الفرج** hikâye etti.

**مزق** : **الليث** dedi: **المزق**: elbisenin yırtılması.
Ve denir: elbise **مزقاً** oldu; yani: parçalar; ve onlar parça için pek az **مِزقةً** derler; bulutun **مِزَقُ**’u da onun parçalarıdır.
Ve denir: **ثَوْبٌ مَزِيقٌ مَمْزوقٌ مُتَمزِّق مُمَزَّق**; ve ırzın **مَزْقُ**’u: ona sövmektir.
**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: kuş **مزَق** etti ve **ذَرَق** etti; **يمزق** ve **يذرُق**; onu attığı zaman.
**الليث** dedi: **ناقَةٌ مِزاقٌ**: pek hızlı; hızından derisi neredeyse yırtılacak; ve inşad etti:
فَجاءَ بِشَوْشَاةٍ مِزَاق ترى بهَا
نُدُوباً مِنَ الأَنْسَاع فذّاً وتَوْأَمَا
**أبو عبيد**: **ناقَةٌ شَوْشاةٌ**: **مِزاقٌ** hızlıdır; ve **ذُو الرُّمَّةِ** atı **مِزاقاً** kıldı; yani hızlı, hafif; şöyle dedi:
أفاؤُوا كلَّ شاذبة مِزَاق
بَرَاها القَوْدُ واكْتَسَتِ اقورارا
Ve (**النوادِرِ**)’de: falanı **مازَقْتُ** ve onunla **نازَقتهُ** **منازَقَةً** ve **ممازقة**; yani: koşuda onunla yarıştım; ve **مُزيقياءُ**, ensarın ceddi **عمرو بن عامر**’in lakabıdır.
Ve denildi: ona **مزيقياء** lakabı verildi; çünkü her gün bir elbise giyerdi; akşam olunca onu üzerinden yırtar ve bağışlardı; ve o, şöyle diyen kimsedir:
أنَا ابنُ مُزَيقيا عمرو وجَدِّي
أبوه عامرٌ ماءُ السَّماءِ
**ابن دريد** dedi: **المزقَةُ**: küçük bir kuştur; fakat sabit değildir.
Ve dedi: sakalını yolduğu zaman **مَزَقَ لِحْيته** ve **زَبقها**.

**زمق** : **ابن دريد** dedi: sakalını yolduğu zaman **زمق لحيتهُ** ve **زبقها**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والزاء وما يثلثهما)
(مزع)  الميم والزاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على قطع وتقَطُّع. والقِطعَة من اللحم مُزْعة، وقد تكسر الميم. والمُزْعة: الجُرعة في الإناء من الماء. وفلان يتمزَّعُ من الغَيظ، أي يكاد يتقطّع. ومنه مَزَع الظّبْي مَزْعاً: أسرع، كأنَّه ينقدُّ من شدة عَدْوِه؛ وقد يقال للفَرَس.
(مزق)  الميم والزاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تخرُّقٍ في شَيء. ومَزَقه يَمْزِقُه، ومَزَّقَه يمزِّقه. والمِزَق: قطاع الثّوب الممزوق. وناقةٌ مِزَاقٌ: سريعةٌ جداً يكاد يتمزَّق عنها جِلدُها. ومَزَقَ الطَّائرُ بذَرْقِهِ: رمى به. ومزَّقت القومَ: فرّقتهم فتمزَّقُوا.
(مزن)  الميم والزاء والنون أصلٌ صحيح فيه ثلاث كلمات متباينةِ القياس:
فالأولى: المُزْن: السَّحاب، والقطعة مُزْنة. ويقال في قول القائل وأظنُّه مصنوعاً:
كأنَّ ابن مُزنتها جانِحاً ***  فَسِيط لدى الأُفق من خِنْصرِ([1])إنّ ابنَ المُزْنة: الهِلال.
والثانية المازن: بيض النَّمل.
والثالثة: مَزَنَ قِربَته: ملأَها. وهو يتمزَّنُ على أصحابه، أي يتفضّل عليهم، كأنَّه يتشبَّه بالمزنِ سَخاءً. ولعل المُزْن هو الأصل في الباب، وما سواه فمفرَّعٌ عليه.
(مزي)  الميم والزاء والياء. يقولون: المِزيَّة في كلِّ شيء: التمام والكمال. ولك عندي مزِيَّةٌ. ولا يُبنَى منه فِعل.
(مزج)  الميم والزاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على خَلْطِ الشيء بغيره. ومَزَجَ الشّرابَ يَمْزُجُه مَزْجاً. وكأنَّ العَسَلَ يسمَّى المَزْج قالوا: لأنَّه كانَ يُمزَج به كلُّ شراب. قال أبو ذؤيب:
فجاءَ بِمَزْجٍ لم يَرَ النّاسُ مِثلَه	 *** هو الضَّحْكُ إلاَّ أنَّه عملُ النّحلِ([2])وكلُّ نوعٍ من شيئينِ مِزاجٌ لصاحبِه.
(مزح)  الميم والزاء والحاء كلمة واحدة. يقولون: مَزَح مَزْحاً ومُزَاحَة([3]): داعَبَ؛ وهي الممازَحَة.
(مزر)  الميم والزاء والراء كلمتان: الأولى المَزير: الرّجُل القوِيّ. قال:
تَرَى الرّجُلَ النَّحِيفَ فتزدريهِ ***	وفي أثوابِهِ أسدٌ مَزِيرُ([4])والثانية المَزْر: الذوق والشُّرْب القليل، وكذا التمزُّر. وقال:
تكون بَعدَ الحَسْوِ والتمزُّرِ *** في فمِهِ مثلَ عصير السُّكّرِ([5])ويقولون: المِزْر: نَبيذ الشَّعير. وإن صحَّ فهو من الباب.
--------------ـــ
([1]) لعمرو بن قميئة في اللسان (مزن، فسط). وانظر شروح سقط الزند 657، 1132.
([2]) ديوان الهذليين (1: 42) واللسان (مزج، ضحك)، وقد سبق في (ضحك).
([3]) كذا ضبط بالضم في المجمل والقاموس، وضبطه في المصباح بفتح الميم. ومثله المزاح بضم الميم وكسرها.
([4]) العباس بن مرداس، في الحماسة (2: 20) واللسان (مزر).
([5]) الرجز في اللسان (مزر، سكر).

ـ

##### Türkçe

(مîm, **الزاي** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**مزع**)  **الميم** ve **الزاي** ve **العين**; kesmeye ve parçalanmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Et parçası **مُزْعة**’dır; **الميم** kırılabilir de. **المُزْعة**: kap içindeki sudan yudumdur. Ve falan kimse öfkeden **يتمزَّعُ**; yani neredeyse parçalanır. Ondandır: ceylan **مَزَع**’ı **مَزْعاً**: hızlandı; sanki koşusunun şiddetinden yarılıp kopuyor gibidir; ata da denebilir.

(**مزق**)  **الميم** ve **الزاي** ve **القاف**; bir şeyde yırtılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Onu **مَزَقه** **يَمْزِقُه**; ve onu **مَزَّقَه** **يمزِّقه**. **المِزَق**: yırtılmış elbisenin parçalarıdır. Ve **ناقةٌ مِزَاقٌ**: pek hızlıdır; neredeyse derisi ondan parçalanır. Ve kuş **مَزَقَ** dışkısıyla: onunla attı. Ve **مزَّقت** kavmi: onları ayırdın da parçalandılar.

(**مزن**)  **الميم** ve **الزاي** ve **النون**; kıyası birbirinden ayrı üç kelime bulunan sahih bir asıldır:
Birincisi: **المُزْن**: buluttur; parçası **مُزْنة**’dir. Ve söyleyenin sözü hakkında—onu uydurma sanıyorum—denir:
كأنَّ ابن مُزنتها جانِحاً ***  فَسِيط لدى الأُفق من خِنْصرِ([1])
Şüphesiz **ابنَ المُزْنة**: hilâldir.
İkincisi: **المازن**: karınca yumurtasıdır.
Üçüncüsü: **مَزَنَ** tulumunu: onu doldurdu. Ve o, arkadaşlarına karşı **يتمزَّنُ**; yani onlara üstünlük taslar; sanki cömertlikte **المزن**’e benzer. Ve galiba **المُزْن** bu bâbda asıldır; onun dışındakiler ise onun üzerine dallanmıştır.

(**مزي**)  **الميم** ve **الزاي** ve **الياء**. Derler ki: her şeyde **المِزيَّة**: tamamlık ve kemâldir. Ve benim yanımda senin için bir **مزِيَّةٌ** vardır. Ondan fiil yapılmaz.

(**مزج**)  **الميم** ve **الزاي** ve **الجيم**; bir şeyi başkasıyla karıştırmaya delâlet eden sahih bir asıldır. İçeceği **مَزَجَ**; onu **يَمْزُجُه** **مَزْجاً**. Ve sanki bal **المَزْج** diye adlandırılır; dediler ki: çünkü her içecek onunla karıştırılırdı. Ebû Züeyb dedi:
فجاءَ بِمَزْجٍ لم يَرَ النّاسُ مِثلَه	 *** هو الضَّحْكُ إلاَّ أنَّه عملُ النّحلِ([2])
İki şeyden her tür, sahibine göre **مِزاجٌ**’dır.

(**مزح**)  **الميم** ve **الزاي** ve **الحاء**; tek kelimedir. Derler ki: **مَزَح** **مَزْحاً** ve **مُزَاحَة**([3]): şakalaştı; o, **الممازَحَة**’dır.

(**مزر**)  **الميم** ve **الزاي** ve **الراء**; iki kelimedir: birincisi **المَزير**: güçlü adamdır. Dedi ki:
تَرَى الرّجُلَ النَّحِيفَ فتزدريهِ ***	وفي أثوابِهِ أسدٌ مَزِيرُ([4])
İkincisi **المَزْر**: tatma ve az içmedir; ve yine **التمزُّر**. Ve dedi ki:
تكون بَعدَ الحَسْوِ والتمزُّرِ *** في فمِهِ مثلَ عصير السُّكّرِ([5])
Ve derler ki: **المِزْر**: arpa nebîzidir. Eğer sahihse, o da bâbdandır.
--------------ـــ
([1]) Lisân’da (مزن، فسط) Amr b. Kumay’a’nındır. Ve bk. Şurûh Sakat az-Zand 657, 1132.
([2]) Dîvânu’l-Huzeliyyîn (1: 42) ve Lisân (مزج، ضحك); ve daha önce (ضحك)’ta geçti.
([3]) Böylece Mecmel ve Kâmûs’ta zamme ile ضبط edilmiştir; Misbâh’ta **الميم**’in fethasıyla ضبط edilmiştir. Ve bunun gibisi **المزاح**’tır; **الميم**’in zammesi ve kesresiyle.
([4]) Abbâs b. Mirdâs; Hamâse’de (2: 20) ve Lisân (مزر).
([5]) Recez, Lisân’da (مزر، سكر).

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ز ق
مزّق الثوب فتمزّق وصار ثوبه مزقاً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ مزّق فروته ‏"‏ ومزّقناهم كل ممزّقٍ ‏"‏‏.‏
وتمزّق جمعهم‏.‏
ويكاد عنه إهابه يتمزّق‏:‏ للمسرع‏.‏
وفرس وناقة مزاق‏:‏ يكاد يتمزّق عنها جلدها من سرعتها‏.‏
قال حميد بن ثور‏:‏ وقال‏:‏ فجاءوا بشوشاة مزاق ترى بها ندوباً من الأنساع فذاً وتوأما وقال ذو الرمة‏:‏ أجنّة كلّ شازبة مزاقٍ براها القود واكتست اقورارا

##### Türkçe

م ز ق
**مزّق** elbiseyi; böylece o yırtıldı ve elbisesi **مزقاً** oldu.
Mecazdan: **مزّق** kürkünü; “ve onları her bir **ممزّقٍ** ile parça parça ettik”.
Ve onların topluluğu **تمزّق** etti.
Ve ondan kinaye olarak: “derisi neredeyse **يتمزّق**”: hızlı olan için.
Ve **مزاق** bir at ve bir dişi deve: hızından dolayı derisi ondan neredeyse yırtılacak gibidir.
Humeyd b. Sevr dedi: Ve dedi ki: “Derken **مزاق** bir **شوشاة** ile geldiler; onda, kayışlardan tek ve ikiz olarak izler görürsün.” Ve Zû’r-Rumme dedi: “Her bir **شازبة** **مزاقٍ**’ın ceninleri; onları sevk (sürme) inceltti ve bir kararma giyindi.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَزْق: شَقّ الثياب ونحوها. مَزَقهُ يَمْزِقه مَزْقاً ومَزّقه فانْمَزق تَمْزيِقاً وتَمَزّق: خرقه؛ ومنه قول العجاج:
بحَجَبات يَتَثَقَّبْنَ البُهَرْ،
كأَنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ
والحَوَر: جلود حُمْرٌ، والبُهَر: الأَوساط. وفي حديث كتابه إلى كِسْرَى: لما مَزَّقَهُ دعا عليهم أن يُمَزَّقوا كلَّ مُمَزَّقٍ، التَّمْزيقُ التخريق والتقطيع، وأَراد بِتَمْزيقهم تفرُّقهم وزوال مُلكهم وقطع دابرهم. والمِزْقة: القطعة من الثوب. وثوب مَزِيق ومَزِقٌ الأخيرة على النسب. وحكى اللحياني: ثوب أَمْزَاق ومِزَق. ويقال: ثوب مَزِيق مَمْزُوق مُتَمَزِّق وممزَّق، وسحاب مِزَق على التشبيه كما قالوا كِشفَ. والمِزَق: القطع من الثوب المَمْزُوق، والقطعة منها مِزْقَة. الليث: يقال صار الثوب مِزَقاً أي قطعاً، قال: ولا يكادون يقولون مِزْقة للقطعة الواحدة، وكذلك مِزَق السحاب قطعه. ومَزْقُ العِرْض: شتمه. ومَزَق عِرْضَه يَمْزِقُه مَزْقاً: كَهَرَده. وناقة مِزاق، بكسر الميم، ونِزَاق؛ عن يعقوب: سريعة جدّاً يكاد يتَمَزَّق عنها جلدها من نَجائها، وزاد في التهذيب: ناقة شَوْشَاة مِزَاقٌ سريعة: قال الليث: سميت مِزَاقاً لأن جلدها يكاد يتَمَزَّق عنها من سرعتها؛ وأَنشد:
فجاءَ بشَوْشاةٍ مِزَاقٍ، ترى بها
نُدوباً من الأَنْساع: فَذّاً وتَوْأَما
وقال غيره: فرس مِزَاق سريعة خفيفة؛ قال ذو الرمة:
أَفاؤُوا كلَّ شاذبةٍ مِزَاقٍ
بَراها القَوْدُ، واكتَسَتِ اقْوِرَارا
وفي النوادر: ما زَقْتُ فلاناً ونازَقْتُه مُنَازقةً أَي سابقته في العدو.
ومُزَيْقِياءُ: لقب عمرو بن عامر بن مالك ملك من ملوك اليمن جَدّ الأنصار، قيل: إنه كان يُمَزِّق كل يوم حُلَّة فيَخْلَعُها على أَصحابه، وقيل: إنه كان يلبس كل يوم حُلَّتين فيُمَزِّقهما بالعشي ويَكْره أَن يعود فيهما ويأْنف أن يلبسهما أَحد غيره، وقيل: سمي بذلك لأنه كان يلبس كل يوم ثوباً، فإذا أمسى مَزَّقه ووهبه؛ وقال:
أنا ابن مُزَيْقيا عَمْرو، وجدّي
أَبوه عَامِرٌ، ماءُ السماءِ
وفي حديث ابن عمر: أن طائراً مَزَق عليه أي ذرق ورمى بسَلْحه عليه؛ مَزَقَ الطائرُ بسَلْحه يمْزُق ويَمْزِقُ مَزْقاً: رمى بذَرْقه. والمُزْقةُ: طائر، وليس بثَبَتٍ. والمُمَزِّقُ: لقب شاعر من عبد القيس، بكسر الزاي وكان الفراء يفتحها: وإنما لُقِّب بذلك لقوله:
فإن كنت مأْكولاً، فكُنْ خير آكلٍ،
وإلاَّ فأدْرِكْني، ولَمّا أُمَزَّقِ
قال ابن بري: وحكى المفضل الضبي عن أَحمد اللغوي أَن المُمَزّق العبدي سمي بذلك لقوله:
فمَنْ مُبْلِغُ النعمان أَن ابن أُختِهِ،
على العَيْنِ، يَعْتاد الصَّفَا ويُمَزِّقُ
ومعنى يُمَزِّقُ يغنِّي. قال: وهذا يقوي قول الجوهري في كسر الزاي في المُمَزِّقِ، إلا أَن المعروف في هذا البيت يُمَرّق، بالراء. والتَّمْرِيقُ، بالراء: الغناء فلا حجة فيه على هذا لأن الزاي فيه تصحيف، وقال الآمدي: المُمَزَّق، بالفتح، هو شَأْس بن نَهارٍ العبدي، سمي بذلك لقوله: فإن كُنْتُ مأْكولاً، فكُنْ خيرا آكِلٍ
وأَما المُمَزِّق، بكسر الزاي، فهو المُمَزَّقُ الحَضْرمي، وهو متأَخر؛ وكان ولده يقال له المُخَزِّق لقوله:
أَنا المُخَزِّق أَعْراضَ اللِّئَام، كما
كان المُمَزِّقُ أَعراض اللِّئَام أَبي
وهجا المُمَزقَ أَبو الشَّمَقْمَقِ فقال:
كُنْتَ المُمَزِّقَ مرَّة،
فاليوم قد صِرْتَ المُمَزَّقْ
لما جَرَيْتَ مع الضَّلال،
غَرقْتَ في بحر الشَّمَقْمَقْ
والمُمَزَّقُ أَيضاً: مصدر كالتَّمْزِيق، ومنه قوله تعالى: ومَزَّقْناهم كل مُمَزَّق.

##### Türkçe

**المَزْق**: elbiseleri ve benzerlerini yırtma. Onu **مَزَقهُ** **يَمْزِقه** **مَزْقاً** ve **مَزّقه**; böylece **فانْمَزق** **تَمْزيِقاً** ve **تَمَزّق**: onu deldi/yırttı; ve ondan el-‘Accâc’ın sözü:
بحَجَبات يَتَثَقَّبْنَ البُهَرْ،
كأَنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ
ve **الحَوَر**: kırmızı deriler; **البُهَر**: orta kısımlar. Ve Kisrâ’ya yazdığı mektubun hadîsinde: onu **مَزَّقَهُ** edince, onlara beddua etti ki “her bir parçalanışla parçalanmış olsunlar”; **التَّمْزيقُ** delme/yırtma ve parçalamadır; ve onların **تَمْزيقهم**’i ile, dağılmalarını, mülklerinin yok olmasını ve köklerinin kesilmesini murad etti.

Ve **المِزْقة**: elbiseden parça. Ve **ثوب مَزِيق** ve **مَزِقٌ**; sonuncusu nisbet üzerinedir. Ve el-Lihyânî nakletti: **ثوب أَمْزَاق** ve **مِزَق**. Ve denilir: **ثوب مَزِيق مَمْزُوق مُتَمَزِّق** ve **ممزَّق**; ve benzetme üzere **سحاب مِزَق**; nitekim **كِشفَ** dediler. Ve **المِزَق**: yırtılmış elbiseden parçalar; ondan bir parça da **مِزْقَة**’dir. el-Leys: denilir, elbise **مِزَقاً** oldu; yani parçalar; dedi: tek parça için **مِزْقة** demeleri neredeyse olmaz; aynı şekilde **مِزَق السحاب**: onun parçalarıdır.

Ve **مَزْقُ العِرْض**: ona sövmektir. Ve **مَزَق عِرْضَه يَمْزِقُه مَزْقاً**: onu **كَهَرَده** etti.

Ve **ناقة مِزاق**—**الميم**’in kesresiyle—ve **نِزَاق**; Ya‘kūb’dan: pek hızlıdır; onun süratinden derisi neredeyse ondan **يتَمَزَّق** olur. Ve Tehzîb’de artırdı: **ناقة شَوْشَاة مِزَاقٌ سريعة**: el-Leys dedi: ona **مِزَاقاً** adı verildi; çünkü süratinden derisi neredeyse ondan **يتَمَزَّق** olur; ve şu beyti okudu:
فجاءَ بشَوْشاةٍ مِزَاقٍ، ترى بها
نُدوباً من الأَنْساع: فَذّاً وتَوْأَما
Ve başkası dedi: **فرس مِزَاق** hızlı, hafif; Zû’r-Rumme dedi:
أَفاؤُوا كلَّ شاذبةٍ مِزَاقٍ
بَراها القَوْدُ، واكتَسَتِ اقْوِرَارا
Ve **النوادر**’de: **ما زَقْتُ فلاناً** ve **نازَقْتُه مُنَازقةً**; yani koşuda onunla yarıştım.

Ve **مُزَيْقِياءُ**: Ensâr’ın ceddi, Yemen krallarından bir kral olan ‘Amr b. ‘Âmir b. Mâlik’in lakabıdır. Denildi: her gün bir **حُلَّة**yi **يُمَزِّق** ederdi de onu ashabına giydirirdi; ve denildi: her gün iki **حُلَّتين** giyerdi; akşamleyin ikisini **يُمَزِّقهما** ederdi ve onlara dönmeyi kerih görürdü; onları kendisinden başka birinin giymesinden de çekinir/utanırdı; ve denildi: buna onunla adlandırıldı; çünkü her gün bir elbise giyerdi; akşam olunca onu **مَزَّقه** eder ve bağışlardı; ve dedi:
أنا ابن مُزَيْقيا عَمْرو، وجدّي
أَبوه عَامِرٌ، ماءُ السماءِ

Ve İbn ‘Umer hadîsinde: bir kuş onun üzerine **مَزَق** etti; yani pisledi ve onun üzerine dışkısını attı; **مَزَقَ الطائرُ بسَلْحه يمْزُق ويَمْزِقُ مَزْقاً**: dışkısıyla attı. Ve **المُزْقةُ**: bir kuştur; fakat sabit değildir.

Ve **المُمَزِّقُ**: ‘Abdü’l-Kays’tan bir şairin lakabıdır; **الزاي**’ın kesresiyle; Ferrâ onu fetha ile okurdu. Ancak şu sözü sebebiyle bu lakapla anıldı:
فإن كنت مأْكولاً، فكُنْ خير آكلٍ،
وإلاَّ فأدْرِكْني، ولَمّا أُمَزَّقِ
İbn Berrî dedi: el-Mufaddal ed-Dabbî, Ahmed el-Lugavî’den nakletti ki **المُمَزّق العبدي** şu sözü sebebiyle böyle adlandırıldı:
فمَنْ مُبْلِغُ النعمان أَن ابن أُختِهِ،
على العَيْنِ، يَعْتاد الصَّفَا ويُمَزِّقُ
Ve **يُمَزِّقُ**’un manası: şarkı söyler. Dedi: bu, Cevherî’nin **المُمَزِّقِ**’te **الزاي**’ı kesreli kılma sözünü kuvvetlendirir; ancak bu beyitte bilinen **يُمَرّق**’tır; **الراء** ile.

Ve **التَّمْرِيقُ**—**الراء** ile—şarkıdır; onda buna dair bir delil yoktur; çünkü ondaki **الزاي** tashîftir. Âmidî dedi: **المُمَزَّق**—fetha ile—‘Abdî olan Şe’s b. Nehâr’dır; şu sözü sebebiyle böyle adlandırıldı:
فإن كُنْتُ مأْكولاً، فكُنْ خيرا آكِلٍ
Ama **المُمَزِّق**—**الزاي**’ın kesresiyle—o, **المُمَزَّقُ الحَضْرمي**’dir ve o daha sonradır. Ve onun oğluna, şu sözü sebebiyle **المُخَزِّق** denirdi:
أَنا المُخَزِّق أَعْراضَ اللِّئَام، كما
كان المُمَزِّقُ أَعراض اللِّئَام أَبي
Ve Ebû’ş-Şemakmak **المُمَزقَ**’ı hicvetti; şöyle dedi:
كُنْتَ المُمَزِّقَ مرَّة،
فاليوم قد صِرْتَ المُمَزَّقْ
لما جَرَيْتَ مع الضَّلال،
غَرقْتَ في بحر الشَّمَقْمَقْ

Ve **المُمَزَّقُ** ayrıca: **التَّمْزِيق** gibi bir masdardır; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **ومَزَّقْناهم كل مُمَزَّق**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ز ق * * مَزَقَ * الثوب من باب ضرب و * مَزَّقَ * الشيء * تمز قاً فَتَمَزَّقَ * و * المُمَزَّقُ * بالفتح مصدر أيضا كالتمزيق ومنه قوله تعالى ﴿ومزَّقناهم كل مُمَزَّق﴾ و * المِزَقُ * القِطع من الثوب الممزوق واحدتها * مِزْقَةٌ

##### Türkçe

* م ز ق * **مَزَقَ** elbiseyi, **ضرب** babındandır; ve **مَزَّقَ** şeyi, **تمز قاً** (parçalama) ile; böylece **فَتَمَزَّقَ** (o da parçalandı). Ve **المُمَزَّقُ** (fetha ile) aynı zamanda **التمزيق** gibi bir mastardır; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ومزَّقناهم كل مُمَزَّق**﴾ . Ve **المِزَقُ**: parçalanmış elbiseden parçalar; onun bir tanesi **مِزْقَةٌ**dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مزقه يمزقه مزقا ومزقة: خرقه. قال العجاج:
  بحجنات يتثقبن البـهـر
  كأنما يمزقن باللحم الحور والحور: جلود حمر. والبهر: الأوساط. كمزقه تمزيقا للمبالغة، أي: خرقه وقطعه فتمزق: تخرق وتقطع. ومزق الطائر بسلحه يمزق ويمزق مزقا: رمى بذرقه. ومنه حديث ابن عمر: أن طائرا مزق عليه. ومن المجاز: مزق عرض أخيه مزقا: إذا طعن فيه كهرده، وهو من حد ضرب، ومثله: مزق فروة أخيه. والممزق، كمعظم هكذا ضبطه الفراء أو محدث، وبه صدر الجوهري: لقب شأس بن نهار بن أسود بن حريد بن حيي بن عوف بن سود بن عذرة بن منبه بن نكرة بن لكيز بن أفصى بن عبد القيس العبدي الشاعر، لقب بذلك لقوله لعمرو بن المنذر بن عمرو بن النعمان:

  فإن كنت مأكولا فكن خير آكل                      وإلا فأدركني ولمـا أمـزق وكان عمرو قد هم بغزو عبد القيس فلما بلغته القصيدة التي منها هذا البيت انصرف عن عزوهم. قال ابن بري: وحكى المفضل الضبي عن أحمد اللغوي، أن الممزق العبدي سمي بذلك لقوله:
  فمن مبلغ النعمان أن ابن أخته                      على العين يعتاد الصفا ويمزق ومعنى يمزق يغني. قال: وهذا يقوي قول الجوهري في كسر الزاي في الممزق. إلا أن المعروف في هذا البيت يمرق بالراء. والتمريق بالراء: الغناء، فلا حجة فيه على هذا؛ لأن الزاي فيه تصحيف. وقال الآمدي في الموازنة: الممزق بالفتح هو شأس بن نهار العبدي، سمي لقوله:
  فإن كنت مأكولا... البيت وأما الممزق كمحدث فهو شاعر حضرمي متأخر، وكان ولده يقال له: المخزق لقوله:
  أنا المخزق أعراض اللئام كمـا                      كان الممزق أعراض اللئام أبي وهجا الممزق أبو الشمقمق، فقال:
  كنـت الـمـمـزق مـرة                      فاليوم قد صرت الممـزق
  لما جـريت مـع الـضـلا                      ل غرقت في بحر الشمقمق

##### Türkçe

**مزقه** onu **يمزقه** **مزقا** ve **مزقة** olarak: onu yırttı. **العجاج** dedi:
  Kancalılarla, **البـهـر**’i delerler,
  sanki etiyle **الحور**’u yırtıyorlar; **الحور**: kırmızı deriler. **البهر**: orta kısımlar. **كمزقه تمزيقا** (yani) mübalağa için; yani: onu yırttı ve kesti; böylece **فتمزق**: yırtıldı ve kesildi. Ve kuş, dışkısıyla **مزق** eder; **يمزق** ve **يمزق** **مزقا**: pisliğini attı. Ondandır, İbn Ömer hadisi: bir kuşun onun üzerine **مزق** ettiği (rivayet edilmiştir). Ve mecazdandır: kardeşinin ırzını **مزق** etmek, **مزقا**: onda ayıplamakla onu yaraladığı zaman; ve o, **ضرب** babındandır; bunun benzeri: kardeşinin postunu **مزق** etti. Ve **الممزق**, **كمعظم**; böylece **الفراء** onu ضبط etti; yahut (bu) sonradan olan (bir kullanımdır); ve onunla **الجوهري** söze başladı: **شأس بن نهار بن أسود بن حريد بن حيي بن عوف بن سود بن عذرة بن منبه بن نكرة بن لكيز بن أفصى بن عبد القيس العبدي** şairinin lakabıdır; **عمرو بن المنذر بن عمرو بن النعمان**’a söylediği şu sözünden dolayı bununla lakaplandı:

  Eğer yenilecek isem, en hayırlı yiyen ol;                      yoksa bana yetiş—henüz **أمـزق** olmadım.

Ve **عمرو**, **عبد القيس**’e karşı gazaya niyet etmişti; bu beyitin içinde bulunduğu kaside kendisine ulaşınca, onların gazasından döndü. **ابن بري** dedi: **المفضل الضبي**’nin **أحمد اللغوي**’den naklettiğine göre, **الممزق العبدي** şu sözünden dolayı bununla adlandırıldı:
  **النعمان**’a, kız kardeşinin oğlunun                      göz önünde **الصفا**’ya alışıp **يمزق** ettiğini kim bildirir?

Ve **يمزق**’in manası: şarkı söyler. Dedi: Bu, **الجوهري**’nin **الممزق**’te **الزاي**’yi kesreli yapması sözünü kuvvetlendirir. Ancak bu beyitte bilinen (okunuş) **يمرق**’tır, **الراء** ile. Ve **التمريق** **الراء** ile: şarkı söylemektir; dolayısıyla bunda buna dair bir delil yoktur; çünkü içindeki **الزاي** tashiftir. **الآمدي**, **الموازنة**’de dedi: **الممزق** fetha ile, **شأس بن نهار العبدي**’dir; “**فإن كنت مأكولا...**” beyti sebebiyle adlandırıldı. Ama **الممزق** **كمحدث** ise, o, geç dönemde bir **حضرمي** şairdir; ve onun oğluna şu sözünden dolayı **المخزق** denirdi:
  Ben, alçakların ırzlarını **المخزق** edenim;                      nitekim babam, alçakların ırzlarını **الممزق** idi.

Ve **الممزق**’i **أبو الشمقمق** hicvetti; şöyle dedi:
  Bir zaman **الـمـمـزق** idin;                      bugün ise **الممـزق** oldun.
  **الضـلا** ile birlikte koştuğunda,                      **الشمقمق** denizinde boğuldun.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَزَّقَ
2 مَزَّقَ ذ (assumed tropical:) He scattered, or dispersed. (Kur, xxxiv, 18; and Expos. of the Jelلleyn.) ― -b2- [مَرَّقَ, used tropically, may sometimes be rendered (assumed tropical:) He mangled, rent much, or dissundered; but more generally, (assumed tropical:) he, or it, shattered, disorganized, or dissipated; or (assumed tropical:) he, or it, marred, or impaired; being opposed to أَصْلَحَ, or to رَقَعَ or رَقَّعَ, in the sense of أَصْلَحَ, as in an ex. cited voce رَقَعَ; sometimes several of these renderings will be found to be appropriate in a single instance. You say, مَزَّقَ عِرْضَهُ (assumed tropical:) He mangled, rent, or shattered, or marred, his honour, or reputation. And مَزَّقَ عَقْلَهُ, and رَأْيَهُ, and أَمْرَهُ, (assumed tropical:) It shattered, or disorganized or dissipated, or it marred or impaired, his intellect, and his judgment, and his state of affairs or circumstances.] ― -b3- مَزَِّقَهُ He rent it, or tore it, much; or in several, or many, places. mangled, or dissundered, it; and cut it much; &c. (TA.)

تَمَزَّقَ عَلَيْهِ عَقْلُهُ
5 تَمَزَّقَ عَلَيْهِ عَقْلُهُ ذ (assumed tropical:) [His intellect became shattered, or dissipated, or impaired]. (TA in art. رَقَعَ.) And تَمَزَّقَ عَلَيْهِ رَأْيُهُ وَأَمْرُهُ (assumed tropical:) [His judgment, and his state of affairs or circumstances, became shattered, disorganized, dissipated, marred, or impaired. (A and TA in art. رقع.) See مَزَّقَ, of which تَمَزَّقَ is quasi-pass. ― -b2- تَمَزَّقُوا (assumed tropical:) They became scattered, or dispersed. (TA.) ― -b3- تَمَزَّقَ عِرْضُهُ (assumed tropical:) His honour, or reputation, became mangled, rent, or shattered, or marred.

مَزْقٌ
مَزْقٌ ذ The rending, tearing, or slitting, a garment and the like. (JK.)

مِزْقَةٌ
مِزْقَةٌ ذ A piece torn off of a garment (S, K *) &c. (K.)

مِزَاقٌ
مِزَاقٌ ذ [A she-camel] whose skin almost becomes rent in pieces by reason of her swiftness. (O in art. عنسق.)

##### Türkçe

**مَزَّقَ**
2 **مَزَّقَ** ذ (mecazî farz edilen:) Saçtı yahut dağıttı. (Kur, xxxiv, 18; ve Celâleyn’in Şerhi.) ― -b2- [**مَرَّقَ**, mecazî olarak kullanılır; bazen (mecazî farz edilen:) Çokça parçaladı, yırttı, yahut ayırıp böldü diye tercüme edilebilir; fakat daha genel olarak, (mecazî farz edilen:) O, yahut o (şey), parçaladı, düzenini bozdu, yahut dağıtıp savurdu; yahut (mecazî farz edilen:) O, yahut o (şey), bozdu yahut zayıflattı; **أَصْلَحَ**’a, yahut **رَقَعَ**’a veya **رَقَّعَ**’a, **أَصْلَحَ** mânâsında, **رَقَعَ** maddesinde zikredilen bir örnekte olduğu gibi, karşıt olmak üzere; bazen bu tercümelerden birkaçı tek bir örnekte uygun bulunacaktır. Sen dersin ki, **مَزَّقَ عِرْضَهُ** (mecazî farz edilen:) Onun şerefini yahut itibarını parçaladı, yırttı, yahut kırıp dağıttı, yahut bozdu. Ve **مَزَّقَ عَقْلَهُ**, ve **رَأْيَهُ**, ve **أَمْرَهُ**, (mecazî farz edilen:) Onun aklını, ve hükmünü, ve işinin hâlini yahut şartlarını parçaladı, yahut düzenini bozdu yahut dağıtıp savurdu; yahut onun aklını, ve hükmünü, ve işinin hâlini yahut şartlarını bozdu yahut zayıflattı.] ― -b3- **مَزَِّقَهُ** Onu çokça yırttı yahut parçaladı; yahut birkaç, yahut birçok, yerde. Onu parçaladı yahut ayırıp böldü; ve onu çokça kesti; vb. (TA.)

**تَمَزَّقَ عَلَيْهِ عَقْلُهُ**
5 **تَمَزَّقَ عَلَيْهِ عَقْلُهُ** ذ (mecazî farz edilen:) [Onun aklı parçalanmış, yahut dağılmış, yahut zayıflamış oldu]. (TA, **رَقَعَ** maddesinde.) Ve **تَمَزَّقَ عَلَيْهِ رَأْيُهُ وَأَمْرُهُ** (mecazî farz edilen:) [Onun hükmü ve işinin hâli yahut şartları parçalanmış, düzeni bozulmuş, dağılmış, bozulmuş, yahut zayıflamış oldu. (A ve TA, **رقع** maddesinde.) **مَزَّقَ**’a bak; **تَمَزَّقَ**, onun sanki edilgenidir. ― -b2- **تَمَزَّقُوا** (mecazî farz edilen:) Saçıldılar yahut dağıldılar. (TA.) ― -b3- **تَمَزَّقَ عِرْضُهُ** (mecazî farz edilen:) Onun şerefi yahut itibarı parçalanmış, yırtılmış, yahut kırılıp dağılmış, yahut bozulmuş oldu.

**مَزْقٌ**
**مَزْقٌ** ذ Elbiseyi ve benzerini yırtma, parçalama yahut yarma. (JK.)

**مِزْقَةٌ**
**مِزْقَةٌ** ذ Elbiseden koparılmış bir parça (S, K *) vb. (K.)

**مِزَاقٌ**
**مِزَاقٌ** ذ [Bir dişi deve] ki süratinden dolayı derisi neredeyse parça parça yırtılır hâle gelir. (O, **عنسق** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَزَقَ
مَزَقَ I ( n. ac. مَزْق 1 ,  مَزْقَة 1t ),
a.  Rent, tore.

b.  I ,  U ( n. ac. مَزْق 1 ), Dropped excrement, muted ( bird ).

c.  Slandered, maligned.

مَزَّقَ
مَزَّقَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Destroyed, overthrew ( kingdom ).

c.  Scattered, dispersed.

مَاْزَقَ
مَاْزَقَ III ,
a.  Tried to outstrip.

تَمَزَّقَ
تَمَزَّقَ V ,
a.  Was rent, torn; was scattered &c.

مِزْق
مِزْق 2 ,
a.  see 2t .

مِزْقَة
مِزْقَة 2t , ( pl. مِزَق 7 ),
a.  Rag, tatter.

مُزْقَة
مُزْقَة 3t ,
a.  A certain bird.

مِزَاْق
مِزَاْق 23 ,
a.  Fleet, swift.

مَزَّقَ
N. P. مَزَّقَ II ,
a.  Torn.

##### Türkçe

مَزَقَ
**مَزَقَ** I (n. ac. **مَزْق** 1, **مَزْقَة** 1t),
a. Yırttı, parçaladı.

b. I, U (n. ac. **مَزْق** 1), Dışkı bıraktı, pisledi (kuş).

c. İftira etti, kötüledi.

مَزَّقَ
**مَزَّقَ** II,
a. I (a)’ya bak.

b. Yıktı, devirdi (krallık).

c. Saçtı, dağıttı.

مَاْزَقَ
**مَاْزَقَ** III,
a. Geçmeye çalıştı.

تَمَزَّقَ
**تَمَزَّقَ** V,
a. Yırtılmış, parçalanmış oldu; dağılmış vb. oldu.

مِزْق
**مِزْق** 2,
a. 2t’ye bak.

مِزْقَة
**مِزْقَة** 2t, (pl. **مِزَق** 7),
a. Paçavra, yırtık.

مُزْقَة
**مُزْقَة** 3t,
a. Belli bir kuş.

مِزَاْق
**مِزَاْق** 23,
a. Çevik, hızlı.

مَزَّقَ
N. P. **مَزَّقَ** II,
a. Yırtılmış.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مزق
مَزَقَ - يَمْزِقُ - مَزَّقَ - يُمَزِّقُ - مُمَزَّق
مَزَقَ - يَمْزِقُ + كائن + شيئاً: يشققه ثم يفصله إلى أجزاء: يحول الشيء الواحد المتصل إلى أجزاء صغيرة متباعدة مبعثرة
مَزَّقَ - يُمَزِّقُ: على وزن " فَعَّل " من " مَزَقَ - يَمْزِقُ ": يجعله " يَمْزِقُ " على وجه التكرار والشدة: يشققه ثم يقطعه أجزاء منفصلة متباعدة مبعثرة
مُمَزَّق: اسم مفعول صفة مشبهة من " مَزَّق - يُمَزِّق "
﴿إذا مزقتم كل ممزق﴾: كُلَّ مُمَزَّق: مبالغة في الصيرورة إلى الممزق: ممزق بشدة كبيرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " فصل جزء عن كائن أو شيء بالمزق والفتق والسلخ"، وهي:
فَتَقَ - يَفْتُقُ، قَدَّ - يَقُدُّ، مَزَقَ - يَمْزِقُ، سَلَخَ - يَسْلََخُ، قَبَسَ - يَقْبِسُ، هَرَتَ - يَهْرُتُ (هَرَتَ - يَهْرِتُ)
ممزق
 	﴿وقال الذين كفروا هل ندلكم على رجل ينبئكم إذا مزقتم كل ممزق إنكم لفي خلق جديد (7)﴾ سبأ ﴿فقالوا ربنا باعد بين أسفارنا وظلموا أنفسهم فجعلناهم أحاديث ومزقناهم كل ممزقإن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(19)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [مزق] م ز ق: مَزَقَ الثوب من باب ضرب و مَزَّقَ الشيء تمز قاً فَتَمَزَّقَ و المُمَزَّقُ بالفتح مصدر أيضا كالتمزيق ومنه قوله تعالى ﴿ومزَّقناهم كل مُمَزَّق﴾ و المِزَقُ القِطع من الثوب الممزوق واحدتها مِزْقَةٌ
ملخص اللسان:
1.    المَزْق: شَقّ الثياب ونحوها. مَزَقهُ يَمْزِقه مَزْقاً ومَزّقه فانْمَزق تَمْزيِقاً وتَمَزّق: خرقه
2.    التَّمْزيقُ  التخريق والتقطيع، وأَراد بِتَمْزيقهم تفرُّقهم وزوال مُلكهم وقطع دابرهم.والمِزْقة: القطعة من الثوب. وثوب مَزِيق ومَزِقٌ الأخيرة على النسب
3.     ومَزْقُ العِرْض: شتمه. ومَزَق عِرْضَه يَمْزِقُه مَزْقاً: كَهَرَده
4.      مَزَقَ الطائرُ بسَلْحه يمْزُق ويَمْزِقُ مَزْقاً: رمى بذَرْقه.
لسان العرب
● - مزق: المَزْق: شَقّ الثياب ونحوها. مَزَقهُ يَمْزِقه مَزْقاً ومَزّقه    فانْمَزق تَمْزيِقاً وتَمَزّق: خرقه؛ ومنه قول العجاج:    بحَجَبات يَتَثَقَّبْنَ البُهَرْ،    كأَنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ    والحَوَر: جلود حُمْرٌ، والبُهَر: الأَوساط. وفي حديث كتابه إلى    كِسْرَى: لما مَزَّقَهُ دعا عليهم أن يُمَزَّقوا كلَّ مُمَزَّقٍ، التَّمْزيقُ    التخريق والتقطيع، وأَراد بِتَمْزيقهم تفرُّقهم وزوال مُلكهم وقطع دابرهم.    والمِزْقة: القطعة من الثوب. وثوب مَزِيق ومَزِقٌ الأخيرة على النسب.    وحكى اللحياني: ثوب أَمْزَاق ومِزَق. ويقال: ثوب مَزِيق مَمْزُوق مُتَمَزِّق    وممزَّق، وسحاب مِزَق على التشبيه كما قالوا كِشفَ. والمِزَق: القطع من    الثوب المَمْزُوق، والقطعة منها مِزْقَة. الليث: يقال صار الثوب مِزَقاً    أي قطعاً، قال: ولا يكادون يقولون مِزْقة للقطعة الواحدة، وكذلك مِزَق    السحاب قطعه. ومَزْقُ العِرْض: شتمه. ومَزَق عِرْضَه يَمْزِقُه مَزْقاً:    كَهَرَده. وناقة مِزاق، بكسر الميم، ونِزَاق؛ عن يعقوب: سريعة جدّاً يكاد    يتَمَزَّق عنها جلدها من نَجائها، وزاد في التهذيب: ناقة شَوْشَاة مِزَاقٌ    سريعة: قال الليث: سميت مِزَاقاً لأن جلدها يكاد يتَمَزَّق عنها من    سرعتها؛ وأَنشد:    فجاءَ بشَوْشاةٍ مِزَاقٍ، ترى بها    نُدوباً من الأَنْساع: فَذّاً وتَوْأَما    وقال غيره: فرس مِزَاق سريعة خفيفة؛ قال ذو الرمة:    أَفاؤُوا كلَّ شاذبةٍ مِزَاقٍ    بَراها القَوْدُ، واكتَسَتِ اقْوِرَارا    وفي النوادر: ما زَقْتُ فلاناً ونازَقْتُه مُنَازقةً أَي سابقته في    العدو.    ومُزَيْقِياءُ: لقب عمرو بن عامر بن مالك ملك من ملوك اليمن جَدّ    الأنصار، قيل: إنه كان يُمَزِّق كل يوم حُلَّة فيَخْلَعُها على أَصحابه، وقيل:    إنه كان يلبس كل يوم حُلَّتين فيُمَزِّقهما بالعشي ويَكْره أَن يعود    فيهما ويأْنف أن يلبسهما أَحد غيره، وقيل: سمي بذلك لأنه كان يلبس كل يوم    ثوباً، فإذا أمسى مَزَّقه ووهبه؛ وقال:    أنا ابن مُزَيْقيا عَمْرو، وجدّي    أَبوه عَامِرٌ، ماءُ السماءِ    وفي حديث ابن عمر: أن طائراً مَزَق عليه أي ذرق ورمى بسَلْحه عليه؛    مَزَقَ الطائرُ بسَلْحه يمْزُق ويَمْزِقُ مَزْقاً: رمى بذَرْقه. والمُزْقةُ:    طائر، وليس بثَبَتٍ. والمُمَزِّقُ: لقب شاعر من عبد القيس، بكسر الزاي    وكان الفراء يفتحها: وإنما لُقِّب بذلك لقوله:    فإن كنت مأْكولاً، فكُنْ خير آكلٍ،    وإلاَّ فأدْرِكْني، ولَمّا أُمَزَّقِ    قال ابن بري: وحكى المفضل الضبي عن أَحمد اللغوي أَن المُمَزّق العبدي    سمي بذلك لقوله:    فمَنْ مُبْلِغُ النعمان أَن ابن أُختِهِ،    على العَيْنِ، يَعْتاد الصَّفَا ويُمَزِّقُ    ومعنى يُمَزِّقُ يغنِّي. قال: وهذا يقوي قول الجوهري في كسر الزاي في    المُمَزِّقِ، إلا أَن المعروف في هذا البيت يُمَرّق، بالراء.    والتَّمْرِيقُ، بالراء: الغناء فلا حجة فيه على هذا لأن الزاي فيه تصحيف، وقال الآمدي:    المُمَزَّق، بالفتح، هو شَأْس بن نَهارٍ العبدي، سمي بذلك لقوله:    فإن كُنْتُ مأْكولاً، فكُنْ خيرا آكِلٍ    وأَما المُمَزِّق، بكسر الزاي، فهو المُمَزَّقُ الحَضْرمي، وهو متأَخر؛    وكان ولده يقال له المُخَزِّق لقوله:    أَنا المُخَزِّق أَعْراضَ اللِّئَام، كما    كان المُمَزِّقُ أَعراض اللِّئَام أَبي    وهجا المُمَزقَ أَبو الشَّمَقْمَقِ فقال:    كُنْتَ المُمَزِّقَ مرَّة،    فاليوم قد صِرْتَ المُمَزَّقْ    لما جَرَيْتَ مع الضَّلال،    غَرقْتَ في بحر الشَّمَقْمَقْ    والمُمَزَّقُ أَيضاً: مصدر كالتَّمْزِيق، ومنه قوله تعالى: ومَزَّقْناهم    كل مُمَزَّق.
مقاييس اللغة:
(مزق) الميم والزاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تخرُّقٍ في شَيء. ومَزَقه يَمْزِقُه، ومَزَّقَه يمزِّقه. والمِزَق: قطاع الثّوب الممزوق. وناقةٌ مِزَاقٌ: سريعةٌ جداً يكاد يتمزَّق عنها جِلدُها. ومَزَقَ الطَّائرُ بذَرْقِهِ: رمى به. ومزَّقت القومَ: فرّقتهم فتمزَّقُوا.
القاموس المحيط:
مَزَقَهُ يَمْزِقُه مَزْقاً ومَزْقَةً خَرَقَه، كمَزَّقَهُ فَتَمَزَّقَ، و الطائرُ يَمْزُقُ ويَمْزِقُ رَمَى بذَرْقِه،
و عِرْضَ أخيهِ: طَعَنَ فيه. والمُمَزَّقُ، كمُعَظَّمٍ أو محدِّثٍ: لَقَبُ شاسِ ابنِ نَهارٍ لقولِه:
فإن كنتُ مَأكولاً فَكُنْ خيرَ آكِلٍ ... وإلاَّ فأَدْركْني ولمَّا أُمَزِّق
وكمُحَدِّثٍ: شاعرٌ حَضْرمِيٌّ. وكمُعَظَّمٍ: مَصْدَرٌ، كالتَّمْزيقِ. والمِزَقُ، كعِنَبٍ: القِطَعُ من المَمْزوقِ.
وناقةٌ مِزاقٌ، ككِتابٍ: سريعةٌ جِدّاً. ومُزَيْقِياءُ: لَقَبُ عَمْرِو بنِ عامِرٍ مَلِكِ اليَمنِ، كانَ يَلْبَسُ كلَّ يومٍ حُلَّتَيْنِ، ويُمَزِّقُهُما بالعَشِيِّ، يَكْرَهُ العَوْدَ فيهما، ويَأنَفُ أن يَلْبَسَهُما غيرُهُ. والمُزْقَةُ، بالضم: طائرٌ صغيرٌ، وبالكسرِ: قِطْعَةٌ من الثَّوْبِ وغيرِه. ومازَقَه: سابَقَه في العَدْوِ.
تاج العروس:
م ز ق
مزَقَه يمْزِقه مزْقاً ومَزْقَةً : خرَقَه . قال العجّاجُ :
" بحَجَناتٍ يتثقّبن البُهَرْ
" كأنّما يمزِقْنَ باللّحمِ الحَوَرْ والحَوَرُ : جُلودٌ حُمْر . والبُهَر : الأوْساط . كمزَّقَه تمْزيقاً للمُبالَغة أي : خرَّقه وقطَّعه فتمزّق : تخرَّق وتقطَّع . ومزَق الطّائِرُ بسَلْحِه يمزُق ويمْزِق مزْقاً : رَمَى بذَرْقِه . ومنه حديث ابنِ عُمَر : أن طائِراً مزَقَ عليه . ومن المَجاز : مزَقَ عِرْضَ أخيه مزْقاً : إذا طعَنَ فيه كهَرَدَه وهو من حدِّ ضرب ومثله : مزَق فرْوةَ أخيه . والمُمَزَّق كمُعَظَّم هكذا ضبَطه الفَرّاءُ أو مُحَدِّث وبه صدّر الجوهريّ : لقَب شأْسِ بن نَهار بنِ أسْودَ بن حَريدٍ بن حُيَيّ بن عوْف بن سُود بن عُذْرَةَ بن مُنَبِّه بن نُكْرَة بن لُكَيْز بن أفْصَى بن عبدِ القَيْس العَبْديّ الشاعر لُقِّب بذلك لقَوْلِه لعَمْرو بنِ المُنْذِر بنِ عمْرو بن النُّعْمان :
فإن كُنتُ مأْكولاً فكُنْ خيْرَ آكِلٍ ... وإلا فأدْرِكْني ولمّا أُمَزَّقِ وكان عَمْرو قد همّ بغَزْو عبدِ القَيْس فلما بلغَتْه القَصيدةُ التي منها هذا البيْتُ انْصرفَ عن عزْوِهم . قال ابنُ برّي : وحكى المُفضّل الضّبيُّ عن أحمدَ اللُّغَوي أن المُمزَّق العبْدي سُمّي بذلك لقوله :
فمَنْ مُبْلِغُ النُّعمانَ أنّ ابنَ أختِه ... على العَيْنِ يعْتادُ الصّفا ويُمزِّقُ ومعنى يمزِّق يُغنّي . قال : وهذا يقوّي قولَ الجوهريّ في كسْرِ الزّاي في المُمزِّق . إلا أن المَعْروفَ في هذا البيت يمرِّقُ بالرّاء . والتّمْريق بالرّاء : الغِناء فلا حُجّة فيه على هذا ؛ لأن الزّاي فيه تصْحيف . وقال الآمِديُّ في المُوازَنة : المُمَزَّق بالفَتْح هو شأسُ بن نَهار العَبديُّ سُمّيَ لقوله :
" فإن كُنتُ مأكُولاً... البيت وأما المُمزِّقُ كمُحدِّث فهو شاعِرٌ حَضْرَميّ متأخّر وكان ولَدُه يُقال له : المُخزِّق لقوله :
أنا المُخزِّقُ أعراضَ اللِّئامِ كما ... كان المُمَزِّقُ أعراضَ اللّئامِ أبي وهَجا المُمَزِّقَ أبو الشّمَقْمَق فقال :
كنتَ المُمَزِّقَ مرّةً ... فاليومَ قد صِرْتَ المُمَزَّقْ
لمّا جرَيْتَ مع الضّلا ... لِ غرِقْتَ في بحْرِ الشّمَقْمَقْ

##### Türkçe

مزق
**مَزَقَ** - **يَمْزِقُ** - **مَزَّقَ** - **يُمَزِّقُ** - **مُمَزَّق**

**مَزَقَ** - **يَمْزِقُ** + bir varlık + bir şeyi: onu yarar, sonra onu parçalara ayırır: bitişik tek bir şeyi, birbirinden uzak, dağınık küçük parçalara dönüştürür.

**مَزَّقَ** - **يُمَزِّقُ**: “**فَعَّل**” vezninde, “**مَزَقَ** - **يَمْزِقُ**”tan: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَمْزِقُ**” hâline getirir: onu yarar, sonra onu birbirinden ayrı, birbirinden uzak, dağınık parçalara keser.

**مُمَزَّق**: “**مَزَّقَ** - **يُمَزِّقُ**”tan, mef‘ûl ismi; sıfat-ı müşebbehe.

﴿إذا مزقتم كل ممزق﴾: **كُلَّ مُمَزَّق**: **مُمَزَّق**a dönüşte mübalağa: çok büyük bir şiddetle **مُمَزَّق**.

Ve lafız, “yırtma, yarma ve yüzme ile bir varlıktan veya bir şeyden bir parçayı ayırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَتَقَ** - **يَفْتُقُ**، **قَدَّ** - **يَقُدُّ**، **مَزَقَ** - **يَمْزِقُ**، **سَلَخَ** - **يَسْلََخُ**، **قَبَسَ** - **يَقْبِسُ**، **هَرَتَ** - **يَهْرُتُ** (**هَرَتَ** - **يَهْرِتُ**)

ممزق
﴿وقال الذين كفروا هل ندلكم على رجل ينبئكم إذا مزقتم كل ممزق إنكم لفي خلق جديد (7)﴾ Sebe’
﴿فقالوا ربنا باعد بين أسفارنا وظلموا أنفسهم فجعلناهم أحاديث ومزقناهم كل ممزقإن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(19)﴾ Sebe’

مختار الصحاح
● [**مزق**] م ز ق: **مَزَقَ** elbiseyi, **ضرب** bâbından; ve **مَزَّقَ** şeyi **تمز قاً** (parça parça etme) ile; böylece **فَتَمَزَّقَ**; ve **المُمَزَّقُ** (fetha ile) aynı zamanda masdardır, **التمزيق** gibi. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ومزَّقناهم كل مُمَزَّق**﴾. Ve **المِزَقُ**: yırtılmış elbiseden parçalar; tekili **مِزْقَةٌ**dur.

ملخص اللسان:
1. **المَزْق**: elbiseleri ve benzerlerini yarmak. Onu **مَزَقهُ يَمْزِقه مَزْقاً** ile; ve onu **مَزّقه**; böylece **فانْمَزق تَمْزيِقاً** ve **تَمَزّق**: onu deldi/yırttı.
2. **التَّمْزيقُ**: delme ve parçalama; ve onların **بِتَمْزيقهم** ile muradı: onların dağılması, mülklerinin yok olması ve köklerinin kesilmesidir. Ve **المِزْقة**: elbiseden parça. Ve elbise **مَزِيق** ve **مَزِقٌ**; sonuncusu nisbet üzeredir.
3. **مَزْقُ العِرْض**: ona sövmek. Ve onun ırzını **مَزَق عِرْضَه يَمْزِقُه مَزْقاً**: onu **كَهَرَده**.
4. Kuş, dışkısıyla **مَزَقَ الطائرُ بسَلْحه يمْزُق ويَمْزِقُ مَزْقاً**: pisliğini attı.

لسان العرب
● - **مزق**: **المَزْق**: elbiseleri ve benzerlerini yarmak. Onu **مَزَقهُ يَمْزِقه مَزْقاً** ile; ve onu **مَزّقه**; böylece **فانْمَزق تَمْزيِقاً** ve **تَمَزّق**: onu deldi/yırttı; ve ondandır el-A‘câc’ın sözü:
بحَجَبات يَتَثَقَّبْنَ البُهَرْ،
كأَنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ
Ve **الحَوَر**: kırmızı deriler; ve **البُهَر**: orta kısımlar. Ve Kisrâ’ya mektubunda geçen hadiste: onu **مَزَّقَهُ** (parçaladığında), onların aleyhine, “her bir **مُمَزَّق** üzere parçalanmaları” diye beddua etti. **التَّمْزيقُ**: delme ve parçalama; ve onların **بِتَمْزيقهم** ile muradı: onların dağılması, mülklerinin yok olması ve köklerinin kesilmesidir. Ve **المِزْقة**: elbiseden parça. Ve elbise **مَزِيق** ve **مَزِقٌ**; sonuncusu nisbet üzeredir. Ve el-Lihyânî nakletti: elbise **أَمْزَاق** ve **مِزَق**. Ve denir: elbise **مَزِيق مَمْزُوق مُتَمَزِّق** ve **ممزَّق**; ve bulut **مِزَق** teşbih üzere, “**كِشفَ**” dedikleri gibi. Ve **المِزَق**: yırtılmış elbiseden parçalar; ve ondan parça **مِزْقَة**dir. el-Leys: denir ki elbise **مِزَقاً** oldu, yani parçalar; dedi ki: tek parça için **مِزْقة** demeye pek yanaşmazlar; aynı şekilde bulutun **مِزَق**ı: onun parçaları. Ve **مَزْقُ العِرْض**: ona sövmek. Ve onun ırzını **مَزَق عِرْضَه يَمْزِقُه مَزْقاً**: onu **كَهَرَده**. Ve **ناقة مِزاق** (mîm kesresiyle) ve **نِزَاق**; Ya‘kūb’dan: çok hızlıdır; süratinden derisi ondan kopacak gibi **يتَمَزَّق** olur; ve Tehzîb’de artırdı: **ناقة شَوْشَاة مِزَاقٌ** hızlı: el-Leys dedi ki: ona **مِزَاق** denildi; çünkü süratinden derisi ondan kopacak gibi **يتَمَزَّق** olur; ve şu beyti okudu:
فجاءَ بشَوْشاةٍ مِزَاقٍ، ترى بها
نُدوباً من الأَنْساع: فَذّاً وتَوْأَما
Ve başkası dedi: at **مِزَاق**: hızlı, hafif; Zû’r-Rumme dedi ki:
أَفاؤُوا كلَّ شاذبةٍ مِzَاقٍ
بَراها القَوْدُ، واكتَسَتِ اقْوِرَارا
Ve Nevâdir’de: “Falancayı **زَقْتُ** etmedim ve onunla **نازَقْتُه مُنَازقةً** etmedim” yani koşuda onunla yarışmadım.
Ve **مُزَيْقِياءُ**: Yemen krallarından, Ensâr’ın ceddi, Mâlik oğlu Âmir oğlu Amr’ın lakabı; denildi ki: her gün bir **حُلَّة**yi **يُمَزِّق** ederdi, sonra onu ashabına giydirirdi; ve denildi ki: her gün iki **حُلَّة** giyerdi, akşamleyin ikisini **يُمَزِّقهما** ederdi; onlarda dönmeyi kerih görür, kendisinden başkasının onları giymesinden çekinirdi; ve denildi ki: her gün bir elbise giydiği için böyle adlandırıldı; akşam olunca onu **مَزَّقه** eder ve bağışlardı; ve dedi ki:
أنا ابن مُزَيْقيا عَمْرو، وجدّي
أَبوه عَامِرٌ، ماءُ السماءِ
Ve İbn Ömer hadîsinde: “Bir kuş onun üzerine **مَزَق** etti” yani dışkıladı ve onun üzerine pisliğini attı; kuş, pisliğiyle **مَزَقَ الطائرُ بسَلْحه يمْزُق ويَمْزِقُ مَزْقاً**: pisliğini attı. Ve **المُزْقةُ**: bir kuştur; sabit değildir. Ve **المُمَزِّقُ**: Abdülkays’tan bir şairin lakabı; zâ’yı kesre ile; Ferrâ onu fetha ile okurdu: ancak şu sözü sebebiyle bu lakap verildi:
فإن كنت مأْكولاً، فكُنْ خير آكلٍ،
وإلاَّ فأدْرِكْني، ولَمّا أُمَزَّقِ
İbn Berrî dedi ki: el-Mufaddal ed-Dabbî, Ahmed el-Lugavî’den nakletti ki **المُمَزّق** el-‘Abdî, şu sözü sebebiyle böyle adlandırıldı:
فمَنْ مُبْلِغُ النعمان أَن ابن أُختِهِ،
على العَيْنِ، يَعْتاد الصَّفَا ويُمَزِّقُ
Ve **يُمَزِّقُ**un manası: şarkı söyler. Dedi ki: bu, Cevherî’nin **المُمَزِّقِ**te zâ’yı kesre ile okuma görüşünü güçlendirir; ancak bu beyitte bilinen okunuş **يُمَرّق**tır, râ ile. Ve **التَّمْرِيقُ** (râ ile): şarkı söylemektir; onda buna delil yoktur; çünkü zâ orada tashîftir. Âmidî dedi ki **المُوازَنة**’de: **المُمَزَّق** (fetha ile) Şe’s b. Nehâr el-‘Abdî’dir; şu sözü sebebiyle böyle adlandırıldı:
فإن كُنْتُ مأْكولاً، فكُنْ خيرا آكِلٍ
Ve **المُمَزِّق** (zâ kesresiyle) ise **المُمَزَّقُ** el-Hadramî’dir; o daha sonradır. Ve onun oğluna, şu sözü sebebiyle **المُخَزِّق** denirdi:
أَنا المُخَزِّق أَعْراضَ اللِّئَام، كما
كان المُمَزِّقُ أَعراض اللِّئَام أَبي
Ve Ebû’ş-Şemakmak **المُمَزقَ**ı hicvetti de dedi ki:
كُنْتَ المُمَزِّقَ مرَّة،
فاليوم قد صِرْتَ المُمَزَّقْ
لما جَرَيْتَ مع الضَّلال،
غَرقْتَ في بحر الشَّمَقْمَقْ
Ve **المُمَزَّقُ** ayrıca: **التَّمْزِيق** gibi bir masdardır; ondandır Yüce Allah’ın sözü: **ومَزَّقْناهم كل مُمَزَّق**.

مقاييس اللغة:
(**مزق**) mîm, zâ ve kāf: sahih bir asıldır; bir şeyde yırtılmaya delâlet eder. Onu **مَزَقه يَمْزِقُه**; ve onu **مَزَّقَه يمزِّقه**. Ve **المِزَق**: yırtılmış elbisenin parçaları. Ve **ناقةٌ مِزَاقٌ**: çok hızlıdır; derisi ondan kopacak gibi **يتمزَّق** olur. Ve kuş, pisliğiyle **مَزَقَ الطَّائرُ بذَرْقِهِ**: onu attı. Ve kavmi **مزَّقت**: onları dağıttın; böylece **فتمزَّقُوا**.

القاموس المحيط:
Onu **مَزَقَهُ يَمْزِقُه مَزْقاً ومَزْقَةً**: onu yırttı; onu **كمَزَّقَهُ**; böylece **فَتَمَزَّقَ**. Ve kuş **يَمْزُقُ ويَمْزِقُ**: pisliğiyle attı.
Ve kardeşinin ırzını: onda ayıpladı/ta‘n etti. Ve **المُمَزَّقُ** ( **مُعَظَّم** veya **محدِّث** gibi): Şâs b. Nehâr’ın lakabıdır; şu sözü sebebiyle:
فإن كنتُ مَأكولاً فَكُنْ خيرَ آكِلٍ ... وإلاَّ فأَدْركْني ولمَّا أُمَزِّق
Ve (**مُحَدِّث** gibi): Hadramî bir şair. Ve (**مُعَظَّم** gibi): bir masdardır; **التَّمْزيق** gibi. Ve **المِزَقُ** (**عِنَب** gibi): yırtılmıştan parçalar.
Ve **وناقةٌ مِزاقٌ** (**كِتاب** gibi): çok hızlıdır. Ve **مُزَيْقِياءُ**: Yemen meliki Âmir oğlu Amr’ın lakabı; her gün iki **حُلَّة** giyerdi ve akşamleyin ikisini **يُمَزِّقُهُما** ederdi; onlarda dönmeyi kerih görür ve kendisinden başkasının onları giymesinden çekinirdi. Ve **المُزْقَةُ** (zamme ile): küçük bir kuş; kesre ile: elbiseden ve başkasından bir parça. Ve onu **مازَقَه**: koşuda onunla yarıştı.

تاج العروس:
م ز ق
Onu **مزَقَه يمْزِقه مزْقاً ومَزْقَةً**: onu yırttı. el-A‘câc dedi ki:
" بحَجَناتٍ يتثقّبن البُهَرْ
" كأنّما يمزِقْنَ باللّحمِ الحَوَرْ
Ve **الحَوَرُ**: kırmızı deriler. Ve **البُهَر**: orta kısımlar. Onu **كمزَّقَه تمْزيقاً** mübalağa için; yani onu deldi/yırttı ve parçaladı; böylece **فتمزّق**: delindi/yırtıldı ve parçalandı. Ve kuş, pisliğiyle **مزَق الطّائِرُ بسَلْحِه يمزُق ويمْزِق مزْقاً**: pisliğiyle attı. Ve ondandır İbn Ömer hadîsi: “Bir kuş onun üzerine **مزَقَ** etti.” Ve mecazdan: kardeşinin ırzını **مزَقَ عِرْضَ أخيه مزْقاً**: onda ayıpladı/ta‘n etti; onu **كهَرَدَه**; ve bu, **ضرب** haddindendir. Ve benzeri: kardeşinin kürkünü **مزَق** etti. Ve **المُمَزَّق** (**مُعَظَّم** gibi), Ferrâ’nın ضبط ettiği üzere böyledir; yahut **مُحَدِّث**; Cevherî bununla başladı: Abdülkayslı şair Şe’s b. Nehâr b. Esved b. Harîd b. Huyayy b. Avf b. Sûd b. Udhra b. Munebbih b. Nukra b. Lukayz b. Afsâ b. Abdülkays’ın lakabıdır; Amr b. Münzir b. Amr b. Nu‘mân’a şu sözü sebebiyle böyle lakaplandı:
فإن كُنتُ مأْكولاً فكُنْ خيْرَ آكِلٍ ... وإلا فأدْرِكْني ولمّا أُمَزَّقِ
Ve Amr, Abdülkays’a saldırmaya niyet etmişti; bu beyit de içinde olan kaside ona ulaşınca, onlara saldırmaktan döndü. İbn Berrî dedi ki: el-Mufaddal ed-Dabbî, Ahmed el-Lugavî’den nakletti ki **المُمزَّق** el-‘Abdî, şu sözü sebebiyle böyle adlandırıldı:
فمَنْ مُبْلِغُ النُّعمانَ أنّ ابنَ أختِه ... على العَيْنِ يعْتادُ الصّفا ويُمزِّقُ
Ve **يمزِّق**in manası: şarkı söyler. Dedi ki: bu, Cevherî’nin **المُمزِّق**te zâ’yı kesre ile okuma görüşünü güçlendirir. Ancak bu beyitte bilinen okunuş **يمرِّق**tır, râ ile. Ve **التّمْريق** (râ ile): şarkı söylemektir; onda buna delil yoktur; çünkü zâ orada tashîftir. Âmidî **المُوازَنة**’de dedi ki: **المُمَزَّق** (fetha ile) Şe’s b. Nehâr el-‘Abdî’dir; şu sözü sebebiyle adlandırıldı:
" فإن كُنتُ مأكُولاً... beyit
Ve **المُمزِّق** (**مُحدِّث** gibi) ise, daha sonraki Hadramî bir şairdir; ve onun oğluna şu sözü sebebiyle **المُخزِّق** denirdi:
أنا المُخزِّقُ أعراضَ اللِّئامِ كما ... كان المُمَزِّقُ أعراضَ اللّئامِ أبي
Ve Ebû’ş-Şemakmak **المُمَزِّقَ**ı hicvetti de dedi ki:
كنتَ المُمَزِّقَ مرّةً ... فاليومَ قد صِرْتَ المُمَزَّقْ
لمّا جرَيْتَ مع الضّلا ... لِ غرِقْتَ في بحْرِ الشّمَقْمَقْ
