# مسح (م-س-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Mesih

- Harfler: م - س - ح
- Kur'an'da: 15 geçiş · 12 ayet · 6 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمَسِيحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%AD%D9%8F.md) | الْفَعِيلُ | Mesih | 8 | 7 | [3:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/3:45.md) |
| [الْمَسِيحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%AD%D9%8E.md) | الْفَعِيلَ | Mesih | 2 | 2 | [4:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/4:157.md) |
| [فَامْسَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْعَلُوا | Hemen mesh edin | 2 | 2 | [4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/4:43.md) |
| [مَسْحًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AD%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Mesh etmek | 1 | 1 | [38:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/38:33.md) |
| [وَالْمَسِيحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%AD%D9%8E.md) | وَالْفَعِيلَ | Ve mesih | 1 | 1 | [9:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/9:31.md) |
| [وَامْسَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَافْعَلُوا | Ve mesh edin | 1 | 1 | [5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/5:6.md) |

## Mücavir kökler — 115 mücavir (144 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 60 · Meryem
2. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 8 ortak ayet · G² 47 · Oğullar
3. [غوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Çukur
4. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · İsa
5. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Su bitkisi
6. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Birbirinize dokundunuz
7. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Bayır, yokuş yer demektir
8. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Büyük akarsu
9. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
10. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 10 ortak ayet · G² 15 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
11. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · “Sufur” süpürgedir
12. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Yüz demektir
13. [ضهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Taklit ederler
14. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
15. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Bürde” gocuk demektir
16. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Fek alt veya üst çene demektir
17. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Yan demektir
18. [نكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kaçınır
19. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · İyi
20. [طفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ve ikisi yapmaya başladı
21. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kadınlar
22. [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
23. [غلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Aşırı gitmeyin
24. [كعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Topuk demektir
25. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
26. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Su
27. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
28. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kelime
29. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
30. [حبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hubr mürekkep demektir
31. [سكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sükker seyrek taneli üzüm salkımı demektir
32. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
33. [صلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir
34. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ana kapının önündeki bekçidir
35. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Namaz
36. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Benzeşen
37. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
38. [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların boyunları
39. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Su birikintisidir
40. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
41. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Emam ön demektir
42. [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cübbe demektir
43. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · El ve kol demektir
44. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların ağızları ile
45. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
46. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
47. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Yumruk demektir
48. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
49. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevk bacak demektir
50. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baş demektir
51. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
52. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Tasma kayış demektir
53. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
54. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akar temiz sudur
55. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sülle çokluk demektir
56. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haliy : Boş arı kovanıdır
57. [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene”…
58. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
59. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
60. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Saçak demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3%D8%AD/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مسح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md), [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md), [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md), [مسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AE.md) |
| Zıt Kök | [لطخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D8%AE.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin veya elin bir yüzey üzerinden teğetsel, kesintisiz ve düzleştirici bir hat boyunca temas ettirilerek geçirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Arındırma, hafifletici temas, kutsal işaretleme ve yüzeydeki izleri gidererek asıl mahiyeti açığa çıkarma |
| Çekirdek Özet 3 | Şekilsel yükü asgariye indiren ruhsat ilkesi; kaba maddenin ağırlığını teğetsel temas ve takdis ile dönüştürme |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca yüzeysel bir abdest işlemine veya salt bir unvana indirgenip arındırıcı temas ve takdis boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مس | İki cismin sınırları arasında meydana gelen ilk fiziksel temas, ilişme ve duyusal dokunma hissi; [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md), [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md), [مسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF.md), [مسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AE.md) köklerinde olduğu gibi ayrılmama, tutunma veya mahiyet değiştirici dokunuş | ح | Çitin, sınırın ve yüzeyin boydan boya taranmasını simgeleyen harfin eklenmesiyle anlık temas hareketi, yüzey boyunca yayılan, pürüzleri gideren veya iz bırakan/silen kesintisiz bir tarama ve sürme eylemine dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Yüzeye yayılan sıvıyı, nemi veya temas eden uzvun kesintisiz ve dalgalı akışkanlığını temsil eder. |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Temasın yüzeye tutunmasını, hat boyunca sıyrılmadan yüzeyle bitişik ilerlemesini ifade eder. |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Taranan yüzeyin sınırlarını, çevreleyen çeperi ve temasın başladığı yerden bittiği sınıra kadar alanı kuşatmasını simgeler. |
| مسح | Suyun veya elin sınırlı bir yüzey boyunca tutunarak kesintisiz akışı ve yüzeyi taraması | Bir elin veya aletin sınırlandırılmış bir sathı boydan boya okşar, düzler veya silercesine tarayarak üzerindeki fazlalığı gidermesi veya yüzeye kutsal bir iz bırakması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sıvıyı, yağı veya teri bir yüzeyin üzerinden elle sıyırıp almak; terleyen atın terini elle silmek veya eldeki nemi bir yüzeye yayarak pürüzleri düzleştirmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yolculukta terleyen bineklerin terinin silinmesi ve arazinin adımlanarak katedilmesi bağlamında geçer; şair İmruü'l-Kays veya Tarafe çizgisinde bineklerin yeryüzünü arşınlaması mimsâh ve mesîh kavramlarıyla betimlenir. |
| Erken Arapça kullanım | Kümeyt b. Zeyd ve Küseyyir Azze şiirlerinde saç örgüleri ve başın yağlanması manasında mesâih olarak kullanılır. Kutlu yağla mesh edilme ve kılıcın boyun üzerinden sıyrılarak geçmesi anlamında erken rivayet ve atasözlerinde yer alır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde مسح kökü, merkezi ve kurucu bir dinî-ritüel semantiğe sahiptir. Batı Sami ve Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice mâşah מָשַׁח, Aramice/Süryanice mşah ܡܫܰܚ) temel fiziksel eylem «zeytinyağı veya kutsal merhem ile ovmak, yağlamak» iken, hızla «kutsamak, krallık veya kâhinlik makamına adamak, takdis etmek» manasına evrilmiştir. Bu dillerden doğan mâşîah (Mesih) unvanı, Tanrı adına özel bir görev için yağlanarak kutsanmış kişiyi anlatır. Arapçada ise kök iki koldan gelişmiştir: Birincisi öz Arapça fiziksel çekirdek olan «yüzey üzerinden eli geçirmek, tozu/teri silmek, düzleştirmek, yeri adımlamak», ikincisi ise Sami dinî mirasından Arapçalaşan (muarreb) ve İsa aleyhisselamın unvanı olan الْمَسِيحُ lafzıdır. Klasik Arap filologları bu iki kanadı birleştirerek hem İsa'nın hastaları mesh ederek iyileştirmesine, hem yeryüzünü adım adım dolaşmasına, hem de ana rahminden kutlu yağla arınmış olarak çıkmasına bağlamışlardır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi başka bir nesne üzerinden yayarak geçirme, silme, düzleştirme ve arşınlama | Elin yüzeyle teğetsel teması; tozu, teri veya pürüzü giderme eylemi; toprağı ölçme (misâha). | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mâşah, Süryanice mşah | Kutsal yağ sürme, krallık ve nebilik için takdis etme; Arapçadaki el-Mesîh lafzının ortak semitik kökeni. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Ge'ez (Etiyopya) masaha | Törensel yağlama ve arındırma ritüellerinde ortak Afro-Asyatik miras. | Güçlü |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Arthur Jeffery The Foreign Vocabulary of the Qur'an.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مسح | Anlamlı | Yüzeyi sıyırarak geçmek, silmek, mesh etmek | Elin veya nesnenin yüzey boyunca kesintisiz teması; takdis veya iz giderme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [محس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B3.md) | Anlamlı | İncelemek, arıtmak, sınamak | Bir şeyin içindeki kusuru ortaya çıkarmak için ovmak, yoklamak; parlatmak. | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| [سمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AD.md) | Anlamlı | Cömertlik, müsamaha, kolaylık göstermek | Katılığın ve pürüzün giderilip yumuşak ve esnek hale gelmesi, dirençsizlik. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle pürüzsüzlük yönünden anlamdaştır. |
| [سحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | Karalık, is, koyu duman | Yüzeyin kararması, demirin pası veya kömürleşme; yoğun renk tabakası. | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| [حمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B3.md) | Anlamlı | Katılık, cesaret, şiddet, dayanıklılık | Gevşekliğin zıddı; dininde veya savaşta sert ve tavizsiz durmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt karakterdedir. |
| [حسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85.md) | Anlamlı | Kökünden kesmek, bitirmek, ardı ardına gelmek | İlacın çıbanı kurutması, kılıcın kesmesi, süreci kesin olarak neticelendirmek. | Kur'an'da geçer (Hâkka [69:7](https://lisan.digital/tr/ayet/69:7.md)); hedef kökle kılıçla kesme mecazında buluşur. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مسح | Merkez | Teğetsel temas ve yüzey taraması | Bir uzvun nemli temasla yüzey boyunca sürülmesi; derin bası yapmadan yüzeyi arındırma veya işaretleme. | Yüzeyi ıslatmadan veya dökmeden sadece temasla hafifçe nemlendirme ve sıvazlama. |
| [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) | Komşu | Anlık ve noktasal temas | Yüzey boyunca yayılma şartı olmaksızın gerçekleşen her türlü ilk dokunuş ve etki. | Yayılma ve süreklilik içermez; doğrudan temasın başlangıç anıdır. |
| [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Duyusal ve iradî yoklama | Nesnenin ısısını, dokusunu veya sertliğini anlamak amacıyla parmak uçlarıyla arayış teması. | Bilgi edinme veya haz alma amaçlı dokunmadır; arındırma gayesi gütmez. |
| [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) | Komşu | Sıvı ile bütünüyle yıkama | Suyun nesne üzerinden akıtılarak kirin çözülmesi ve akıtılması; bol sıvı kullanımı. | Sıvının akıtılması esastır; meshte ise su akıtılmaz, sadece nem teğet geçer. |
| [مسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AE.md) | Komşu | Suret ve mahiyet değişimi | Yüzeydeki orijinal suretin silinip çirkin bir kalıba dönüştürülmesi. | مسح kökündeki silme eyleminin ontolojik sureti tahrif edici negatif ucudur. |
| [لطخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D8%AE.md) | Zıt | Kirletme, lekeleme, bulama | Yüzeye yabancı, yapışkan ve pürüzlü bir maddenin bulaştırılıp iz bırakılması. | Meshin pürüz giderici, arındırıcı ve saf temasının tam zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مسح | إمرار اليد على الشيء بسطا ومسحه | Sıvıyı akıtmadan nemi yayma, kiri sıyırma, düzleme ve takdis etme. | Kesin |
| Latince | ungere, tergere | Yağlamak / silip temizlemek | Ungere kutsal yağ sürmeyi (unction), tergere ise yüzeydeki nemi silmeyi karşılar; ikisi birleşik Arapça kökün iki veçhesidir. | Güçlü |
| İngilizce | to wipe, to anoint, to survey | Silmek, mesh etmek / meshetmek, yağlamak / arşınlamak | Wipe yüzeysel teması, anoint kutsal mesh unvanını, survey ise arazi ölçümünü karşılar. | Kesin |
| Almanca | wischen, salben | Silmek, sıvazlamak / mesh etmek, kutsamak | Wischen fiziksel süpürme/silme eylemini, salben ise dinî meshetme ritüelini verir. | Kesin |
| Fransızca | essuyer, oindre | Silmek / mesh etmek | Essuyer izi ve sıvıyı gidermeyi, oindre kutsal yağ ile dokunarak unvan vermeyi temsil eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَسِيحُ | Özel peygamber unvanı (İsa a.s.) | Meryem oğlu İsa'nın ilahi kelime, takdis edilmiş elçi ve mübarek kılınmış şahsiyet olarak zikredildiği bağlamlar (Âl-i İmrân [3:45](https://lisan.digital/tr/ayet/3:45.md), Nisâ [4:171](https://lisan.digital/tr/ayet/4:171.md), Mâide [5:72](https://lisan.digital/tr/ayet/5:72.md), Tevbe [9:30](https://lisan.digital/tr/ayet/9:30.md)). |
| فَامْسَحُوا / وَامْسَحُوا | Fıkhî arınma / ruhsat teması | Teyemmümde toprakla yüz ve kollara, abdestte başa ve ayaklara yönelik hafifletilmiş, suyu akıtmadan yapılan teğetsel arınma emri (Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md), Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md)). |
| مَسْحًا | Sevgiyle okşama veya kılıçla sıyırma | Süleyman aleyhisselamın atların bacaklarını ve boyunlarını elle sevmesi ya da onları Allah yolunda kurban edip sıyırması bağlamı (Sâd [38:33](https://lisan.digital/tr/ayet/38:33.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mesih inancı ve uluhiyet iddialarının reddi | İsa'nın yaratılmış bir kul olduğu, Mesih adının onu tanrılaştırmayı değil bilakis yaratılmışlık ve takdis edilme vasfını imlediği tartışması. | İlahî cevher değil, ilahî kelime ile takdis edilmiş insan elçi. |
| Fıkıh | Taharet, abdest ve teyemmüm hükümleri | Başa yapılan meshin mikdarı (bütün baş mı, bir kısmı mı), mestler üzerine meshin caizliği ve ayaktaki kırâat farkına göre yıkama-mesh ilişkisi. | Suyu akıtma külfetini kaldırıp sadece nemli el ile temas ettirerek ibadete hazır hale gelme kolaylığı. |
| Tefsir | الْمَسِيحُ lafzının etimolojisi ve Sâd [38:33](https://lisan.digital/tr/ayet/38:33.md) tefsiri | İsmin Arapça kökten mi yoksa İbraniceden muarreb mi olduğu; Süleyman aleyhisselamın atları kılıçla kesmesi mi yoksa sevgiyle sıvazlaması mı meselesi. | Zahirî sert kılıç darbesi ile şefkatli sıvazlama anlamları arasında semantik ayrışma. |
| Hadis | Deccal rivayetleri ve mestler üzerine mesh | Deccal'in bir gözünün silik ve kör olması sebebiyle el-Mesîhu'd-Deccâl olarak adlandırılması ve seferde mestlere mesh ruhsatı. | Bozulmuş/silik suret (körlük) ile arındırıcı dokunuş arasındaki tezat. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ritüel arınma ve takdis | Ruhsat ve kutsanma teması | Zorluğu giderme, sembolik arınma sağlama | Suyun bulunmadığı veya kullanımının zor olduğu yerde toprağın ya da nemin yüzeye temasıyla ibadete erişim sağlanır. | Kesin |
| İlmi | Yüzey ölçümü ve topoloji (misâha) | Sürekli teğetsel tarama | Alan ve sınır tespiti | Bir yüzeyin pürüzlerini, engebesini ve sınırlarını adım adım tarayarak geometrik büyüklüğünü belirleme. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve liderlik nişanesi (Mesihlik) | İlahî tasdik ve yetkilendirme | Karizmatik otoritenin teyidi | Kutsal kabul edilen önderin güç ve tahakkümle değil, ilahî merhamet ve dokunuşla toplumu arındırma görevi. | Güçlü |
| İktisadi | Silik para (ed-dirhemu'l-mesîh) ve vergi tespiti | Pürüzsüzleşme / arazi ölçümü | Kıymet standardı ve vergilendirme matrahı | Üzerindeki damgası silinmiş tedavül araçlarının tasfiyesi ve ekilebilir arazinin mesaha usulüyle adil vergilendirilmesi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey integrali ve teğet vektör alanı | Bir eğrinin veya yüzeyin üzerinden sıçrama yapmaksızın, yüzeyin her diferansiyel noktasına teğetsel olarak temas ederek alan hesaplama veya yüzey sürtünmesini sıfırlama işlemi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Rehabilite edici şefkat ve sembolik temas | Sosyal gerilimi ve travmayı derin cerrahi müdahaleler yerine, yatıştırıcı, kapsayıcı ve rehabilite edici bir sosyal temasla hafifletme ve toplumsal pürüzleri giderme süreci. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca abdestte ıslak eli başa sürmekten ibaret mekanik bir fıkıh işlemine hapsedilmesi ve Mesih isminin sadece Hristiyan teolojisinin bir terimi sayılarak kökensel anlam bağından koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | مسح kökü, varlığın sert ve pürüzlü yönlerini şefkat, kutsiyet ve hafifletici temas ile yumuşatan, izleri temizleyen, külfeti kaldıran evrensel bir ilahî kolaylaştırma ve arındırma eylemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ruhsat ayetlerindeki lütuf mantığının anlaşılamaması; İsa aleyhisselamın uluhiyet tartışmalarında isminin taşıdığı yaratılmışlık, kulluk ve arınmışlık boyutunun gözden kaçırılması; atların zikredildiği ayette peygamberî şefkatin katliam gibi yorumlanması riski. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ibadetlerde getirdiği kolaylık (ruhsat) mantığını ve peygamberlik silsilesindeki kilit unvanlardan biri olan el-Mesîh kavramının ontolojik ve teolojik zeminini izah ettiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Abdest ve teyemmüm ahkâmını vazeden Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md) ve Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md) ayetlerinde; Hristiyan dogmalarına karşı İsa'nın hakiki kimliğini belirten Âl-i İmrân, Nisâ ve Mâide surelerindeki Mesih ayetlerinde; peygamberî ahlakı yansıtan Sâd [38:33](https://lisan.digital/tr/ayet/38:33.md) ayetinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin şekilci bir zorluklar manzumesi olduğu zannını yıkar; İsa aleyhisselama yüklenen sahte tanrılık vasıflarını onun "mesh edilmiş / takdis edilmiş bir kul" olduğunu göstererek tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Islak veya kuru bir uzvun, sınırları belirli bir yüzey üzerinden teğetsel, kesintisiz ve düzleştirici bir hat boyunca temas ettirilerek geçirilmesi.
- Soyut anlam: Ağır yük ve pürüz barındıran maddî durumların hafifletici temas, ruhsat ve ilahî bereket ile arındırılması; pürüzlerin giderilerek yüzeyin aslına kavuşturulması.
- Sistematik karşılık: Dinî emirlerde külfeti asgariye indiren ruhsat prensibi; uluhiyet iddialarına karşı takdis edilmiş fıtratın tasdiki.
- LaTeX modeli: $$S \cap \partial \Omega \xrightarrow{\quad T \quad} \Omega' \quad \text{burada} \quad \|T(x) - x\| < \epsilon$$ $$\int_{\partial \Omega} \phi(x) \, d\sigma \to 0$$
- LaTeX açıklaması: Birinci bağıntıda $\partial \Omega$ ile sınırlandırılmış bir yüzey alanı, $S$ temas kümesi ile kesişir ve teğetsel bir $T$ operatörü boyunca ötelenir. Sürecin her anında yer değiştirme farkı $\|T(x) - x\| < \epsilon$ koşuluyla daima yüzeye teğet ve son derece küçük bir etki derinliğinde tutulur; cisme nüfuz etmeden sadece sathı tarar. İkinci bağıntıda ise $\partial \Omega$ yüzeyi boyunca integral alan $\phi(x)$ fonksiyonu yüzeydeki pürüzleri, tozu veya fazlalıkları temsil eder; mesh operatörünün yüzeyi boydan boya taraması sonucunda bu artıklar sıfıra yaklaşarak yüzey saf ve pürüzsüz orijinal haline geri döner.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/3:45.md) — الْمَسِيحُ

إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَامَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ

Meal (IK): Melekler demişlerdi ki: Ey Meryem; Allah kendinden bir kelimeyi sana müjdeliyor. Adı; Meryem oğlu İsa, Mesih’tir. Dünyada da, ahirette de, şanı yücedir. Allah’a yakın kılınanlardandır.

### [Nisa 4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/4:43.md) — فَامْسَحُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا

Meal (IK): Ey iman edenler; sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar, bir de cünübken -yolcu olmanız müstesnagusül yapmadıkça namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz, yahut herhangi biriniz heladan gelirse veya kadınlara yaklaşıp da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin, yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Gafur olandır.

### [Nisa 4:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/4:157.md) — الْمَسِيحَ

وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا

Meal (IK): Ve Allah elçisi Meryem oğlu İsa Mesihi öldürdük, demelerinden. Oysa onu öldürmediler ve asmadılar. Ancak onlara (İsa’ya) benzer gösterildi. Onun hakkında ihtilafa düşerler. Ondan yana şüphe içindedirler. Bu husustaki bilgileri ancak zanna dayanmaktan ibarettir. Onu gerçekten öldürememişlerdir.

### [Nisa 4:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/4:171.md) — الْمَسِيحُ

يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

Meal (IK): Ey Ehl-i Kitab; dininizde taşkınlık etmeyin. Allah hakkında ancak gerçeği söyleyin. Meryem oğlu İsa Mesih; Allah’ın peygamberi, O’nun Meryem’e ulaştırdığı kelimesi ve kendinden bir ruhtur. Allah’a ve peygamberlerine iman edin. Allah üçtür, demeyin. Kendi yararınıza olarak bundan vazgeçin. Allah sadece bir tek ilahtır. Çocuğu olmaktan münezzehtir. Göklerde olanlar da, yerde olanlar da O’nundur. Vekil olarak Allah yeter.

### [Nisa 4:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/4:172.md) — الْمَسِيحُ

لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا

Meal (IK): Mesih, Allah’a kul olmaktan asla çekinmez. Gözde melekler de. Kim, O’na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa; bilsin ki, O hepsini huzuruna toplayacaktır.

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/5:6.md) — وَامْسَحُوا · فَامْسَحُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [Maide 5:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/5:17.md) — الْمَسِيحُ · الْمَسِيحَ

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Andolsun ki, Allah; ancak Meryem oğlu Mesih’tir, diyenler kafir olmuşlardır. De ki: Eğer, Meryem oğlu Mesih’i anasını ve yeryüzünde olanların hepsini helak etmek isterse; kim, Allah’a karşı koyabilir? Göklerin, yerin ve arasındakilerin mülkü Allah’ındır. Dilediğini yaratır. Ve Allah, her şeye Kadir’dir.

### [Maide 5:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/5:72.md) — الْمَسِيحُ

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ

Meal (IK): Meryem oğlu Mesih; gerçekten Allah’ın kendisidir, diyenler andolsun ki; kafir olmuşlardır. Halbuki Mesih demiştir ki: Ey İsrailoğulları; benim de Rabbım, sizin de Rabbınız olan Allah’a kulluk edin. Zira her kim ki, Allah’a şirk koşarsa; muhakkak Allah, ona cenneti haram eder ve onun varacağı yer, ateştir. Zalimlerin hiç yardımcıları yoktur.

### [Maide 5:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/5:75.md) — الْمَسِيحُ

مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Meryem oğlu Mesih, Peygamberden başka bir şey değildir. Ondan önce de peygamberler geçmiştir. Annesi de dosdoğru bir kadındı. İkisi de yemek yerlerdi. Onlara ayetleri nasıl açıkladığımıza bak. Sonra da bak ki; nasıl yüz çeviriyorlar.

### [Tevbe 9:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/9:30.md) — الْمَسِيحُ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Yahudiler dediler ki: Uzeyr Allah’ın oğludur. Hristiyanlar da dediler ki: Mesih Allah’ın oğludur. Bu, onların ağızlarında dolaşan sözlerdir ki, daha önce küfretmiş olanların sözüne benzetiyorlar. Allah onları yok etsin, nasıl da uyduruyorlar.

### [Tevbe 9:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/9:31.md) — وَالْمَسِيحَ

اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ

Meal (IK): Onlar Allah’tan ayrı hahamlarını, rahiblerini rabblar edindiler. Meryem Oğlu Mesih’i de. Halbuki tek tanrıdan başkasına ibadet etmemekle emrolunmuşlardır. O’ndan başka ilah yoktur. O; bunların şirk koştukları şeylerden münezzehtir.

### [Sad 38:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/ayet/38:33.md) — مَسْحًا

رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ

Meal (IK): Onları bana geri getirin, dedi, bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başlamıştı.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين والميم معهما
ح س م، ح م س، س ح م، س م ح، م س ح ستعملات
حسم:
الحَسْم: أن تَحسِمَ عِرْقاً فتَكويه لئلاّ يَسيل دمُه.
والحَسْمُ: المَنْعُ، والمَسْحُوم: الذي حُسِمَ رَضاعُه وغِذاؤه.
وحَسَمْتُ الأمْرَ أي: قَطعتُه حتى لم يُظفَر منه بشيء، ومنه سمِّي السَّيفُ حُساماً لأنّه يحسِمُ العدوَّ عَمَا يُريد، أي يمنَعُه.
والحُسُوم: الشُّؤْم، تقول: هذه ليالي الحُسُوم تحسِم الخَير عن أهلها، كما حُسِمَ عن قَوم عادٍ في قوله تعالى: "ثمانيةَ أيّام حُسُوماً" أي شُؤْماً عليهم ونَحْساً.
حُسُم: موضع، قال:
وأدْنَى مَنازلِها ذو حُسُمْ
وحاسم: موضع. وحَيْسُمان: اسم رجل.
حمس:
رجُلٌ أحْمَس أي شجاع. وعامٌ أحْمَس، وسنة حَمْساء أي شديدة، ونَجْدَة حَمْساء يُريد بها الشجاعة، قال:
بنجدةٍ حَمْساءَ تُعدي الذَّمْرا
ويقال: أصابَتْهم سِنُونَ أحامِسُ لم يُرِد به مَحْضَ النَّعْت، ولو أرادَه لقال: سِنونَ حُمْسٌ، وأريد بتذكير الأعوام.
والتَنَّور: هو الوَطيس والحَميس.
والحُمْسُ: قُرَيش. وأحماس العَرَب: أُمُّهاتُهم من قُرَيش، وكانوا مُتَشدِّدين في دينهم، وكانوا شُجَعاء العرب لا يُطاقُون، وفي قَيْسٍ حُمْسٌ أيضاص، قال:
والحُمْسُ قد تُعلَمُ يومَ مأزِقِ
والحَنسْ: الجَرْس، قال:
كأن صَوْتَ وَهْسِها تحتَ الدُجَى
وقد مضى ليل عليها وبَغَى
حَمْسُ رجالٍ سَمِعُوا صَوْتَ وَحَا
والوَحَى مثل الوَغَى.
سحم:
السُّحْمةُ: سَوادٌ كَلَوْنِ الغُرابِ الأَسْحَم، أي: الأَسْوَد.
والأَسْحَم: اللَّيل في شعر الأعشَى:
بأسحَمَ داجٍ عَوْضُ لا نتفرَّقُ
وفي قول النابغة: السحاب الأسود:
وأسْحَم دانٍ مُزْنُه مُتَصَوِّبُ
سمح:
رجلٌ سَمْحٌ، ورجالٌ سُمَحاءُ، وقد سَمُحَ سَماحةً وجادَ بمالِه، ورجلٌ مِسْماحٌ مَساميح، قال:
غَلَبَ المَساميح الوليد سَـمـاحةً		وكَفَى قُرَيش المُعضِلاتِ وسادَها
وسَمَحَ لي بذلكَ يَسمَحُ سَماحةً وهو الموافقة فيما طَلَبَ.
والتَسميح: السُّرْعة، والمُسامَحةُ في الطِّعان والضرِّاب والعَدْوِ إذا كانت على مُساهلة، قال:
وسامَحْتُ طَعْناً بالوَشِيج ِالمُقَوَّمِ
ورُمْحٌ مُسَمَّح: تُقِّفَ حتى لان وكذلك بَعير مُسَمَّح. ورجلٌ مِسْماح أيْ: جَوادٌ عند السَّنة.
مسح:
يقال للمريض: مَسَحَ اللهُ ما بكَ، ومَصَحَ أجوَدُ.
ورجل ممسوح الوَجْهِ ومَسيحٌ إذا لم يبقَ على أحَد شِقَّي وَجْهه عَيْنٌ ولا حاجبٌ إلا استَوَى. والمَسيحُ الدَّجّال على هذه الصفة. والمَسيحُ عيسِى بن مَرْيَمَ -عليه السلام- أُعرِبَ اسمُه في القرآن، وهو في التَوراة مَشيحا، قال:
إذا المَسيحُ يقتُل المَسيحا
يَعْني عيَسى يقتُل الدَّجّال بنَيْزَكه.
والأمْسَحُ من المَفاوِز كالأَمْلَس، والجميع الأماسِحُ. والمِساحةُ: ذَرْعُ الأرض، يقال: مَسَحَ يمسَحُ مَسْحاً ومِساحةً.
والمَسْحُ: ضَرْب العنق تمسَحُه بالسَّيْف مَسْحاً ومنه قوله -عز وجل-: "فطَفِقَ مَسْحاً بالسُّوقِ والأَعناقِ".
والتِّمْسَحُ والتِّمْساح: خَلْقٌ في الماء شَبيهٌ بالسُّلَحْفاة، إلا أنه ضَخْمٌ طويلٌ قَويٌ.
والماسِحة: الماشطة. والمُماسحَة: المُلايَنة في المُعاشَرة من غير صفاء القَلْب. وعلى فلانٍ مَسْحةٌ من جَمال، وكانَتْ مَيَّةُ تتمَّنَى لقاء ذي الرُّمَّة فلمّا رَأَتْه استَقْبَحته فقالت: أن تَسْمَعَ بالمُعَيْدي خَيْرٌ من أن تَراه، فَسِمع ذو الرُمَّة فهَجاها فقال:
على وجْهِ مَيٍّ مَسْحَةٌ من مَلاحةٍ		وتحت الثَياب الشَّيْن لو كانَ بادياً
والمَسيحة، قِطعة من الفِضَّة. والمَسيحة والمسايحُ: ما تُرِكَ من الشَّعَر فلم يُعالَج بشَيْءٍ وفُلانٌ يُتَمسَّحُ به لفَضْله وعبادته.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **الميم** onlarla birlikte

**ح س م**، **ح م س**، **س ح م**، **س م ح**، **م س ح** kullanımlar

**حسم**:
**الحَسْم**: bir damarı **تَحسِمَ** edip onu dağlamandır; kanı akmasın diye.
Ve **الحَسْمُ**: engelleme; ve **المَسْحُوم**: emmesi ve gıdası kesilmiş olan.
Ve **حَسَمْتُ الأمْرَ** yani: onu kestim; ondan hiçbir şey elde edilemeyecek oluncaya kadar; bundan dolayı kılıca **حُساماً** adı verildi; çünkü o düşmanı istediğinden **يحسِمُ** eder, yani onu engeller.
Ve **الحُسُوم**: uğursuzluk; dersin ki: bunlar **ليالي الحُسُوم**dur; hayrı ehlinden keser; nitekim Yüce Allah’ın sözünde Âd kavminden kesildiği gibi: “**ثمانيةَ أيّام حُسُوماً**” yani onlara uğursuzluk ve kötülük.
**حُسُم**: bir yer; dedi ki:
وأدْنَى مَنازلِها ذو **حُسُمْ**
Ve **حاسم**: bir yer. Ve **حَيْسُمان**: bir adamın adı.

**حمس**:
**رجُلٌ أحْمَس** yani cesur. Ve **عامٌ أحْمَس**; ve **سنة حَمْساء** yani şiddetli; ve **نَجْدَة حَمْساء** ile cesareti kasteder; dedi ki:
بنجدةٍ **حَمْساءَ** تُعدي الذَّمْرا
Ve denilir: **أصابَتْهم سِنُونَ أحامِسُ**; bununla sırf nitelemeyi kastetmedi; eğer onu kastetseydi: **سِنونَ حُمْسٌ** derdi; ve yılların müzekker kılınması kastedildi.
Ve **التَنَّور**: o **الوَطيس** ve **الحَميس**tir.
Ve **الحُمْسُ**: Kureyş. Ve Arapların **أحماس**ı: anneleri Kureyş’ten olanlardır; dinlerinde katı idiler; ve Arapların cesurları idiler, dayanılmazlardı; ve Kays’ta da **حُمْسٌ** vardır; dedi ki:
وال**حُمْسُ** قد تُعلَمُ يومَ مأزِقِ
Ve **الحَنسْ**: çan sesi; dedi ki:
كأن صَوْتَ وَهْسِها تحتَ الدُجَى
وقد مضى ليل عليها وبَغَى
**حَمْسُ** رجالٍ سَمِعُوا صَوْتَ وَحَا
Ve **الوَحَى** **الوَغَى** gibidir.

**سحم**:
**السُّحْمةُ**: **الغُرابِ الأَسْحَم**ın rengi gibi bir siyahlık; yani: siyah.
Ve **الأَسْحَم**: A‘şâ’nın şiirinde gece:
ب**أسحَمَ** داجٍ عَوْضُ لا نتفرَّقُ
Ve Nâbiga’nın sözünde: siyah bulut:
و**أسْحَم** دانٍ مُزْنُه مُتَصَوِّبُ

**سمح**:
**رجلٌ سَمْحٌ**; ve **رجالٌ سُمَحاءُ**; ve **سَمُحَ** **سَماحةً** ve malıyla cömertlik etti; ve **رجلٌ مِسْماحٌ** **مَساميح**; dedi ki:
غَلَبَ **المَساميح** الوليد **سَـمـاحةً**		وكَفَى قُرَيش المُعضِلاتِ وسادَها
Ve **سَمَحَ لي بذلكَ** **يَسمَحُ** **سَماحةً**: istediği şeyde muvafakat etmektir.
Ve **التَسميح**: sürat; ve **المُسامَحةُ**: mızrak saplama, vurma ve koşmada, eğer kolaylık üzere olursa, yumuşak davranmadır; dedi ki:
و**سامَحْتُ** طَعْناً بالوَشِيج ِالمُقَوَّمِ
Ve **رُمْحٌ مُسَمَّح**: düzeltilip yumuşayıncaya kadar doğrultuldu; aynı şekilde **بَعير مُسَمَّح**. Ve **رجلٌ مِسْماح** yani: kıtlık yılında cömert.

**مسح**:
Hastaya denilir: **مَسَحَ اللهُ ما بكَ**; ve **مَصَحَ** daha iyidir.
Ve **رجل ممسوح الوَجْهِ** ve **مَسيحٌ**: yüzünün iki yanından birinde ne göz ne kaş kalmayıp dümdüz olursa. Ve **المَسيحُ الدَّجّال** bu sıfat üzeredir. Ve **المَسيحُ عيسِى بن مَرْيَمَ** -aleyhisselâm-: adı Kur’an’da i‘rablanmıştır; ve o Tevrat’ta **مَشيحا**dır; dedi ki:
إذا **المَسيحُ** يقتُل **المَسيحا**
Yani: Îsâ, Deccâl’i mızrağıyla öldürür.
Ve çöllerden **الأمْسَحُ** **الأَمْلَس** gibidir; çoğulu **الأماسِحُ**tır. Ve **المِساحةُ**: yerin ölçülmesi; denilir: **مَسَحَ** **يمسَحُ** **مَسْحاً** ve **مِساحةً**.
Ve **المَسْحُ**: boyun vurmadır; onu kılıçla **تمسَحُه** ederek **مَسْحاً**; bundan Yüce Allah’ın sözü: “**فطَفِقَ مَسْحاً بالسُّوقِ والأَعناقِ**”.
Ve **التِّمْسَحُ** ve **التِّمْساح**: suda, kaplumbağaya benzer bir yaratık; ancak o iri, uzun, güçlüdür.
Ve **الماسِحة**: saç tarayan kadın. Ve **المُماسحَة**: kalbin safası olmaksızın birlikte yaşamada yumuşak davranmadır. Ve falanda güzellikten bir **مَسْحةٌ** vardır. Ve Meyye, Zü’r-Rumme ile karşılaşmayı temenni ederdi; onu görünce çirkin buldu da dedi ki: **أن تَسْمَعَ بالمُعَيْدي خَيْرٌ من أن تَراه**; Zü’r-Rumme işitti de onu hicvetti, dedi ki:
على وجْهِ مَيٍّ **مَسْحَةٌ** من مَلاحةٍ		وتحت الثَياب الشَّيْن لو كانَ بادياً
Ve **المَسيحة**: gümüşten bir parça. Ve **المَسيحة** ve **المسايحُ**: saçtan bırakılan, hiçbir şeyle işlem görmemiş olan şey. Ve falan, fazileti ve ibadeti sebebiyle onunla **يُتَمسَّحُ** olunur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَسَحَ برأسه وتَمَسَّحَ بالأرض. ومَسَحَ الأرضَ مِساحَةً، أي ذَرَعَها. ومَسَحَ المرأة: جامعَها. ومَسَحَهُ بالسيف: قطعه. والمَسْحاءُ: الأرض المستوية ذات حصًى صغارٍ ى نباتَ فيها. ومكانٌ أمْسَحُ. قال الفراء: يقال: مررت بخَريقٍ من الأرض بين مَسْحاوَيْنِ. وعلى فلان مَسْحَةٌ من جمال. والمَسْحاءُ: المرأة الرَسْحاءُ. ومَسَحَتِ الإبلُ يومَها، أي سارتْ. والمَسيحَةُ من الشَعَرِ: واحدة المَسائِحِ، وهي الذوائب. والماسِحَةُ: الماشطة. والمَسيحَةُ: القوسُ. قال الشاعر:
لنا مَسائِحُ زورٌ في مراكِضِهالين وليس بها وَهْنٌ ولا رَقَقُ
قال الأصمعيّ: المَسيحُ: القِطعة من الفضَّة. والدرهمُ الأطلسُ مَسيح. والمَسيحُ: العَرَقُ. قال الراجز:
يا رِيَّها وقد بَدا مَسيحي
وابْتَلَّ ثَوْبايَ من النَضيحِ
والمِسْحُ: البَلاسُ، والجمع أمْساحٌ ومُسُحٌ. والأمْسَحُ: الذي تصيب إحدى رَبْلَتَيْهِ الأخرى. تقول منه: مَسِحَ الرجل مَسَحاً.

##### Türkçe

**مَسَحَ** başını meshetti ve yer ile **تَمَسَّحَ** etti. Ve **مَسَحَ** yeri **مِساحَةً** (olarak), yani onu ölçtü. Ve **مَسَحَ** kadını: onunla cinsel ilişkide bulundu. Ve onu kılıçla **مَسَحَهُ**: onu kesti. Ve **المَسْحاءُ**: içinde bitki olmayan, küçük çakıllı düz yer. Ve **مَكانٌ أمْسَحُ**. el-Ferrâ dedi: Denilir ki: Yerden iki **مَسْحاوَيْنِ** arasında bir **خَريقٍ**’ten geçtim. Ve falanın üzerinde güzellikten bir **مَسْحَةٌ** vardır. Ve **المَسْحاءُ**: **الرَسْحاءُ** kadın. Ve develer gününü **مَسَحَتِ**; yani yürüdü. Ve kıldan **المَسيحَةُ**: **المَسائِحِ**’in bir tanesi; o da zülüflerdir. Ve **الماسِحَةُ**: saç tarayan (kadın). Ve **المَسيحَةُ**: yay. Şair dedi ki:
Bizim onun koşularında yalan **مَسائِحُ**’imiz vardır; onda ne zayıflık vardır ne de incelik.

el-Asma‘î dedi: **المَسيحُ**: gümüşten parça. Ve parlak olmayan dirhem **مَسيح**tir. Ve **المَسيحُ**: ter. Recez söyleyen dedi ki:
Ey sululuğu! Ve benim **مَسيحي**m ortaya çıkmışken,
Ve iki elbisem **النَضيحِ**’ten ıslanmışken.

Ve **المِسْحُ**: **البَلاسُ**; çoğulu **أمْساحٌ** ve **مُسُحٌ**’tur. Ve **الأمْسَحُ**: iki **رَبْلَتَيْهِ**’nden birine ötekinin isabet ettiği kimse. Ondan şöyle dersin: Adam **مَسِحَ**; **مَسَحاً** (olarak).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س م
حسم ، حمس ، سحم ، سمح ، مسح ، محس : ( مستعملة ) .
حسم : قال الليث : الحَسْم : أن تَحْسِم عرقا فتكويه بالنار كيلا يَسِيلَ دمه .
والحَسْم : المَنْع . قال : والمَحْسوم الذي حُسم رَضَاعه وغِذَاؤه . تقول حَسَمَتْه الرَّضَاعَ أمُّه تَحسِمه حَسْماً . وتقول : أنا أَحْسِم على فلان الأمر أي أقطعه عليه حتى لا يَظْفَر منه بِشَيْء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الحُسامُ : السيف القاطع ، وقال الكِسائي : حُسَام السَّيْف : طَرَفه الذي يضرب به .
وقال الفراء في قوله تعالى : ( لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ ) ( الحَاقَّة : 7 ) الحُسُوم : التِّبَاع إذا تَتَابع الشيء فلم ينقطع أوَّلُه عن آخره . قيل فيه حُسومٌ . قال وإنما أُخِذَ من حَسْم الدَّاء إذا كُوِيَ صاحِبُه : لأنه يُحْمَى يُكْوى بالمِكواة ثم يُتابع ذلك عليه .
وقال الزَّجَّاج : الذي تُوجِبُه اللُّغة في معنى قوله : ( حسوماً أي تَحْسِمهم حسوماً أي تُذْهِبهم وتُفْنِيهم .
قلت : وهذا كقوله جَلّ وعَزَّ : ( فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُواْ ) ( الأنعَام : 45 ) .
وقال يونس : تقول العرب : الحُسُوم يُورِث الحُشُوم . وقال : الحُسُوم . الدُّءوبُ .
قال : والحُشوم . الإعياء ، روى ذلك شمِر ليونس .
وقال الليث : الحُسُوم . الشُّؤْم . يقال . هذه ليالي الحُسُوم تَحْسِم الخَيْرَ عن أهْلِها . كما حُسِمَ عن عاد في قول الله : ( لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ ) ( الحَاقَّة : 7 ) أي شُؤْماً عليهم ونَحساً . وذو حُسُم : موضع .
قال : والْحَيْسُمَانُ اسم رجل من خُزَاعَة . ومنه قول الشاعر :
وعَرَّد عَنَّا الْحَيْسُمَان بن حابس
وقال غيره : الحَسْمُ : القطع . وفي الحديث : ( عليكم بالصَّوْم فإنه مَحْسَمة أي مَجْفَرَةٌ مَقْطَعَةٌ لِلبَاءَةِ .
ابن هانىء عن ابن كُثْوَة : قال من أمثالهم ( وَلْغُ جُرَيَ كان محسوماً ) يقال عند استكثار الحريص من الشيء لم يكن يَقْدِر عليه فقَدَر عليه أو عند أمره بالاستكثار حين قَدَر . والمَحْسومُ : السّيِّءُ الغِذاء .
سحم : قال الليث : السُّحْمَةُ : سَوادٌ كلون الغراب الأسْحَم . قال : والأسْحَم : الليل في بيت الأعْشى :
بأسحَم دَاجٍ عَوْضُ لا نَتَفَرَّقُ
وقال أبو عُبَيد الأسْحَم : الأسود . ويقال للسحاب الأسود الأسْحَم . وللسحابة السوداء سَحْمَاء .
وأخبرني المنذري عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : أسْحَمَتِ السَّماء وأَثْجَمَتْ . صبَّت مَاءَها .
وقال زهير يصف بقرة وحشية وذَبَّها عن نفسها بقرنها فقال :
وتَذْبِيبُها عنها بأسْحَمَ مِذْوَدِ
أي بقرن أسود .
وقال ابن الأعرابي : السَّحْمَةُ : الكُتْلَةُ من الحديد وجمعها سَحَمٌ . وأنشد لطَرَفة في صفة الخيل :
. . . مُنْعَلاَتٌ بالسَّحَمْ
قال : والسُّحُمُ : مَطَارِقُ الحَدَّاد .
وقال ابن السكيت : السَّحَمُ والصُّفَارُ : نَبْتَان ، وأنشد :
إن العُرَيْمَة مانِعٌ أَرْماحنا
ما كان من سَحَم بها وصُفَارِ
سمح : قال الليث : رَجُلٌ سَمْحٌ ، ورجال سُمَحَاء . ورجُلٌ مِسْمَاحٌ ، ورِجالٌ مَسَامِيحُ ، وما كان سَمْحاً ، ولقد سَمُح سَمَاحَةً وجاد بما لديه .
قال : والتَّسْمِيحُ : السُّرْعَةُ ، وأنشد :
سَمَّح واجْتابَ فَلاَةً قِيَّا
والمُسامَحَةُ في الطِّعان والضِّراب : المُسَاهَلَة ، وأنشد :
وسَامَحْتُ طَعْناً بالوَشِيج المُقَوَّمِ
ورُمْحٌ مُسَمَّح : ثُقِّفَ حتى لاَنَ بها .
أبو زيد : سَمَحَ لي بذاك يَسْمَحُ سَماحَةً ، وهي الموافقة على ما طَلَب .
وقال غيره : تقول العَرَب : عليك بالحَقِّ فإنَّ فيه لمَسْمَحاً أي مُتَّسَعاً ، كما قالوا :
إنَّ فيه لمندوحة ، وقال ابن مقبل :
وإني لأستحيي وفي الحق مَسْمَحٌ
إذا جاءَ باغِي العُرْفِ أن أَتَعَذَّرا
أبو عُبَيد عن أبي زيد سَمَح لي فلان أي أَعْطَاني ، وما كان سَمْحاً ، ولقد سَمُح بضم الميم .
وقال ابن الفرج حكاية عن بعض الأعراب قال : السِّباحُ والسِّمَاح : بُيُوتٌ من أَدَم ، وأنشد :
إذا كان المسَارِحُ كالسِّماحِ
ويقال : سَمَّح البعيرُ بعد صعوبته إذا ذَلَّ ، قال : وأَسْمَحَتْ قُرُونَتُه لذاك الأمر إذا أطاعت وانْقَادَت .
ويقال : فُلانٌ سَمِيحٌ لَمِيحٌ ، وسَمْحٌ لَمْحٌ .
في الحديث أنّ ابن عبّاس سُئِل عن رجل شَرِب لَبَناً محضاً أَيَتَوَضَّأ ؟ فقال : ( اسمح يسمح لك ) .
قال شمر : قال الأصمعي : معناه : سَهِّل يُسَهَّل لك وعليك ، وأنشد :
فلما تَنَازَعْنَا الحدِيثَ وأَسْمَحَتْ
قال : أسمحت : أسهلت وانقادت .
أبو عمرو الشيباني : أَسْمَحَتْ قَرِينَتُه إذا ذَلّ واستقام ، وقولهم : الحَنِيفِيَّة السّمْحَةُ : ليس فيها ضِيقٌ ولا شِدّة .
أبو عَدْنان عن أبي عُبَيدة : اسْمَحْ يُسْمَحْ لك ، بالقَطْع والوصْل جميعاً . وسَمَحَت النَّاقَةُ في سيْرِها إذا انْقَادَت وأَسْرَعَتْ .
وقال ابن الأعرابي : سَمَحَ له بِحاجَتِه وأَسْمَح أي سهَّل له .
وقال الفرّاء : رجلٌ سَمْحٌ ، ورجال سُمَحَاء ، ونساء مَسَامِيحُ .
مسح : قال ابن شميل : المَسْحُ : القولُ الحسَنُ من الرّجُل ، وهو في ذلك يخدعك . يقال : مسحتُه بالمعروف أي بالمعْرُوف من القَوْل ، وليس معه إِعْطَاء ، وإذا جَاء إعْطَاء ذهب االمَسْحُ وكذلك مَسّحْتُه .
وقال الليث : المَسْحُ : مَسْحُك الشيءَ بيدك كمسْحِك الرّشْحَ عن جبينك ، وكمسْحِك رأْسَك في وضوئك . وفي الدعاء للمريض : مَسَحَ الله عَنْك ما بِك ، قال : ورَجُل مَمسُوح الوَجْه : مَسيح : وذلك أن لا يبقى على أحد شِقَّيْ وَجْهه عينٌ ولا حاجبٌ إلا اسْتَوى . قال : والمَسِيخ الدّجَّالُ على هذه الصفة . والمسيحُ عيسى ابن مريم قد أُعْرِب اسمه في القرآن على مسيح . وهو في التورءة مَشِيحَا . وأنشد :
إذا المَسيحُ يَقْتُل المسيحَا
يعني عيسى ابن مريم يقتل الدجّال بَنَيْزَكه .
قال أبو بكر الأنباري : قيل سُمِّي عيسى مَسيحاً لِسِياحَته في الأرض .
وقال أبو العباس : سُمِّي مَسيحاً ، لأنه كان يَمْسَحُ الأرض أي يَقْطعُها .
وروي عن ابن عباس أنه كان لا يمْسَح بيده ذا عاهَةٍ إلا بَرَأَ ، وقال غيره : سُمِّي مَسِيحاً ، لأنه كان أَمْسَحَ الرِّجْل ليس لرجله أَخْمَصُ ، وقيل : سُمِّي مَسيحاً لأنه خرج من بطن أمه مَمسُوحاً بالدُّهْن .
وروي عن إبراهيم أنَّ المسيحَ الصِّدِّيقُ .
قال أبو بكر : واللغويون لا يعرفون هذا ، قال : ولعل هذا قد كان مُسْتَعْمَلاً في بعض الأزمان فَدَرَس فيما درس من الكلام .
قال : وقال الكسائي : قد درس من كلام العَرَب شيءٌ كثير .
وقال أبو عُبَيد : المسيحُ عيسَى أصله بالعبرانية مَشِيحا ، فَعُرِّب وغُيِّر ، كما قيل موسى ، وأصله مُوشَى .
قال أبو بكر : ورُوِي عن بعض المحدثين : المِسِّيح بكسر الميم والتشديد في الدّجّال .
قال حدثنا إسماعيلُ بن إسحاق عن عبد الله بن مَسْلَمة عن مالك عن نافع أن ابن عُمَر قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَرَاني الله عند الكعبة رجلا آدم كأحْسنِ مَن رأيت ، فقيل لي : هو المسيح ابن مريم ، قال وإذا أنا برجل جَعْد قططٍ أعور العَيْن اليُمْنَى كأنها عِنَبَةٌ طافية ، فَسَأَلتُ عنه ، فقيل لي : المِسِّيح الدَّجَّال ، قال : وهو فِعِّيل من المَسْح .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَسِيحُ : الصِّدِّيق ، وبه سُمَّي عيسى ( صلى الله عليه وسلم ) قال : والمَسِيحُ الأَعْوَرُ ، وبه سُمِّي الدَّجَّال ، ونحوَ ذلك قال أبو عُبَيد .
وقال شمر : سُمِّي عِيسَى المَسيحَ لأنه مُسِحَ بالبركة .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : المَسِيحُ بن مريم : الصِّدِّيق ، وضد الصِّدِّيق المَسيحُ الدَّجّال أي الضِّلِّيل الكَذَّاب ، خلق الله المَسِيحَيْن أحدهما ضد الآخر ، فكان المَسِيحُ ابن مَرْيَم يُبْرِىءُ الأكمهَ والأبرصَ ويُحيِي الموتَى بإذنِ الله ، وكذلك الدجال يُحْيي الميت ويميت الحي ، وينشىء السحاب ، ويُنبت النبات ، فهما مَسِيحان : مَسِيحُ الهُدَى ، ومَسِيحُ الضلالة ، قال لي المُنْذِري : فقلت له بلغني أن عيسى إنما سُمِّي مَسِيحاً ، لأنه مُسِح بالبَرَكَة ، وسُمِّي الدَّجَّال مَسِيحاً ، لأنه مَمْسُوحُ العَيْن ، فأنكره وقال : إنما المَسِيحُ ضِد المَسيح ، يقال مَسَحَه الله أي خَلَقَه خَلْقاً حَسَناً مُبارَكا ، ومَسَحَه أي خَلَقَه قَبِيحاً مَلْعُوناً .
قال : ومَسَحْتُ النَّاقَةَ ومَسَخْتُها أي هَزَلْتُهَا وَأَدْبَرْتُها ، والعَرَبُ تقول : به مَسْحَةٌ من هُزَال ومَسْخةٌ من هُزَال ، وبه مَسْحَةٌ من سِمَن وجَمالٍ .
والشيءُ المَمسوحُ : القَبيحُ المَشْئوم المُغَيَّرُ عن خَلْقِه .
وقال ذو الرُّمَّة في المَسْحَة بمعنى الجمال :
على وَجْه مَيَ مَسْحَةٌ من مَلاَحةٍ
وتحْتَ الثِّياب الشَّيْن لوْ كان بادِيا
وعن جرير بن عبد الله : ما رآني رسول الله مُذْ أسلمت إلاَّ تَبَسَّم في وجهي ، وقال : ( يَطْلع عليكم رجل من خِيَارِ ذي يَمَنٍ على وَجْهه مَسْحَةُ مَلَكٍ ) .
قال شمر : العرب تقول : هذا رجل عليه مَسْحَةُ جَمالٍ ومَسْحَةُ عِتْقٍ وكرَمٍ ، لا يُقَال إلا في المدْحِ ، ولا يُقَالُ : عليه مَسْحَةُ قَيْح وقد مُسِحَ بالعِتْقِ والكَرَم مَسْحاً .
وقال الكُمَيتُ :
خَوَادِمُ أَكْفَاءٌ عَلَيْهِنّ مَسْحَةٌ
من العِتْقِ أَبْدَاهَا بَنَانٌ وَمَحْجِرُ
وقال الأَخْطَلُ يَمْدَحُ رَجُلاً من ولد العَبَّاس كان يقال له المُذْهَبُ :
لَذَ تَقَبَّله النَّعِيمُ كأنَّما
مُسِحَتْ تَرَاِئبُه بمَاءٍ مُذْهَبِ
وفي صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( مَسِيحُ القدمين ) أراد أنهما مَلْسَاوَان : ليس فيهما وسَخٌ ولا شُقاقٌ ولا تَكَسُّرٌ إذا أصابهما الماء نَبا عَنْهُما .
وفي حديث أبي بكر : غارة مَسْحَاء ، هو فعلاء من مَسَحَهم يَمْسَحهم إذا مَرَّ بهم مَرّاً خَفِيفاً لا يقيم فيه عندهم .
قال : والمَسِيحُ : الكَذاب ماسِحٌ ومِسِّيحٌ وَمِمسَحٌ وتِمْسَحٌ ، وأنشد :
إنِّي إذا عَنَّ مِعَنٌّ مِتْيَحُ
ذُو نَخْوَة أو جَدِلٌ بَلَنْدَحُ
أو كَيْذُبَانٌ مَلَذَانٌ مِمْسَحُ
وقال آخر :
بالإفْكِ والتَّكْذابِ والتَّمسَاح
قال : والمَسِيحُ : سبائك الفِضَّة ، والمَسِيحُ : المنديل الأخْشَنُ ، والمَسِيحُ : الذِّرَاعُ ، والمَسِيحُ : العَرَقُ ، والمَسِيحُ : الكَثِيرُ الجِماع ، وكذلك الماسِحُ ، يقال : مَسَحَها أي جامعها .
قال : والمَاسِحُ : القَتَّالُ ، يقال : مسحهم أي قَتَلَهم .
والماسِحَةُ : المَاشِطَةُ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : المسائح : الشعر .
وقال شمر : هي ما مَسَحْتَ من شعرك في خدِّك ورَأسِك ، وأنشد :
مَسَائِحُ فَوْدَيْ رَأْسِه مُسْبَغَلَّةٌ
جَرَى مِسْكُ دَارِينَ الأحَمُّ خِلاَلَهَا
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( عَلَىَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ ) ( ص : 33 ) يريد : أقبل يَمسَح يَضْرِبُ سُوقَها وَأَعْنَاقها ، فالمسْحُ هاهنا القطع .
وأخبرني المنذري عن ثعلب أنه سُئِل عن قوله : ( عَلَىَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ ) ( ص : 33 ) وقيل له : قال قطرب : يمسحها : يُبَرِّك عليها ، فأنكره أبو العَبَّاس وقال : ليس بَشَيْء ، قيل له : فَإيشْ هو عندك ؟ فقال : قال الفرَّاء وغيره : يضرب أعناقَها وسُوقَها : لأنها كانت سَبَبَ ذنبه .
قلتُ : ونحوَ ذلك قال الزَّجَّاج ، وقال : لم يَضْرِبْ سُوقَها ولا أعناقَها إلا وقد أَبَاحَ الله له ذلك : لأنه لا يَجْعَل التوبة من الذَّنْبِ بِذَنْبٍ عَظِيم ، قال : وقال قوم : إنه مَسَحَ أَعْنَاقَها وسُوقَها بالماء بيده ، قيل : وهذا ليس يُشْبِه شَغْلَها إياه عن ذِكْرِ الله ، وإنما قال ذلك قوم : لأن قَتْلَها كان عندهم منكراً ، وما أباحه الله فليس بمُنكر ، وجائز أن يبيح ذلك لسُلَيْمَان في وَقْتِه ويَحْظُره في هَذَا الوَقْتِ .
أبو عُبَيد : التَّمْسَحُ : الرجل المارد الْخَبِيث .
وقال الليث : التِّمْسَحُ والتِّمْسَاحُ يكون في الماء شَبِيه بالسلحفاة إلا أنه يكون ضخماً طويلاً قَوِيّاً .
قال : والمُمَاسَحَةُ : المُلاَيَنَةُ والمُعَاشَرَة والقُلُوبُ غير صافية .
وفلان يُتَمَسَّح به لِفَضْله وعبادته ، كأنه يُتَقَرَّبُ إلى الله بالدُّنُوِّ مِنْه .
وقال غيره : مَسَحَت الإبلُ الأرضَ يومَها دَأْباً أي سارت سيراً شدِيداً ، قاله ابن دريد .
أبو عُبَيد : المَسْحَاءُ : الأرضُ المستوية .
وقال الليث : الأمْسَحُ من المفَاوز كالأمْلَسِ وجمعه الأَمَاسِحُ .
والمَسَاحَةُ : ذَرْعُ الأرض ، تقول : مَسَحَ يَمْسَح مَسْحاً .
وقال غيره : جمع المَسْحَاء من الأرض مَسَاحِي .
وقال أبو عمرو : المَسْحَاءُ : أرض حمراء ، والوحْفَاءُ : السَّودَاءُ .
وقال غيره : المَسْحَاءُ : قطعة من الأرض مستوية كثيرة الحَصَى غليظة .
وتَمَاسَحَ القومُ إذا تَبَايَعُوا فتَصَافَقوا .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : إذا كانت إحدى رَبْلَتي الرِّجْل تُصِيب الأخرى قيل : مَشِقَ مَشَقاً ومَسِحَ مَسَحاً .
وقول الله جلّ وعزّ : ( وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ ) ( المَائدة : 6 ) . قال بعضهم : نزل القرآن بالمسح ، والسُّنَّةُ بالغَسْلُ .
وقال بعض أهل اللغة : مَنْ خَفَضَ وأرجلكم فهو على الجِوَار .
وقال أبو إسحاق النحوي : الْخَفْضُ على الجِوار لا يَجُوزُ في كِتَاب الله ، إنما يجوز ذلك في ضَرورَة الشِّعْرِ ، ولكن المَسْحَ على هذه القراءة كالغَسْل ، ومما يدلّ على أنه غَسْل أن المَسْحَ على الرِّجل لو كان مَسْحاً كمَسْح الرأْسِ لم يَجز تحديدُه إلى الكعبين كما جاء التحديد في اليدين إلى المرافق ، قال الله : ( وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ ) ( المَائدة : 6 ) بغير تحديد في القرآن ، وكذلك في التيمم : ( فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِّنْهُ ) ( المَائدة : 6 ) من غير تحديد ، فهذا كله يوجب غَسْل الرِّجلين ، وأما من قرأ : ( وأرْجُلَكم ) ، فهو على وجهين : أحدهما : أن فيه تَقْدِيماً وتأْخِيراً كأنه قال : فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وأرجَلكم إلى الكعبين ، وامسحوا بُرؤسِكم وقدّم وأخرَّ ليكون الوضوء وِلاَءً شيئاً بعد شيء . وفيه قوْلٌ آخَرُ : كأنه أراد أغسلوا أرجلكم إلى الكَعْبَيْن ، لأن قوله إلى الكعبين قد دَلّ على ذلك كما وصفنا ، ويُنْسَقُ بالغَسْل على المَسْح كما قال الشاعر :
يا ليت زَوْجَكِ قَدْ غَدَا
مُتَقَلِّدَّا سَيْفاً ورُمْحا
المعنى مُتَقَلِّداً سَيْفاً وحَامِلاً رُمْحاً .
وقال غيره : رجُلٌ أَمْسَحُ القدَم والمرأة مَسْحَاء إذا كانت قَدَمُه مستوية لا أَخْمَصَ لها ، وامرأة مَسْحَاءُ الثَّدْي إذا لم يكن لِثَدْيِها حجم .
والمَاسِحُ مِنَ الضَّاغِطِ إذا مَسَحَ المِرْفَقُ الإبْطَ من غير أن يعرُكَه عَرْكاً شديداً .
والأَمْسَحُ : الأَرْسَحُ ، وقومٌ مُسْحٌ رُسْح وقال الأَخْطَل :
دُسْمُ العَمَائِم مُسْحٌ لا لحومَ لهم
إذا أحَسُّوا بِشَخْصٍ نابىءٍ لَبَدُوا
ويقال : امْتَسَحْتُ السيفَ من غِمده وامْتَسَخْتُه إذا اسْتَللْته .
وقال سَلَمَةُ بنُ الخُرْشُب يَصِف فَرَساً :
تَعَادَى من قوائِمها ثَلاثٌ
بتَحْجِيلٍ وَوَاحِدَةٌ بَهِيمُ
كأن مَسِيحَتَي وَرِقٍ عليها
نَمَت قُرْطَيهما أُذُنٌ خَذِيمُ
قال ابن السكيت : يقول : كأنما أُلْبِسَتْ صَفِيحَة فِضَّة من حُسْنِ لونها وبريقها ، قال : وقوله : نَمَتْ قُرْطَيْهما أي نَمَتْ الْقُرْطَيْن اللذين من المَسِيحَتَيْن أي رفَعَتْهُما ، وأراد أن الفضة مِمَّا يُتَّخَذُ لِلْحَلْي وذلك أَصْفَى لها ، وأُذُنٌ خَذِيمٌ أي مَثْقُوبَة .
وأنشد لعبد الله بن سَلَمَة في مثله :
تَعْلَى عليه مَسَائِحٌ من فَضَّةٍ
وتَرَى حَبَابَ المَاء غَيْرَ يَبِيس
أراد صَفَاءَ شَعْرَته وقِصَرها . يقول : إذا عَرِق فهو هكذا ، وتَرَى الماء أَوَّلَ ما يَبْدُو من عَرَقه .
عمرو عن أبيه قال : الأَمْسَحُ : الذئب الأَزَلُّ ، والأمْسَحُ : الأَعْوَرُ الأَبْخَقُ لا تكون عينه بَلُّوْرَةً . والأَمْسَحُ : السَّيَّارُ في سِيَاحَتِه ، قال : والأَمْسَحُ : الكَذَّابُ :
وفي حديث اللِّعان أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال في ولد المُلاعَنَة : ( إن جَاءَتْ به مَمْسُوحَ الأَلْيَتَيْن ) . قال شمر هو الذي لَزِقت أَلْيَتَاه بالعَظْمِ .
رَجُلٌ أَمْسَحُ وامرأةٌ مَسْحَاء وهي الرَّسْحَاءُ ، قال ذلك ابن شميل .
وقال الفرّاء : المَسْحَاءُ : أرضٌ لا نبات بها ، يقال : مررتُ بِخَرِيقٍ بين مَسْحاوَيْن ، والخَرِيقُ : الأرض التي تَوَسَّطَها النبات .
وقال ابن شميل : المَسْحَاءُ : قطعة من الأرض مستوية جرداء كثيرة الحَصَى لَيْسَ فيها شَجَرٌ ولا تُنبت ، غَلِيظَةٌ جَلَدٌ تَضْرِبُ إلى الصَّلابَة مثل صَرْحَةِ المِرْبَد ليست بقُفَ ولا سَهْلَة .
وخَصِيٌّ مَمْسُوحٌ إذا سُلِتَتْ مَذَاكِيرُه .
ابن شميل : مَسَحَه بالقول ، وهو أن يقول له ما يُحِبّ وهو يَخْدَعه .
وقال ابن الأعرابي : المَسْحُ : الكَذِبُ ، مَسَحَ مَسْحاً .
وقال أبو سعيد في بعض الأخبار : نرجو النصرَ على مَنْ خَالَفَنَا ومَسْحَةَ النِّقْمَة على مَنْ سعى عَلَى إمَامِنا . قيل : مَسْحَتُها : آيَتُها وحِلْيتُها ، وقيل معناه : أنَّ أعناقهم تُمسَح أي تُقْطَفُ .
قول الله تعالى : ( بِكَلِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ ) ( آل عمران : 45 ) . قال أبو منصور : سمى الله ابتداء أمره كلمة ، لأنه ألقى إليها الكلمة ، ثم كون الكلمة بشراً . ومعنى الكلمة : الولد . والمعنى : يبشرك بولد اسمه المسيح . قال الحربي : سمي الدجال مسيحاً لأن عينه ممسوحة عن أن يبصر بها . وسمي عيسى مسيحاً : اسم خصه الله به ولمسح زكريا إياه .
حمس : الليث : رَجُلٌ أَحْمَسُ : شُجَاعٌ ، وعام
أَحْمسُ ، وَسَنةٌ حَمْساء : شَدِيدة ، ونَجْدَةٌ حَمْسَاءُ يريد بِها الشَّجَاعَة ، وأصابتهم سنون أَحَامِسُ ، ولو أرادوا محض النعت لقالوا : سِنُونَ حُمْسٌ ، إنما أرادوا بالسِّنين الأَحامِس على تَذْكِير الأعوام .
وقال أبو الدُّقَيْش : التَّنُّورُ يقال له الوَطِيسُ والْحَمِيسُ .
قال : والحُمْس : قُرَيش ، وأَحْمَاسُ العَرَب : أَمَّهاتُهم من قُرَيْش ، وكانوا يَتَشَدَّدُون في دينهم ، وكانوا شجعان العرب لا يُطاقُون ، وفي قَيْس حُمْسٌ أيضاً .
والحَمْسُ : جَرْسُ الرِّجال ، وأنشد :
كأَنَّ صَوْتَ وَهْسِها تَحْتَ الدُّجَى
حَمْسُ رِجَالٍ سَمِعُوا صَوْتَ وَحَا
وأَخْبَرَني المنذري عن أبي الهَيْثَم أنه قال : الحُمْسُ : قُرَيْش ومن ولدت قُرَيْش وكنانة ، وجَديلَةُ قيس ، وهم فهْم وَعَدْوان ابْنا عَمْرو بن قَيْس عَيْلاَن ، وبنو عامر بن صعصعة هؤلاء الحُمْس ، سُمُّوا حُمْساً لأنهم تَحمَّسُوا في دينهم أي تَشَدَّدوا ، قال : وكانت الحُمْسُ سُكَّانَ الحرم ، وكانوا لا يخرجون أيام المَوْسِم إلى عرفات ، وإنما يقفون بالمُزْدَلِفة وصارت بنو عامر من الحُمْس ولَيْسُوا من سَاكِني الحَرَم لأن أُمَّهُم قُرَشِيَّةً ، وهي مَجْدُ بنت تَيْم بن مُرَّة .
قال : وخُزَاعة سُمِّيَتْ خُزَاعَة لأنهم كانوا من سكان الحرم فَخُزِعُوا عنه أي أُخْرِجُوا ، ويقال : إنهم من قريش انْتَقَلُوا بِنَسَبهم إلى اليمن وهم من الحُمسْ .
وأمَّا الأَحَامِسُ من الأَرْضِين فإن شَمِراً حكى عن ابن شميل أنه قال : الأَحامِسُ : الأرض التي ليس بها كَلأُ ولا مرتَعٌ ولا مَطَرٌ ولا شيء .
أرضٌ أحَامِسُ ، ويقال : سنون أَحَامِس ، وأنشد :
لَنَا إبل لم نكتسِبْها بِغَدْرةٍ
ولم يُفْنِ مَوْلاَها السِّنُون الأَحامِسُ
وقال آخر :
سَيذْهَب بابن العَبْدِ عَوْنُ بْنُ جَحْوَشٍ
ضَلالاً وتُقْنِيهَا السِّنونَ الأحَامِسُ
وقال أبو عُبَيد : يقال : وقع فلان في هند الأَحَامس إذا وقع في الداهية .
وقال شَمِر عن ابن الأعرابي : الحَمْسُ : الضلال ، والهَلكَة والشَّرُّ ، وأنشدنا :
فإنكُم لَسْتُم بِدَارِ تُلُنَّةٍ
ولكنَّما أَنْتُم بهنْدِ الأحَامِس
وقال رؤبة :
لاقَيْن منه حَمَساً حَمِيسا
معناه : شِدَّةً وشَجَاعَة .
وقال ابن الأعرابي في قول عمرو :
بِتَثْلِيث ما نَاصَيْتَ بَعْدِي الأحامِسَا
أراد قُرَيْشاً . وقال غيره : أراد بالأحامِس بني عامرٍ ، لأن قُرَيْشاً ولدتهم ، وقيل : أراد الشجعان من جميع الناس .
وقال اللِّحْيَاني : يقال : احْتَمَسَ الدِّيكان واحْتَمَشَا ، وحَمِسَ الشَّرُّ وحَمِس إذا اشْتَدَّ .
عمرو عن أبيه قال : الأَحْمَسُ : الوَرِعُ من
الرِّجَال الذي يتشدد في دينه . والأَحْمَسُ : الشجاع ، وقال ابن أحمر :
لَوْ بِي تَحمَّسْتِ الرِّكَابُ إذا
ما خَانَنِي حَسَبي ولا وَفْرِي
قال شَمِر : تَحَمَّست : تَحَرَّمَتْ واستغاثت من الْحُمْسَةِ ، وقال العَجَّاجُ :
ولم يَهَبْنَ حُمْسَةً لأَحْمَسَا
ولا أَخَا عَقْدٍ ولا مُنْجَّسَا
يقول : لم يَهَبْنَ لذي حُرْمَة حرمة أي رَكِبْنَ رؤوسهن .
وفي ( النوادر ) : الحَمِيسَةُ : القَلِيَّةُ ، وقَدْ حَمَّسَ اللحمَ إذا قَلاَه .
محس : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الأمْحَسُ : الدَّبَّاغُ الحاذِقُ .
قلت : المَحْسُ والمَعْسُ : دَلْكُ الجِلْدِ ودِبَاغُه ، أبدلت العين حاء .
( حسم ) : وقال أبو عمرو : الأَحْسَمُ : الرجلُ البازل القَاطِعُ للأمور . قال : وقال ابن الأعرابي : الحَيْسَمُ : الرجلُ القَاطِعُ للأُمورِ الكَيِّسُ .

##### Türkçe

ح س م
**حسم** , **حمس** , **سحم** , **سمح** , **مسح** , **محس** : ( kullanımdadır ) .

**حسم** : Leys dedi: **الحَسْم**: bir damarı **تَحْسِم** etmen, sonra onun kanı akmasın diye onu ateşle dağlamandır.
Ve **الحَسْم**: engellemedir. Dedi: ve **المَحْسوم**: emzirilmesi ve gıdası **حُسم** edilmiş olandır. “Annesi onun emzirilmesini **حَسَمَتْه**; onu **تَحسِمه**; **حَسْماً** (keser/engeller)” dersin. Ve dersin ki: “Ben falana karşı işi **أَحْسِم** ederim”; yani onu ona karşı kesip bitiririm; ta ki ondan hiçbir şey elde edemesin.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الحُسامُ**: kesici kılıçtır. Kisâî dedi: **حُسَام السَّيْف**: onunla vurulan ucu/kenarıdır.

Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ** ) ( **الحَاقَّة** : 7 ) : **الحُسُوم**: ard arda gelmedir; bir şey ard arda gelince, başı sonundan kesilmez (ayrılmaz). Bunun hakkında **حُسومٌ** denildi. Dedi: Bu ancak, hastalığın **حَسْم** edilmesinden alınmıştır; sahibi dağlandığı zaman: çünkü o ısıtılır, dağlama aletiyle dağlanır; sonra bu ona ardı sıra uygulanır.

Zeccâc dedi: Dilin, şu sözün manasında gerektirdiği: ( **حسوماً** ) yani “onları **تَحْسِمهم** **حسوماً**”; yani onları giderir ve yok eder.

Dedim: Bu, O’nun (azze ve celle) sözü gibidir: ( **فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُواْ** ) ( **الأنعَام** : 45 ) .

Yûnus dedi: Araplar der ki: **الحُسُوم** **الحُشُوم**u miras bırakır. Ve dedi: **الحُسُوم**: **الدُّءوبُ** (sürekli çabalama/ısrar).
Dedi: ve **الحُشوم**: bitkinliktir. Bunu Şemir, Yûnus’a rivayet etti.

Leys dedi: **الحُسُوم**: uğursuzluktur. Denir: “Bunlar **ليالي الحُسُوم**dur; hayrı ehlinden **تَحْسِم** eder”; Allah’ın sözünde Âd’dan **حُسِمَ** edildiği gibi: ( **لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ** ) ( **الحَاقَّة** : 7 ) ; yani onlara uğursuzluk ve kötü talih. Ve **ذو حُسُم**: bir yerdir.

Dedi: ve **الْحَيْسُمَانُ**: Huzâa’dan bir adamın adıdır. Ondan şairin sözü:
وعَرَّد عَنَّا **الْحَيْسُمَان** بن حابس

Başkası dedi: **الحَسْمُ**: kesmedir. Hadiste: ( Üzerinize oruç (gerekir); çünkü o **مَحْسَمة**dir ) yani **مَجْفَرَةٌ مَقْطَعَةٌ لِلبَاءَةِ**.

İbn Hânî’, İbn Küثْوَة’den: Dedi: onların darb-ı mesellerinden: ( **وَلْغُ جُرَيَ كان محسوماً** ) ; hırslının bir şeyden çok istemesi sırasında—ona güç yetiremezken sonra güç yetirdiğinde—yahut güç yetirdiği vakit ona çok istemesi emredildiğinde söylenir. Ve **المَحْسومُ**: gıdası kötü olandır.

**سحم** : Leys dedi: **السُّحْمَةُ**: karganın **الأسْحَم** rengi gibi bir siyahlıktır. Dedi: ve **الأسْحَم**: A‘şâ’nın beytinde gecedir:
بأسحَم دَاجٍ عَوْضُ لا نَتَفَرَّقُ

Ebû Ubeyd dedi: **الأسْحَم**: siyahtır. Kara buluta **الأسْحَم** denir. Kara buluta (dişil) **سَحْمَاء** (denir).

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **أسْحَمَتِ السَّماء** ve **أَثْجَمَتْ**: suyunu döktü.

Züheyr, bir yaban ineğini ve boynuzuyla kendini savunmasını vasfederek dedi:
وتَذْبِيبُها عنها بأسْحَمَ مِذْوَدِ
yani siyah bir boynuzla.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السَّحْمَةُ**: demirden kütledir; çoğulu **سَحَمٌ**dur. Ve Tarfâ’nın atların vasfında şu beyti okundu:
. . . مُنْعَلاَتٌ بالسَّحَمْ
Dedi: ve **السُّحُمُ**: demircinin çekiçleridir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّحَمُ** ve **الصُّفَارُ**: iki bitkidir. Ve şu beyit okundu:
إن العُرَيْمَة مانِعٌ أَرْماحنا
ما كان من سَحَم بها وصُفَارِ

**سمح** : Leys dedi: **رَجُلٌ سَمْحٌ**; ve erkekler: **سُمَحَاء**. Ve **رَجُلٌ مِسْمَاحٌ**; ve erkekler: **مَسَامِيحُ**. Ve “o **سَمْحاً** idi”; ve gerçekten **سَمُح** etti, **سَمَاحَةً** (cömertlik/kolaylık) gösterdi ve yanında olanı verdi.
Dedi: ve **التَّسْمِيحُ**: sürattir. Ve şu beyit okundu:
سَمَّح واجْتابَ فَلاَةً قِيَّا

Ve mızraklama ve vurma hususunda **المُسامَحَةُ**: **المُسَاهَلَة** (kolay davranma)dır. Ve şu beyit okundu:
وسَامَحْتُ طَعْناً بالوَشِيج المُقَوَّمِ

Ve **رُمْحٌ مُسَمَّح**: düzeltilip yontuldu; ta ki onunla yumuşadı.

Ebû Zeyd: “Bana şunu **سَمَحَ** etti; **يَسْمَحُ**; **سَماحَةً**” (dedi); bu, istenene muvafakattir.

Başkası dedi: Araplar der: “Hakka sarıl; çünkü onda **لمَسْمَحاً** vardır”; yani bir genişlik; onların “onda **لمندوحة** vardır” demeleri gibi. İbn Mukbil dedi:
وإني لأستحيي وفي الحق **مَسْمَحٌ**
إذا جاءَ باغِي العُرْفِ أن أَتَعَذَّرا

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Falan bana **سَمَح** etti” yani bana verdi. Ve “o **سَمْحاً** idi”; ve gerçekten **سَمُح** etti—mîmi dammeli olarak.

İbnü’l-Ferec, bazı bedevilerden naklen dedi: **السِّباحُ** ve **السِّمَاح**: deriden evlerdir. Ve şu beyit okundu:
إذا كان المسَارِحُ كالسِّماحِ

Ve denir: deve, zorluğundan sonra **سَمَّح** etti; yani boyun eğdi. Dedi: ve onun eşi/karşılığı, o iş için **أَسْمَحَتْ** etti; yani itaat etti ve boyun eğdi.

Ve denir: “Falan **سَمِيحٌ لَمِيحٌ**”; ve “**سَمْحٌ لَمْحٌ**”.

Hadiste: İbn Abbâs’a, saf süt içen bir adam hakkında “abdest alır mı?” diye soruldu; dedi ki: ( **اسمح يسمح لك** ) .
Şemir dedi: Asmaî dedi: manası: “kolaylaştır; sana ve senin üzerine kolaylaştırılsın.” Ve şu beyit okundu:
فلما تَنَازَعْنَا الحدِيثَ وأَسْمَحَتْ
Dedi: **أسمحت**: kolaylaştırdı ve boyun eğdi.

Ebû Amr eş-Şeybânî: **أَسْمَحَتْ قَرِينَتُه**; yani zelil oldu ve doğruldu. Ve onların sözü: **الحَنِيفِيَّة السّمْحَةُ**: onda darlık da sertlik de yoktur.

Ebû Adnân, Ebû Ubeyde’den: **اسْمَحْ يُسْمَحْ لك**; hem kesmeyle hem bitiştirmeyle (iki şekilde) birlikte. Ve dişi deve yürüyüşünde **سَمَحَت** ettiğinde: boyun eğdi ve hızlandı.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Ona ihtiyacını **سَمَحَ** etti ve **أَسْمَح**; yani ona kolaylaştırdı.

Ferrâ dedi: **رجلٌ سَمْحٌ**; erkekler: **سُمَحَاء**; kadınlar: **مَسَامِيحُ**.

**مسح** : İbn Şümeyl dedi: **المَسْحُ**: adamdan güzel sözdür; o ise bunda seni aldatır. Denir: “Onu **مسحتُه بالمعروف**”; yani sözün **المعْرُوف**u ile; onunla birlikte bir verme yoktur. Verme geldiğinde **االمَسْحُ** gider; ve aynı şekilde “onu **مَسّحْتُه**”.

Leys dedi: **المَسْحُ**: şeyi elinle meshetmendir; alnından teri meshetmen gibi; ve abdestinde başını meshetmen gibi. Ve hastaya dua içinde: “Allah senden, sende olanı **مَسَحَ** etsin (gidersin).” Dedi: ve **رَجُل مَمسُوح الوَجْه**: **مَسيح**; bu, yüzünün iki yanından birinde göz ve kaş kalmayıp dümdüz olmasıdır. Dedi: ve **المَسِيخ** deccal, bu sıfat üzeredir. Ve **المسيحُ** Meryem oğlu Îsâ; adı Kur’an’da **مسيح** üzere Arapçalaştırılmıştır. O, Tevrat’ta **مَشِيحَا**dır. Ve şu beyit okundu:
إذا **المَسيحُ** يَقْتُل **المسيحَا**
yani Meryem oğlu Îsâ, deccalı mızrağıyla öldürür.

Ebû Bekir el-Enbârî dedi: Denildi ki: Îsâ, yeryüzünde dolaşmasından dolayı **مَسيحاً** diye adlandırıldı.

Ebû’l-Abbâs dedi: **مَسيحاً** diye adlandırıldı; çünkü yeri **يَمْسَحُ** ederdi; yani onu kat ederdi.

İbn Abbâs’tan rivayet edildi: eliyle bir sakatlık sahibini **يمْسَح** etmezdi ki iyileşmesin. Başkası dedi: **مَسِيحاً** diye adlandırıldı; çünkü o **أَمْسَحَ الرِّجْل** idi; ayağında taban çukuru yoktu. Ve denildi: **مَسيحاً** diye adlandırıldı; çünkü annesinin karnından yağ ile **مَمسُوحاً** olarak çıktı.

İbrâhîm’den rivayet edildi: **المسيحَ الصِّدِّيقُ**.

Ebû Bekir dedi: Dilciler bunu bilmezler. Dedi: Belki bu, bazı zamanlarda kullanımdadır da, sözden silinip gidenler içinde silinmiştir.
Dedi: Kisâî dedi: Arapların sözünden çok şey silinmiştir.

Ebû Ubeyd dedi: **المسيحُ** Îsâ; aslı İbranice **مَشِيحا**dır; Arapçalaştırıldı ve değiştirildi; “Mûsâ” denildiği gibi; aslı **مُوشَى**dır.

Ebû Bekir dedi: Bazı muhaddislerden rivayet edildi: deccal hakkında, mîmi kesreli ve şeddeli olarak **المِسِّيح**.

Dedi: bize İsmâʿîl b. İshâk haber verdi; ʿAbdullâh b. **مَسْلَمة**’den; Mâlik’ten; Nâfiʿ’ten: İbn ʿUmar’ın dediği: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “Allah bana Kâbe yanında esmer bir adam gösterdi; gördüğüm kimselerin en güzeli gibi; bana denildi: O, **المسيح ابن مريم**’dir.” Dedi: “Bir de ben, saçları kıvırcık, çok kıvırcık, sağ gözü kör bir adam gördüm; sanki o (göz) su üstünde yüzen bir üzüm tanesi gibiydi; onu sordum; bana denildi: **المِسِّيح الدَّجَّال**.” Dedi: Ve o, **المَسْح**’tan **فِعِّيل**’dir.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **المَسِيحُ**: **الصِّدِّيق**; bununla ʿÎsâ ( صلى الله عليه وسلم ) adlandırıldı. Dedi: ve **المَسِيحُ الأَعْوَرُ**; bununla **الدَّجَّال** adlandırıldı; buna benzerini Ebû ʿUbeyd söyledi.

Şemmer dedi: ʿÎsâ **المَسيح** diye adlandırıldı; çünkü bereketle meshedildi.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: o dedi ki: **المَسِيحُ بن مريم**: **الصِّدِّيق**; ve **الصِّدِّيق**’in zıddı **المَسيحُ الدَّجّال**’dır; yani sapık yalancı. Allah iki **المَسِيح** yarattı; birisi ötekinin zıddı. Böylece **المَسِيحُ ابن مَرْيَم** kör doğanı ve alacayı iyileştirir ve Allah’ın izniyle ölüleri diriltirdi; aynı şekilde **الدجال** ölüyü diriltir ve diriyi öldürür; bulutu meydana getirir ve bitkiyi bitirir. İkisi de iki **مَسِيح**’tır: **مَسِيحُ الهُدَى** ve **مَسِيحُ الضلالة**. Münzirî bana dedi: Ben ona dedim ki: bana ulaştı ki ʿÎsâ ancak **مَسِيحاً** diye adlandırıldı; çünkü bereketle meshedildi; ve **الدَّجَّال** **مَسِيحاً** diye adlandırıldı; çünkü gözü meshedilmiş (silinmiş)tir. Bunu inkâr etti ve dedi: **المَسِيحُ** ancak **المَسيح**’in zıddıdır; “Allah onu meshetti” denir; yani onu güzel, bereketli bir yaratılışla yarattı; ve “onu meshetti” yani onu çirkin, lânetli yarattı.

Dedi: “Deveyi meshettim” ve “onu **مَسَخْتُها**” yani onu zayıflattım ve onu gerilettim. Araplar der: onda zayıflıktan bir **مَسْحَةٌ** ve zayıflıktan bir **مَسْخةٌ** vardır; ve onda semizlikten ve güzellikten bir **مَسْحَةٌ** vardır.

**المَمسوحُ** olan şey: çirkin, uğursuz, yaratılışından değiştirilmiş olandır.

Zü’r-Rumme, **المَسْحَة** hakkında “güzellik” anlamında dedi:
مَسْحَةٌ من مَلاَحةٍ مَيَ وَجْه على
بادِيا كان لو الشَّيْن الثِّياب تَحْتَ
Mey’in yüzünde güzellikten bir **مَسْحَةٌ** vardır; elbiselerin altında ise, eğer ortaya çıksaydı ayıp vardır.

Cerîr b. ʿAbdullâh’tan: Müslüman olduğumdan beri Resûlullah beni görmedi ki yüzüme tebessüm etmesin. Ve dedi: “Size Zû Yemen’in hayırlılarından bir adam çıkacak; yüzünde bir meleğin **مَسْحَةُ**’si vardır.”

Şemmer dedi: Araplar der: Bu, üzerinde güzelliğin bir **مَسْحَةُ**’si ve asaletin ve keremin bir **مَسْحَةُ**’si olan bir adamdır; yalnız övgüde söylenir. “Üzerinde irin **مَسْحَةُ**’si var” denmez. Ve asalet ve keremle meshedildi: bir **مَسْحاً**.

Kümeyt dedi:
مَسْحَةٌ عَلَيْهِنّ أَكْفَاءٌ أَكْفَاءٌ خَوَادِمُ
وَمَحْجِرُ بَنَانٌ أَبْدَاهَا العِتْقِ من
Üzerlerinde asaletin bir **مَسْحَةٌ**’si bulunan denk hizmetçiler; onu parmaklar ve göz çukuru ortaya koymuştur.

Aḫṭal, Abbâs oğullarından **المُذْهَبُ** denilen bir adamı överken dedi:
مُذْهَبِ بمَاءٍ تَرَاِئبُه مُسِحَتْ
كأنَّما النَّعِيمُ تَقَبَّله لَذَ
Nimet onu kabul etti; sanki göğüs kemikleri altınlı bir suyla meshedilmiş gibidir.

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: “**مَسِيحُ القدمين**”; bununla, ikisinin düz olduğu kastedildi: ikisinde ne kir vardır ne çatlak ne de yarılma; su onlara değdiğinde onlardan sıçrar.

Ebû Bekir hadîsinde: **غارة مَسْحَاء**; o, “onları mesheder” anlamındaki **مَسَحَهم يَمْسَحهم**’tan **فعلاء**’dır; yanlarından hafifçe geçer, onların yanında durmaz.

Dedi: **المَسِيحُ**: yalancı; **ماسِحٌ** ve **مِسِّيحٌ** ve **مِمسَحٌ** ve **تِمْسَحٌ**. Ve şu beyti okudu:
مِمْسَحُ مَلَذَانٌ مَلَذَانٌ كَيْذُبَانٌ أو
بَلَنْدَحُ جَدِلٌ أو نَخْوَة ذُو
مِتْيَحُ مِعَنٌّ عَنَّ إذا إنِّي
Ben, kibir sahibi yahut sert bir (kimse) yahut çok yalancı, çok kaygan bir **مِمْسَحُ** karşıma çıktığında…

Bir başkası dedi:
والتَّمسَاحِ والتَّكْذابِ بالإفْكِ
İftirayla, yalanlamayla ve **التَّمسَاح** ile.

Dedi: **المَسِيحُ**: gümüş külçeleri; ve **المَسِيحُ**: kaba mendil; ve **المَسِيحُ**: arşın; ve **المَسِيحُ**: ter; ve **المَسِيحُ**: çok cinsel birleşme yapan; aynı şekilde **الماسِحُ**; “onu meshetti” denir; yani onunla cinsel birleşme yaptı.

Dedi: **المَاسِحُ**: çok öldüren; “onları meshetti” denir; yani onları öldürdü.

**والماسِحَةُ**: saç tarayan kadın.

Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **المسائح**: saç.

Şemmer dedi: O, yanağında ve başında saçından meshettiğin (sıvazladığın) şeydir. Ve şu beyti okudu:
مُسْبَغَلَّةٌ رَأْسِه فَوْدَيْ مَسَائِحُ
خِلاَلَهَا الأحَمُّ دَارِينَ مِسْكُ جَرَى
Başının iki yanının **مَسَائِحُ**’i sarkmış; Dârîn miskinin kızılı aralarından akmıştır.

Ferrâ, Allah’ın عزّ وجلّ sözünde: ( **عَلَىَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ** ) ( ص : 33 ) hakkında dedi: yani, onların inciklerini ve boyunlarını vurarak meshetmeye (vurmaya) koyuldu; burada **المسْحُ** kesmedir.

Münzirî bana Saʿleb’den haber verdi: ona şu sözü hakkında soruldu: ( **عَلَىَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ** ) ( ص : 33 ). Ve ona denildi: Kutrub dedi ki: “onları mesheder”: onların üzerine bereket diler. Ebû’l-ʿAbbâs bunu inkâr etti ve dedi: bir şey değildir. Ona denildi: peki senin yanında nedir? Dedi ki: Ferrâ ve başkaları dedi: onların boyunlarını ve inciklerini vurur; çünkü onlar onun günahının sebebiydi.

Ben dedim: buna benzerini Zecâc da söyledi; ve dedi: Allah ona bunu helâl kılmış olmaksızın onların inciklerini ve boyunlarını vurmadı; çünkü o, günahtan tevbe etmeyi büyük bir günahla yapmaz. Dedi: Bir kavim dedi: onları eliyle suyla boyunlarını ve inciklerini meshetti. Denildi: Bu, onların onu Allah’ı anmaktan alıkoymasına benzemez. Bunu ancak bir kavim söyledi; çünkü onları öldürmek onların yanında münkerdi. Allah’ın helâl kıldığı şey münker değildir. Ve Süleyman’a kendi vaktinde bunu helâl kılması ve bu vakitte onu yasaklaması câizdir.

Ebû ʿUbeyd: **التَّمْسَحُ**: azgın, habis adam.

Leys dedi: **التِّمْسَحُ** ve **التِّمْسَاحُ** suda olur; kaplumbağaya benzer; ancak iri, uzun, güçlü olur.

Dedi: **المُمَاسَحَةُ**: yumuşak davranma ve birlikte yaşama; hâlbuki kalpler saf değildir.

Ve falan kimse, fazileti ve ibadeti sebebiyle onunla **يُتَمَسَّح** olunur; sanki ona yaklaşmakla Allah’a yaklaşılır.

Bir başkası dedi: Develer o günlerinde yeri **مَسَحَت**; yani şiddetli bir yürüyüşle yürüdüler; bunu İbn Düreyd söyledi.

Ebû ʿUbeyd: **المَسْحَاءُ**: düz yer.

Leys dedi: çöllerden **الأمْسَحُ**, **الأمْلَسِ** gibidir; çoğulu **الأَمَاسِحُ**’tir.

**والمَسَاحَةُ**: yerin ölçülmesi; “**مَسَحَ يَمْسَح مَسْحاً**” dersin.

Bir başkası dedi: yerden **المَسْحَاء**’ın çoğulu **مَسَاحِي**’dir.

Ebû ʿAmr dedi: **المَسْحَاءُ**: kırmızı yer; **الوحْفَاءُ**: siyah olan.

Bir başkası dedi: **المَسْحَاءُ**: yerden düz, çakılı çok, sert bir parça.

Kavim **تَمَاسَحَ** ettiğinde: alışveriş yaptıklarında, el sıkıştılar.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: ayağın iki baldırından biri ötekine değerse “**مَشِقَ مَشَقاً**” ve “**مَسِحَ مَسَحاً**” denir.

Allah’ın عزّ وجلّ sözü: ( **وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ** ) ( المَائدة : 6 ). Bazıları dedi: Kur’ân mesihle indi; sünnet yıkamayla.

Dil ehlinden bazıları dedi: “**وأرجلكم**”i cerreden kimse, o komşuluk ( **الجِوَار** ) üzerinedir.

Nahivci Ebû İshâk dedi: Komşuluk üzere cer, Allah’ın kitabında câiz değildir; bu ancak şiirin zaruretinde câiz olur. Fakat bu kıraatte mesih, yıkama gibidir. Onun yıkama olduğuna delil şudur: ayağa mesih, başa mesih gibi bir mesih olsaydı, iki topuğa kadar sınırlandırılması câiz olmazdı; nitekim iki elde dirseklere kadar sınırlandırma geldi. Allah dedi: ( **وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ** ) ( المَائدة : 6 ) Kur’ân’da sınırlandırma olmaksızın. Ve aynı şekilde teyemmümde: ( **فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِّنْهُ** ) ( المَائدة : 6 ) sınırlandırma olmaksızın. Bu bütün bunlar, iki ayağın yıkanmasını gerektirir. “**وأرْجُلَكم**” diye okuyan ise iki vecih üzeredir: birincisi, onda takdim ve te’hir vardır; sanki şöyle dedi: yüzlerinizi ve ellerinizi dirseklere kadar ve ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın; ve başlarınıza meshedin; abdesti birbiri ardınca, şeyden sonra şey olacak şekilde takdim etti ve te’hir etti. Onda başka bir söz daha vardır: sanki “ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın”ı kastetti; çünkü “topuklara kadar” sözü, bizim açıkladığımız gibi buna delâlet etmiştir. Ve yıkama, mesih üzerine atfedilir; şairin dediği gibi:
ورُمْحا سَيْفاً مُتَقَلِّدَّا
غَدَا قَدْ زَوْجَكِ ليت يا
Anlam: bir kılıcı kuşanmış ve bir mızrağı taşımış.

Ve başkası dedi: **رَجُلٌ أَمْسَحُ** ayak(ları) ve kadın **مَسْحَاء**; eğer onun ayağı düz ise, ona ait hiçbir **أَخْمَصَ** yoksa; ve kadın **مَسْحَاءُ الثَّدْي**; eğer onun memesine ait bir hacim yoksa.

Ve **المَاسِحُ** **الضَّاغِطِ**’tan (olan): eğer dirsek, koltuk altını, onu şiddetli bir ovalama ile ovmaksızın **مَسَحَ** ederse.

Ve **الأَمْسَحُ**: **الأَرْسَحُ**; ve bir kavim **مُسْحٌ** (ve) **رُسْح**. Ve **الأَخْطَل** dedi:
دُسْمُ العَمَائِم مُسْحٌ لا لحومَ لهم
إذا أحَسُّوا بِشَخْصٍ نابىءٍ لَبَدُوا

Ve denir: **امْتَسَحْتُ السيفَ من غِمده** ve **امْتَسَخْتُه**; eğer onu (kınından) çekip çıkardıysam.

Ve **سَلَمَةُ بنُ الخُرْشُب** bir atı vasfederek dedi:
تَعَادَى من قوائِمها ثَلاثٌ
بتَحْجِيلٍ وَوَاحِدَةٌ بَهِيمُ
كأن مَسِيحَتَي وَرِقٍ عليها
نَمَت قُرْطَيهما أُذُنٌ خَذِيمُ

İbnü’s-Sikkît dedi: der ki: sanki onun güzel rengi ve parıltısından dolayı bir gümüş levha giydirilmiştir. Dedi: ve onun sözü: **نَمَتْ قُرْطَيْهما** yani iki **قُرْط**’u, ki iki **مَسِيحَتَيْن**’dendir, büyüttü; yani ikisini yükseltti. Ve muradı: gümüş, süs için edinilenden olduğundan, bu ona daha saf olur. Ve **أُذُنٌ خَذِيمٌ** yani delinmiş.

Ve onun benzerinde Abdullah b. Seleme’ye ait olarak inşad edildi:
تَعْلَى عليه مَسَائِحٌ من فَضَّةٍ
وتَرَى حَبَابَ المَاء غَيْرَ يَبِيس

Onun kılının saflığını ve kısalığını murad etti. Der ki: terlediği vakit o böyledir; ve suyu, terinden ilk beliren şey olarak görürsün.

Amr, babasından: **الأَمْسَحُ**: **الذئب الأَزَلُّ**; ve **الأمْسَحُ**: **الأَعْوَرُ الأَبْخَقُ**; onun gözü bir **بَلُّوْرَةً** olmaz. Ve **الأَمْسَحُ**: seyrinde dolaşan. Dedi: ve **الأَمْسَحُ**: yalancı.

Ve **اللِّعان** hadîsinde, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **المُلاعَنَة**’nin çocuğu hakkında dedi: ( **إن جَاءَتْ به مَمْسُوحَ الأَلْيَتَيْن** ). Şemr dedi: o, iki kalçası kemiğe yapışmış olandır.

**رَجُلٌ أَمْسَحُ** ve kadın **مَسْحَاء**; ve o **الرَّسْحَاءُ**’dır; bunu İbn Şümeyl söyledi.

Ve Ferrâ dedi: **المَسْحَاءُ**: üzerinde bitki olmayan bir yer; denir: **مررتُ بِخَرِيقٍ بين مَسْحاوَيْن**; ve **الخَرِيقُ**: bitkinin ortaladığı yer.

Ve İbn Şümeyl dedi: **المَسْحَاءُ**: yerden düz, çıplak, çakılı çok, içinde ağaç olmayan ve bitirmeyen bir parça; kalın, sert; **صَرْحَةِ المِرْبَد** gibi katılığa vurur; ne **قُفَ**’tur ne de kolay.

Ve **خَصِيٌّ مَمْسُوحٌ**; eğer onun erkeklik uzuvları sıyrılıp alınmışsa.

İbn Şümeyl: **مَسَحَه بالقول**; bu, ona sevdiği şeyi söylemesidir; hâlbuki onu aldatır.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَسْحُ**: yalan; **مَسَحَ مَسْحاً**.

Ve Ebû Saîd bazı haberlerde dedi: “Bize muhalefet edene karşı zaferi, imamımıza karşı koşana karşı da **مَسْحَةَ النِّقْمَة**’yi umarız.” Denildi: onun **مَسْحَتُها**’sı: onun alâmeti ve süsüdür. Ve denildi: manası: onların boyunları **تُمسَح** edilir; yani koparılır.

Allah’ın sözü: ( **بِكَلِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ** ) (Âl-i İmrân: 45). Ebû Mansûr dedi: Allah, işinin başlangıcını “kelime” diye adlandırdı; çünkü ona kelimeyi ilka etti; sonra kelimeyi bir beşer kıldı. Ve kelimenin manası: evlât. Ve mana: sana adı Mesîh olan bir evlât müjdeler. Harbî dedi: Deccâl **مسيحاً** diye adlandırıldı; çünkü gözü, onunla görmesinden **ممسوحة**’dır. Ve Îsâ **مسيحاً** diye adlandırıldı: Allah’ın onu kendisine tahsis ettiği bir isimdir; ve Zekeriyyâ’nın onu meshetmesinden dolayı.

**حمس**: Leys: **رَجُلٌ أَحْمَسُ**: yiğit; ve **عام أَحْمسُ**; ve **سَنةٌ حَمْساء**: şiddetli; ve **نَجْدَةٌ حَمْسَاءُ**; onunla yiğitliği ister. Ve onlara **سنون أَحَامِسُ** isabet etti. Eğer sırf sıfatı murad etselerdi “**سِنُونَ حُمْسٌ**” derlerdi; ancak **السِّنين الأَحامِس** ile, yılları, senelerin müzekkerliği üzere murad ettiler.

Ve Ebû’d-Dukayş dedi: **التَّنُّورُ**’a **الوَطِيسُ** ve **الْحَمِيسُ** denir.

Dedi: ve **الحُمْس**: Kureyş’tir; ve Arap’ın **أَحْمَاسُ**’ı: anneleri Kureyş’ten olanlardır. Ve dinlerinde sıkı davranırlardı; ve Arap’ın yiğitleriydiler, onlara güç yetirilmezdi. Ve Kays’ta da **حُمْسٌ** vardır.

Ve **الحَمْسُ**: erkeklerin çınlamasıdır. Ve inşad etti:
كأَنَّ صَوْتَ وَهْسِها تَحْتَ الدُّجَى
حَمْسُ رِجَالٍ سَمِعُوا صَوْتَ وَحَا

Ve Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: **الحُمْسُ**: Kureyş ve Kureyş’in, Kinâne’nin ve Kays’ın Cedîle’sinin doğurduklarıdır; ve onlar Fehm ve Adwân’dır; ikisi de Amr b. Kays Aylân’ın oğullarıdır; ve Benû Âmir b. Sa‘saa; işte bunlar **الحُمْس**’tur. **حُمْساً** diye adlandırıldılar; çünkü dinlerinde **تَحمَّسُوا** ettiler; yani sıkılaştılar. Dedi: ve **الحُمْسُ** Harem’in sakinleriydi; ve mevsim günlerinde Arafat’a çıkmazlardı; ancak Müzdelife’de dururlardı. Ve Benû Âmir, **الحُمْس**’tan oldu; hâlbuki Harem’in sakinlerinden değillerdi; çünkü anneleri Kureyşlidir; o da Mecd bint Teym b. Mürre’dir.

Dedi: ve Huzâa, **خُزَاعَة** diye adlandırıldı; çünkü Harem’in sakinlerindendiler; sonra ondan **فَخُزِعُوا**; yani ondan çıkarıldılar. Ve denir: onlar Kureyş’tendir; nesebleriyle Yemen’e intikal ettiler; ve onlar **الحُمسْ**’tandır.

Ve yerlerden olan **الأَحَامِسُ**’a gelince: Şemr, İbn Şümeyl’den hikâye etti: dedi ki: **الأَحامِسُ**: içinde ne ot, ne otlak, ne yağmur, ne de bir şey bulunan yer.

**أرضٌ أحَامِسُ**; ve denir: **سنون أَحَامِس**. Ve inşad etti:
لَنَا إبل لم نكتسِبْها بِغَدْرةٍ
ولم يُفْنِ مَوْلاَها السِّنُون الأَحامِسُ

Ve bir başkası dedi:
سَيذْهَب بابن العَبْدِ عَوْنُ بْنُ جَحْوَشٍ
ضَلالاً وتُقْنِيهَا السِّنونَ الأحَامِسُ

Ve Ebû Ubeyd dedi: denir: falan kimse **هند الأَحَامس**’a düştü; eğer felâkete düştüyse.

Ve Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَمْسُ**: sapıklık, helâk ve şer. Ve bize inşad etti:
فإنكُم لَسْتُم بِدَارِ تُلُنَّةٍ
ولكنَّما أَنْتُم بهنْدِ الأحَامِس

Ve Rü’be dedi:
لاقَيْن منه حَمَساً حَمِيسا

Manası: şiddet ve yiğitlik.

Ve İbnü’l-A‘râbî, Amr’ın sözü hakkında:
بِتَثْلِيث ما نَاصَيْتَ بَعْدِي الأحامِسَا

Kureyş’i murad etti. Ve başkası dedi: **الأحامِس** ile Benû Âmir’i murad etti; çünkü Kureyş onları doğurmuştur. Ve denildi: bütün insanlardan yiğitleri murad etti.

Ve Lihyânî dedi: denir: **احْتَمَسَ الدِّيكان** ve **احْتَمَشَا**; ve **حَمِسَ الشَّرُّ** ve **حَمِس**; eğer şiddetlendi ise.

Amr, babasından dedi: **الأَحْمَسُ**: erkeklerden, dininde sıkılaşan takvâ sahibi. Ve **الأَحْمَسُ**: yiğit. Ve İbn Ahmer dedi:
لَوْ بِي تَحمَّسْتِ الرِّكَابُ إذا
ما خَانَنِي حَسَبي ولا وَفْرِي

Şemr dedi: **تَحَمَّست**: haram saydı ve **الْحُمْسَةِ**’den yardım istedi. Ve A‘câc dedi:
ولم يَهَبْنَ حُمْسَةً لأَحْمَسَا
ولا أَخَا عَقْدٍ ولا مُنْجَّسَا

Der ki: bir hürmet sahibine hürmetten korkmadılar; yani başlarına buyruk davrandılar.

Ve **( النوادر )**’de: **الحَمِيسَةُ**: kızartma; ve eti kızarttıysa **قَدْ حَمَّسَ اللحمَ**.

**محس**: Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الأمْحَسُ**: mahir tabakçı.

Dedim: **المَحْسُ** ve **المَعْسُ**: deriyi ovmak ve tabaklamaktır; **العين**’i **حاء** ile değiştirdin.

**( حسم )**: Ve Ebû Amr dedi: **الأَحْسَمُ**: işlerin kesip bitireni olan olgun adam. Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَيْسَمُ**: işleri kesip bitiren, zeki adam.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والسين وما يثلثهما)
(مسط)  الميم والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خَرْط شيءٍ رطْبٍ([1])، وعلى امتدادِه من تِلقاءِ نَفْسه.
يقال إنَّ المَسيطَةَ([2]): ما يبقى في الحوض من الماء بكُدورةٍ قليلة. قال الأصمعيّ بئر ضَغِيط، وهو الرَّكِيُّ إلى جَنْبِهِ ركيٌّ آخر فيحمأُ فَيُنْتِن فيسيلُ في الماء العذب فلا يُشرب، فالبئر ضَغيط، وذلك الماء مَسِيط. قال:
يَشْرَبْنَ ماءَ الآجِنِ الضَّغيطِ *** ولا يَعَفْنَ كَدَر المَسِيط([3])ومن الباب المَسْط: أن تَخرِطَ في السِّقاء من لبنٍ خاثرٍ بأصابعك ليخثُر.
(مسك)  الميم والسين والكاف أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على حَبْس الشيء أو تحبُّسه. والبَخِيل مُمسِكٌ. والإمساك: البُخْل؛ وكذا المَسَاك والمِسَاك([4]) والمَسِيك([5]): البخيلُ أيضاً ورجل مُسَكةٌ، إذ كان لا يَعلَق بشيءٍ فيتخلَّص منه. والمَسَك: السِّوار من الذَّبْل: لاستمساكِهِ باليدِ، الواحدةُ مَسَكة. قال:
ترى العَبَسَ الحوليَّ جَوناً بكُوعِها *** لها مَسَكَاً من غير عاج ولا ذَبْلِ([6])والمَسَكَة من البِئر: المكان الصُّلب الذي لا يحتاج إلى طَيّ. وهو القياس، لأنّه متماسك. والمَسْك: الإهاب، لأنَّه يُمسَك فيه الشَّيءُ إذا جُعِل سِقَاء.
ومما شذَّ عنه المِسْك من الطيب.
(مسل)  الميم والسين واللام. يقولون: المَسَل، والجمع مُسْلاَنٌ: خدٌّ في الأرض ينقاد ويستطيل. وأمّا المسيل فالميم [فيه زائدة، وهو([7])] من باب السين. [ومُسالاَ الرّجُل: جانبا لَحييه، الواحد مُسَال، يكون هذا مِن أسِيل فهو مُسَالٌ. فإن كان كذا فمكانُه غير هذا([8])]. قال:
* فلو كان في الحيِّ النَّجِيِّ سوَادُهُ *** لما مَسَحَت تلك المُسَالاتِ عامرُ([9])(مسي)  الميم والسين والحرف المعتلّ كلمتانِ متباينتان جداً.
الأولى زمانٌ من الأزمنة، وهو خلاف الإصباح. يقال أصبَحْنا وأمسَيْنا، وأتانا لمُسْي خامسةٍ ومِسْيِ خامسة. والمَسَاء: خِلاف الصَّباح.
والكلمة الأخرى المَسْيُ: أن يُدخِل الرّاعِي يَدَه في رَحِم النّاقة يَمسُطُ ماءَ الفَحل من رحمِها كراهَةَ أن تحمِل. ويقال إن المَاسِيَ: الماجن، وهذا من باب المهموز، يقال مَسَأ، إذا مَجَنَ. وقال ابن دريد([10]) مَسَأَ الرّجلُ: مَرَن على الشّيء.
(مسح)  الميم والسين والحاء أصلٌ صحيح، وهو إمرارُ الشَّيءِ على الشيء بسطاً. ومَسَحْتُه بيدي مسحاً. ثم يستعار فيقولون: مَسَحَها: جَامَعَها. والمَسِيح: الذي أحَدُ شِقَّيْ وجهِهِ ممسوحٌ، لا عينَ له ولا حاجبَ. ومنه سُمِّي الدَّجَّال مَسيحاً، لأنه مَمسوحُ العين. والمَسيح: العرَق، وإنَّما سُمي به لأنه يُمْسَح. والمَسِيح: الدِّرهم الأطلَس، كأنَّ نَقْشه قد مُسِح. والأمْسَح: المكانُ المستوِي كأنَّه قد مُسِح، والمَسْح يكون بالسَّيف أيضاً على جهة الاستعارة. ومَسَحَ يَدَه بالسَّيف: قطَعَها.
ومن الاستعارة: مَسَحت الإبلُ يومَها: سارت. والمَسْحاء: المرأة الرَّسحاء، كأنَّها مُسِح اللحمُ عنها. وعلى فلان مَسْحةٌ من جمال، كأنَّ وجهه مُسِح بالجمال مَسْحاً. ولذلك سمِّي المسيحُ عليه السلام مسيحاً، كأنَّ عليه مَسحةً من جمال، ويقولون: كأنَّ عليه مَسحةَ مَلَك. والمسائح: الذَّوائِب، واحدتها مَسِيحة، لأنّها تُمسَح بالدُّهن. فأمَّا القِسيُّ فهي المسائح، واحدتها مسيحة، لأنَّها [تُمسَح] عند التَّليين. قال:
له مسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها *** لينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ([11])ومما شذَّ عن الباب قولهم: رجل تِمْسَحٌ: مارِدٌ خبيث. وممكن أن يكون هذا تشبيهاً بالذي يسمَّى التِّمساح.
(مسخ)  الميم والسين والخاء كلمتانِ: إحداهما المَسخ، وهو يدلُّ على تشويهٍ وقِلّة طَعْم الشَّيء ومَسَخَه الله: شوَّهَ خَلْقَه من صورةٍ حسنةٍ إلى قبيحة. ورجل مَسيخٌ: لا ملاحةَ له. وطعامٌ مَسيخٌ: لا مِلح له ولا طَعم. قال:
وأنت مسيخٌ كلَحْم الحُوارِ *** فَلاَ أنتَ حُلوٌ ولا أنتَ مُرّْ([12])ويقولون: مَسَخْتُ الناقةَ، إذا أدبَرْتَها بالإنعاب.
والكلمة الأخرى: القِسِيُّ الماسِخيّة، تنسب إلى ماسِخةَ: رجلٍ من الأَسْد. قال:
فقرَّبْتُ مُبْراةً تخالُ ضُلوعَها *** مِن الماسخيّاتِ القِسِيَّ المُوَتَّرا([13]) (مسد)  الميم والسين والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَدْل شَيءٍ وطَيِّه. فالمَسَد: لِيفٌ يُتَّخذ من جريد النَّخل. والمَسَدُ: حبلٌ يتَّخذ من أوبار الإبل. قال:
* ومَسَدٍ أُمِرَّ من أياَنِقِ([14]) *
وامرأةٌ ممسودةٌ: مجدولة الخَلْق، كالحبل الممسود، غير مسترخية. وعبارةُ بعضهم في أصله أنَّه الفَتْل. والمَسَد: اللِّيف، لأنَّ من شأنه أن يفتَلَ للحَبْل.
--------------ـــ
([1]) يقال خرط الدلو في البئر: ألقاها وحدرها. وخرط البازي: أرسله. والخرط، بالتحريك: ضرب من الفساد يصيب اللبن ونحوه، كأن يخرج اللبن منعقداً كقطع الأوتار ومعه ماء أصفر.
([2]) وكذا "المسيط" بطرح الهاء.
([3]) أنشده في اللسان (ضغط، مسط).
([4]) وكذا المساكة والمساكة بالهاء فيهما، كما في القاموس. واقتصر في اللسان على "المساكة" بفتح الميم.
([5]) ويقال أيضاً "مسيك" كسكير.
([6]) لجرير، كما سبق في (عبس). وهو في ديوانه 463 واللسان (عبس، مسك، ذبل).
([7]) الكلمتان الأوليان في هذه التكملة من المجمل.
([8]) هذه التكملة من المجمل.
([9]) أنشده في المجمل (مسل) واللسان (سيل).
([10]) في الجمهرة (3: 288).
([11]) لأبي الهيثم الثعلبي، في اللسان (مسح، رقق). وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان: "لها مسائح"، ونبه في (مسح) أن صواب الرواية "لنا".
([12]) للأشعر الرقبان الأسدي، كما في اللسان والتاج والصحاح (مسخ) ونوادر أبي زيد 73. وانظر مجالس ثعلب 239.
([13]) للشماخ، كما سبق في حواشي (برو/ي).
([14]) لعمارة بن طارق، أو عقبة الهجيمي، كما في اللسان (مسد). وقبله:
* فاعجل بغرب مثل غرب طارق *

ـ

##### Türkçe

(مîm, sîn ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)

(**مسط**)  **الميم** ve **السين** ve **الطاء** sahih bir asıldır; nemli bir şeyi yontmaya([1]) ve onun kendi tarafından uzamasına delâlet eder.
Denilir ki **المَسيطَةَ**([2]): havuzda az bir bulanıklıkla sudan kalan şeydir. **الأصمعيّ** dedi: **ضَغِيط** kuyu; o, yan tarafında başka bir kuyu bulunan **الرَّكِيُّ**’dir; böylece çamurlanır da kokar, sonra tatlı suya akıp karışır; artık içilmez; işte kuyu **ضَغيط**’tir, o su da **مَسِيط**’tir. Dedi:
يَشْرَبْنَ ماءَ الآجِنِ الضَّغيطِ *** ولا يَعَفْنَ كَدَر المَسِيط([3])
Bâbdan **المَسْط**: parmaklarınla, tulumda pıhtılaşmış sütten, pıhtılaşsın diye yontmandır.

(**مسك**)  **الميم** ve **السين** ve **الكاف** tek bir sahih asıldır; bir şeyi hapsetmeye yahut onun tutulup kalmasına delâlet eder. Cimri **مُمسِك**’tir. **الإمساك**: cimriliktir; yine **المَسَاك** ve **المِسَاك**([4]) ve **المَسِيك**([5]): yine cimridir. Ve **مُسَكةٌ** adam: zira bir şeye yapışmaz da ondan sıyrılıp kurtulur. **المَسَك**: **الذَّبْل**’den bileziktir; ele tutunmasından dolayı; bir tanesi **مَسَكة**’dir. Dedi:
ترى العَبَسَ الحوليَّ جَوناً بكُوعِها *** لها مَسَكَاً من غير عاج ولا ذَبْلِ([6])
Ve kuyudan **المَسَكَة**: sağlam yer; ki **طَيّ**’e ihtiyaç duymaz. Bu kıyastır; çünkü o, birbirine tutunmuştur. Ve **المَسْك**: deridir; çünkü eğer tulum yapılırsa, şey onun içinde tutulur.
Ve ondan şâz olan: güzel kokudan **المِسْك**.

(**مسل**)  **الميم** ve **السين** ve **اللام**. Derler: **المَسَل**; çoğulu **مُسْلاَنٌ**: yerde sürüklenip giden ve uzayıp giden bir çizgidir. **المسيل**’e gelince, **الميم** [onda ziyadedir, ve o([7])] **السين** bâbındandır. [Ve adamın **مُسالاَ**’sı: sakalının iki yanı; bir tanesi **مُسَال**; bu, **أسِيل**’den olur da **مُسَالٌ** olur. Eğer böyle ise, onun yeri burası değildir([8]).] Dedi:
* فلو كان في الحيِّ النَّجِيِّ سوَادُهُ *** لما مَسَحَت تلك المُسَالاتِ عامرُ([9])

(**مسي**)  **الميم** ve **السين** ve illetli harf iki kelimedir; pek çok ayrıdırlar.
Birincisi zamanlardan bir zamandır; sabahlamanın zıddıdır. Denilir: **أصبَحْنا** ve **أمسَيْنا**; ve bize beşincinin **مُسْي**’inde ve beşincinin **مِسْي**’inde geldi. **المَسَاء**: **الصَّباح**’ın zıddıdır.
Diğer kelime **المَسْيُ**: çobanın, gebe kalmasın diye, devenin rahmine elini sokup onun rahminden erkeğin suyunu **يَمسُطُ** etmesidir. Ve denilir ki **المَاسِيَ**: edepsizdir; bu, hemzeli bâbdandır; **مَسَأ** denilir, edepsizlik ettiğinde. **ابن دريد**([10]) dedi: **مَسَأَ** adam: şeye alışıp yatkınlaştı.

(**مسح**)  **الميم** ve **السين** ve **الحاء** sahih bir asıldır; o, bir şeyi bir şey üzerine yayarak sürmektir. **مَسَحْتُه** onu elimle **مسحاً** meshettim. Sonra mecaz yapılır da derler: **مَسَحَها**: onunla cinsel birleşmede bulundu. **المَسِيح**: yüzünün iki yanından biri meshedilmiş olan; onun gözü de kaşı da yoktur. Bundan dolayı **الدَّجَّال**’a **مَسيحاً** adı verildi; çünkü o, gözü meshedilmiş olandır. Ve **المَسيح**: terdir; ancak onunla adlandırıldı, çünkü o silinir. Ve **المَسِيح**: pürüzsüz dirhemdir; sanki nakşı silinmiştir. Ve **الأمْسَح**: düz yer; sanki meshedilmiştir. Ve **المَسْح** kılıçla da mecaz yönüyle olur. **مَسَحَ** elini kılıçla: onu kesti.
Mecazdan: **مَسَحت** develer gününü: yürüdü. Ve **المَسْحاء**: **الرَّسحاء** kadındır; sanki et ondan silinmiştir. Ve falanda güzellikten bir **مَسْحةٌ** vardır; sanki yüzü güzellikle bir **مَسْحاً** meshedilmiştir. Bunun için **المسيحُ عليه السلام**’a **مسيحاً** adı verildi; sanki onun üzerinde güzellikten bir **مَسحةً** vardır; ve derler: sanki onun üzerinde bir meleğin **مَسحةَ**’si vardır. Ve **المسائح**: zülüflerdir; bir tanesi **مَسِيحة**; çünkü yağ ile meshedilir. **القِسيُّ**’ye gelince, o da **المسائح**’tir; bir tanesi **مسيحة**; çünkü yumuşatmada [meshedilir]. Dedi:
له مسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها *** لينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ([11])
Ve bâbdan şâz olan: onların “**تِمْسَحٌ** adam” sözüdür: azgın, habis. Ve mümkündür ki bu, **التِّمساح** diye adlandırılan şeye benzetmedir.

(**مسخ**)  **الميم** ve **السين** ve **الخاء** iki kelimedir: bunlardan biri **المَسخ**; o, çirkinleştirmeye ve şeyin tadının azlığına delâlet eder. **مَسَخَه الله**: onun yaratılışını güzel bir sûretten çirkin bir sûrete çevirdi, çirkinleştirdi. **مَسيخٌ** adam: onda güzellik yoktur. **مَسيخٌ** yemek: onda tuz da tat da yoktur. Dedi:
وأنت مسيخٌ كلَحْم الحُوارِ *** فَلاَ أنتَ حُلوٌ ولا أنتَ مُرّْ([12])
Ve derler: **مَسَخْتُ** deveyi; onu **بالإنعاب** ile geri çevirdiğinde.
Diğer kelime: **الماسِخيّة** yaylardır; **ماسِخةَ**’ye nisbet edilir: **الأَسْد**’den bir adam. Dedi:
فقرَّبْتُ مُبْراةً تخالُ ضُلوعَها *** مِن الماسخيّاتِ القِسِيَّ المُوَتَّرا([13])

(**مسد**)  **الميم** ve **السين** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyi büküp örmeye ve onu katlamaya delâlet eder. **المَسَد**: hurma dalının lifinden yapılan liftir. Ve **المَسَدُ**: deve kıllarından yapılan iptir. Dedi:
* ومَسَدٍ أُمِرَّ من أياَنِقِ([14]) *
Ve **ممسودةٌ** kadın: yaratılışı bükülüp örülmüş; bükülmüş ip gibi; gevşek değildir. Bazılarının onun aslındaki ifadesi: onun bükme (**الفَتْل**) olduğudur. Ve **المَسَد**: liftir; çünkü onun hâlinden, ip için bükülmek vardır.

--------------ـــ
([1]) Denilir: **خرط** kovayı kuyuda: onu attı ve indirdi. Ve **خرط** doğanı: onu saldı. Ve **الخرط** (harekeli): süt ve benzeri şeye isabet eden bir çeşit bozulmadır; meselâ sütün, kiriş parçaları gibi pıhtılaşmış olarak çıkması ve onunla birlikte sarı su bulunması gibi.
([2]) Yine “**المسيط**” de, **الهاء**’yı atmakla.
([3]) Onu **اللسان**’da (**ضغط**، **مسط**) rivayet etti.
([4]) Yine **المساكة** ve **المساكة**; ikisinde de **الهاء** ile; **القاموس**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da **المساكة** ile yetindi; **الميم**’i fetha ile.
([5]) Yine “**مسيك**” de denilir; **سكير** gibi.
([6]) **جرير**’indir; daha önce (**عبس**)’te geçti. Ve onun divanında 463 ve **اللسان** (**عبس**، **مسك**، **ذبل**)’dedir.
([7]) Bu tekmilenin bu kısmındaki ilk iki kelime **المجمل**’dendir.
([8]) Bu tekmile **المجمل**’dendir.
([9]) Onu **المجمل** (**مسل**) ve **اللسان** (**سيل**)’de rivayet etti.
([10]) **الجمهرة**’de (3: 288).
([11]) **أبي الهيثم الثعلبي**’nindir; **اللسان** (**مسح**، **رقق**)’dedir. Yine onun rivayeti **المجمل**’de böyle geldi; ve **اللسان**’da: “**لها مسائح**”; ve (**مسح**)’ta rivayetin doğrusunun “**لنا**” olduğuna dikkat çekti.
([12]) **الأشعر الرقبان الأسدي**’nindir; **اللسان** ve **التاج** ve **الصحاح** (**مسخ**) ve **نوادر أبي زيد** 73’te olduğu gibi. Ve **مجالس ثعلب** 239’a bak.
([13]) **الشماخ**’ındır; daha önce (**برو/ي**) haşiyelerinde geçti.
([14]) **عمارة بن طارق**’ındır; yahut **عقبة الهجيمي**; **اللسان** (**مسد**)’de olduğu gibi. Ondan önce:
* فاعجل بغرب مثل غرب طارق *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المسح: إمرار اليد على الشيء، وإزالة الأثر عنه، وقد يستعمل في كل واحد منهما. يقال: مسحت يدي بالمنديل، وقيل للدرهم الأطلس: مسيح، وللمكان الأملس: أمسح، ومسح الأرض: ذرعها، وعبر عن السير بالمسح كما عبر عنه بالذرع، فقيل: مسح البعير المفازة وذرعها، والمسح في تعارف الشرع: إمرار الماء على الأعضاء. يقال: مسحت للصلاة وتمسحت، قال تعالى: ﴿وامسحوا برءوسكم وأرجلكم﴾ [المائدة/6]. ومسحته بالسيف: كناية عن الضرب، كما يقال: مسست، قال تعالى: ﴿فطفق مسحا بالسوق والأعناق﴾ [ص/33]، وقيل: سمي الدجال مسيحا، لأنه ممسوح أحد شقي وجهه، وهو أنه روي (أنه لا عين له ولا حاجب) (لم أجده في كتب الحديث، وذكره الزمخشري في الفائق 3/366، والسمين في العمدة: مسح)، وقيل: سمي عيسى عليه السلام مسيحا لكونه ماسحا في الأرض، أي: ذاهبا فيها، وذلك أنه كان في زمانه قوم يسمون المشائين والسياحين لسيرهم في الأرض، وقيل: سمي به لأنه كان يمسح ذا العاهة فيبرأ، وقيل: سمي بذلك لأنه خرج من بطن أمه ممسوحا بالدهن. وقال بعضهم (وهذا قول أبي عبيد، نقله عنه الأزهري في تهذيب اللغة 4/348) : إنما كان مشوحا بالعبرانية، فعرب فقيل المسيح وكذا موسى كان موشى (انظر المنتخب من غريب كلام العرب 2/603). وقال بعضهم: المسيح: هو الذي مسحت إحدى عينيه، وقد روي: (إن الدجال ممسوح اليمنى) (عن ابن عمر عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه سئل عن الدجال فقال: (ألا إن ربكم ليس بأعور، ألا وإنه أعور، عينه اليمنى كأنها عنبة طافية) أخرجه الترمذي، وقال: حديث صحيح غريب. (انظر: عارضة الأحوذي 9/96) و (عيسى ممسوح اليسرى) ( [استدراك] وهذا من الأباطيل التي لا تصح؛ فإن الأنبياء من شروطهم سلامة الحواس، وكمال الخلقة، والبعد عن الأمور المنفرة، ولو كان عيسى كذلك لكان مشوها، حاشاه عن ذلك). قال: ويعني بأن الدجال قد مسحت عنه القوة المحمودة من العلم والعقل والحلم والأخلاق الجميلة، وأن عيسى
مسحت عنه القوة الذميمة من الجهل والشره والحرص وسائر الأخلاق الذميمة. وكني عن الجماع بالمسح، كما كني عنه بالمس واللمس، وسمي العرق القليل مسيحا، والمسح: البلاس. جمعه: مسوح وأمساح، والتمساح معروف، وبه شبه المارد من الإنسان.

##### Türkçe

- **المسح**: elin bir şeyin üzerine geçirilmesi ve eserin ondan giderilmesi; ve ikisinden her birinde kullanılabilir. Denilir: **مسحت يدي بالمنديل**; ve atlas dirheme: **مسيح** denildi; ve düz (pürüzsüz) mekâna: **أمسح**; ve **مسح الأرض**: onu ölçtü (zira‘ladı); ve yürüyüşten **المسح** ile kinaye edildiği gibi ondan **الذرع** ile de kinaye edildi; böylece denildi: **مسح البعير المفازة وذرعها**; ve şeriat örfünde **المسح**: suyu uzuvların üzerine geçirmek. Denilir: **مسحت للصلاة وتمسحت**. Yüce Allah dedi: **﴿وامسحوا برءوسكم وأرجلكم﴾** [المائدة/6]. Ve **مسحته بالسيف**: vurma hakkında kinayedir; denildiği gibi: **مسست**. Yüce Allah dedi: **﴿فطفق مسحا بالسوق والأعناق﴾** [ص/33]. Ve denildi: Deccâl **مسيحا** diye adlandırıldı; çünkü yüzünün iki yarısından biri silinmiştir (**ممسوح**), o da şudur ki rivayet edildi: (onun ne gözü vardır ne kaşı) (onu hadis kitaplarında bulmadım; Zemahşerî onu **الفائق** 3/366’da, Semîn de **العمدة**’da: **مسح** maddesinde zikretti). Ve denildi: Îsâ عليه السلام **مسيحا** diye adlandırıldı; yeryüzünde mesheden (yani: onda giden) olması sebebiyle; çünkü onun zamanında yeryüzünde yürümeleri sebebiyle “yürüyenler” ve “seyahat edenler” diye adlandırılan bir kavim vardı. Ve denildi: O bununla adlandırıldı; çünkü sakatlık sahibini meshederdi de iyileşirdi. Ve denildi: O bununla adlandırıldı; çünkü annesinin karnından yağ ile meshedilmiş olarak çıktı. Ve bazısı dedi (bu Ebû Ubeyd’in sözüdür; Ezherî onu **تهذيب اللغة** 4/348’de ondan nakletti): O ancak İbrânîcede **مشوح** idi; sonra Arapçalaştırıldı da **المسيح** denildi; aynı şekilde Mûsâ da **موشى** idi (bk. **المنتخب من غريب كلام العرب** 2/603). Ve bazısı dedi: **المسيح**: iki gözünden biri meshedilmiş olandır; ve rivayet edildi: (Deccâl sağ gözü meshedilmiş olandır: **ممسوح اليمنى**) (İbn Ömer’den, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den: Deccâl hakkında soruldu da dedi: (Dikkat edin, Rabbiniz tek gözlü değildir; dikkat edin, o tek gözlüdür; sağ gözü sanki su üstünde yüzen bir üzüm tanesi gibidir) Tirmizî onu çıkardı ve dedi: sahih garîb hadistir. (bk. **عارضة الأحوذي** 9/96)) ve (Îsâ sol gözü meshedilmiş olandır: **ممسوح اليسرى**) ([İstidrâk] ve bu, sahih olmayan bâtıllardandır; çünkü peygamberlerin şartlarındandır: duyuların selâmeti, yaratılışın kemâli ve nefret ettirici işlerden uzaklık; Îsâ böyle olsaydı çirkinleştirilmiş (**مشوها**) olurdu; Allah onu bundan tenzih eder). Dedi: ve bununla, Deccâl’den övülen kuvvetin—ilim, akıl, hilm ve güzel ahlâkın—silinmiş olduğunu; ve Îsâ’dan da yerilen kuvvetin—cehalet, oburluk, hırs ve diğer yerilen ahlâkın—silinmiş olduğunu kasteder. Ve cima‘dan **المسح** ile kinaye edildi; ondan **المس** ve **اللمس** ile kinaye edildiği gibi. Ve az (hafif) ter damarı **مسيحا** diye adlandırıldı. Ve **المسح**: **البلاس**tır. Çoğulu: **مسوح** ve **أمساح**. Ve **التمساح** bilinen (şey)dir; ve onunla insandan azgın (inatçı) olana benzetme yapıldı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م س ح
مسحه بالماء والدهن ومسح رأسه‏:‏ أمرّ يده عليه ومسح يده على رأس اليتيم‏.‏
وامسح عن فرسك‏:‏ فرجنه‏.‏
ورجل أمسح الرجل‏:‏ لا أخمص له‏.‏
وامرأة رسحاء مسحاء‏.‏
قال‏:‏ جاءت به ذات قرون صهب رسحاء مسحاء هبيت القلب تهرّ في الحيّ هرير الكلب ومشّطت مسائحها‏:‏ ذوائبها‏.‏
قال كثير يصف عبد الملك بن مروان‏:‏ مسائح فودى رأسه مسبغلّة جري مسك دارين الأحمّ خلالها وتقول‏:‏ فلان إذا ذكر نزول المسيح رشح جبينه بالمسيح‏:‏ بالعرق‏.‏
وفلان يعصف في أكله عصف الريح وكأنه تمساح من التماسيح‏.‏
وسرنا في الأماسح وهي السباسب الملس‏.‏
وقذف عليه أمساحه وتعبّد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ به مسحة من جمال‏.‏
وفلان يتمسّح به أي يتبرّك‏.‏
ورجل ممسوح الوجه‏:‏ لا عين ولا حاجب‏.‏
ودرهم مسيح‏:‏ أطلس لا نقش عليه‏.‏
وتمسّح للصلاة‏:‏ توضأ‏.‏
‏"‏ وتمسحوا بالأرض فإنها بكم برّة ‏"‏‏.‏
ومسحت القوم‏:‏ مررت بهم مرّاً خفيفاً‏.‏
ومسحت الإبل يومها‏:‏ سارت سيراً شديداً‏.‏
والخيل تمسح الأرض بحوافرها‏.‏
ومسح المسّاح الأرض مساحة‏.‏
ومسح المرأة‏:‏ جامعها مثل مسها‏.‏
وماسحته‏:‏ صافحته والتقوا فتماسحوا‏:‏ فتصافحوا وتماسحوا على كذا‏:‏ تصافقوا عليه وتحالفوا‏.‏
وماسحته عليه‏:‏ عاهدته‏.‏
وغضب فلان فماسحته حتى لان‏:‏ داريته‏.‏
وفلان يمسح رأس فلان‏:‏ يخدعه‏.‏
قال‏:‏ وإنّ بني سعدٍ ومسح رءوسهم على دائهم والقرح لم يتقوّب ومسح الناقة ومسخها‏:‏ هزلها وأدبرها‏.‏
ومسح عنقه وعضده بالسيف‏:‏ قطعها‏.‏
ومسح القوم قتلاً‏:‏ أثخن فيهم‏.‏
‏"‏ فطفق مسحاً بالسوق والأعناق ‏"‏‏.‏
ومسح المسفّر أطراف الكتاب بسيفه وكتب على الأطراف الممسوحة‏.‏
ومسح الله ما بك‏.‏
وتقول‏:‏ منّ الله عليك بالمسحه‏:‏ وأذاقك حلاوة الصّحّة‏.‏

##### Türkçe

م س ح
**مسحه** su ve yağ ile ve **مسح** başını: elini onun üzerine geçirdi; ve yetimin başı üzerine elini **مسح** etti.
Ve “**امسح** atından”: onu eyerledi.
Ve adam, **أمسح الرجل**: onun ayak tabanı çukuru yoktur.
Ve kadın **رسحاء مسحاء**.
Dedi: “Onu boynuzlu, sarımtırak, **رسحاء مسحاء** olan bir dişi getirdi; kalbi korkak; mahallede köpeğin hırıltısı gibi hırlar.” Ve **مشّطت مسائحها**: onun saç tutamları.
Kesîr dedi, Mervân oğlu Abdülmelik’i vasfederken: “Başının iki şakak **مسائح**i, sarkık; içlerinde Darîn miskinin keskin kokusu akar.” Ve dersin ki: falan, **المسيح**’in inişi anıldığında, alnı **بالمسيح** ile terler: ter ile.
Ve falan, yemeğinde rüzgârın savuruşu gibi savurur; ve sanki timsahlardan bir **تمساح**tır.
Ve **الأماسح** içinde yürüdük; o, düz düzlüklerdir.
Ve onun üzerine **أمساحه**’ini attı ve ibadete koyuldu.
Mecazdan: onda güzellikten bir **مسحة** vardır.
Ve falan, onunla **يتمسّح** eder; yani bereketlenir.
Ve adam **ممسوح الوجه**: ne göz ne kaş vardır.
Ve dirhem **مسيح**: dümdüzdür, üzerinde nakış yoktur.
Ve namaz için **تمسّح** etti: abdest aldı.
“Ve yer ile **تمسّح** edin; çünkü o size karşı iyilik edicidir.”
Ve **مسحت** kavmi: onlara hafif bir geçişle uğradım.
Ve **مسحت** develeri o gününde: şiddetli bir yürüyüşle yürüdü.
Ve atlar, toynaklarıyla yeri **تمسح** eder.
Ve **المسّاح** yeri **مساحة** olarak **مسح** etti.
Ve kadını **مسح** etti: onunla cinsel birleşmede bulundu; **مسها** gibi.
Ve onunla **ماسحته**: onunla tokalaştım; ve karşılaştılar da **فتماسحوا**: tokalaştılar. Ve şu hususta **تماسحوا**: onun üzerinde el çırptılar ve antlaştılar.
Ve onun üzerinde onunla **ماسحته**: onunla ahitleştim.
Ve falan öfkelendi de, yumuşayıncaya kadar onunla **فماسحته**: onu idare ettim.
Ve falan, falanın başını **يمسح**: onu aldatır.
Dedi: “Ve Sa‘d oğulları; ve başlarını dertleri üzerine **مسح** (etmek); ve yara kabuk bağlamadı.” Ve dişi deveyi **مسح** etmek ve onu **مسخ** etmek: onu zayıflattı ve onu geriletti.
Ve kılıçla onun boynunu ve pazusunu **مسح** etti: onları kesti.
Ve kavmi öldürmede **مسح** etti: onların içinde ağır zayiat verdi.
“Derken bacakları ve boyunları **مسحاً** etmeye koyuldu.”
Ve **المسفّر**, kitabın kenarlarını kılıcıyla **مسح** etti ve **الممسوحة** kenarlar üzerine yazdı.
Allah, sende olanı **مسح** etsin.
Ve dersin: Allah sana **بالمسحه** ile lütufta bulundu: ve sana sıhhatin tatlılığını tattırdı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَسْحُ: القول الحَسَنُ من الرجل، وهو في ذلك يَخْدَعُكَ، تقول: مَسَحَه بالمعروف أَي بالمعروف من القول وليس معه إِعطاء، وإِذا جاء إِعطاء ذهب المَسْحُ؛ وكذلك مَسَّحْتُه. والمَسْحُ: إِمراركَ يدك على الشيء السائل أَو المتلطخ، تريد إِذهابه بذلك كمسحك رأْسك من الماء وجبينك من الرَّشْح، مَسَحَه يَمْسَحُه مَسْحاً ومَسْحَه، وتَمَسَّح منه وبه. في حديث فَرَسِ المُرابِطِ: أَنَّ عَلَفَه ورَوْثه ومَسْحاً عنه في ميزانه؛ يريد مَسْحَ الترابِ عنه وتنظيف جلده. وقوله تعالى: وامْسَحُوا برؤُوسكم وأَرجلكم إِلى الكعبين؛ فسره ثعلب فقال: نزل القرآن بالمَسْح والسنَّةُ بالغَسْل، وقال بعض أَهل اللغة: مَنْ خفض وأَرجلكم فهو على الجِوارِ؛ وقال أَبو إِسحق النحوي: الخفض على الجوار لا يجوز في كتاب الله عز وجل، وإِنما يجوز ذلك في ضرورة الشعر، ولكن المسح على هذه القراءة كالغسل، ومما يدل على أَنه غسل أَن المسح على الرجل لو كان مسحاً كمسح الرأْس، لم يجز تحديده إِلى الكعبين كما جاز التحديد في اليدين إِلى المرافق؛ قال الله عز وجل: فامسحوا برؤُوسكم؛ بغير تحديد في القرآن؛ وكذلك في التيمم: فامسحوا بوجوهكم وأَيديكم، منه، من غير تحديد، فهذا كله يوجب غسل الرجلين. وأَما من قرأَ: وأَرْجُلَكم، فهو على وجهين: أَحدهما أَن فيه تقديماً وتأْخيراً كأَنه قال: فاغسلوا وجوهكم وأَيديكم إِلى المرافق، وأَرْجُلَكم إِلى الكعبين، وامسحوا برؤُوسكم، فقدَّمَ وأَخَّرَ ليكون الوضوءُ وِلاءً شيئاً بعد شيء، وفيه قول آخر: كأَنه أَراد: واغسلوا أَرجلكم إِلى الكعبين، لأَن قوله إِلى الكعبين قد دل على ذلك كما وصفنا، ويُنْسَقُ بالغسل كما قال الشاعر:يا ليتَ زَوْجَكِ قد غَدَا
مُتَقَلِّداً سَيْفاً ورُمْحا
المعنى: متقلداً سيفاً وحاملاً رمحاً.
وفي الحديث: أَنه تَمَسَّحَ وصَلَّى أَي توضأ. قال ابن الأَثير: يقال للرجل إِذا توضأ قد تَمَسَّحَ، والمَسْحُ يكون مَسْحاً باليد وغَسْلاً. وفي الحديث: لما مَسَحْنا البيتَ أَحْللنا أَي طُفْنا به، لأَن من طاف بالبيت مَسَحَ الركنَ، فصار اسماً للطواف.
وفلان يُتَمَسَّحُ بثوبه أَي يُمَرُّ ثوبُه على الأَبدان فيُتقرَّبُ به إِلى الله. وفلان يُتَمَسَّحُ به لفضله وعبادته كأَنه يُتَقَرَّبُ إِلى الله بالدُّنُوِّ منه.
وتماسَحَ القومُ إِذا تبايعوا فتَصافَقُوا. وفي حديث الدعاء للمريض: مَسَحَ الله عنك ما بك أَي أَذهب. والمَسَحُ: احتراق باطن الركبة من خُشْنَةِ الثوب؛ وقيل: هو أَن يَمَسَّ باطنُ إِحدى الفخذين باطنَ الأُخْرَى فيَحْدُثَ لذلك مَشَقٌ وتَشَقُّقٌ؛ وقد مَسِحَ. قال أَبو زيد: إِذا كانت إِحدى رُكْبَتَي الرجل تصيب الأُخرى قيل: مَشِقَ مَشَقاً ومَسِحَ، بالكسر، مَسَحاً. وامرأَة مَسْحاء رَسْحاء، والاسم المَسَحُ؛ والماسِحُ من الضاغِطِ إِذا مَسَحَ المِرْفَقُ الإِبِطَ من غير أَن يَعْرُكَه عَرْكاً شديداً، وإِذا أَصاب المِرْفَقُ طَرَفَ كِرْكِرَة البعير فأَدماه قيل: به حازٌّ، وإِن لم يُدْمِه قيل: به ماسِحٌ.
والأَمْسَحُ: الأَرْسَحُ؛ وقوم مُسْحٌ رُسْحٌ؛ وقال الأَخطل: دُسْمُ العَمائمِ، مُسْحٌ، لا لُحومَ لهم،
إِذا أَحَسُّوا بشَّخْصٍ نابئٍ أَسِدُوا
وفي حديث اللِّعانِ: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال في ولد الملاعنة: إِن جاءت به مَمْسُوحَ الأَلْيَتَينِ؛ قال شمر: هو الذي لَزِقَتْ أَلْيَتاه بالعظم ولم تَعْظُما؛ رجل أَمْسَحُ وامرأَة مَسْحاءُ وهي الرَّسْحاء. وخُصًى مَمْسُوحٌ إِذا سُلِتَتْ مَذاكِيرُه. والمَسَحُ أَيضاً: نَقْصٌ وقِصَرٌ في ذنب العُقابِ. وعَضُدٌ مَمْسوحة: قليلة اللحم. ورجل أَمْسَحُ القَدَم والمرأَة مَسْحاء إِذا كانت قَدَمُه مستويةً لا أَخْمَصَ لها. وفي صفة النبي، صلى الله عليه وسلم: مَسِيحُ القدمين؛ أَراد أَنهما مَلْساوانِ لَيِّنَتانِ ليس فيهما تَكَسُّرٌ ولا شُقاقٌ، إِذا أَصابهما الماء نَبا عنهما.
وامرأَة مَسْحاءُ الثَّدْي إِذا لم يكن لثديها حَجْم. ورجل مَمْسوح الوجه ومَسِيحٌ: ليس على أَحد شَقَّيْ وجهِه عين ولا حاجبٌ. والمَسِيحُ الدَّجَّالُ: منه على هذه الصفة؛ وقيل: سمي بذلك لأَنه مَمْسوحُ العين. الأَزهري: المَسِيحُ الأَعْوَرُ وبه سمي الدجال، ونحو ذلك قال أَبو عبيد.ومَسَحَ في الأَرض يَمْسَحُ مُسُوحاً: ذهب، والصاد لغة، وهو مذكور في موضعه. ومَسَحَتِ الإِبلُ الأَرضَ يومها دَأْباً أَي سارت فيها سيراً شديداً.
والمَسيحُ: الصِّدِّيقُ وبه سمي عيسى، عليه السلام؛ قال الأَزهري: وروي عن أَبي الهيثم أَن المَسِيحَ الصِّدِّيقُ؛ قال أَبو بكر: واللغويون لا يعرفون هذا، قال: ولعل هذا كان يستعمل في بعض الأَزمان فَدَرَسَ فيما دَرَسَ من الكلام؛ قال: وقال الكسائي: قد دَرَسَ من كلام العرب كثير. قال ابن سيده: والمسيح عيسى بن مريم، صلى الله على نبينا وعليهما، قيل: سمي بذلك لصدقه، وقيل: سمي به لأَنه كان سائحاً في الأَرض لا يستقرّ، وقيل: سمي بذلك لأَنه كان يمسح بيده على العليل والأَكمه والأَبرص فيبرئه بإِذن الله؛ قال الأَزهري: أُعرب اسم المسيح في القرآن على مسح، وهو في التوراة مَشيحا، فعُرِّبَ وغُيِّرَ كما قيل مُوسَى وأَصله مُوشَى؛ وأَنشد: إِذا المَسِيحُ يَقْتُل المَسِيحا
يعني عيسى بن مريم يقتل الدجال بنَيْزَكه؛ وقال شمر: سمي عيسى المَسِيحَ لأَنه مُسِحَ بالبركة؛ وقال أَبو العباس: سمي مَسِيحاً لأَنه كان يَمْسَحُ الأَرض أَي يقطعها. وروي عن ابن عباس: أَنه كان لا يَمْسَحُ بيده ذا عاهة إِلاَّ بَرأَ، وقيل: سمي مسيحاً لأَنه كان أَمْسَحَ الرِّجْل ليس لرجله أَخْمَصُ؛ وقيل: سمي مسيحاً لأَنه خرج من بطن أُمه ممسوحاً بالدهن؛ وقول الله تعالى: بكلِمةٍ منه اسمه المسيحُ؛ قال أَبو منصور: سَمَّى اللهُ ابتداءَ أَمرِه كلمة لأَنه أَلقى إِليها الكلمةَ، ثم كَوَّنَ الكلمة بشراً، ومعنى الكلمة معنى الولد، والمعنى: يُبَشِّرُكِ بولد اسمه المسيح. والمسيحُ: الكذاب الدجال، وسمي الدجال، مسيحاً لأَن عينه ممسوحة عن أَن يبصر بها، وسمي عيسى مسيحاً اسم خصَّه الله به، ولمسح زكريا إِياه؛ وروي عن أَبي الهيثم أَنه قال: المسيح بن مريم الصِّدِّيق، وضدُّ الصِّدِّيق المسيحُ الدجالُ أَي الضِّلِّيلُ الكذاب. خلق الله المَسِيحَيْنِ: أَحدهما ضد الآخر، فكان المسِيحُ بن مريم يبرئ الأَكمه والأَبرص ويحيي الموتى بإِذن الله، وكذلك الدجال يُحْيي الميتَ ويُمِيتُ الحَيَّ ويُنْشِئُ السحابَ ويُنْبِتُ النباتَ بإِذن الله، فهما مسيحان: مسيح الهُدَى ومسيح الضلالة؛ قال المُنْذِرِيُّ: فقلت له بلغني أَن عيسى إِنما سمي مسيحاً لأَنه مسح بالبركة، وسمي الدجال مسيحاً لأَنه ممسوح العين، فأَنكره، وقال: إِنما المسِيحُ ضدُّ المسِيحِ؛ يقال: مسحه الله أَي خلقه خلقاً مباركاً حسناً، ومسحه الله أَي خلقه خلقاً قبيحاً ملعوناً. والمسِيحُ: الكذاب؛ ماسِحٌ ومِسِّيحٌ ومِمْسَحٌ وتِمْسَحٌ؛ وأَنشد:
إِني، إِذا عَنَّ مِعَنٌّ مِتْيَحُ
ذا نَخْوَةٍ أَو جَدَلٍ، بَلَنْدَحُ،
أَو كَيْذُبانٌ مَلَذانٌ مِمْسَحُ
وفي الحديث: أَمَّا مَسِيحُ الضلالة فكذا؛ فدلَّ هذا الحديث على أَن عيسى مَسِيحٌ الهُدَى وأَن الدجَّال مسيح الضلالة.
وروى بعض المحدّثين: المِسِّيح، بكسر الميم والتشديد، في الدجَّال بوزن سِكِّيتٍ. قال ابن الأَثير: قال أَبو الهيثم: إِنه الذي مُسِحَ خَلْقُه أَي شُوِّه، قال: وليس بشيء. وروي عن ابن عمر قال: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَراني اللهُ رجلاً عند الكعبة آدَمَ كأَحْسَنِ من رأَيتُ، فقيل لي: هو المسيح بن مريم، قال: وإِذا أَنا برجل جَعْدٍ قَطِطٍ أَعور العين اليمنى كأَنها عِنَبَةٌ كافية، فسأَلت عنه فقيل: المِسِّيحُ الدجَّال؛ على فِعِّيل.
والأَمْسَحُ من الأَرض: المستوي؛ والجمع الأَماسِح؛ وقال الليث: الأَمْسَحُ من المفاوز كالأَمْلَسِ، وجمع المَسْحاء من الأَرض مَساحي؛ وقال أَبو عمرو: المَسْحاء أَرض حمراء والوحْفاء السوداء؛ ابن سيده: والمَسْحاء الأَرض المستوية ذاتُ الحَصَى الصِّغارِ لا نبات فيها، والجمع مِساحٌ ومسَاحِي
(* قوله«والجمع مساح ومساحي» كذا بالأصل مضبوطاً ومقتضى قوله غلب فكسر إلخ أن يكون جمعه على مساحي ومساحَى، بفتح الحاء وكسرها كما قال ابن مالك وبالفعالي والفعالى جمعا صحراء والعذراء إلخ.)، غلب فكُسِّرَ تكسير الأَسماء؛ ومكان أَمْسَحُ. قال الفراء: يقال مررت بخَرِيق من الأَرض بين مَسْحاوَيْنِ؛ والخَرِيقُ: الأَرض التي تَوَسَّطَها النباتُ؛ وقال ابن شميل: المَسْحاء قطعة من الأَرض مستوية جَرْداء كثيرة الحَصَى ليس فيها شجر ولا تنبت غليظة جَلَدٌ تَضْرِبُ إِلى الصلابة، مثل صَرْحة المِرْبَدِ ليست بقُفٍّ ولا سَهْلة؛ ومكان أَمْسَحُ.
والمَسِيحُ: الكثير الجماع وكذلك الماسِحُ.
والمِساحةُ: ذَرْعُ الأَرض؛ يقال: مَسَحَ يَمْسَحُ مَسْحاً. ومَسَحَ الأَرضَ مِساحة أَي ذَرَعَها. ومَسَحَ المرأَة يَمْسَحُها مَسْحاً ومَتَنَها مَتْناً: نكحها. ومَسَحَ عُنُقَه وبها يَمْسَحُ مَسْحاً: ضربها، وقيل: قطعها، وقوله تعالى: رُدُّوها عليَّ فَطفِقَ مَسْحاً بالسُّوقِ والأَعْناقِ؛ يفسر بهما جميعاً. وروى الأَزهري عن ثعلب أَنه قيل له: قال قُطْرُبٌ يَمْسَحُها ينزل عليها، فأَنكره أَبو العباس وقال: ليس بشيء، قيل له: فإِيْش هو عندك؟ فقال: قال الفراء وغيره: يَضْرِبُ أَعناقَها وسُوقَها لأَنها كانت سبب ذنبه؛ قال الأَزهري: ونحو ذلك قال الزجاج وقال: لم يَضْرِبْ سُوقَها ولا أَعناقَها إِلاَّ وقد أَباح الله له ذلك، لأَنه لا يجعل التوبة من الذنب بذنب عظيم؛ قال: وقال قوم إِنه مَسَحَ أَعناقَها وسوقها بالماء بيده، قال: وهذا ليس يُشْبِه شَغْلَها إِياه عن ذكر الله، وإِنما قال ذلك قوم لأَن قتلها كان عندهم منكراً، وما أَباحه الله فليس بمنكر، وجائز أَن يبيح ذلك لسليمان، عليه السلام، في وقتهِ ويَحْظُرَه في هذا الوقت؛ قال ابن الأَثير: وفي حديث سليمان، عليه السلام: فطَفِقَ مَسْحاً بالسوق والأَعناق؛ قيل: ضَرَبَ أَعناقَها وعَرْقَبها. يقال: مَسَحه بالسيف أَي ضربه. ومَسَحه بالسيف: قَطَعَه؛ وقال ذو الرمة: ومُسْتامةٍ تُسْتامُ، وهي رَخِيصةٌ،
تُباعُ بساحاتِ الأَيادِي، وتُمْسَحُ
مستامة: يعنني أَرضاً تَسُومُ بها الإِبلُ. وتُباعُ: تَمُدُّ فيها أَبواعَها وأَيديَها. وتُمْسَحُ: تُقْطَع.
والماسحُ: القَتَّال؛ يقال: مَسَحَهم أَي قتلهم.
والماسحة: الماشطة.
والتماسُحُ: التَّصادُق.
والمُماسَحَة: المُلاينَة في القول والمعاشرة والقلوبُ غير صافية. والتِّمْسَحُ: الذي يُلايِنُك بالقول وهو يَغُشُّك. والتِّمْسَحُ والتِّمْساحُ من الرجال: المارِدُ الخبيث؛ وقيل: الكذاب الذي لا يَصْدُقُ أَثَرَه يَكْذِبُكَ من حيث جاء؛ وقال اللحياني: هو الكذاب فَعَمَّ به. والتَّمْساحُ: الكذب؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
قد غَلَبَ الناسَ بَنُو الطَّمَّاحِ،
بالإِفْكِ والتَّكْذابِ والتَّمْساحِ
والتِّمْسَحُ والتِّمْساحُ: خَلْقٌ على شَكْل السُّلَحْفاة إِلاَّ أَنه ضَخْم قويّ طويل، يكون بنيل مصر وبعض أَنهار السِّنْد؛ وقال الجوهري: يكون في الماء.
والمَسِيحةُ: الذُّؤَابةُ، وقيل: هي ما نزل من الشَّعَرِ فلم يُعالَجْ بدهن ولا بشيء، وقيل: المَسِيحةُ من رأْس الإِنسان ما بين الأُذن والحاجب يَتَصَعَّد حتى يكون دون اليافُوخ، وقيل: هو ما وَقَعَتْ عليه يَدُ الرجل إِلى أُذنه من جوانب شعره؛ قال:
مَسائِحُ فَوْدَيْ رأْسِه مُسْبَغِلَّةٌ،
جَرى مِسْكُ دارِينَ الأَحَّمُّ خِلالَها
وقيل: المَسائح موضعُ يَدِ الماسِح. الأَزهري عن الأَصمعي: المَسائح الشعر؛ وقال شمر: هي ما مَسَحْتَ من شعرك في خدّك ورأْسك. وفي حديث عَمَّار: أَنه دخل عليه وهو يُرَجِّل مَسائحَ من شَعَره؛ قيل: هي الذوائب وشعر جانبي الرأْس. والمَسائحُ: القِسِيُّ الجِيادُ، واحدتها مَسِيحة؛ قال أَبو الهيثم الثعلبي:
لها مَسائحُ زُورٌ، في مَراكِضِها
لِينٌ، وليس بها وَهْنٌ ولا رَقَقُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده لنا مَسائح أَي لنا قِسِيٌّ. وزُورٌ: جمع زَوْراء وهي المائلة. ومَراكِضُها: يريد مِرْكَضَيْها وهما جانباها من عن يمين الوَتَرِ ويساره. والوَهْنُ والرَّقَقُ: الضَّعْف.
والمِسْحُ: البِلاسُ. والمِسْحُ: الكساء من الشَّعَر والجمع القليل أَمْساح؛ قال أَبو ذؤَيب:
ثم شَرِبْنَ بنَبْطٍ، والجِمالُ كأَنْـ
ـنَ الرَّشْحَ، منهنَّ بالآباطِ، أَمْساحُ
والكثير مُسُوح.
وعليه مَسْحةٌ من جَمالٍ أَي شيء منه؛ قال ذو الرمة:
على وَجْهِ مَيٍّ مَسْحةٌ من مَلاحَةٍ،
وتحتَ الثِّيابِ الخِزْيُ، لو كان بادِيا
وفي الحديث عن إِسمعيل بن قيس قال: سمعت جَريراً يقول: ما رآني رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، مُنْذُ أَسلمت إِلا تَبَسَّم في وجهي؛ قال: ويَطْلُع عليكم رجل من خيار ذي يَمَنٍ على وجهه مَسْحةُ مُلْكٍ. وهذا الحديث في النهاية لابن الأَثير: يطلُع عليكم من هذا الفَجِّ رجلٌ من خير ذي يَمَنٍ عليه مَسْحةُ مُلْك؛ فطلع جرير بن عبد الله. يقال: على وجهه مَسْحَة مُلْك ومَسْحةُ جَمال أَي أَثر ظاهر منه. قال شمر: العرب تقول هذا رجل عليه مَسْحةُ جَمال ومَسْحة عِتْقٍ وكَرَم، ولا يقال ذلك إِلا في المدح؛ قال: ولا يقال عليه مَسْحةُ قُبْح. وقد مُسِح بالعِتْقِ والكَرَم مَسْحاً؛ قال الكميت:
خَوادِمُ أَكْفاءٌ عليهنَّ مَسْحَةٌ
من العِتْقِ، أَبداها بَنانٌ ومَحْجِرُ
وقال الأَخطل يمدح رجلاً من ولد العباس كان يقال له المُذْهَبُ: لَذٌّ، تَقَيَّلَهُ النعيمُ، كأَنَّما
مُسِحَت تَرائبُه بماءٍ مُذْهَبِ
الأَزهري: العرب تقول به مَسْحَة من هُزال وبه مَسْحَة من سِمَنٍ وجَمال.والشيءُ المَمْسوحُ: القبيح المَشؤُوم المُغَيَّر عن خلقته. الأَزهري: ومَسَحْتُ الناقةَ ومَسَّحْتُها أَي هَزَلْتُها وأَدْبَرْتُها. والمَسِيحُ: المِنْديلُ الأَخْشَنُ. والمَسيح: الذِّراع. والمَسِيحُ والمَسِيحةُ: القِطْعَةُ من الفضةِ. والدرهمُ الأَطْلَسُ مَسِيحٌ. ويقال: امْتَسَحْتُ السيفَ من غِمْده إِذا اسْتَلَلْتَه؛ وقال سَلَمة بن الخُرْشُبِ يصف فرساً:
تَعادَى، من قوائِمها، ثَلاثٌ،
بتَحْجِيلٍ، وواحِدةٌ بَهِيمُ
كأَنَّ مَسيحَتَيْ وَرِقٍ عليها،
نَمَتْ قُرْطَيْهما أُذُنٌ خَديمُ
قال ابن السكيت: يقول كأَنما أُلْبِسَتْ صَفِيحةَ فِضَّةٍ من حُسْن لَوْنها وبَريقِها، قال: وقوله نَمَتْ قُرْطَيْهما أَي نَمَتِ القُرْطَيْنِ اللذين من المَسيحَتَين أَي رفعتهما، وأَراد أَن الفضة مما يُتَّخَذُ للحَلْيِ وذلك أَصْفَى لها. وأُذُنٌ خَديمٌ أَي مثقوبة؛ وأَنشد لعبد الله ابن سلمة في مثله:
تَعْلى عليه مَسائحٌ من فِضَّةٍ،
وتَرى حَبابَ الماءِ غيرَ يَبِيسِ
أَراد صَفاءَ شَعْرَتِه وقِصَرَها؛ يقول: إِذا عَرِقَ فهو هكذا وتَرى الماءَ أَوَّلَ ما يبدو من عَرَقه. والمَسيح: العَرَقُ؛ قال لبيد: فَراشُ المَسِيحِ كالجُمانِ المُثَقَّبِ
الأَزهري: سمي العَرَق مَسِيحاً لأَنه يُمْسَحُ إِذا صُبَّ؛ قال الراجز: يا رَيَّها، وقد بَدا مَسِيحي،
وابْتَلَّ ثَوْبايَ من النَّضِيحِ
والأَمْسَحُ: الذئب الأَزَلُّ. والأَمْسَحُ: الأَعْوَرُ الأَبْخَقُ لا تكون عينه بِلَّوْرَةً. والأَمْسَحُ: السَّيَّارُ في سِياحتِه. والأَمْسَحُ: الكذاب. وفي حديث أَبي بكر: أَغِرْ عليهم غارَةً مَسْحاءَ؛ هو فَعْلاء من مَسَحَهم يَمْسَحُهم إِذا مَرَّ بهم مَرًّا خفيفاً لا يقيم فيه عندهم.أَبو سعيد في بعض الأَخبار: نَرْجُو النَّصْرَ على من خالَفَنا ومَسْحَةَ النِّقْمةِ على من سَعَى؛ مَسْحَتُها: آيَتُها وحِلْيَتُها؛ وقيل: معناه أَن أَعناقهم تُمْسَحُ أَي تُقْطَفُ.
وفي الحديث: تَمَسَّحُوا بالأَرض فإِنها بكم بَرَّةٌ؛ أَراد به التيمم، وقيل: أَراد مباشرة ترابها بالجِباه في السجود من غير حائل، ويكون هذا أَمر تأْديب واستحباب لا وجوب. وفي حديث ابن عباس: إِذا كان الغلام يتيماً فامْسَحُوا رأْسَه من أَعلاه إِلى مُقَدَّمِه، وإِذا كان له أَب فامسحوا من مُقَدَّمه إِلى قفاه؛ وقال: قال أَبو موسى هكذا وجدته مكتوباً، قال: ولا أَعرف الحديث ولا معناه. ولي حديث خيبر: فخرجوا بمَساحِيهم ومَكاتِلِهم؛ المَساحِي: جمعُ مِسْحاةٍ وهي المِجْرَفَة من الحديد، والميم زائدة، لأَنه من السَّحْوِ الكَشْفِ والإِزالة، والله أَعلم.

##### Türkçe

**المَسْحُ**: erkeğin güzel sözü; o ise bu hususta seni aldatır; dersin ki:
**مَسَحَه بالمعروف** yani sözden olan iyilikle; yanında verme yoktur; verme gelince **المَسْحُ** gider; işte böyle: **مَسَّحْتُه**. Ve **المَسْحُ**: elini akıcı yahut bulaşmış şeyin üzerine geçirmen; bununla onu gidermeyi istersin; suyu başından, teri alnından silmen gibi. **مَسَحَه يَمْسَحُه مَسْحاً ومَسْحَه**; ve ondan ve onunla **تَمَسَّح**.

Bağlı atın atı hakkında hadiste: “Onun yemi ve dışkısı ve ondan **مَسْحاً** terazisindedir”; tozu ondan silmeyi ve derisini temizlemeyi ister.

Ve Yüce’nin sözü: **وامْسَحُوا برؤُوسكم وأَرجلكم إِلى الكعبين**; bunu Sa‘leb açıkladı da dedi: Kur’an **المَسْح** ile indi, sünnet ise yıkama ile; dil ehlinden bazıları dedi ki: kim **وأَرجلكم**’i cerre indirirse o komşuluk üzerinedir; nahivci Ebû İshak dedi: komşuluk üzere cer, Allah عز وجل’nin kitabında caiz değildir; bu ancak şiirin zaruretinde caiz olur; fakat bu kıraatte meshetmek yıkamak gibidir. Ve onun yıkama olduğuna delil şudur: eğer ayak üzerine meshetmek, başı meshetmek gibi bir meshetme olsaydı, dirseklerine kadar ellerde sınırlandırma caiz olduğu gibi, onu topuklara kadar sınırlandırmak caiz olmazdı; Allah عز وجل dedi: **فامسحوا برؤُوسكم**; Kur’an’da sınırlandırma olmaksızın; yine teyemmümde: **فامسحوا بوجوهكم وأَيديكم** ondan, sınırlandırma olmaksızın; bütün bunlar iki ayağın yıkanmasını gerekli kılar.

Ama **وأَرْجُلَكم** diye okuyan ise iki vecih üzeredir: birincisi, onda takdim ve te’hir vardır; sanki şöyle dedi: yüzlerinizi ve ellerinizi dirseklere kadar yıkayın, ve ayaklarınızı topuklara kadar, ve başlarınızı meshedin; abdest ardı ardına şey şey olsun diye öne aldı ve geri bıraktı. Ve onda başka bir söz: sanki şunu istedi: ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın; çünkü **إِلى الكعبين** sözü, anlattığımız gibi buna delalet etmiştir; ve yıkama ile atfedilir; şairin dediği gibi:
يا ليتَ زَوْجَكِ قد غَدَا
مُتَقَلِّداً سَيْفاً ورُمْحا
Mana: kılıç kuşanmış ve mızrak taşıyan.

Ve hadiste: onun **تَمَسَّحَ** edip namaz kıldığı; yani abdest aldığı. İbnü’l-Esîr dedi: erkek abdest alınca ona “**تَمَسَّحَ**” denir; ve **المَسْحُ** elle meshetme de olur, yıkama da.

Ve hadiste: “Biz evi **مَسَحْنا** edince helal olduk”; yani onun etrafında tavaf ettik; çünkü kim evi tavaf ederse rüknü mesheder; böylece tavafın adı oldu.

Ve falan, elbisesiyle **يُتَمَسَّحُ**; yani elbisesi bedenler üzerine geçirilir de onunla Allah’a yakınlık aranır. Ve falan, fazileti ve ibadeti sebebiyle onunla **يُتَمَسَّحُ**; sanki ona yaklaşmakla Allah’a yakınlık aranır.

Ve kavim **تماسَحَ** ettiğinde: alışveriş yaptılar da el çırptılar. Ve hastaya dua hadîsinde: “Allah senden, sende olanı **مَسَحَ** etsin”; yani gidersin. Ve **المَسَحُ**: elbisenin pürüzlülüğünden dizin içinin yanması; denildi ki: bir uyluğun içinin ötekinin içine değmesi ve bununla bir sürtünme ve çatlama meydana gelmesidir; ve **مَسِحَ** olmuştur. Ebû Zeyd dedi: erkeğin iki dizinden biri ötekine değerse “**مَشِقَ** **مَشَقاً** ve **مَسِحَ**” denir; kesre ile, **مَسَحاً**. Ve **امرأَة مَسْحاء رَسْحاء**; isim **المَسَحُ**. Ve **الماسِحُ**: bastırandan; dirsek koltuk altını, şiddetli ovma olmaksızın meshederse; ve dirsek devenin **كِرْكِرَة**’sinin ucuna isabet edip kanatırsa “onda **حازٌّ** var” denir; kanatmazsa “onda **ماسِحٌ** var” denir.

Ve **الأَمْسَحُ**: **الأَرْسَحُ**; ve kavim **مُسْحٌ رُسْحٌ**; Ahtal dedi:
دُسْمُ العَمائمِ، مُسْحٌ، لا لُحومَ لهم،
إِذا أَحَسُّوا بشَّخْصٍ نابئٍ أَسِدُوا

Ve **اللِّعانِ** hadîsinde: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, mülâane çocuğu hakkında dedi ki: “Eğer onu **مَمْسُوحَ الأَلْيَتَينِ** getirirse”; Şemmer dedi: o, iki kalçası kemiğe yapışmış olup büyümemiş olandır; erkek **أَمْسَحُ**, kadın **مَسْحاءُ**; o da **الرَّسْحاء**’dır. Ve **خُصًى مَمْسُوحٌ**: erkeklik uzuvları çekilip çıkarıldığında. Ve **المَسَحُ** ayrıca: kartalın kuyruğunda eksiklik ve kısalık. Ve **عَضُدٌ مَمْسوحة**: eti az. Ve erkek **أَمْسَحُ القَدَم** ve kadın **مَسْحاء**: ayağı düz olup onda çukur (**أَخْمَص**) bulunmadığında.

Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, vasfında: **مَسِيحُ القدمين**; iki ayağının pürüzsüz, yumuşak olduğunu; onlarda kırıklık ve çatlak bulunmadığını istedi; su onlara değince onlardan sıçrar.

Ve **امرأَة مَسْحاءُ الثَّدْي**: memesinde hacim olmadığında. Ve **رجل مَمْسوح الوجه ومَسِيحٌ**: yüzünün iki yanından birinde göz ve kaş bulunmadığında. Ve **المَسِيحُ الدَّجَّالُ**: bu vasıftan; denildi ki: gözü silinmiş olduğu için böyle adlandırıldı. Ezherî: **المَسِيحُ** tek gözlüdür; onunla Deccal adlandırıldı; buna benzerini Ebû Ubeyd söyledi.

Ve **مَسَحَ في الأَرض يَمْسَحُ مُسُوحاً**: gitti; **الصاد** bir lehçedir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve develer gün boyu yeri **مَسَحَت**: yani onda şiddetli yürüyüşle yürüdü.

Ve **المَسيحُ**: **الصِّدِّيقُ**; bununla Îsâ, عليه السلام, adlandırıldı. Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi ki **المَسِيحَ** **الصِّدِّيقُ**tur. Ebû Bekir dedi: lugatçılar bunu bilmez; belki bu bazı zamanlarda kullanılırdı da sözden silinenle birlikte silindi; dedi: Kisâî dedi ki: Arapların sözünden çok şey silinmiştir. İbn Sîde dedi: **المسيح** Meryem oğlu Îsâ’dır; nebimize ve ikisine salât olsun; denildi ki doğruluğu için böyle adlandırıldı; denildi ki yeryüzünde dolaşan, yerleşmeyen olduğu için; denildi ki eliyle hastanın, körün ve alacalıyı mesheder de Allah’ın izniyle onu iyileştirirdi. Ezherî dedi: Kur’an’da **المسيح** ismi **مسح** üzere Arapçalaştırıldı; Tevrat’ta ise **مَشيحا**dır; Arapçalaştırıldı ve değiştirildi; **مُوسَى** denildiği gibi, aslı **مُوشَى** iken. Ve şu beyit okundu:
إِذا المَسِيحُ يَقْتُل المَسِيحا
Yani Meryem oğlu Îsâ, Deccal’ı mızrağıyla öldürür. Şemmer dedi: Îsâ **المَسِيحَ** diye adlandırıldı; çünkü bereketle meshedildi. Ebû’l-Abbâs dedi: **مَسِيحاً** diye adlandırıldı; çünkü yeri **يَمْسَحُ** ederdi; yani onu kat ederdi. İbn Abbâs’tan rivayet edildi: eliyle sakatlık sahibine dokunmazdı ki iyileşmesin. Denildi ki: **مسيحاً** diye adlandırıldı; çünkü **أَمْسَحَ الرِّجْل** idi; ayağında **أَخْمَصُ** yoktu. Denildi ki: annesinin karnından yağla meshedilmiş olarak çıktı. Ve Yüce’nin sözü: **بكلِمةٍ منه اسمه المسيحُ**; Ebû Mansûr dedi: Allah, işinin başlangıcında onu “kelime” diye adlandırdı; çünkü ona kelimeyi attı; sonra kelimeyi insan olarak var etti; kelimenin manası evlat manasıdır; mana: sana adı **المسيح** olan bir evlat müjdeler.

Ve **المسيحُ**: yalancı Deccal; Deccal **مسيحاً** diye adlandırıldı; çünkü gözü, onunla görmeden silinmiştir. Ve Îsâ **مسيحاً** diye adlandırıldı; Allah’ın ona tahsis ettiği bir isimdir; ve Zekeriyyâ’nın onu meshetmesiyle. Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi: Meryem oğlu **المسيح** **الصِّدِّيق**tir; **الصِّدِّيق**’in zıddı **المسيحُ الدجالُ**; yani sapık yalancı. Allah iki **المَسِيح**’i yarattı: biri ötekinin zıddı; Meryem oğlu **المسِيح** körü ve alacalıyı iyileştirir ve ölüleri Allah’ın izniyle diriltirdi; yine Deccal ölüyü diriltir, diriyi öldürür, bulutu meydana getirir, bitkiyi bitirir; Allah’ın izniyle; ikisi iki mesîhtir: hidayet mesîhi ve dalâlet mesîhi. Münzirî dedi: ona dedim ki bana ulaştı: Îsâ ancak bereketle meshedildiği için **مسيحاً** adlandırıldı; Deccal ise gözü silinmiş olduğu için **مسيحاً** adlandırıldı; bunu inkâr etti ve dedi: **المسِيحُ** **المسِيحِ**’in zıddıdır; “Allah onu **مسحه** etti” denir; yani onu mübarek, güzel bir yaratılışla yarattı; ve “Allah onu **مسحه** etti” denir; yani onu çirkin, lanetli bir yaratılışla yarattı. Ve **المسِيحُ**: yalancı; **ماسِحٌ** ve **مِسِّيحٌ** ve **مِمْسَحٌ** ve **تِمْسَحٌ**. Ve şu okundu:
إِني، إِذا عَنَّ مِعَنٌّ مِتْيَحُ
ذا نَخْوَةٍ أَو جَدَلٍ، بَلَنْدَحُ،
أَو كَيْذُبانٌ مَلَذانٌ مِمْسَحُ

Ve hadiste: “Dalâletin **مَسِيحُ**’i ise şöyle”; bu hadis, Îsâ’nın hidayet **مَسِيحٌ**’i olduğuna ve Deccal’ın dalâlet mesîhi olduğuna delalet etti.

Bazı muhaddisler rivayet etti: Deccal hakkında **المِسِّيح**; mimin kesresi ve şeddeli; **سِكِّيتٍ** vezninde. İbnü’l-Esîr dedi: Ebû’l-Heysem dedi: o, yaratılışı **مُسِحَ** edilmiş olandır; yani çirkinleştirilmiş; dedi: bu bir şey değildir. İbn Ömer’den rivayet edildi: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, dedi: “Allah bana Kâbe yanında bir adam gösterdi; esmer; gördüğümün en güzeli gibi; bana denildi: o Meryem oğlu **المسيح**’tir.” Dedi: “Bir de ben, kıvırcık, çok kıvırcık, sağ gözü kör bir adam gördüm; sanki o, sönük bir üzüm tanesi; onu sordum, bana denildi: **المِسِّيحُ الدجَّال**”; **فِعِّيل** üzere.

Ve yerden **الأَمْسَحُ**: düz olan; cem‘i **الأَماسِح**. Leys dedi: çöllerden **الأَمْسَحُ**, **الأَمْلَس** gibidir. Ve yerden **المَسْحاء**’nın cem‘i **مَساحي**. Ebû Amr dedi: **المَسْحاء** kırmızı toprak, **الوحْفاء** siyah olandır. İbn Sîde: **المَسْحاء** küçük çakıllı, bitkisi olmayan düz topraktır; cem‘i **مِساحٌ** ve **مسَاحِي**
(* “ve cem‘i **مساح** ve **مساحي**” sözü: asılda böyle harekelenmiş; “galebe etti de kırıldı” vb. sözünün gereği, cem‘inin **مساحي** ve **مساحَى** olmasıdır; hâ’nın fethi ve kesriyle; İbn Mâlik’in dediği gibi; ve **الفعالي** ve **الفعالى** vezinleri, **صحراء** ve **العذراء** vb.’nin cem‘idir.)
galebe etti de isimlerin kırık çoğulu gibi kırıldı. Ve yer **أَمْسَحُ**. Ferrâ dedi: “Yerden bir **خَرِيق**’ten, iki **مَسْحاوَيْنِ** arasında geçtim” denir; **الخَرِيقُ**: bitkinin ortaladığı toprak. İbn Şümeyl dedi: **المَسْحاء** düz, çıplak, çakılı çok, ağacı olmayan, bitmeyen; kaba, sert; katılığa vuran; **صَرْحة المِرْبَدِ** gibi; ne **قُفٌّ** ne de **سَهْلة**; ve yer **أَمْسَحُ**.

Ve **المَسِيحُ**: çok cinsel birleşme; **الماسِحُ** da böyledir.

Ve **المِساحةُ**: toprağın ölçülmesi; denir: **مَسَحَ يَمْسَحُ مَسْحاً**. Ve **مَسَحَ الأَرضَ مِساحة**: yani onu ölçtü. Ve **مَسَحَ المرأَة يَمْسَحُها مَسْحاً** ve **مَتَنَها مَتْناً**: onunla cinsel ilişkiye girdi. Ve **مَسَحَ عُنُقَه وبها يَمْسَحُ مَسْحاً**: onu vurdu; denildi ki: onu kesti. Ve Yüce’nin sözü: **رُدُّوها عليَّ فَطفِقَ مَسْحاً بالسُّوقِ والأَعْناقِ**; ikisiyle de tefsir edilir. Ezherî, Sa‘leb’den rivayet etti: ona denildi ki: Kutrub “**يَمْسَحُها**: onun üzerine iner” dedi; Ebû’l-Abbâs bunu inkâr etti ve dedi: bir şey değildir. Ona denildi: peki sende nedir? Dedi: Ferrâ ve başkaları dedi ki: boyunlarını ve bacaklarını vurur; çünkü onlar günahının sebebiydi. Ezherî dedi: buna benzerini Zeccâc söyledi ve dedi: Allah ona bunu helal kılmışken, bacaklarını ve boyunlarını vurmadı; çünkü günahın tevbesini büyük bir günahla yapmaz. Dedi: bir kavim dedi ki: eliyle suyla boyunlarını ve bacaklarını meshetti; dedi: bu, onların onu Allah’ı anmaktan alıkoymasına benzemez; bunu ancak, onları öldürmeyi kendi yanlarında münker gördükleri için söylediler; Allah’ın helal kıldığı münker değildir; Süleyman’a, عليه السلام, kendi vaktinde bunu helal kılması ve bu vakitte yasaklaması caizdir. İbnü’l-Esîr dedi: Süleyman, عليه السلام, hadîsinde: **فطَفِقَ مَسْحاً بالسوق والأَعناق**; denildi ki: boyunlarını vurdu ve onları topallattı. Denir: **مَسَحه بالسيف**; yani onu vurdu. Ve **مَسَحه بالسيف**: onu kesti. Zü’r-Rumme dedi:
ومُسْتامةٍ تُسْتامُ، وهي رَخِيصةٌ،
تُباعُ بساحاتِ الأَيادِي، وتُمْسَحُ
**مستامة**: yani develerin otlatıldığı bir toprak. Ve **تُباعُ**: onda boylarını ve ellerini uzatır. Ve **تُمْسَحُ**: kesilir.

Ve **الماسحُ**: çok öldüren; denir: **مَسَحَهم**; yani onları öldürdü.

Ve **الماسحة**: saç tarayan kadın.

Ve **التماسُحُ**: dostlaşma.

Ve **المُماسَحَة**: sözde, geçimde yumuşak davranma; kalpler ise saf değildir.

Ve **التِّمْسَحُ**: sözle sana yumuşak davranan, o ise seni aldatan. Ve **التِّمْسَحُ** ve **التِّمْساحُ** erkeklerden: azgın, kötü; denildi ki: izini doğru tutmayan yalancı; geldiği yerden seni yalanlar. Lihyânî dedi: o yalancıdır; bununla genelledi.

Ve **التَّمْساحُ**: yalan; İbnü’l-A‘râbî okudu:
قد غَلَبَ الناسَ بَنُو الطَّمَّاحِ،
بالإِفْكِ والتَّكْذابِ والتَّمْساحِ

Ve **التِّمْسَحُ** ve **التِّمْساحُ**: kaplumbağa şeklinde bir yaratık; ancak iri, güçlü, uzun; Mısır’ın Nil’inde ve Sind’in bazı nehirlerinde olur. Cevherî dedi: suda olur.

Ve **المَسِيحةُ**: perçem; denildi ki: yağla yahut bir şeyle işlem görmemiş olarak inen saçtır. Denildi ki: insan başında iki kulak ile kaş arasındaki, yükselip bıngıldaktan aşağıda olan yerdir. Denildi ki: erkeğin elinin, saçının yanlarından kulağına kadar değdiği şeydir. Dedi ki:
مَسائِحُ فَوْدَيْ رأْسِه مُسْبَغِلَّةٌ،
جَرى مِسْكُ دارِينَ الأَحَّمُّ خِلالَها
Denildi ki: **المَسائح** mesheden elin yeridir. Ezherî, Asma‘î’den: **المَسائح** saçtır. Şemmer dedi: yanağında ve başında saçından meshettiğin şeydir. Ammâr hadîsinde: onun yanına girdi; o, saçından **مَسائحَ**’i tarıyordu; denildi ki: onlar zülüfler ve başın iki yanının saçı. Ve **المَسائحُ**: iyi yaylar; tekili **مَسِيحة**. Ebû’l-Heysem es-Sa‘lebî dedi:
لها مَسائحُ زُورٌ، في مَراكِضِها
لِينٌ، وليس بها وَهْنٌ ولا رَقَقُ
İbn Berî dedi: doğru rivayet “**لنا مَسائح**”tır; yani bize yaylar. Ve **زُورٌ**: **زَوْراء**’nın çoğulu; o eğri olandır. Ve **مَراكِضُها**: iki yanını ister; yay kirişinin sağından ve solundan. Ve **الوَهْنُ** ve **الرَّقَقُ**: zayıflık.

Ve **المِسْحُ**: **البِلاسُ**. Ve **المِسْحُ**: kıldan örtü; az çoğulu **أَمْساح**; Ebû Züeyb dedi:
ثم شَرِبْنَ بنَبْطٍ، والجِمالُ كأَنْـ
ـنَ الرَّشْحَ، منهنَّ بالآباطِ، أَمْساحُ
Çoğu **مُسُوح**.

Ve onda güzellikten bir **مَسْحةٌ**; yani ondan bir şey; Zü’r-Rumme dedi:
على وَجْهِ مَيٍّ مَسْحةٌ من مَلاحَةٍ،
وتحتَ الثِّيابِ الخِزْيُ، لو كان بادِيا
Ve İsmâ‘îl b. Kays’tan hadiste dedi: Cerîr’i şöyle derken işittim: “Müslüman olduğumdan beri Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, beni görmedi ki yüzüme tebessüm etmesin.” Dedi: “Size Yemen’in hayırlılarından bir adam çıkar; yüzünde mülk **مَسْحةُ**’si vardır.” Bu hadis İbnü’l-Esîr’in **النهاية**’sinde: “Bu geçitten size Yemen’in hayırlısından bir adam çıkar; üzerinde mülk **مَسْحةُ**’si vardır”; derken Cerîr b. Abdillah çıktı. Denir: yüzünde mülk **مَسْحَة**’si ve güzellik **مَسْحةُ**’si; yani ondan açık bir iz. Şemmer dedi: Araplar “bu adamın üzerinde güzellik **مَسْحةُ**’si ve asalet ve kerem **مَسْحةُ**’si var” der; bu ancak övgüde söylenir; “onda çirkinlik **مَسْحةُ**’si var” denmez. Ve asalet ve keremle **مُسِحَ**; **مَسْحاً**. Kümeyt dedi:
خَوادِمُ أَكْفاءٌ عليهنَّ مَسْحَةٌ
من العِتْقِ، أَبداها بَنانٌ ومَحْجِرُ
Ahtal, Abbas oğullarından “**المُذْهَبُ**” denilen bir adamı överken dedi:
لَذٌّ، تَقَيَّلَهُ النعيمُ، كأَنَّما
مُسِحَت تَرائبُه بماءٍ مُذْهَبِ
Ezherî: Araplar “onda zayıflıktan bir **مَسْحَة** var” ve “onda şişmanlıktan ve güzellikten bir **مَسْحَة** var” der. Ve **الشيءُ المَمْسوحُ**: çirkin, uğursuz, yaratılışından değiştirilmiş olan. Ezherî: **مَسَحْتُ الناقةَ** ve **مَسَّحْتُها**: yani onu zayıflattım ve gerilettim.

Ve **المَسِيحُ**: kaba mendil. Ve **المَسيح**: arşın. Ve **المَسِيحُ** ve **المَسِيحةُ**: gümüşten parça. Ve tüysüz dirhem **مَسِيحٌ**.

Ve denir: **امْتَسَحْتُ السيفَ من غِمْده**: onu kınından çekip çıkardığımda. Selâme b. el-Hurşub, bir atı vasfederken dedi:
تَعادَى، من قوائِمها، ثَلاثٌ،
بتَحْجِيلٍ، وواحِدةٌ بَهِيمُ
كأَنَّ مَسيحَتَيْ وَرِقٍ عليها،
نَمَتْ قُرْطَيْهما أُذُنٌ خَديمُ
İbnü’s-Sikkît dedi: sanki rengi ve parıltısının güzelliğinden ona bir gümüş levha giydirilmiş demektir. Dedi: **نَمَتْ قُرْطَيْهما** sözü: iki **مَسيحَة**’den olan iki küpeyi yükseltti; gümüş, süs için yapılan şeydendir; bu, onun için daha saf olandır. Ve **أُذُنٌ خَديمٌ**: yani delinmiş. Ve Abdullah b. Selâme’den bunun benzeri okundu:
تَعْلى عليه مَسائحٌ من فِضَّةٍ،
وتَرى حَبابَ الماءِ غيرَ يَبِيسِ
Saçının saflığını ve kısalığını istedi; yani terleyince böyledir; ve terinden suyun ilk belirdiğini görürsün. Ve **المَسيح**: ter. Lebîd dedi:
فَراشُ المَسِيحِ كالجُمانِ المُثَقَّبِ
Ezherî: ter **مَسِيحاً** diye adlandırıldı; çünkü dökülünce silinir. Recez şairi dedi:
يا رَيَّها، وقد بَدا مَسِيحي،
وابْتَلَّ ثَوْبايَ من النَّضِيحِ

Ve **الأَمْسَحُ**: tüysüz kurt. Ve **الأَمْسَحُ**: tek gözlü, gözünde billur olmayan **الأَبْخَقُ**. Ve **الأَمْسَحُ**: seyahatinde dolaşan. Ve **الأَمْسَحُ**: yalancı. Ebû Bekir hadîsinde: “Onların üzerine **غارَةً مَسْحاءَ** ile baskın yap”; o, **مَسَحَهم يَمْسَحُهم**’dan **فَعْلاء**dır; onlara hafifçe uğrayıp yanlarında durmamak demektir.

Ebû Sa‘îd bazı haberlerde: “Bize muhalefet edene karşı yardımı ve koşana karşı intikamın **مَسْحَةَ**’sini umarız”; onun **مَسْحَتُها**’sı: onun alâmeti ve süsüdür; denildi ki: manası, boyunlarının **تُمْسَحُ** edilmesidir; yani koparılır.

Ve hadiste: “Yere **تَمَسَّحُوا** edin; çünkü o size karşı iyidir”; bununla teyemmümü istedi. Denildi ki: secdede araya engel koymaksızın alınlarla toprağı doğrudan temas ettirmeyi istedi; bu, vücûb değil, edep ve müstehab emri olur. İbn Abbâs hadîsinde: “Oğlan yetim olursa başını üstünden önüne doğru **امْسَحُوا** edin; babası varsa önünden ensesine doğru meshedin.” Dedi: Ebû Mûsâ “onu böyle yazılı buldum” dedi; “hadisi ve manasını bilmem” dedi.

Ve Hayber hadîsim var: “**بِمَساحِيهم ومَكاتِلِهم** ile çıktılar”; **المَساحِي**: **مِسْحاةٍ**’nın çoğuludur; o, demirden kürektir; mim ziyadedir; çünkü o, **السَّحْوِ**’dan, yani açma ve giderme’dendir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م س ح * * مَسَحَ * برأسه وبابه قطع و * تَمَسَّحَ * بالأرض و * مَسَحَ * الأرض يمْسَح بالفتح فيهما * مِسَاحَةً * بالكسر ذرعها و * مَسَحَهُ * بالسيف قطعه و * المَسِيحُ * عيسى عليه الصلاة والسلام والمسيح الكذاب الدجَّالُ و * المِسْحُ * بوزن المِلْح البِلاس والجمع * أَمْسَاحٌ * و * مُسُوحٌ * و * التِّمْسَاحُ * بوزن التِمثال من دواب الماء معروف

##### Türkçe

* م س ح * **مَسَحَ** başını; ve babı **قطع**’dır. Ve **تَمَسَّحَ** yer ile. Ve **مَسَحَ** yeri; her ikisinde de fetha ile **يمْسَح**. **مِسَاحَةً** (kesra ile): onu ölçtü. Ve **مَسَحَهُ** kılıç ile: onu kesti. Ve **المَسِيحُ**: İsa عليه الصلاة والسلام; ve yalancı mesih: **الدجَّالُ**. Ve **المِسْحُ**: **المِلْح** vezninde; **البِلاس**; cem‘i **أَمْسَاحٌ** ve **مُسُوحٌ**. Ve **التِّمْسَاحُ**: **التِمثال** vezninde; su hayvanlarından, bilinen.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

المسح، كالمنع: إمرارك اليد على الشيء السائل أو المتلطخ لإذهابه بذلك، كمسحك رأسك من الماء وجبينك من الرشح، كالتمسيح والتمسح، مسحه يمسحه مسحا، ومسحه، وتمسح منه وبه. وفي حديث فرس المرابط أن علفه وروثه ومسحا عنه، في ميزانه يريد مسح التراب عنه وتنظيف جلده. وفي لسان العرب: وقوله تعالى  وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين  فسره ثعلب فقال: نزل القرآن، بالمسح والسنة بالغسل، وقال بعض أهل اللغة: من خفض أرجلكم فهو على الجوار. وقال أبو إسحاق النحوي: الخفض على الجوار لا يجوز في كتاب الله عز وجل، وإنما يجوز ذلك في ضرورة الشعر، ولكن المسح على هذه القراءة كالغسل. ومما يدل على أنه غسل أن المسح على الرجل لو كان مسحا كمسح الرأس لم يجز تحديده إلى الكعبين كما جاز التحديد في اليدين إلى المرافق، قال الله عز وجل  وامسحوا برؤوسكم  ، بغير تحديد في القرآن، وكذلك في التيمم  فامءسحوا بوجوهكم وأيديكم منه  من غير تحديد، فهذا كله يوجب غسل الرجلين. وأما من قرأ وأرجلكم فهو على وجهين: أحدهما أن فيه تقديما وتأخيرا، كأنه قال: فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وأرجلكم إلى الكعبين وامسحوا برءوسكم، فقدم وأخر ليكون الوضوء ولاء شيئا بعد شيء. وفيه قول آخر، كأنه أراد: واغسلوا أرجلكم إلى الكعبين لأن قوله إلى الكعبين قد دل على ذلك كما وصفنا، وينسق بالغسل، كما قال الشاعر:
  ياليت زوجك قد غدا                      متقلدا سيفا ورمحا المعنى متقلدا أسيفا وحاملا رمحا,

  وفي الحديث أنه تمسح وصلى أي توضأ. قال ابن الأثير: يقال للرجل إذا توضأ: قد تمسح، والمسح يكون مسحا باليد وغسلا. ونقل شيخنا هذه العبارة بالاختصار ثم أتبعها بكلام أبي زيد وابن قتيبة ما نصه: قال أبو زيد: المسح في كلام العرب يكون إصابة البلل، ويكون غسلا، يقال مسحت يدي بالماء، إذا غسلتها، وتمسحت بالماء، إذا اغتسلت، وقال ابن قتيبة أيضا: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتوضأ بمد، فكان يمسح بالماء يديه ورجليه وهو لها غاسل قال: ومنه قوله تعالى  وامسحوا برؤوسكم وأرجلكم  المراد بمسح الأرجل غسلها. ويستدل بمسحه صلى الله عليه وسلم رجليه بأن فعله مبين بأن المسح مستعمل في المعنيين المذكورين، إذ لو لم يقل بذلك لزم القول بأن فعله عليه السلام بطريق الآحاد ناسخ للكتاب، وهو ممتنع. وعلى هذا فالمسح مشترك بين معنيين، فإن جاز إطلاق اللفظة الواحدة وإرادة كلا معنييها إن كانت مشتركة أو حقيقة في أحدهما مجازا في الآخر، كما هو قول الشافعي، فلا كلام. وإن قيل بالمنع فالعامل محذوف، والتقدير: وامسحوا بأرجلكم مع إرادة الغسل. ومن المجاز: المسح: القول الحسن من الرجل، وهو في ذلك ممن يخدعك به. مسحه بالمعروف، أي بالمعروف من القول وليس معه إعطاء، قاله النضر بن شميل. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يخدع بقوله ولا إعطاء. كالتمسيح. والمسح المشط. والماشطة. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يزين ظاهره ويموهه بالأكاذيب والزخارف. ومن المجاز: المسح: القطع: وقد مسح عنقه وعضده: قطعهما. وفي اللسان: مسح عنقه وبها، يمسح مسحا: ضربها، وقيل قطعها. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يضرب أعناق الذين لا ينقادون له. وقوله تعالى:  ردوها علي فطفق مسحا بالسوق والأعناق  يفسر بهما جميعا. وروى الأزهري عن ثعلب أنه قيل له: قال قطرب: يمسحها يبرك عليها فأنكره أبو العباس وقال: ليس بشيء. قيل له: فأيش هو عندك? فقال: قال الفراء وغيره: يضرب أعناقها وسوقها، لأنها كانت سبب ذنبه. قال الأزهري: ونحو ذلك قال الزجاج، قال: ولم يضرب سوقها ولا أعناقها إلا وقد أباح الله له ذلك، لأنه لا يجعل التوبة من الذنب بذنب عظيم. قال: وقال: قوم إنه مسح أعناقها وسوقها بالماء بيده. قال: وهذا ليس يشبه شغلها إياه عن ذكر الله، وإنما قال ذلك قوم لأن قتلها كان عندهم منكرا، وما أباحه الله فليس بمنكر، وجائز أن يبيح ذلك لسليمان عليه السلام في وقته ويحظره في هذا الوقت. قال ابن الأثير: وفي حديث سليمان عليه السلام فطفق مسحا بالسوق والأعناق قيل: ضرب أعناقها وعرقبها. يقال: مسحه بالسيف، أي ضربه، ومسحه بالسيف: قطعه. وقال ذو الرمة: ومستامة تستام وهي رخيصة تباع بساحات الأيادي وتمسح تمسح أي تقطع: والماسح: القتال. والمسح: أن يخلق الله الشيء مباركا أو ملعونا. قال المنذري: قلت لأبي الهيثم: بلغني أن عيسى إنما سمي مسيحا لأنه مسع بالبركة وسمي الدجال مسيحا لأنه ممسوح العين، فأنكره وقال: إنما المسيح ضد المسيح، يقال مسحه الله، أي خلقه خلقا مباركا حسنا، ومسحه الله أي خلقه خلقا قبيحا ملعونا. قلت: وهذا الذي أنكره أبو الهيثم قد قاله أبو الحسن القابسي: ونقله عنه أبو عمر الداني، وهو الوجه الثاني والثالث. وقول أبي الهيثم الرابع والخامس. والمسح: الكذب، قيل: وبه سمي المسيح الدجال لكونه أكذب خلق الله، وهو الوجه السادس، كالتمساح، بالفتح، أنشد ابن الأعرابي:

  قد غلب الناس بنو الطماح                      بالإفك والتكذاب والتمساح وفي المزهر للجلال، قال سلامة بن الأنباري في شرح المقامات: كل ما ورد عن العرب من المصادر على تفعال فهو بفتح التاء، إلا لفظتين: تبيان وتلقاء. وقال أبو جعفر النحاس في شرح المعلقات: ليس في كلام العرب اسم على تفعال إلا أربعة أسماء وخامس مختلف فيه، يقال تبيان، ولقلادة المرأة: تقصار، وتعشار وتبراك موضعان، والخامس تمساح، وتمسح أكثر وأفصح. كذا نقله شيخنا. فكلام ابن الأنباري في المصدرين، وكلام ابن النحاس في الأسماء ومن المجاز المسح: الضرب، يقال: مسحه بالسيف: أي ضربه. وقوله تعالى:  فطفق مسحا بالسوق والأعناق  ، قيل: ضرب أعناقها وعرقبها، وقد تقدم قريبا. ومنه: مسح أطراف الكتائب بسيفه. وقال الأزهري: المسيح: الماسح، وهو القتال، وبه سمي، كذا ذكره المصنف في البصائر. قلت: وهو قريب في المسح بمعنى القطع، وهو الوجه السابع. ومن المجاز المسح: الجماع وقد مسحها مسحا، ومتنها متنا: نكحها ومن المجاز: المسح: الذرع كالمساحة، بالكسر، يقال مسح الأرض مسحا ومساحة: ذرعها، وهو مساح. والمسح: أن تسير الإبل يومها، يقال سحت الإبل الأرض يومها دأبا، أي سارت فيها سيرا شديدأ. ومسح الناقة أيضا أن تتعبها وتدبرها وتهزلها، كالتمسيح، يقال مسحتها ومسحتها، قاله الأزهري، وهو مجاز. والمسح بالكسر: البلاس بكسر الموحدة وتفتح، ثوب من الشعر غليظ، كذا في التهذيب. وجمعه بلس، وسيأتي في السين، قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لذلة وهوانه وابتذاله، كالمسح الذي يفرش في البيت، قيل: وبه سمي كلمة الله أيضا للبسة البلاس الأسود تقشفا. فهما وجهان ذكرهما المصنف في البصائر. والمسح: الجادة من الأرض، قيل وبه سمي المسيح، لأنه سالكها، قاله المصنف في البصائر. مسوح، وهو الجمع الكثير، وفي القليل أمساح. قال أبو ذؤيب:
  ثم شربن بنبط والجمـال كـأ                      ن الرشح منهن بالآباط أمساح قال السكري: يقول تسود جلودها على العرق، كأنها مسوح. ونبط: موضع. والمسح بالتحريك: احتراق باطن الركبة لخشونة الثوب، وفي نسخة: من خشنة الثوب. أو هو اصطكاك الربلتين، هو مس باطن إحدى الفخذين باطن الأخرى، فيحدث لذلك مشق وتشقق، والربلة بالفتح وسكون الموحدة وفتحها: باطن الفخذ، كما سيأتي. وفي بعض النسخ الركبتين وهو خطأ. قال أبو زيد: إذا كان إحدى ربلتي الرجل تصيب الأخرى قيل. مشق مشقا. ومسح، بالكسر، مسحا، والنعت امسح، وهي مسحاء، رسحاء، وقوم مسح رسح. وقال الأخطل:
  دسم العمائم مسح لا لحوم لهـم                      إذا أحسوا بشخص نابىء أسدوا

  وفي حديث اللعان أن النبي صلى الله عليه وسلم قال في ولد الملاعنة: إن جاءت به ممسوح الأليتين، قال شمر: الذي لزقت أليتاه بالعظم ولم يعظما. وقيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه معيوب بكل عيب قبيح. والمسيح: عيس بن مريم صلى الله تعالى عليه وعلى نبينا وسلم، لبركته، أي لأنه مسح بالبركة، قاله شمر، وقد أنكره أبو الهيثم، كما سيأتي، أو لأن جبريل مسحه بالبركة، وهو قوله تعالى:  وجعلني مباركا أينما كنت  ولأن الله مسح عنه الذنوب. وهذان القولان من كتاب دلائل النبوة لأبي نعيم: وقال الراغب: سمي عيسى بالمسيح لأنه مسحت عنه القوة الذميمة من الجهل والشره والحرص وسائر الأخلاق الذميمة، كما أن الدجال مسحت عنه القوة المحمودة من العلم والعقل والحلم والأخلاق الحميدة. وذكرت في اشتقاقه خمسين قولا في شرحي لمشارق الأنوار النبوية للصاغاني. وشرحه المسمى بشوارق الأسرار العلية، وليس بمشارق القاضي عياض، كما توهمه بعض. وسبق للمصنف كلام مثل هذا في ساح، وذكر هناك أنه أوردها في شرحه لصحيح البخاري، فلعله المراد من قوله وغيره كما لا يخفى. قلت: وقد أوصله المصنف في بصائر ذوي التمييز في لطائف كتاب الله العزيز، مجلدان، إلى ستة وخمسين قولا، منها ما هو مذكور هنا في أثناء المادة، وقد أشرنا إليه، ومنها ما لم يذكره. وتأليف هذا الكتاب بعد تأليف القاموس، لأني رأيته قد أحال في بعض مواضعه عليه. قال فيه: واختلف في اشتقاق المسيح، في صفة نبي الله وكلمته عيسى، وفي صفة عدو الله الدجال أخزاه الله، على أقوال كثيرة تنيف على خمسين قولا. وقال ابن دحية الحافظ في كتابه مجمع البحرين في فوائد المشرقين والمغربين: فيها ثلاثة وعشرون قولا، ولم أر من جمعها قبلي ممن رحل وجال، ولقي الرجال. انتهى نص ابن دحية. قال: الفيروز آباذى: فأضفت إلى ما ذكره الحافظ من الوجوه الحسنة والأقوال البديعة، فتمت بها خمسون وجها. وبيانه أن العلماء اختلفوا في اللفظة، هل هي عربية أم لا. فقال بعضهم: سريانية، وأصلها مشيحا، بالشين المعجمة، فعربتها العرب، وكذا ينطق بها اليهود، قاله أبو عبيد، وهذا القول الأول. والذين قالوا إنها عربية اختلفوا في مادتها، فقيل: من س-ي-ح، وقيل: من م-س-ح، ثم اختلفوا، فقال الأولون مفعل، من ساح يسيح، لأنه يسيح في بلدان الدنيا وأقطارها جميعها، أصلها مسيح فأسكنت الياء ونقلت حركتها إلى السين، لاستثقالهم الكسرة على الياء وهذا القول الثاني وقال الآخرون: مسيح مشتق من مسح، إذا سار في الأرض وقطعها، فعيل بمعنى فاعل. والفريق بين هذا وما قبله أن هذا يختص بقطع الأرض وذاك بقطع جميع البلاد، وهذا الثالث. ثم سرد الأقوال كلها، ونحن قد أشرنا إليها هنا على طريق الاستيفاء ممزوجة مع قول المصنف في الشرح، وما لم نجد لها مناسبة ذكرناها في المستدركات لأجل تتميم القصود وتعميم الفائدة. والمسيح: الدجال لشؤمه، ولا يجوز إطلاقه عليه إلا مقييدا فيقال المسيح الدجال، وعند الإطلاق إنما ينصرف لعيسى عليه السلام، كما حققه بعض العلماء. أو هو، أي الدجال، مسيح كسكين، رواه بعض المحدثين. قال الأثير: قال أبو الهيثم: إنه الذي مسح خلفه، أي شوه. قال: وليس بشيء. والمسيح والمسيحة: القطعة من الفضة، عن الأصمعي، قيل: وبه سمي عيسى عليه السلام لحسن وجهه. ذكره ابن السيد في الفرق. وقال سلمة بن الخرشب يصف فرسا:
  تعادى من قوائمها ثلاث                      بتحجيل وواحدة بـهـيم
  كأن مسيحتي ورق عليها                      نمت قرطيهما أذن خذيم

  قال ابن السكيت: يقول كأنما ألبست صفيحة فضة من حسن لونها وبريقها، وقوله نمت قرطيهما، أي نمت القرطين اللذين من المسيحتين، أي رفعتهما، وأراد أن الفضة مما تتخذ للحلي، وذلك أصفى لها. والمسيح: العرق: قال لبيد:
  فراش المسيح كالجمان المثقب وقال الأزهري: سمي العرق مسيحا لأنه يمسح إذا صب. قال الراجز:
  يا ريها وقد بدا مسيحي                      وابتل ثوباي من النضيح وخصه المصنف في البصائر بعرق الخيل، وأنشد:
  وذا الجياد فضن بالمسيح قال: وبه سمي المسيح. والمسيح: الصديق بالعبرانية، وبه سمي عيسى عليه السلام، قاله إبراهيم النخعي، والأصمعي، وابن الأعرابي، قال ابن سيده: سمي بذلك لصدقه. ورواه أبو الهيثم كذلك، ونقله عنه الأزهري. قال أبو بكر: واللغويون لا يعرفون هذا. قال: ولعل هذا كان يستعمل في بعض الأزمان فدرس فيما درس من الكلام قال: وقال الكسائي: وقد درس من كلام العرب كثير. وقال الأزهري: أعرب اسم المسيح في القرآن على مسيح، وهو في التوراة مشيحا فعرب وغير، كما قيل موسى وأصله موشي.ومن المجاز عن الأصمعي: المسيح الدرهم الأطلس، هكذا في الصحاح والأساس، وهو الذي لا نقش عليه. وفي بعض النسخ الأملس قيل: وبه سمي المسيح، وهو مناسب للأعور الدجال، إذ أحد شقي وجهه ممسوح. المسيح: الممسوح بمثل الدهن، قيل: وبه سمي عيسى عليه السلام، لأنه خرج من بطن أمه ممسوحا بالدهن أو كأنه ممسوح الرأس، أو مسح عند ولادته بالدهن، فهي ثلاثة أوجه أشار إليها المصنف في البصائر. والمسيح أيضا: الممسوح باللبركة، قيل: وبه سمي عيسى عليه السلام، لأنه مسح بالبركة، وقد تقدم. والمسيح: الممسوح بالشؤم، قيل: وبه سمي الدجال. ومن المجاز المسيح هو الرجل الكثير السياحة، قيل وبه سمي عيسى عليه السلام، لأنه مسح الأرض بالسياحة. وقال ابن السيد: سمي بذلك لجولانه في الأرض. وقال ابن سيده: لأنه كان سائحا في الأرض لايستقر، كالمسيح، كسكين، راجع للذي يليه، وهو يصلح أن يكون تسمية لعيسى عليه السلام، كما يصلح لتسمية الدجال، لأن كلا منهما يسيح في الأرض دفعة، كما هو معلوم، وإن كان كلام المصنف يوهم أن المشدد يختص بالدجال، كمامر. فقد جوز السيوطي الأمرين في التوشيح، نقله شيخنا. ومن المجاز: المسيح: الرجل الكثير الجماع، كالماسح، وقد مسحها يمسحها، إذا نكحها، قيل: وبه سمي المسيح الدجال، قاله ابن فارس. ومن المجاز المسيح هو الرجل الممسوح الوجه، ليس على أحد شقي وجهه عين ولا حاجب، والمسيح الدجال منه على هذه الصفة، وقيل سمي بذلك لأنه ممسوح العين. وقال الأزهري: المسيح: الأعور، وبه سمي الدجال. ونحو ذلك قال أبو عبيد. والمسيح: المنديل الأخشن، لكونه يمسح به الوجه، أو لكونه يمسك الوسخ. قيل: وبه سثمي المسيح الدجال، لاتساخه بدرن الكفر والشرك، قاله المصنف. والمسيح: الكذاب، كالماسح، والممسح وأنشد:
  إني إذا عن معن متـيح                      ذا نخوة أو جدل بلندح
  أو كيذبان ملذان ممسح

  والتمسح، وهذا عن اللحياني، بكسر أولهما، والأمسح وعن ابن سيده: المسحاء: الأرض المستوية ذات حصى صغار لا نبات فيها، والجمع مساح ومساحي غلب فكسر تكسير الأسماء. ومكان أمسح. والمسحاء: الأرض الرسحاء. قال ابن شميل: المسحاء: قطعة من الأرض مستوية جرداء كثيرة الحصى، ليس فيها شجر ولا نبت، غليظة جلد، تضرب إلى الصلابة، مثل صرحة المربد، وليست بقف ولا سهلة. ومكان أمسح. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لعدم خيره وعظم ضيره، قاله المصنف في البصائر. وقال الفراء: يقال مررت بخريق من الأرض بين مسحاوين. والخريق: الأرض التي توسطها النبات. وقال أبو عمرو: المسحاء: الأرض الحمراء، والوحفاء: السوداء. والمسحاء: المرأة قدمها مستوية لا أخمص لها، ورجل أمسح القدم. وفي صفة النبي صلى الله عليه وسلم مسيح القدمين، أراد أنهما ملساوان لينتان ليس فيهما تكسر ولا شقاق، إذا أصابهما الماء نبا عنهما. قيل: وبه سمي المسيح عيسى، لأنه لم يكن لرجله أخمص، نقل ذلك عن ابن عباس رضي الله عنهما. والمسحاء: المرأة التي مالثدييها حجم. والمسحاء: العوراء. والذي في التهذيب: المسيح: الأعور، قيل: وبه سمي المسيح الدجال. والمسحاء: البخقاء التي لا تكون عينها ملوزة، هكذا عندنا في النسخ بالميم واللام والزاي، وفي بعض الأمهات بلورة بكسر الموحدة وشد اللام وبعد الواو راء. والمسحاء: السيارة في سياحتها والرجل أمسح. والمسحاء: الكذابة، والرجل أمسح. ووتخصيص المرأة بهذه المعاني غير الأولين غير ظاهر، وإحالة أوصاف الإناث على الذكور خلاف القاعدة، كما صرح به شيخنا ومن المجاز: تماسحا، إذا تصادقا، أو تماسحا إذا تبايعا فتصافقا وتحالفا: وماسحا، إذا لاينا في القول غشا، أي والقلوب غير صافية، وهو المداراة. ومنه قولهم: غضب فماسحته حتى لان، أي داريته. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، كذا في المحكم. قال المصنف في البصائر: لأنه يقول خلاف ما يضمر. والتمسح والتمساح، بكسرهما، من الرجال: المارد الخبيث، والكذاب الذي لا يصدق أثره، يكذبك من حيث جاء. والتمسح: المداهن المداري الذي يلاينك بالقول وهو يغشك. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يغش ويداهن. والتمسح كأنه مقصور من التمساح، وهو خلق كالسلحفاة ضخم، وطوله نحو خمسة أذرع وأقل من ذلك يخطف الإنسان والبقر ويغوص به في الماء فيأكله، وهو من دواب البحر يكون بنيل مصر وبنهر مهران، وهو نهر السند. وبهذا استدلوا أن بينهما اتصالا، على ما حققه أهل التاريخ. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لضرره وإيذائه، قاله المصنف في البصائر. والمسيحة: الذؤابة، وقيل: هي ما ترك من الشعر فلم يعالج بدهن ولا بشيء. وقيل المسيحة من رأس الإنسان: مابين الأذن والحاجب، يتصعد حتى يكون دون اليافوخ. وقيل: هو ما وقعت عليه يد الرجل إلى أذنه من جوانب شعره، قال:
  مسائح فودى رأسه مسبـغـلة                      جرى مسك دارين الأحم خلالها

  وقيل: المسائح: موضع يد الماسح. ونقل الأزهري عن الأصمعي: المسائح: الشعر. وقال شمر: وهي ما مسحت من شعرك في خدك ورأسك، وفي حديث عمار  أنه دخل عليه وهو يرجل مسائح من شعره  ، قيل هي الذوائب وشعر جانبي الرأس قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يأتي آخر الزمان، تشبيها بالذوائب، وهي ما نزل من الشعر على الظهر، قاله المصنف في البصائر. والمسيحة: القوس الجيدة. ج مسائح قال أبو الهيثم الثعلبي:
  لنا مسائح زور في مراكضها                      لين وليس بها وهن ولا رقق قيل: وبه سمي المسيح عيسى، لقوته وشدته واعتداله ومعدلته، كذا قاله المصنف في البصائر. والمسيحة: واد قرب مر الظهران. ومن المجاز عليه مسحة، بالفتح، من جمال، ومسحة ملك، أي أثر ظاهر منه قال شمر: العرب تقول: هذا رجل عليه مسحة جمال ومسحة عتق وكرم، ولا يقال ذلك إلا في المدح. قال: ولا يقال عليه مسحة قبح. وقد مسح بالعتق والكرم مسحا. قال الكميت:
  خوادم أكفاء عليهن مـسـحة                      من العتق أبداها بنان ومحجر

  أو به مسحة من هزال وسمن، نقله الأزهري عن العرب، أي شيء منه. وذو المسحة جرير بن عبد الله ابن جابر بن مالك بن النضر أبو عمرو البجلي رضي الله عنه. وفي الحديث عن اسماعيل بن قيس قال:  سمعت جريرا يقول ما رآني رسول الله صلى الله عليه وسلم منذ أسلمت إلا تبسم في وجهي، قال: ويطلع عليكم رجل من خيار ذي يمن على وجهه مسحة ملك  . وهذا الحديث في النهاية لابن الأثير  يطلع عليكم من هذا الفج رجل من خير ذي يمن، عليه مسحة ملك  فطلع جرير بن عبد الله، كذا في اللسان. وعن أبي عبيد المسوح: الذهاب في الأرض، وقد مسح في الأرض مسوحا إذا ذهب، والصاد لغة فيه، قيل: وبه سمي المسيح الدجال. وتل ماسح: ع بقنسرين. وامتسح السيف من غمده، إذا استله. والأمسوح، بالضم: كل خشبة طويلة في السفينة وجمعه الأماسيح. ومن المجاز: هو يتمسح به، أي يتبرك به لفضله وعبادته، كأنه يتقرب إلى الله تعالى بالدنو منه، ويتمسح بثوبه أي يمر ثوبه على الأبدان فيتقرب به إلى الله تعالى، قيل وبه سمي المسيح عيسى، قاله الأزهري. ومن المجاز: فلان يتمسح أي لا شيء معه، كأنه يمسح ذراعيه، قيل: وبه سمي المسيح الدجال الإفلاسه عن كل خير وبركة. ومما يستدرك عليه: مسح الله عنك ما بك، أي أذهب، قد جاء في حديث الدعاء للمريض. والماسح من الضاغط، إذا مسح المرفق الإبط من غير أن يعركه عركا شديدا. وإذا أصاب المرفق طرف كركرة البعير فأدماه قيل: به حاز، وإن لم يدمه قيل: به ماسح، كذا في الصحاح. وخصي ممسوح، إذا سلتت مذاكيره. والمسح: نقص وقصر في ذنب العقاب، قيل: وبه سمي المسيح الدجال، ذكره المصنف في البصائر، كأنه سمي به لنقصه وقصر مدته. وعضد ممسوحة: قليلة اللحم، وقيل: سمي المسيح لأنه كان يمسح بيده على العليل والأكمه والأبرص فيبرئه بإذن الله تعالى. وروي عن ابن عباس أنه كان لايمسح بيده ذا عاهة إلا برأ. وقيل: سمي عيسى مسيحا اسم خصه الله به، ولمسح زكريا إياه، قاله أبو إسحاق الحربي في غريبه الكبير. وروي عن أبي الهيثم أنه قال: المسيح بن مريم الصديق، وضد الصديق المسيح الدجال، أي الضليل الكذاب، خلق الله المسيحين، أحدهما ضد الآخر، فكان المسيح ابن مريم يبرىء الأكمه والأبرص ويحيي الموتى بإذن الله، وكذلك الدجال يحيي الميت ويميت الحي وينشىء السحاب وينبت النبات بإذن الله، فهما مسيحان. وفي الحديث أما مسيح الضلالة فكذا فدل هذا الحديث على أن عيسى مسيح الهدى، وأن الدجال مسيح الضلالة. والأمسح من الأرض المستوي، والجمع الأماسح. وقال الليث: الأمسح من المفوز كالأملس والماسح: القتال، قاله الأزهري؛ وبه سمي المسيح الدجال، على قول. والشيء الممسوح: القبيح المشؤم المغير عن خلقته. والمسيح: الذراع، قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يذرع الأرض بسيره فيها. والأمسح: الذئب الأزل المسرع، قيل: وبه سمي المسيح الدجال لخبثه وسرعة سيره ووثوبه. ومن المجاز في حديث أبي بكر أغر عليهم غارة مسحاء هو فعلاء من مسحهم يمسحهم، إذا مر بهم مرا خفيفا لا يقيم فيه عندهم. وفي المحكم: مسحت الإبل الأرض: سارت فيها سيرا شديدا، قيل: وبه سمي المسيح، لسرعة سيره. والمسيح أيضا الضليل، ضد الصديق، وهو من الأضداد، وبه سمي الدجال، لضلالته، قاله أبو الهيثم. ويقال مسح الناقة، إذا هزلها وأدبرها وضعفها. قيل وبه سمي الدجال، كأنه لوحظ فيه أن

  منتهى أمره إلى الهلاك والدبار. ويقال: مسح سيفه، إذا سله من غمده. قيل: وبه سمي الدجال، لشهره سيوف البغي والعدوان. وقيل: سمي المسيح عيسى لحسن وجهه والمسيح هو الحسن الوجه الجميل. وقال أبو عمر المطرز: المسيح السسيف. وقال غيره: المسيح المكاري. وقال قطرب: يقال مسح الشيء، إذا قال له: بارك الله عليك. وفي مفردات الراغب: روي أن الدجال كان ممسوح اليمنى، وأن عيسى كان ممسوح اليسرى، انتهى. وقيل: سمي المسيح لأنه كان يمشي على الماء كمشيه على الأرض. وقيل: المسيح: الملك. وهذان القولان من العيني في تفسيره. وقيل: لما مشى عيسى على الماء قال له الحواريون: بم بلغت? قال: تركت الدنيا لأهلها فاستوى عندي بر الدنيا وبحرها. كذا في البصائر. وعن أبي سعيد: في بعض الأخبار نرجو النصر على من خالفنا، ومسحة النقمة على من سعى. مسحتها: آيتها وحليتها. وقيل: معناه أن أعناقهم تمسح، أي تقطف. وسرنا في الأماسيح، وهي السباسب الملس. ومن المجاز تمسح للصلاة: توضأ. وفي الحديث أنه تمسح وصلى أي توضأ. قال ابن الأثير: يقال للرجل إذا توضأ: قد تمسح. والمسح يكون مسحا باليد وغسلا. ومسح البيت: الطواف. وفي الحديث: تمسحوا بالأرض فإنها بكم برة، أراد به التيمم، وقيل: أراد مباشرة ترابها بالجباه في السجود من غير حائل. والخيل تمسح الأرض بحوافرها. وماسحه: صافحه، والتقوا فتماسحوا: تصافحوا. وماسحه: عاهده. ومسح القوم قتلا: أثخن فيهم. ومسح أطراف الكتائب بسيفه. وكتب على الأطراف الممسوحة. وكل ذلك من المجاز. وما سوح: قرية من قرى حسبان من الشام نسب إليها جماعة من المحدثين. وأبو علي أحمد بن علي المسوحي بالضم، من كبار مشايخ الصوفية صحب السري، وسمع ذا النون، وعنه جعفر الخلدي. وتميم بن مسيح، كزبير، يروي عن علي رضي الله عنه، وعنه ذهل بن أوس. وعبد العزيز بن مسيح، روى حديث قتادة.تهى أمره إلى الهلاك والدبار. ويقال: مسح سيفه، إذا سله من غمده. قيل: وبه سمي الدجال، لشهره سيوف البغي والعدوان. وقيل: سمي المسيح عيسى لحسن وجهه والمسيح هو الحسن الوجه الجميل. وقال أبو عمر المطرز: المسيح السسيف. وقال غيره: المسيح المكاري. وقال قطرب: يقال مسح الشيء، إذا قال له: بارك الله عليك. وفي مفردات الراغب: روي أن الدجال كان ممسوح اليمنى، وأن عيسى كان ممسوح اليسرى، انتهى. وقيل: سمي المسيح لأنه كان يمشي على الماء كمشيه على الأرض. وقيل: المسيح: الملك. وهذان القولان من العيني في تفسيره. وقيل: لما مشى عيسى على الماء قال له الحواريون: بم بلغت? قال: تركت الدنيا لأهلها فاستوى عندي بر الدنيا وبحرها. كذا في البصائر. وعن أبي سعيد: في بعض الأخبار نرجو النصر على من خالفنا، ومسحة النقمة على من سعى. مسحتها: آيتها وحليتها. وقيل: معناه أن أعناقهم تمسح، أي تقطف. وسرنا في الأماسيح، وهي السباسب الملس. ومن المجاز تمسح للصلاة: توضأ. وفي الحديث أنه تمسح وصلى أي توضأ. قال ابن الأثير: يقال للرجل إذا توضأ: قد تمسح. والمسح يكون مسحا باليد وغسلا. ومسح البيت: الطواف. وفي الحديث: تمسحوا بالأرض فإنها بكم برة، أراد به التيمم، وقيل: أراد مباشرة ترابها بالجباه في السجود من غير حائل. والخيل تمسح الأرض بحوافرها. وماسحه: صافحه، والتقوا فتماسحوا: تصافحوا. وماسحه: عاهده. ومسح القوم قتلا: أثخن فيهم. ومسح أطراف الكتائب بسيفه. وكتب على الأطراف الممسوحة. وكل ذلك من المجاز. وما سوح: قرية من قرى حسبان من الشام نسب إليها جماعة من المحدثين. وأبو علي أحمد بن علي المسوحي بالضم، من كبار مشايخ الصوفية صحب السري، وسمع ذا النون، وعنه جعفر الخلدي. وتميم بن مسيح، كزبير، يروي عن علي رضي الله عنه، وعنه ذهل بن أوس. وعبد العزيز بن مسيح، روى حديث قتادة.

##### Türkçe

**المسح**; **المنع** gibi: elini, akıcı veya bulaşmış şeyin üzerine, bununla onu gidermek için sürmendir; suyu başından silmen ve teri alnından silmen gibi; **التمسيح** ve **التمسح** gibi. Onu sildi, onu siler, silme; ve onu sildi; ve ondan ve onunla **تمسح** etti. Ve bağlı atın hadîsinde: “Onun yemi, dışkısı ve ondan **مسحا** (da) onun mizanındadır” (vardır); onunla, toprağı ondan silmeyi ve derisini temizlemeyi ister.

Ve **لسان العرب**’da: Yüce Allah’ın sözü: **وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين**; bunu Sa‘leb tefsir etti de dedi ki: Kur’ân **بالمسح** ile indi, sünnet **بالغسل** ile (indi). Ve dil ehlinden bazıları dedi ki: **أرجلكم**’ü cerreden kimse, o **على الجوار** üzerinedir. Ve nahivci Ebû İshâk dedi ki: **الخفض على الجوار** Yüce Allah’ın kitabında câiz olmaz; ancak bu, şiirin zaruretinde câiz olur; fakat bu kıraatte **المسح** yıkama gibidir. Ve onun yıkama olduğuna delâlet eden şeylerdendir ki: ayak üzerine meshetme, başı meshetme gibi bir meshetme olsaydı, onu topuklara kadar sınırlandırmak câiz olmazdı; nitekim ellerde dirseklere kadar sınırlandırma câiz oldu. Yüce Allah dedi ki: **وامسحوا برؤوسكم**; Kur’ân’da sınırlandırma olmaksızın. Ve yine teyemmümde: **فامءسحوا بوجوهكم وأيديكم منه**; sınırlandırma olmaksızın. İşte bu bütün bunlar, iki ayağın yıkanmasını gerekli kılar.

Ama **وأرجلكم** okuyan kimse ise, o iki vecih üzerinedir: Birincisi: onda takdim ve te’hîr vardır; sanki şöyle demiştir: “Yüzlerinizi ve ellerinizi dirseklere kadar ve ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın; ve başlarınızı meshedin”; takdim etti ve te’hîr etti ki abdest, bir şeyin ardından bir şey olarak peş peşe olsun. Ve onda başka bir söz (daha) vardır: sanki şunu murad etti: “Ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın”; çünkü **إلى الكعبين** sözü, bizim vasfettiğimiz üzere buna delâlet etmiştir; ve yıkama ile atfedilir; şairin dediği gibi:

ياليت زوجك قد غدا                      متقلدا سيفا ورمحا
المعنى متقلدا أسيفا وحاملا رمحا,

Ve hadîste: “**تمسح** etti ve namaz kıldı” yani abdest aldı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Adam abdest aldığında ona denir ki: “**تمسح** etti”; ve **المسح**, elle meshetme de olur, yıkama da olur. Şeyhimiz bu ibareyi ihtisar ile nakletti, sonra onu Ebû Zeyd ve İbn Kuteybe’nin sözüyle tâkip etti; nassı şudur: Ebû Zeyd dedi ki: **المسح** Arapların كلامında ıslaklığa isabet etmek olur, yıkama da olur; “Elimi su ile **مسحت**” denir; onu yıkadığım zaman. Ve “Su ile **تمسحت**” (denir); yıkandığım zaman. Ve İbn Kuteybe de dedi ki: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم bir **مد** ile abdest alırdı; su ile ellerini ve ayaklarını **يمسح** ederdi; hâlbuki o, onları yıkayan idi. Dedi ki: Bundan, Yüce Allah’ın sözü: **وامسحوا برؤوسكم وأرجلكم**; ayakları meshetmekten murad, onları yıkamaktır. Ve onun صلى الله عليه وسلم ayaklarını meshetmesiyle istidlâl edilir; çünkü onun fiili, **المسح**’ın zikredilen iki mânada kullanılmış olduğuna açıklayıcıdır; zira bununla söylenmezse, onun عليه السلام fiilinin âhâd yoluyla kitabı neshettiğini söylemek lâzım gelir; bu ise mümtenidir. Buna göre **المسح**, iki mânâ arasında müşterektir: Eğer müşterek ise yahut ikisinden birinde hakikat, ötekinde mecaz olarak, tek lafzı ıtlak edip iki mânasının ikisini de murad etmek câiz olursa—Şâfiî’nin sözü budur—söz yoktur. Eğer men‘ ile söylenirse, âmildir mahzûftur; takdir: “**وامسحوا بأرجلكم**” (dır), yıkamayı murad ederek.

Mecazdandır: **المسح**: adamdan güzel söz; ve o, bununla seni aldatan kimselerdendir. “Onu **مسحه بالمعروف**” yani sözden olan **المعروف** ile; yanında verme yoktur; bunu Nadr b. Şümeyl söyledi. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; çünkü söz ile aldatır, verme yoktur. **التمسيح** gibi.

Ve **المسح**: tarak. Ve saç tarayan kadın. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; çünkü dışını süsler ve onu yalanlar ve süslemelerle boyar.

Mecazdandır: **المسح**: kesme; “Onun boynunu ve pazusunu **مسح** etti”: ikisini kesti. Ve **اللسان**’da: “Boynunu ondan ve onunla **مسح** etti; **يمسح** **مسحا**”: onu vurdu; ve denildi: onu kesti. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; çünkü ona boyun eğmeyenlerin boyunlarını vurur. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ردوها علي فطفق مسحا بالسوق والأعناق**; ikisiyle de tefsir edilir.

Ezherî, Sa‘leb’den rivayet etti ki ona denildi: Kutrub dedi ki: “Onu **يمسحها**: üzerine çöker”; Ebû’l-‘Abbâs bunu inkâr etti ve dedi ki: “Bir şey değildir.” Ona denildi: “Peki senin yanında o nedir?” Dedi ki: Ferrâ ve başkaları dedi ki: “Onların boyunlarını ve inciklerini vurur”; çünkü onlar onun günahının sebebi idi. Ezherî dedi ki: Zecâc da bunun benzerini söyledi; dedi ki: “Onların inciklerini ve boyunlarını vurmadı, ancak Allah ona bunu helâl kılmış iken; çünkü günahın tevbesini büyük bir günahla kılmaz.” Dedi ki: Ve dedi ki: “Bir kavim, onun boyunlarını ve inciklerini eliyle su ile meshettiğini söyledi.” Dedi ki: “Bu, onların onu Allah’ı zikretmekten alıkoymasına benzemez; bunu ancak bir kavim söyledi; çünkü onları öldürmek onların yanında münker idi; Allah’ın mubah kıldığı şey münker değildir; ve câizdir ki bunu Süleyman عليه السلام için kendi vaktinde mubah kılsın ve bu vakitte onu yasaklasın.”

İbnü’l-Esîr dedi ki: Süleyman عليه السلام hadîsinde: **فطفق مسحا بالسوق والأعناق**; denildi: onların boyunlarını ve aşilini vurdu. Denir: “Onu kılıçla **مسحه**” yani onu vurdu; ve “Onu kılıçla **مسحه**”: onu kesti. Zü’r-Rumme dedi ki:

ومستامة تستام وهي رخيصة
تباع بساحات الأيادي وتمسح

“**تمسح**” yani kesilir. Ve **الماسح**: savaşçı. Ve **المسح**: Allah’ın şeyi mübarek veya lânetli olarak yaratmasıdır. Münzirî dedi ki: Ebû’l-Heysem’e dedim: Bana ulaştı ki Îsâ ancak **مسيحا** diye isimlendirildi; çünkü bereketle meshedildi; ve Deccâl **مسيحا** diye isimlendirildi; çünkü gözü silinmiştir; bunu inkâr etti ve dedi ki: **المسيح** ancak **المسيح**’ın zıddıdır; “Allah onu **مسحه**” denir; yani onu mübarek, güzel bir yaratılışla yarattı; ve “Allah onu **مسحه**” yani onu çirkin, lânetli bir yaratılışla yarattı. Dedim: Ebû’l-Heysem’in inkâr ettiği bu şeyi Ebû’l-Hasen el-Kâbisî söylemiştir; Ebû ‘Ömer ed-Dânî onu ondan nakletmiştir; bu, ikinci ve üçüncü veçhtir. Ebû’l-Heysem’in sözü dördüncü ve beşinci (veçhtir).

Ve **المسح**: yalan. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; Allah’ın mahlûkatının en yalancısı olması sebebiyle; bu altıncı veçhtir. **التمساح** gibi; فتح ile. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

قد غلب الناس بنو الطماح
بالإفك والتكذاب والتمساح

Ve Celâl’in **المزهر**’inde: Selâme b. el-Enbârî, **شرح المقامات**’ta dedi ki: Araplardan **تفعال** vezninde gelen masdarlardan her ne vârid olduysa, **التاء**’nın fethi iledir; iki lafız müstesna: **تبيان** ve **تلقاء**. Ve Ebû Ca‘fer en-Nehhâs, **شرح المعلقات**’ta dedi ki: Arapların كلامında **تفعال** üzerinde isim yoktur; ancak dört isim ve beşinci, onda ihtilâf edilmiştir: **تبيان** denir; ve kadının gerdanlığına: **تقصار**; ve **تعشار** ve **تبراك** iki yerdir; ve beşinci **تمساح**’tır; ve **تمسح** daha çok ve daha fasîhtir. Şeyhimiz bunu böyle nakletti. Öyleyse İbnü’l-Enbârî’nin sözü iki masdar hakkındadır; İbnü’n-Nehhâs’ın sözü isimler hakkındadır.

Ve mecazdan **المسح**: vurma; denir: “Onu kılıçla **مسحه**” yani onu vurdu. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فطفق مسحا بالسوق والأعناق**; denildi: onların boyunlarını ve aşillerini vurdu; az önce geçti. Ve ondan: “Taburların uçlarını kılıcıyla **مسح** etti.”

Ezherî dedi ki: **المسيح**: **الماسح**; o, savaşçıdır; ve bununla isimlendirildi; musannif bunu **البصائر**’de böyle zikretti. Dedim: Bu, **المسح**’ın kesme mânasına yakındır; bu yedinci veçhtir.

Ve mecazdan **المسح**: cinsel birleşme; “Onu **مسحها مسحا** etti” ve “Onun sırtını **متنها متنا** etti”: onunla cinsel ilişkide bulundu.

Ve mecazdan: **المسح**: ölçme; **المساحة** gibi, kesre ile. Denir: “Yeri **مسحا** ve **مساحة** olarak **مسح** etti”: onu ölçtü; ve o, **مساح**’tır.

Ve **المسح**: develerin gün boyu yürümesidir. Denir: “Develer yeri gün boyu **سحت** etti, âdet üzere” yani onda şiddetli bir yürüyüşle yürüdü. Ve dişi devenin **مسح**’ı da: onu yormandır, onu zayıflatmandır ve onu inceltmendir; **التمسيح** gibi. Denir: “Onu **مسحتها** ve **مسحتها**”; bunu Ezherî söyledi; ve o mecazdır.

Ve kesre ile **المسح**: **البلاس**; **الموحدة**’nın kesresiyle ve fethiyle; kıldan kalın bir elbise; **التهذيب**’te böyledir. Çoğulu **بلس**’tur; ve **السين**’de gelecektir. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; zilleti, horluğu ve bayağılığı sebebiyle; evde serilen **المسح** gibi. Denildi: ve bununla “Allah’ın kelimesi” de isimlendirildi; siyah **البلاس**’ı zühd için giymesi sebebiyle. Bunlar iki veçhtir; musannif bunları **البصائر**’de zikretti.

Ve **المسح**: yerin ana yolu. Denildi: ve bununla **المسيح** isimlendirildi; çünkü onu izleyendir; musannif bunu **البصائر**’de söyledi. **مسوح**; bu, çokluk cem‘idir; azda **أمساح**.

Ebû Züeyb dedi ki:

ثم شربن بنبط والجمـال كـأ
ن الرشح منهن بالآباط أمساح

Sükkerî dedi ki: der ki: terden derileri kararır; sanki onlar **مسوح**’tur. Ve **نبط**: bir yerdir.

Hareke ile **المسح**: elbisenin kabalığı sebebiyle dizin içinin yanmasıdır; bir nüshada: elbisenin kabalığından. Yahut o, iki baldırın sürtüşmesidir; o, bir uyluğun içinin öteki uyluğun içine sürtmesidir; bununla bir yarılma ve çatlama meydana gelir. Ve **الربلة**; **الموحدة**’nın fethi ve sükûnu ve fethiyle: uyluğun içi; geleceği üzere. Bazı nüshalarda “iki diz” (vardır) ve o hatadır. Ebû Zeyd dedi ki: Adamın iki **ربلة**’sinden biri ötekine değerse denildi: “**مشق** etti, **مشق** olarak.” Ve “**مسح**” (etti); kesre ile; “**مسحا**” olarak; ve sıfat: **امسح**; ve o, **مسحاء**’dır; **رسحاء**; ve bir kavim: **مسح رسح**.

Ahtal dedi ki:

دسم العمائم مسح لا لحوم لهـم
إذا أحسوا بشخص نابىء أسدوا

Ve **اللِّعَان** hadîsinde, Peygamber صلى الله عليه وسلم **الملاعنة**’nin çocuğu hakkında şöyle dedi: “Eğer onu **ممسوح الأليتين** olarak getirirse…” Şemr dedi ki: “**الذي لزقت أليتاه بالعظم ولم يعظما**.” Ve denildi ki: **المسيح الدجال** böyle adlandırıldı; çünkü o, çirkin her ayıpla ayıplıdır. Ve **المسيح**: **عيس بن مريم** صلى الله تعالى عليه وعلى نبينا وسلم’dir; bereketi sebebiyle; yani bereketle meshedildiği için; bunu Şemr söyledi; Ebu’l-Heysem ise onu inkâr etmiştir, geleceği üzere; yahut Cebrâil onu bereketle meshettiği için; bu, Yüce Allah’ın şu sözüdür: **وجعلني مباركا أينما كنت**; ve Allah onun üzerinden günahları meshettiği için. Bu iki söz, Ebû Nu‘aym’ın **دلائل النبوة** kitabındandır. Râgıb dedi ki: Îsâ’ya **المسيح** denildi; çünkü ondan cehalet, oburluk, hırs ve diğer kötü ahlâklardan olan çirkin kuvvet meshedildi; nitekim **الدجال**’dan da ilim, akıl, hilm ve güzel ahlâklardan olan övülen kuvvet meshedilmiştir. **مشارق الأنوار النبوية**’nin Sâğânî’ye ait olanına yazdığım şerhimde onun iştikakı hakkında elli söz zikrettim. Ve onun **شوارق الأسرار العلية** diye adlandırılan şerhinde; Kadı İyâz’ın **مشارق**’ı değildir; bazıları onu öyle zannetmiştir. Musannifin **ساح** maddesinde bunun benzeri bir sözü daha önce geçti; orada, onu **صحيح البخاري** şerhinde naklettiğini zikretti; öyleyse, sözü ve başkasıyla kast edilen budur, gizli olmadığı üzere. Dedim ki: Musannif onu **بصائر ذوي التمييز في لطائف كتاب الله العزيز**’de—iki cilt—elli altı söze kadar ulaştırmıştır; bunlardan bir kısmı burada madde arasında zikredilmiştir, ona işaret ettik; bir kısmını ise zikretmemiştir. Bu kitabın telifi, **القاموس**’un telifinden sonradır; çünkü onun bazı yerlerinde ona havale ettiğini gördüm. Orada dedi ki: **المسيح**’in iştikakı hakkında—Allah’ın peygamberi ve kelimesi Îsâ’nın sıfatında ve Allah’ın düşmanı **الدجال**’ın sıfatında, Allah onu rezil etsin—elli sözü aşan birçok görüş üzere ihtilaf edilmiştir. Hâfız İbn Dihye, **مجمع البحرين في فوائد المشرقين والمغربين** adlı kitabında dedi ki: “Onda yirmi üç söz vardır; benden önce, yolculuk edip dolaşan ve erkeklerle görüşenlerden, onları benim gibi toplayanı görmedim.” İbn Dihye’nin metni bitti. Dedi ki: Fîrûzâbâdî: “Hâfızın zikrettiği güzel vecihlere ve latif sözlere ilâve ettim; böylece elli vecih tamamlandı.” Bunun açıklaması şudur: Âlimler lafızda ihtilaf ettiler; Arapça mıdır değil midir? Bazıları dedi ki: Süryânîcedir; aslı **مشيحا**’dır, **بالشين المعجمة** ile; Araplar onu Arapçalaştırdı; Yahudiler de böyle telaffuz eder; bunu Ebû Ubeyd söyledi; bu birinci görüştür. Onun Arapça olduğunu söyleyenler ise maddesinde ihtilaf ettiler: “**س-ي-ح**’tan” denildi; “**م-س-ح**’tan” denildi. Sonra ihtilaf ettiler: Birinciler dedi ki: **مفعل**’dir; **ساح يسيح**’tan; çünkü o, dünya beldelerinde ve onun bütün bölgelerinde dolaşır; aslı **مسيح** idi; sonra **الياء** sükûnlandırıldı ve onun harekesi **السين**’e nakledildi; **الياء** üzerinde kesreyi ağır buldukları için; bu ikinci görüştür. Diğerleri dedi ki: **مسيح** **مسح**’tan türemiştir; “yeryüzünde yürüdü ve onu katetti” demektir; **فعيل** vezninde, **فاعل** mânâsınadır. Bununla önceki arasındaki fark şudur: Bu, yeri katetmeye mahsustur; şu ise bütün beldeleri katetmeye; bu üçüncüdür. Sonra bütün sözleri sıraladı; biz burada, istîfâ yoluyla, musannifin şerhteki sözüyle karışık olarak onlara işaret ettik; münasebet bulamadıklarımızı ise maksatların tamamlanması ve faydanın genelleştirilmesi için **المستدركات**’ta zikrettik. Ve **المسيح**: uğursuzluğu sebebiyle **الدجال**’dır; ona ancak kayıtlı olarak isim verilmesi câizdir; “**المسيح الدجال**” denir; mutlak olarak söylendiğinde ise ancak Îsâ عليه السلام’a gider; bazı âlimlerin tahkik ettiği üzere. Yahut o—yani **الدجال**—**مسيح**’tır, **كسكين** gibi; bunu bazı muhaddisler rivayet etti. Esîr dedi ki: Ebû’l-Heysem dedi ki: “O, arkası meshedilmiş olandır; yani çirkinleştirilmiş.” Dedi ki: “Bu bir şey değildir.” Ve **المسيح** ve **المسيحة**: gümüşten parça; Asma‘î’den. Denildi ki: Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; yüzünün güzelliği sebebiyle. Bunu İbnü’s-Seyyid **الفرق**’ta zikretti. Ve Seleme b. el-Hurşub bir atı vasfederek dedi ki:
  تعادى من قوائمها ثلاث                      بتحجيل وواحدة بـهـيم
  كأن مسيحتي ورق عليها                      نمت قرطيهما أذن خذيم

İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Sanki, güzel rengi ve parıltısı sebebiyle ona bir gümüş levha giydirilmiş der. Ve ‘**نمت قرطيهما**’ sözü: yani **المسيحتين**’den olan iki küpeyi büyüttü; yani ikisini yükseltti. Ve muradı şudur: Gümüş, ziynet için yapılan şeydendir; bu, onun için daha saf olandır.” Ve **المسيح**: damar. Lebîd dedi ki:
  فراش المسيح كالجمان المثقب

Ezherî dedi ki: “Damara **مسيح** denildi; çünkü döküldüğünde meshedilir.” Râciz dedi ki:
  يا ريها وقد بدا مسيحي                      وابتل ثوباي من النضيح

Musannif onu **البصائر**’de at terine tahsis etti ve şu beyti şâhid getirdi:
  وذا الجياد فضن بالمسيح

Dedi ki: “Ve bununla **المسيح** adlandırıldı.” Ve **المسيح**: İbrânîce’de “dost”; Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; bunu İbrâhîm en-Neha‘î, Asma‘î ve İbnü’l-A‘râbî söyledi. İbn Sîde dedi ki: “Doğruluğu sebebiyle bununla adlandırıldı.” Ebû’l-Heysem de onu böyle rivayet etti; Ezherî de ondan nakletti. Ebû Bekir dedi ki: “Lugavîler bunu bilmez.” Dedi ki: “Belki bu, bazı zamanlarda kullanılırdı da, sözden silinenlerle birlikte silindi.” Dedi ki: Kisâî dedi ki: “Arapların sözünden çok şey silinmiştir.” Ezherî dedi ki: Kur’ân’da **المسيح** ismi **مسيح** üzere Arapçalaştırıldı; Tevrat’ta ise **مشيحا**’dır; Arapçalaştırıldı ve değiştirildi; nitekim **موسى** denildi; aslı **موشي**’dir. Ve mecazdan, Asma‘î’den: **المسيح** nakışsız dirhemdir; **الصحاح** ve **الأساس**’ta böyledir; o, üzerinde nakış olmayan şeydir. Bazı nüshalarda **الأملس**. Denildi ki: **المسيح** bununla adlandırıldı; bu, tek gözlü **الدجال**’a uygundur; zira yüzünün iki yarısından biri meshedilmiştir. **المسيح**: yağ gibi bir şeyle meshedilmiş olan. Denildi ki: Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; çünkü annesinin karnından yağla meshedilmiş olarak çıktı; yahut sanki başı meshedilmiş gibidir; yahut doğumunda yağla meshedildi; bunlar üç veçhtir; musannif **البصائر**’de onlara işaret etti. Ve **المسيح** ayrıca: bereketle meshedilmiş olan. Denildi ki: Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; çünkü bereketle meshedildi; daha önce geçti. Ve **المسيح**: uğursuzlukla meshedilmiş olan. Denildi ki: **الدجال** bununla adlandırıldı. Ve mecazdan: **المسيح** çok seyahat eden adamdır. Denildi ki: Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; çünkü seyahatle yeri meshetti. İbnü’s-Seyyid dedi ki: “Yerde dolaşması sebebiyle bununla adlandırıldı.” İbn Sîde dedi ki: “Çünkü o, yeryüzünde seyyah idi; yerleşmezdi; **المسيح** gibi, **كسكين**; bir sonrakine râcidir; ve Îsâ عليه السلام’a isimlendirme olmaya elverişli olduğu gibi, **الدجال**’a isimlendirme olmaya da elverişlidir; çünkü ikisi de yeryüzünde bir defada dolaşır; bilindiği üzere; her ne kadar musannifin sözü, şeddelinin **الدجال**’a mahsus olduğunu vehmettirse de, geçtiği gibi.” Süyûtî iki ihtimali de **التوشيح**’te câiz gördü; şeyhimiz nakletti. Ve mecazdan: **المسيح** çok cinsel birleşmesi olan adamdır; **كالماسح**. “**مسحها يمسحها**” denir; “onu nikâhladı” demektir. Denildi ki: **المسيح الدجال** bununla adlandırıldı; bunu İbn Fâris söyledi. Ve mecazdan: **المسيح** yüzü meshedilmiş adamdır; yüzünün iki yarısından birinde ne göz vardır ne kaş; **المسيح الدجال** bu sıfat üzeredir. Denildi ki: bununla adlandırıldı; çünkü gözü meshedilmiştir. Ezherî dedi ki: **المسيح**: tek gözlüdür; **الدجال** bununla adlandırıldı. Ebû Ubeyd de buna benzer söyledi. Ve **المسيح**: kaba mendildir; onunla yüz meshedildiği için; yahut kiri tuttuğu için. Denildi ki: **المسيح الدجال** bununla adlandırıldı; küfür ve şirk pasıyla kirli oluşu sebebiyle; bunu musannif söyledi. Ve **المسيح**: yalancıdır; **كالماسح** ve **الممسح**. Ve şu beyti şâhid getirdi:
  إني إذا عن معن متـيح                      ذا نخوة أو جدل بلندح
  أو كيذبان ملذان ممسح

**والتمسح**; ve bu, el-Lihyânî’den (nakildir); ikisinin de evvelini kesre ile (okuyarak). Ve **الأمسح**; İbn Sîdeh’den (nakildir): **المسحاء**: içinde bitki bulunmayan, küçük çakıllı, düz yer. Çoğulu **مساح** ve **مساحي**’dir; galebe etti de isimlerin kırmasıyla (çoğul) kırıldı. Ve mekân: **أمسح**. Ve **المسحاء**: **الأرض الرسحاء** (olan yer). İbn Şümeyl dedi: **المسحاء**: yerden bir parça; düz, çıplak, çakılı çok; içinde ne ağaç ne bitki vardır; kalın derili; sertliğe vurur; **صرحة المربد** gibi; ve ne **قف**’tir ne de **سهلة**. Ve mekân: **أمسح**. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; hayrının bulunmaması ve zararının büyüklüğü sebebiyle; bunu musannif **البصائر**’de söyledi. Ferrâ dedi: “Yerden bir **خريق**’ten, iki **مسحاوين** arasında geçtim” denir. Ve **الخريق**: ortasında bitkinin bulunduğu yer. Ebû Amr dedi: **المسحاء**: kırmızı yer; **الوحفاء**: siyah (olan). Ve **المسحاء**: ayağı düz, taban çukuru olmayan kadın; ve **رجل أمسح القدم**. Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfında: **مسيح القدمين**; muradı: ikisi de düz ve yumuşaktır; ikisinde kırışıklık ve çatlak yoktur; su onlara isabet ettiğinde onlardan sıçrar. Denildi: ve bununla **المسيح عيسى** adlandırıldı; çünkü ayağında taban çukuru yoktu; bunu İbn Abbâs’tan (radıyallahu anhümâ) nakletti. Ve **المسحاء**: iki memesinin hacmi olan kadın. Ve **المسحاء**: tek gözlü kadın. **التهذيب**’de olan: **المسيح**: tek gözlü; denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı. Ve **المسحاء**: gözü bademimsi olmayan **البخقاء**; bizde nüshalarda **الميم** ve **اللام** ve **الزاي** ile böyledir; bazı ana nüshalarda ise **بلورة**; **الموحدة**’yi kesre ile, **اللام**’ı şeddeli, ve **الواو**’dan sonra **راء** ile. Ve **المسحاء**: seyahatinde dolaşan kadın; ve erkek: **أمسح**. Ve **المسحاء**: yalancı kadın; ve erkek: **أمسح**. Ve kadının bu mânalarla—ilk ikisi dışında—tahsis edilmesi açık değildir; ve dişilerin vasıflarını erkeklere havale etmek kaidenin hilafınadır; nitekim şeyhimiz bunu açıkça belirtmiştir. Ve mecazdan: **تماسحا**; dostlaştılar ise. Yahut **تماسحا**; alışveriş yaptılar da el sıkıştılar ve yeminleştirdiler ise. Ve **ماسحا**; sözde yumuşak davrandılar, aldatma (olarak) ise; yani kalpler saf değildir; bu, müdârâdır. Ondandır onların sözü: “Öfkelendi de onu **ماسحته** ettim, ta yumuşadı”; yani ona müdârâ ettim. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; **المحكم**’de böyledir. Musannif **البصائر**’de dedi: çünkü gizlediğinin tersini söyler. Ve **التمسح** ve **التمساح**; ikisini de kesre ile; erkeklerden: azgın habis; ve izi doğru çıkmayan yalancı; geldiği yerden seni yalanlar. Ve **التمسح**: yağcılık eden, müdârâ eden; sözle sana yumuşak davranır, hâlbuki seni aldatır. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; çünkü aldatır ve yağcılık eder. Ve **التمسح** sanki **التمساح**’tan kısaltılmıştır; o ise kaplumbağa gibi bir yaratık; iri; boyu yaklaşık beş arşın ve bundan daha az; insanı ve sığırı kapar; onunla suya dalar da onu yer; deniz hayvanlarındandır; Mısır’ın Nil’inde ve Mehrân nehrinde bulunur; o da Sind nehridir. Ve bununla, tarih ehlinin tahkik ettiği üzere, ikisi arasında bir bağlantı bulunduğuna delil getirdiler. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; zararı ve eziyeti sebebiyle; bunu musannif **البصائر**’de söyledi. Ve **المسيحة**: perçem; ve denildi: yağla yahut bir şeyle muamele edilmeyip saçtan bırakılan şeydir. Ve denildi: insan başından **المسيحة**: kulak ile kaş arasındaki şeydir; yükselir, ta bıngıldaktan aşağıda olur. Ve denildi: erkeğin elinin, saçının yanlarından kulağına kadar düştüğü şeydir. Dedi ki:
  مسائح فودى رأسه مسبـغـلة                      جرى مسك دارين الأحم خلالها

Ve denildi: **المسائح**: meshedenin elinin yeri. Ezherî, Asmaî’den nakletti: **المسائح**: saçtır. Şemmer dedi: o, yanağında ve başında saçından meshettiğin şeydir. Ammâr hadîsinde: “Ona girdi; o, saçından **مسائح** tarıyordu”; denildi: onlar perçemler ve başın iki yanının saçı. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; çünkü âhir zamanda gelir; perçemlere benzetme olarak; onlar, sırt üzerine inen saçtır; bunu musannif **البصائر**’de söyledi. Ve **المسيحة**: iyi yay. Çoğulu **مسائح**. Ebû’l-Heysem es-Sa‘lebî dedi:
  لنا مسائح زور في مراكضها                      لين وليس بها وهن ولا رقق

Denildi: ve bununla **المسيح عيسى** adlandırıldı; kuvveti, şiddeti, itidali ve adaleti sebebiyle; musannif **البصائر**’de böyle dedi. Ve **المسيحة**: Merru’z-Zahrân yakınında bir vadi. Ve mecazdan: onda **مسحة** vardır—fetha ile—güzellikten; ve **مسحة ملك**; yani ondan açık bir eser. Şemmer dedi: Araplar der ki: “Bu adamın üzerinde **مسحة جمال** ve **مسحة عتق** ve kerem vardır”; bu ancak medihte söylenir. Dedi: “Üzerinde **مسحة قبح** denmez.” Ve **مسح** ile, özgürlük ve keremle meshedildi, **مسحا**. Kümeyt dedi:
  خوادم أكفاء عليهن مـسـحة                      من العتق أبداها بنان ومحجر

Yahut onda zayıflıktan ve şişmanlıktan bir **مسحة** vardır; Ezherî bunu Araplardan nakletti; yani ondan bir şey. Ve **ذو المسحة**: Cerîr b. Abdillâh b. Câbir b. Mâlik b. en-Nadr, Ebû Amr el-Becelî (radıyallahu anh). Hadîste, İsmâîl b. Kays’tan: dedi ki: “Cerîr’i işittim, derdi ki: ‘Müslüman olduğumdan beri Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) beni gördü de yüzüme tebessüm etmediği olmadı.’ Dedi: ‘Size Zû Yemen’in hayırlılarından bir adam çıkacak; yüzünde **مسحة ملك** vardır.’” Bu hadîs, İbnü’l-Esîr’in **النهاية**’sinde: “Bu geçitten size Zû Yemen’in hayırlısından bir adam çıkacak; üzerinde **مسحة ملك** vardır.” Derken Cerîr b. Abdillâh çıktı; **اللسان**’da böyledir. Ebû Ubeyd’den: **المسوح**: yerde gitmek; ve “yerde **مسوحا** etti” (denir), gitti ise; **الصاد** onda bir lugattır. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı. **تل ماسح**: Kınnesrîn’de bir yer. Ve kılıç kınından **امتسح** etti; yani onu çekti. Ve **الأمسوح**—damme ile—gemideki her uzun tahta; çoğulu **الأماسيح**. Ve mecazdan: “O, onunla **يتمسح** eder”; yani fazileti ve ibadeti sebebiyle onunla bereketlenir; sanki ona yaklaşmakla Allah Teâlâ’ya yaklaşır. Ve “elbisesiyle **يتمسح** eder”; yani elbisesini bedenlerin üzerine geçirir de onunla Allah Teâlâ’ya yaklaşır. Denildi: ve bununla **المسيح عيسى** adlandırıldı; Ezherî söyledi. Ve mecazdan: “Falan **يتمسح** eder”; yani yanında hiçbir şey yoktur; sanki iki kolunu mesheder. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; her hayır ve bereketten iflâsı sebebiyle. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: “Allah senden, sende olanı **مسح** etsin”; yani gidersin; hastaya dua hadîsinde gelmiştir. Ve **الماسح**: bastırandan (olan); dirseği koltuk altına, onu şiddetli ovmadan meshederse. Ve dirsek devenin **كركرة**’sinin ucuna isabet eder de onu kanatırsa “onda **حاز** vardır” denir; kanatmazsa “onda **ماسح** vardır” denir; **الصحاح**’ta böyledir. Ve **خصي ممسوح**: tenasül uzuvları sıyrılıp alınmış ise. Ve **المسح**: kartalın kuyruğunda eksiklik ve kısalık. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; musannif bunu **البصائر**’de zikretti; sanki eksikliği ve müddetinin kısalığı sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve **عضد ممسوحة**: eti az; ve denildi: **المسيح** adlandırıldı; çünkü eliyle hastaya, kör doğana ve alacalıya meshederdi de Allah Teâlâ’nın izniyle onu iyileştirirdi. İbn Abbâs’tan rivayet edildi: eliyle bir sakatlık sahibini meshetmezdi ki iyileşmesin. Ve denildi: Îsâ, Allah’ın kendisine tahsis ettiği bir isim olarak **مسيحا** adlandırıldı; ve Zekeriyyâ onu meshetti; bunu Ebû İshâk el-Harbî, **غريبه الكبير**’inde söyledi. Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi: dedi ki: **المسيح بن مريم**: sıddîk; ve sıddîkın zıddı **المسيح الدجال**’dır; yani sapık yalancı. Allah iki **مسيح** yarattı; biri ötekinin zıddıdır. **المسيح ابن مريم** kör doğanı ve alacalıyı iyileştirir ve ölüleri Allah’ın izniyle diriltirdi; aynı şekilde **الدجال** ölüyü diriltir ve diriyi öldürür ve bulutu meydana getirir ve bitkiyi bitirir—Allah’ın izniyle; ikisi de **مسيحان**’dır. Hadîste: “أما **مسيح الضلالة**…”; şu halde bu hadîs, Îsâ’nın **مسيح الهدى** olduğunu ve Deccâl’in **مسيح الضلالة** olduğunu gösterdi. Ve **الأمسح**: düz yerden (olan); çoğulu **الأماسح**. Leys dedi: **الأمسح** çölden, **الأملس** gibi. Ve **الماسح**: savaşmak; Ezherî söyledi; ve bir görüşe göre bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı. Ve **الشيء الممسوح**: çirkin, uğursuz, yaratılışından değiştirilmiş. Ve **المسيح**: arşın (ölçüsü); denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; çünkü yeryüzünü, içindeki yürüyüşüyle arşınlar. Ve **الأمسح**: hızlı koşan, tüysüz, süratli kurt. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; habisliği ve yürüyüşünün ve sıçrayışının sürati sebebiyle. Ve mecazdan, Ebû Bekir hadîsinde: “Onların üzerine **غارة مسحاء** ile baskın yaptı”; o, **فعلاء** veznindedir; “onları **مسحهم** eder”den; yani onların yanından hafifçe geçer, onların yanında durmaz ise. Ve **المحكم**’de: “Develer yeri **مسحت** etti”; yani onda şiddetli bir yürüyüşle yürüdü. Denildi: ve bununla **المسيح** adlandırıldı; yürüyüşünün sürati sebebiyle. Ve **المسيح** ayrıca sapık (kimsedir); sıddîkın zıddı; o, zıt anlamlılardandır; ve bununla Deccâl adlandırıldı; sapıklığı sebebiyle; Ebû’l-Heysem söyledi. Ve “dişi deveyi **مسح** etti” denir; onu zayıflattı, geriletti ve güçsüzleştirdi ise. Denildi: ve bununla Deccâl adlandırıldı; sanki onda şu gözetildi ki: onun…

Sonunun nihayeti helâk ve yok oluşadır. Ve denilir: **مسح سيفه**, onu kınından sıyırıp çıkardığında. Denildi: **الدجال** bununla adlandırıldı; çünkü azgınlık ve saldırganlığın kılıçlarını çekip ortaya koydu. Ve denildi: **المسيح** **عيسى** yüzünün güzelliği sebebiyle adlandırıldı; ve **المسيح** güzel yüzlü, cemîl olandır. Ebû Ömer el-Muṭarriz dedi: **المسيح** **السسيف**tir. Başkası dedi: **المسيح** **المكاري**dir. Kuṭrub dedi: **مسح الشيء** denilir; ona “Allah seni mübarek kılsın” dediğinde. Râgıb’ın **مفردات**’ında: rivayet olundu ki **الدجال** sağ yanı silinmiş idi, ve **عيسى** sol yanı silinmiş idi; bitti. Ve denildi: **المسيح** diye adlandırıldı; çünkü su üzerinde, karada yürüyüşü gibi yürürdü. Ve denildi: **المسيح**: hükümdar. Bu iki söz, tefsirinde el-ʿAynî’dendir. Ve denildi: **عيسى** su üzerinde yürüdüğünde havârîler ona dediler: “Neyle eriştin?” Dedi: “Dünyayı ehline bıraktım; böylece benim yanımda dünyanın karası ile denizi eşit oldu.” **البصائر**’de böyledir. Ebû Saʿîd’den: bazı haberlerde (şöyle): “Bize muhalefet edene karşı zaferi umarız; ve koşana karşı azabın bir **مسحة**’sini.” **مسحتها**: onun alâmeti ve süsü. Ve denildi: mânâsı, boyunlarının **تمسح** edilmesidir; yani koparılır. Ve **الأماسيح** içinde yürüdük; o, düz pürüzsüz bozkırlardır. Mecazdan: namaz için **تمسح** etti: abdest aldı. Hadiste: onun **تمسح** edip namaz kıldığı (geçer); yani abdest aldı. İbnü’l-Esîr dedi: kişi abdest aldığında ona denilir: “**قد تمسح**.” Ve **المسح** el ile mesh ve yıkama olur. **مسح البيت**: tavaf. Hadiste: “Yere **تمسحوا** edin; çünkü o size karşı iyilik edicidir”; bununla teyemmümü kastetti; ve denildi: arada bir engel olmaksızın secdede alınların onun toprağına doğrudan temasını kastetti. Ve atlar, toynağıyla yeri **تمسح** eder. **ماسحه**: onunla musâfaha etti. Ve karşılaştılar da **فتماسحوا**: musâfaha ettiler. Ve **ماسحه**: onunla ahitleşti. **مسح القوم قتلا**: onlarda öldürmede ağırlaştırdı (çokça öldürdü). Ve kılıcıyla taburların uçlarını **مسح** etti. Ve silinmiş uçların üzerine yazdı. Bunların hepsi mecazdandır. Ve **ما سوح**: Şam’dan Ḥisbân köylerinden bir köydür; muhaddislerden bir cemaat ona nisbet edilmiştir. Ve Ebû ʿAlî Ahmed b. ʿAlî **المسوحي** (ḍamme ile), sûfî şeyhlerinin büyüklerindendir; es-Serî’ye sohbet etti, ve Zü’n-Nûn’u dinledi; ondan Caʿfer el-Ḫuldî (rivayet etti). Ve Temîm b. Mesîḥ, Zübeyr gibi (vezinde), Ali’den (Allah ondan razı olsun) rivayet eder; ondan Zehl b. Evs (rivayet etti). Ve ʿAbdülʿazîz b. Mesîḥ, Ḳatâde hadisini rivayet etti. Sonunun nihayeti helâk ve yok oluşadır. Ve denilir: **مسح سيفه**, onu kınından sıyırıp çıkardığında. Denildi: **الدجال** bununla adlandırıldı; çünkü azgınlık ve saldırganlığın kılıçlarını çekip ortaya koydu. Ve denildi: **المسيح** **عيسى** yüzünün güzelliği sebebiyle adlandırıldı; ve **المسيح** güzel yüzlü, cemîl olandır. Ebû Ömer el-Muṭarriz dedi: **المسيح** **السسيف**tir. Başkası dedi: **المسيح** **المكاري**dir. Kuṭrub dedi: **مسح الشيء** denilir; ona “Allah seni mübarek kılsın” dediğinde. Râgıb’ın **مفردات**’ında: rivayet olundu ki **الدجال** sağ yanı silinmiş idi, ve **عيسى** sol yanı silinmiş idi; bitti. Ve denildi: **المسيح** diye adlandırıldı; çünkü su üzerinde, karada yürüyüşü gibi yürürdü. Ve denildi: **المسيح**: hükümdar. Bu iki söz, tefsirinde el-ʿAynî’dendir. Ve denildi: **عيسى** su üzerinde yürüdüğünde havârîler ona dediler: “Neyle eriştin?” Dedi: “Dünyayı ehline bıraktım; böylece benim yanımda dünyanın karası ile denizi eşit oldu.” **البصائر**’de böyledir. Ebû Saʿîd’den: bazı haberlerde (şöyle): “Bize muhalefet edene karşı zaferi umarız; ve koşana karşı azabın bir **مسحة**’sini.” **مسحتها**: onun alâmeti ve süsü. Ve denildi: mânâsı, boyunlarının **تمسح** edilmesidir; yani koparılır. Ve **الأماسيح** içinde yürüdük; o, düz pürüzsüz bozkırlardır. Mecazdan: namaz için **تمسح** etti: abdest aldı. Hadiste: onun **تمسح** edip namaz kıldığı (geçer); yani abdest aldı. İbnü’l-Esîr dedi: kişi abdest aldığında ona denilir: “**قد تمسح**.” Ve **المسح** el ile mesh ve yıkama olur. **مسح البيت**: tavaf. Hadiste: “Yere **تمسحوا** edin; çünkü o size karşı iyilik edicidir”; bununla teyemmümü kastetti; ve denildi: arada bir engel olmaksızın secdede alınların onun toprağına doğrudan temasını kastetti. Ve atlar, toynağıyla yeri **تمسح** eder. **ماسحه**: onunla musâfaha etti. Ve karşılaştılar da **فتماسحوا**: musâfaha ettiler. Ve **ماسحه**: onunla ahitleşti. **مسح القوم قتلا**: onlarda öldürmede ağırlaştırdı (çokça öldürdü). **مسح** taburların uçlarını kılıcıyla. Ve silinmiş uçların üzerine yazdı. Bunların hepsi mecazdandır. Ve **ما سوح**: Şam’dan Ḥisbân köylerinden bir köydür; muhaddislerden bir cemaat ona nisbet edilmiştir. Ve Ebû ʿAlî Ahmed b. ʿAlî **المسوحي** (ḍamme ile), sûfî şeyhlerinin büyüklerindendir; es-Serî’ye sohbet etti, ve Zü’n-Nûn’u dinledi; ondan Caʿfer el-Ḫuldî (rivayet etti). Ve Temîm b. Mesîḥ, Zübeyr gibi (vezinde), Ali’den (Allah ondan razı olsun) rivayet eder; ondan Zehl b. Evs (rivayet etti). Ve ʿAbdülʿazîz b. Mesîḥ, Ḳatâde hadisini rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَسَحَ شَيْئًا
1 مَسَحَ شَيْئًا ذ , aor. مَسَحَ , inf. n. مَسْحٌ; and ↓ مسّحهُ, inf. n تَمْسِيحٌ; He wiped a thing that was wet or dirty, with his hand, or passed his hand over it to remove the wet or dirt that was upon it: (L:) مَسْحٌ and تَمْسِيحٌ and ↓ تَمَسُّحٌ signifying the passing the hand over a thing that is flowing [with water or the like], or dirtied, soiled, or polluted, to remove the fluid or dirt, or soil or pollution; (L, K;) as when one wipes his head with his hand to remove water; and his forehead, to remove sweat. (L.) [It often signifies He stroked a thing with his hand; as, for instance, the Black Stone of the Kaabeh; see below.] ― -b2- مَسَحَ رَأْسَهُ مِنَ المَآءِ; and جَبِينَهُ الرَّشَحِ; He wiped his head with his hand to remove the water that was upon it; and his forehead to remove the sweat. (L.) ― -b3- مَسَحَ بِرَأْسِهِ (S) He wiped with his hand, or passed his hand closely over, his head, or a part thereof, without making any water to flow upon it: so in the Kur, v. 8; where it is said, فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ اِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ اِلَى الْكَعْبَيْنِ: here أَرْجُلَكُمْ is in the acc. case as an adjunct to ايديكم; [i.e., as a third objective complement to the verb اغسلوا; not as an adjunct to رؤوسكم;] but some read أَرْجُلِكُمْ, putting it in the gen. case because of its proximity to رؤوسكم; (Jel;) [in like manner as خَرِبٍ is put in the gen. case in the phrase هٰذَا جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ, an ex. given by many of the grammarians, showing that this is allowable in prose,] notwithstanding that it is said, by Aboo-Is-hلk the grammarian, that the putting a noun in the gen. case because of its proximity to a preceding noun in that case is not allowable except in poetry, when necessity requires it: (L:) the head, which is wiped, is mentioned between the arms and the feet, which are washed, to show the order which is to be observed in the purification. (Jel.) But مَسَحَ signifies both he wiped with the hand, and also he washed: so says IAth: (L:) and AZ and IKt say the like: (Msb:) you say مَسَحْتُ يَدَىَّ بالمَآءِ, meaning I washed my hands with water. (AZ, Msb.) ― -b4- مَسَحَ شَيْئًا بِالمَآءِ He wiped a thing with his hand wetted with water; passed his hand, wetted with water, over a thing. (Msb.) ― -b5- مَسَحَ البَيْت He compassed the House [of God, i.e. the Kaabeh: because he who does so passes his hand over the corner in which is the Black Stone]. (L.) ― -b6- مَسَحَ اللّٰهُ عَنْكَ مَا بِكَ May God remove that which is in thee! (L;) or, wash and cleanse thee from thy sins! (TA, art. مصح.) A prayer for a sick person. (L, from a trad.) ― -b7- مَسَحَهُ He anointed him or it with oil. (A.) ― -b8- مُسِحَ بِالكَرَمِ, inf. n. مَسْحٌ, (tropical:) He was characterized by somewhat, or by some sign or mark, of nobility. (L.) [See مَسْحَةٌ.] ― -b9- مَسَحَ, inf. n. مَسْحٌ, He combed and dressed hair; syn. مَشَطَ. (K.) ― -b10- مَسْحُ اللُّحِىَ [The stroking of the beards] was a sign of reconciliation. (S, O, in art. عق: see عَقُ بِالسَّهْمِ.) ― -b11- مَسَحَهُ, or مَسَحَهُ بِالمَعْرُوفِ, i. e. بالمعروف مِنَ القَوْلِ, (L,) inf. n. مَسْحٌ; (L, K;) and ↓ مسّحهُ, (L,) inf. n. تَمْسِيحٌ; (L, K;) He spoke to him good words, deceiving, or beguiling, him therein, (L, K,) and giving him nothing. (L.) ― -b12- فُلَانٌ يَمْسَحُ رَأْسَ زَيْدٍ (tropical:) Such a one beguiles, or deceives, Zeyd. (A.) [See also 3.] ― -b13- مَسَحَ, inf. n. مَسْحٌ and تَمْسَاحٌ He lied; uttered what was false. (K.) ― -b14- مَسَحَ فِى الأَرْضِ, inf. n. مُسُوحٌ, He set forth journeying through the land, or earth: (A'Obeyd, K: *) as also مَصَحَ. (TA.) ― -b15- مَسَحَهُمْ (tropical:) He passed lightly by them, or brushed by them, without remaining by them. (L.) ― -b16- مَسِحَ, [aor. مَسَحَ ,] inf. n. مَسَحٌ, The inner sides of his (a man's, S) thighs rubbed together, (S, L, K,) so as to become sore and chapped: (L:) or he had the inner side of his knee inflamed by the roughness of his garment. (L, K.) ― -b17- مَسَحَ الاِبِلَ, inf. n. مَسْحٌ (tropical:) He made the camels to journey all the day long: and he made the backs of the camels to be wounded by the saddles, and emaciated them; as also ↓ مَسَّحَهَا, inf. n. تَمْسِيحٌ: (K:) and in the latter sense you say مَسَحَ النَّاقَةَ, and ↓ مسّحها. (TA.) ― -b18- مَسَحَتِ الاِبِلُ يَوْمَهَا (tropical:) The camels journeyed all the day. (S.) مَسَحَتِ الاِبِلُ الأَرْضَ يَوْمَهَا دَأْبًا (tropical:) The camels journeyed all the day laboriously. (TA.) -A2- مَسَحَ, (S,) inf. n. مَسْحٌ (K) and مِسَاحَةٌ, (S, K,) or the latter is a simple subst., (Msb,) (tropical:) He measured land. (S, K.) -A3- مَسَحَ, inf. n. مَسْحٌ, (tropical:) He cut, or severed: and he struck, or smote: (K:) he severed the neck, and the arm. (TA.) مَسَحَ عُنُقَهُ and بِعُنُقِهِن, aor. مَسَحَ , inf. n. مَسْحٌ, He smote his neck: or, as some say, severed it, or cut it through. Agreeably with both these significations مَسْحًا is rendered in the Kur, xxxviii. 32: some say that what is here meant is the wiping with the hand wetted with water: accord. to IAth, Solomon is here said to have smitten the necks and hock-tendons of the horses. (L.) [See art. طفق.] مَسَحَهُ بِالسَّيْفِ He smote him with the sword: (L:) and he cut him with the sword: (S, L:) or مَسَحَهُ signifies he struck him gently with a staff, or stick, and with a sword. (TA in art. دهن.) ― -b2- See 8. ― -b3- Also مَسَحَهُمْ He slew them. (L.) -A4- مَسَحَهُ, (inf. n. مَسْحٌ, K,) He (God) created him blessed, (AHeyth, K,) and goodly: (AHeyth:) ― -b2- and, contr., created him accursed, (AHeyth, K,) and foul, or ugly. (AHeyth.) -A5- مَسَحَ, (S,) inf. n. مَسْحٌ, (K,) (tropical:) Inivit feminam. (S, K.)

2 مَسَّحَ see 1, in four places.

ماسحهُ
3 ماسحهُ ذ (tropical:) He took him by the hand; applied the palm of his hand to the palm of the other's hand. (TA.) ― -b2- (tropical:) He made a compact, or covenant, with him. (TA.) ― -b3- مَاسَحَا (tropical:) They used blandishing, soothing, or wheedling, words, one to the other, deceiving thereby; (K;) their hearts not being sincere. (TA.) You say غَضِبَ فَمَاسَحْتُهُ حَتَّى لَانَ (tropical:) He was angry, and I coaxed, or wheedled, him until he became gentle, or mild. (TA.) [See also 1.]

تمسّح بِالمَآءِ
5 تمسّح بِالمَآءِ ذ He washed himself with water. (A, Z.) ― -b2- تمسّح (tropical:) He performed the ablution called الوُضُوْء. (IAth.) ― -b3- تمسّح بِالأَرْضِ (S, L) (tropical:) He performed the action termed التَّيَمُّم: or he made his forehead to touch the ground in prostration, without anything intervening. (L.) ― -b4- فُلَانٌ يُتَمَسَّحُ بِثَوْبِهِ (tropical:) Such a one has his garment passed over men's persons as a means of their advancing themselves in the favour of God: (L:) [i.e., he is a holy man, from the touch of whose garment a blessing is derived: see St. Matthew's Gospel, ix., 20 and 21]. فُلَانٌ يُتَمَسَّحُ بِهِ (tropical:) Such a one is a person by means of whom one looks for a blessing (بُتَبَرَّكُ بِهِ,) by reason of his excellence, (K,) and his devotion; (TA;) as though one advanced himself in the favour of God by approaching him. (L.) [See also an ex. voce رُكْنٌ.] ― -b5- فُلَانٌ يَتَمَسَّحُ (tropical:) Such a one has nothing with him, or in his possession; as though he wiped his arms with his hands: (K:) [for it is a custom of the Arabs to do thus as an indication of having nothing.] ― -b6- تمسّح He wiped himself, مِنْ شَىْءٍ to remove a thing, and بِشَىْءٍ, with a thing. (L.) [See also 1.]

تَمَاسَحَا
6 تَمَاسَحَا ذ (tropical:) They acted in a friendly or sincere manner, one to the other; syn. تَصَادَقَا: or they made a contract, or bargain, one with the other, and each struck the palm of the other's hand with the palm of his own hand [to confirm it], (K,) and swore to the other. (TA.) ― -b2- تَمَاسَحُوا (tropical:) They took one another by the hand. (TA.)

امتسح
8 امتسح ذ He drew a sword (K) from its scabbard; as also ↓ مَسَحَ. (TA.)

مَسْحٌ
مَسْحٌ ذ i. q. بَلَاسٌ; (S, K;) i.e., A garment of thick, or coarse, hair-cloth: so in the T: and a piece of such stuff as is spread in a house or tent: (TA:) a بلاس such as is worn by monks: (Mgh:) a كِسَآء of hair-cloth: (L:) an old and worn-out garment: (Kull:) pl. أَمْسَاحٌ and مُسُوحٌ; (S;) the former a pl. of pauc., and the latter a pl. of mult. (L.) ― -b2- مِسْحٌ The main part, and middle, of a road; syn. جَادَّةٌ: (K:) pl. أَمْسَاحٌ (TA) and مُسُوحٌ. (K.)

مَسَحٌ
مَسَحٌ ذ , a subst., Paucity of flesh in the posteriors and thighs; or smallness of the buttocks, and their sticking together; or paucity of flesh in the thighs; syn. رَسَحٌ. (L.)

عَلَى فُلَانٍ مَسْحَةٌ مِنْ جَمَالٍ
عَلَى فُلَانٍ مَسْحَةٌ مِنْ جَمَالٍ ذ , (S, K,) or ↓ مِسْحَةٌ, (L,) (tropical:) Upon such a one there appears somewhat of beauty; (L, K;) or, some sign, or mark, or trait, of beauty: (L:) and مسحةُ كَرَمٍ, some sign, or mark, trait, or indication, of nobility; and the like: a mode of expression said, by Sh, to be used only in praise; so that you do not say عَلَيْهِ مسحةُ قُبْحٍ: (L:) but you say also بِهِ مسحةٌ مِنْ هُزَالٍ in him is somewhat, or some sign, or mark, of leanness; (L, K;) which is a phrase of the Arabs mentioned by Az. (L.) ― -b2- مَسْحَةٌ in the cheek of a horse: see صِفَاحٌ.

مِسْحَةٌ
مِسْحَةٌ ذ : see مَسْحَةٌ.

مَسِيحٌ
مَسِيحٌ ذ Anointed: wiped over with some such thing as oil. (K.) ― -b2- A king. (El-'Eynee.) ― -b3- المَسِيحُ [The Messiah, the Christ, the Anointed,] Jesus, on whom be peace ! (S, Msb, K,) [correctly] an arabicized word, [from the Hebrew,] originally مَشِيحَا, with ش: (T, Msb:) but the learned differ as to this word, whether it be Arabic or arabicized: F relates, in the K, his having mentioned, in his Expos. of the Meshلrik el-Anwلr, fifty opinions respecting the derivation of it; and in another work he has made the number fifty-six. (TA.) ― -b4- Also, (K,) or المَسِيحُ الكَذَّابُ, (S,) or ↓ المِسِّيحُ, (K,) [The Messiah, or Christ, surnamed the Great Liar; the False Christ; Antichrist; also called] EdDejjلl, الدَّجَّالُ: (S, K:) it is not allowable, however, to apply to him the appellation المَسِيحُ without restriction; wherefore one says المَسِيحُ الدَّجَّالُ [or الكَذَّابُ]; (TA;) [unless in a case like the following, in which] a poet says
اِذَا المَسِيحُ يَقْتُلُ المَسِيحَ
[When the true Messiah shall slay the false Messiah] (Msb.) [Many opinions respecting the derivation of the appellation thus applied are also mentioned by various authors.] ― -b5- مَسِيحٌ Sweat: (T, S, K:) so called because it is wiped off (يُمْسَحُ) when it pours forth. (T.) ― -b6- مَسِيحٌ (tropical:) A dirhem [or silver coin] of which the impression is obliterated; syn. أَطْلَسُ; (S, Msb, K;) having no impression. (Msb.) ― -b7- مَسِيحٌ (S, K) and ↓ مَسِيحَةٌ (TA) A piece of silver. (As, S, K.) ― -b8- مَسِيحٌ. (tropical:) i. q. مَمْسُوحُ الوَجْهِ, (K,) i.e., A man having one side of his face plain, without eye or eyebrow: said to apply in this sense to EdDejjلl, among others. (IF, L.) ― -b9- One-eyed. (Az.) [See also أَمْسَحُ.] ― -b10- مَسِيحٌ A rough napkin, or kerchief, with which one wipes himself: (L, K:) so called because the face is wiped with it, or because it retains the dirt. (TA.) [A dusting-cloth, or dish-clout, or the like, is now called ↓ مِمْسَحَةٌ.] ― -b11- مَسِيحٌ Beautiful in the face. (TA.) ― -b12- مَسِيحٌ One who journeys or goes about much for the sake of devotion, or as a devotee; as also ↓ مِسِّيحٌ (K,) and ↓ أَمْسَحُ, (TA,) the fem. of which is مَسْحَآءُ. (K, TA.) See مَسَّاحٌ. -A2- مَسِيحٌ (tropical:) Multum coiens; as also ↓ مَاسِحٌ. (K.) ― -b2- مَسِيحٌ Erring greatly. (TA.) ― -b3- مَسِيحٌ A great liar; one who lies much; as also ↓ مَاسِحٌ and ↓ مِمْسَحٌ (K) and ↓ تِمْسَحٌ (Lh, K) and ↓ أَمْسَحُ, (TA,) the fem. of which last is مَسْحَآءُ. (K, TA.) See مَاسِحٌ. -A3- مَسِيحٌ Very veracious; syn. صِدِّيقٌ: (K, L, TA: in the CK صَدِيقٌ:) a meaning unknown to many of the lexicologists, and probably obsolete in their time. (L.) -A4- مَسِيحٌ Created blessed, and goodly; (L;) created (مَمْسُوحٌ) with blessing, or prosperity: (K:) ― -b2- and, contr., created accursed, and foul, or ugly; (L;) created with unfortunateness. (K.)

مِسَاحَةٌ
مِسَاحَةٌ ذ (tropical:) Mensuration of land. (Msb.) [See also 1.] ― -b2- See also تَكْسِيرٌ.

مَسِيحَةٌ
مَسِيحَةٌ ذ i. q. ذُؤَابَةٌ, [a portion, or lock, of hair hanging down loosely from the middle of the head to the back; or the hair of the fore part of the head; the hair over the forehead; or the part whence that hair grows; or a plait of hair hanging down; &c.]: (S, L, K:) or hair that is left without its being dressed with oil or anything else: or that part of a man's head that is between the ear and the eyebrow, rising to the part below that where the sutures of the scull unite: or that part of the side of the hair upon which a man puts his hand, next to his ear: or the hair of each side of the head: pl. مَسَائِحُ: or مسائح signifies the place which a man wipes with his hand: or, accord. to As, the hair: or, accord. to Sh, the hair which one wipes with his hand, upon his cheek and his head. (L.) ― -b2- See مَسِيحٌ. -A2- مَسِيحَةٌ A bow: (S, K:) or an excellent bow: (L.) pl. مَسَائحُ. (S, K.)

مَسَّاحٌ
مَسَّاحٌ ذ (tropical:) A measurer of land; (TA;) as also ↓ مَسِيحٌ. (L.)

مِسِّيحٌ
مِسِّيحٌ ذ and المِسِّيحُ: see مَسِيحٌ.

بِهِ مَاسِحٌ
بِهِ مَاسِحٌ ذ He (a camel) has a fretting of the edge of the callosity upon his breast, produced by his elbow, without making it bleed: if he make it bleed, you say بِهِ حَازٌّ: (S, L:) and he has a chafing of his arm-pit produced by his elbow, but not violent, by reason of the disease called ضَاغِط. (L.) ― -b2- See مَسِيحٌ. ― -b3- مَاسِحٌ and ↓ مَسِيحٌ A great slayer; one who slays much, or many. (Az, L.)

مَاسِحَةٌ
مَاسِحَةٌ ذ A woman who combs and dresses hair; syn. مَاشِطَةٌ. (S.)

أَمْسَحُ
أَمْسَحُ ذ A flat place, with small pebbles, and without plants, or herbage. (S.) ― -b2- مَسْحَآءُ A plain tract of land, with small pebbles, (S, K,) and without plants, or herbage: (S:) [ex.] مَرَرْتُ بِخَرِيقٍ مِنَ الأَرْضِ بِيْنَ مَسْحَاوَيْنِ [I passed by a depressed tract of land containing herbage between two plain tracts containing small pebbles and without herbage]: (Fr, S:) or a piece of flat ground, bare, abounding with pebbles, containing no trees nor herbage, rugged, somewhat hard, like a flat place in which camels &c. are confined, or in which dates are dried, not what is termed قُفّ, nor what is termed سَهْلَة: (ISh:) pl. مَسَاحٍ and مَسَاحى [i. e. مَسَاحَى or مَسَاحِىُّ]; pl. forms proper to substs.; as it is an epithet in which the quality of a subst. predominates. (L.) ― -b3- Also مَسْحآءُ Red land. (K.) ― -b4- مَسْحَآءُ A woman having little flesh in her posteriors and thighs; or foul, ugly, or unseemly; syn. رَسْحَآءُ. (S.) [In the K., الأَرْضُ الرَّسْحَآءُ, given as an explanation of المَسْحَآءُ, is an evident mistake for المَرْأَةُ الرَّسْحَآءُ, as observed by Freytag.] ― -b5- أَمْسَحُ, or أَمْسَحُ القَدَمِ, A man having a flat sole to his foot, without any hollow: (L:) fem. مَسْحَآءُ: (L, K:) and ↓ مَسِيحٌ, or القَدَمَيْنِ ↓ مَسِيحُ, signifies the same: and also having smooth and soft feet, without fissures or chaps, so that they repel water when it falls upon them. (L.) ― -b6- Also مَسْحَآءُ, (K,) or مسحآءُ الثَّدْىِ, (L,) A woman whose breast has no bulk. (L, K.) ― -b7- Also مَسْحَآءُ A one-eyed woman: [see also مَسِيحٌ:] and such as is termed بِخْقَآءُ, whose eye is not مُلَوَّزَة: so in [most of] the copies of the K., but in some, بِلَّوْرَة: (TA:) [the meaning seems to be whose eye has no crystalline humour]. ― -b8- أَمْسَحُ A man having little flesh in his posteriors and thighs; or having small buttocks sticking together; syn. ارسح: fem. مَسْحَآءُ: pl. مُسْحٌ. (L.) ― -b9- أَمْسَحَ A man (S) having the inner sides of his thighs rubbing together (S, L, K) so as to become sore and chapped: (L:) or having the inner side of his knee inflamed by the roughness of his garment: (L, K:) fem. مَسْحَآءُ, and pl. مُسْحٌ. (L.) ― -b10- غَارَةٌ مَسْحَآءُ (tropical:) A hostile attack, or incursion, by a troop of horse, in which the attacking party passes lightly by the party attacked, or brushes by them, without remaining by them. (L, from a trad.) ― -b11- See مَسِيحٌ.

أَمْسَح
أَمْسَح ذ [app. used as a subst., and therefore with, or without, tenween,] A flat tract of land: pl. أَمَاسِحُ. (TA.) ― -b2- A smooth desert; or smooth waterless desert. (Lth.)

أُمْسُوحٌ
أُمْسُوحٌ ذ Any long piece of wood in a ship: (K:) pl. أَمَاسِيحٌ. (TA.)

مِمْسَحٌ
مِمْسَحٌ ذ and مِمْسَحَةٌ: see مَسِيحٌ.

مَمْسُوحُ الأَلْيَتَيْنِ
مَمْسُوحُ الأَلْيَتَيْنِ ذ Having the buttocks cleaving to the bone, and small. (L.) ― -b2- مَمْسُوحٌ A eunuch whose testicles have been extirpated. (TA.) ― -b3- عَضُدٌ مَمْسُوحَةٌ An arm, from the shoulder to the elbow, having little flesh. (TA.) ― -b4- مَمْسُوحُ A thing foul, or ugly, and unfortunate, and changed from its proper form, or make. (TA.) [See art. مسخ.]

تِمْسَحٌ
تِمْسَحٌ ذ A dissembler; a deceiver; (K;) one who blandishes, soothes, or wheedles, one with his words, and deceives him. (TA.) ― -b2- تِمْسَحٌ An audacious, or insolent, and wicked, or corrupt, man: (L, K:) or a great liar, who, if asked, will not tell thee truly whence he comes; who lies to thee even as to the place whence he comes. (L.) [See also مَسِيحٌ.] ― -b3- See تِمْسَاحٌ.

تِمْسَاحٌ
تِمْسَاحٌ ذ , (S, Msb, K,) and ↓ تِمْسَحٌ, (Msb, K,) the latter app. a contraction of the former, (Msb,) [The crocodile]; a well-known aquatic animal, (S,) a creature like the tortoise, of great size, found in the Nile of Egypt and in the river Mihrلn, (K,) which is the river of Es-Sind; (TA;) or [rather] resembling the وَرَل about five cubits long, and less; that seizes men and oxen, and dives into the water with them and devours them: pl. of the former تَمَاسِيحٌ, and of the latter تَمَاسِحُ. (Msb.)

##### Türkçe

**مَسَحَ شَيْئًا**
1 **مَسَحَ شَيْئًا** ذ , muzâri‘i **مَسَحَ** , mastar ismi **مَسْحٌ**; ve ↓ **مسّحهُ**, mastar ismi **تَمْسِيحٌ**; Eliyle, ıslak veya kirli olan bir şeyi sildi; yahut üzerindeki ıslaklığı veya kiri gidermek için elini onun üzerinde gezdirdi: (L:) **مَسْحٌ** ve **تَمْسِيحٌ** ve ↓ **تَمَسُّحٌ**, akan [su veya benzeri] bir şeyle ıslanmış, yahut kirlenmiş, pislenmiş veya murdar olmuş bir şeyin üzerinden, sıvıyı veya kiri, yahut pisliği veya murdarlığı gidermek için elin geçirilmesi anlamındadır; (L, K;) bir kimsenin, suyu gidermek için başını eliyle silmesi; ve teri gidermek için alnını (silmesi) gibi. (L.) [Çoğu kez, Eliyle bir şeyi okşadı anlamına gelir; meselâ Kâbe’nin Kara Taşı; aşağıya bak.] ― -b2- **مَسَحَ رَأْسَهُ مِنَ المَآءِ**; ve **جَبِينَهُ الرَّشَحِ**; Başının üzerindeki suyu gidermek için başını eliyle sildi; ve teri gidermek için alnını (sildi). (L.) ― -b3- **مَسَحَ بِرَأْسِهِ** (S) Başını, yahut onun bir kısmını, üzerine su akıtmaksızın, eliyle sildi; yahut elini ona yakın biçimde onun üzerinden geçirdi: Kur’ân’da, v. 8’de böyledir; orada şöyle denir: **فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ اِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ اِلَى الْكَعْبَيْنِ**: burada **أَرْجُلَكُمْ** mansûb hâlde, **ايديكم**’e bir ek olarak gelir; [yani fiil **اغسلوا**’ya üçüncü bir mef‘ûl tamamlayıcısı olarak; **رؤوسكم**’e ek olarak değil;] fakat bazıları **أَرْجُلِكُمْ** diye okur; onu mecrûr hâle koyar; **رؤوسكم**’e yakınlığı sebebiyle; (Jel;) [aynı şekilde, birçok nahivcinin verdiği örnek olan **هٰذَا جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ** ibaresinde **خَرِبٍ** mecrûr hâle konur; bunun nesirde câiz olduğunu gösterir,] her ne kadar nahivci Aboo-Is-hلk tarafından, bir ismi, kendisinden önceki mecrûr isme yakınlığı sebebiyle mecrûr hâle koymanın, ancak şiirde, zaruret gerektirdiğinde câiz olduğu söylenmişse de: (L:) silinen baş, yıkanan kollar ile ayaklar arasında zikredilmiştir; temizlenmede gözetilecek tertibi göstermek için. (Jel.) Fakat **مَسَحَ** hem “elle sildi” hem de “yıkadı” anlamına gelir: IAth böyle söyler: (L:) ve AZ ile IKt de bunun benzerini söyler: (Msb:) **مَسَحْتُ يَدَىَّ بالمَآءِ** dersin; “ellerimi su ile yıkadım” demektir. (AZ, Msb.) ― -b4- **مَسَحَ شَيْئًا بِالمَآءِ** Eli suyla ıslatılmış olarak bir şeyi sildi; suyla ıslatılmış elini bir şeyin üzerinden geçirdi. (Msb.) ― -b5- **مَسَحَ البَيْت** Evi [Allah’ın Evi’ni, yani Kâbe’yi] tavaf etti: çünkü bunu yapan, içinde Kara Taş bulunan köşenin üzerinden elini geçirir. (L.) ― -b6- **مَسَحَ اللّٰهُ عَنْكَ مَا بِكَ** Allah sende olanı senden gidersin! (L;) yahut, seni günahlarından yıkasın ve temizlesin! (TA, md. **مصح**.) Hasta için bir duadır. (L, bir rivayetten.) ― -b7- **مَسَحَهُ** Onu yağ ile meshetti. (A.) ― -b8- **مُسِحَ بِالكَرَمِ**, mastar ismi **مَسْحٌ**, (mecaz:) Asaletin bir miktarıyla, yahut asaletin bir işareti veya alâmetiyle vasıflandı. (L.) [Bkz. **مَسْحَةٌ**.] ― -b9- **مَسَحَ**, mastar ismi **مَسْحٌ**, Saçı taradı ve düzeltti; eş anlamlısı **مَشَطَ**. (K.) ― -b10- **مَسْحُ اللُّحِىَ** [sakal(lar)ın sıvazlanması] barışmanın bir alâmetiydi. (S, O, md. **عق**’ta: **عَقُ بِالسَّهْمِ**’e bak.) ― -b11- **مَسَحَهُ**, yahut **مَسَحَهُ بِالمَعْرُوفِ**, yani **بالمعروف مِنَ القَوْلِ**, (L,) mastar ismi **مَسْحٌ**; (L, K;) ve ↓ **مسّحهُ**, (L,) mastar ismi **تَمْسِيحٌ**; (L, K;) Ona güzel söz söyledi; bununla onu aldattı yahut kandırdı, (L, K,) ve ona hiçbir şey vermedi. (L.) ― -b12- **فُلَانٌ يَمْسَحُ رَأْسَ زَيْدٍ** (mecaz:) Falan kimse Zeyd’i kandırır yahut aldatır. (A.) [Bkz. ayrıca 3.] ― -b13- **مَسَحَ**, mastar ismi **مَسْحٌ** ve **تَمْسَاحٌ** Yalan söyledi; bâtıl olanı söyledi. (K.) ― -b14- **مَسَحَ فِى الأَرْضِ**, mastar ismi **مُسُوحٌ**, Yeryüzünde yolculuğa çıktı: (A'Obeyd, K: *) ve ayrıca **مَصَحَ** da böyledir. (TA.) ― -b15- **مَسَحَهُمْ** (mecaz:) Onların yanından hafifçe geçti; yanlarında durmaksızın onlara sürtünüp geçti. (L.) ― -b16- **مَسِحَ**, [muzâri‘i **مَسَحَ** ,] mastar ismi **مَسَحٌ**, Uyluklarının (bir erkeğin, S) iç tarafları birbirine sürtündü, (S, L, K,) böylece yara oldu ve çatladı: (L:) yahut elbisesinin sertliği sebebiyle dizinin iç tarafı iltihaplandı. (L, K.) ― -b17- **مَسَحَ الاِبِلَ**, mastar ismi **مَسْحٌ** (mecaz:) Develeri bütün gün yürüttü: ve semerlerle develerin sırtlarını yaraladı ve onları zayıflattı; ayrıca ↓ **مَسَّحَهَا**, mastar ismi **تَمْسِيحٌ**: (K:) ve bu ikinci anlamda **مَسَحَ النَّاقَةَ**, ve ↓ **مسّحها** dersin. (TA.) ― -b18- **مَسَحَتِ الاِبِلُ يَوْمَهَا** (mecaz:) Develer bütün gün yürüdü. (S.) **مَسَحَتِ الاِبِلُ الأَرْضَ يَوْمَهَا دَأْبًا** (mecaz:) Develer bütün gün yeryüzünde yorucu biçimde yürüdü. (TA.) -A2- **مَسَحَ**, (S,) mastar ismi **مَسْحٌ** (K) ve **مِسَاحَةٌ**, (S, K,) yahut ikincisi yalın bir isimdir, (Msb,) (mecaz:) Araziyi ölçtü. (S, K.) -A3- **مَسَحَ**, mastar ismi **مَسْحٌ**, (mecaz:) Kesti yahut ayırdı: ve vurdu: (K:) boynu ve kolu ayırdı. (TA.) **مَسَحَ عُنُقَهُ** ve **بِعُنُقِهِن**, muzâri‘i **مَسَحَ** , mastar ismi **مَسْحٌ**, Boynuna vurdu: yahut bazılarına göre, onu ayırdı yahut kesti. Bu iki anlamın her ikisine göre **مَسْحًا**, Kur’ân, xxxviii. 32’de böyle tercüme edilir: bazıları der ki burada murad, suyla ıslatılmış elle silmektir: IAth’a göre, Süleyman’ın burada atların boyunlarını ve aşil kirişlerini vurduğu söylenmiştir. (L.) [Bkz. md. **طفق**.] **مَسَحَهُ بِالسَّيْفِ** Onu kılıçla vurdu: (L:) ve onu kılıçla kesti: (S, L:) yahut **مَسَحَهُ** “ona değnekle yahut sopayla, ve kılıçla, hafifçe vurdu” demektir. (TA, md. **دهن**’de.) ― -b2- 8’e bak. ― -b3- Ayrıca **مَسَحَهُمْ** Onları öldürdü. (L.) -A4- **مَسَحَهُ**, (mastar ismi **مَسْحٌ**, K,) O (Allah) onu mübarek, (AHeyth, K,) ve güzel yaratmıştır: (AHeyth:) ― -b2- ve bunun zıddı olarak, onu lânetli, (AHeyth, K,) ve çirkin yahut kötü yaratmıştır. (AHeyth.) -A5- **مَسَحَ**, (S,) mastar ismi **مَسْحٌ**, (K,) (mecaz:) Kadına yaklaştı. (S, K.)

2 **مَسَّحَ** 1’e bak, dört yerde.

**ماسحهُ**
3 **ماسحهُ** ذ (mecaz:) Onu elinden tuttu; elinin avucunu ötekinin avucuna koydu. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Onunla bir akit yahut ahitleşme yaptı. (TA.) ― -b3- **مَاسَحَا** (mecaz:) Birbirlerine yumuşatıcı, yatıştırıcı yahut kandırıcı sözler söylediler; bununla aldatarak; (K;) kalpleri samimi değilken. (TA.) **غَضِبَ فَمَاسَحْتُهُ حَتَّى لَانَ** dersin (mecaz:) O öfkelendi, ben de yumuşayıncaya kadar onu okşayıp kandırdım. (TA.) [Bkz. ayrıca 1.]

**تمسّح بِالمَآءِ**
5 **تمسّح بِالمَآءِ** ذ Su ile yıkandı. (A, Z.) ― -b2- **تمسّح** (mecaz:) **الوُضُوْء** denilen abdesti aldı. (IAth.) ― -b3- **تمسّح بِالأَرْضِ** (S, L) (mecaz:) **التَّيَمُّم** denilen fiili yaptı: yahut arada hiçbir şey olmaksızın secdede alnını yere değdirdi. (L.) ― -b4- **فُلَانٌ يُتَمَسَّحُ بِثَوْبِهِ** (mecaz:) Falan kimsenin elbisesi, insanların Allah katındaki yakınlıklarını artırmalarına bir vesile olarak, insanların bedenleri üzerinden geçirilir: (L:) **فُلَانٌ يُتَمَسَّحُ بِهِ** (mecaz:) Falan kimse, fazileti (K) ve ibadeti sebebiyle; (TA;) onunla bereket umulan (بُتَبَرَّكُ بِهِ) bir kimsedir; sanki ona yaklaşmakla Allah’ın rızasına yaklaşılır. (L.) ― -b5- **فُلَانٌ يَتَمَسَّحُ** (mecaz:) Falan kimsenin yanında yahut mülkiyetinde hiçbir şey yoktur; sanki kollarını elleriyle silmiş gibidir: (K:) ― -b6- **تمسّح** Kendini sildi; bir şeyi gidermek için **مِنْ شَىْءٍ** ile; ve bir şeyle **بِشَىْءٍ** ile. (L.) [Bkz. ayrıca 1.]

**تَمَاسَحَا**
6 **تَمَاسَحَا** ذ (mecaz:) Birbirlerine dostça yahut samimi davrandılar; eş anlamlısı **تَصَادَقَا**: yahut birbirleriyle bir sözleşme yahut alışveriş yaptılar; ve onu pekiştirmek için her biri, kendi avucuyla ötekinin avucuna vurdu, (K,) ve ötekine yemin etti. (TA.) ― -b2- **تَمَاسَحُوا** (mecaz:) Birbirlerinin elinden tuttular. (TA.)

**امتسح**
8 **امتسح** ذ Kınından bir kılıç çekti; (K) ayrıca ↓ **مَسَحَ** da böyledir. (TA.)

**مَسْحٌ**
**مَسْحٌ** ذ **بَلَاسٌ** ile aynı: (S, K;) yani kalın yahut kaba kıl dokumadan bir elbise: T’de böyledir: ve evde yahut çadırda serilen bu türden bir parça: (TA:) rahiplerin giydiği türden bir **بلاس**: (Mgh:) kıl dokumadan bir **كِسَآء**: (L:) eski ve yıpranmış bir elbise: (Kull:) çoğulu **أَمْسَاحٌ** ve **مُسُوحٌ**; (S;) birincisi azlık çoğulu, ikincisi çokluk çoğuludur. (L.) ― -b2- **مِسْحٌ** Yolun ana kısmı ve ortası; eş anlamlısı **جَادَّةٌ**: (K:) çoğulu **أَمْسَاحٌ** (TA) ve **مُسُوحٌ**. (K.)

**مَسَحٌ**
**مَسَحٌ** ذ , bir isim: Kalça ve uyluklarda etin azlığı; yahut kaba etlerin küçüklüğü ve birbirine yapışması; yahut uyluklarda etin azlığı; eş anlamlısı **رَسَحٌ**. (L.)

**عَلَى فُلَانٍ مَسْحَةٌ مِنْ جَمَالٍ**
**عَلَى فُلَانٍ مَسْحَةٌ مِنْ جَمَالٍ** ذ , (S, K,) yahut ↓ **مِسْحَةٌ**, (L,) (mecaz:) Falan kimsenin üzerinde bir miktar güzellik görünür; (L, K;) yahut güzelliğin bir işareti, alâmeti veya niteliği: (L:) ve **مسحةُ كَرَمٍ**, asaletin bir işareti, alâmeti, niteliği veya delâleti; ve benzeri: Sh tarafından, bunun yalnız övgüde kullanılan bir ifade olduğu söylenmiştir; öyle ki **عَلَيْهِ مسحةُ قُبْحٍ** demezsin: (L:) fakat ayrıca **بِهِ مسحةٌ مِنْ هُزَالٍ** da dersin; onda zayıflığın bir miktarı, yahut bir işareti veya alâmeti vardır; (L, K;) ki bu, Az’ın zikrettiği Arapların bir ifadesidir. (L.) ― -b2- **مَسْحَةٌ** atın yanağında: **صِفَاحٌ**’a bak.

**مِسْحَةٌ**
**مِسْحَةٌ** ذ : **مَسْحَةٌ**’ye bak.

**مَسِيحٌ**
**مَسِيحٌ** ذ Meshedilmiş: yağ gibi bir şeyle üzerinden silinmiş. (K.) ― -b2- Bir kral. (El-'Eynee.) ― -b3- **المَسِيحُ** [Mesih, İsa] İsa, ona selâm olsun! (S, Msb, K,) [doğru olarak] Arapçalaştırılmış bir kelimedir, [İbranice’den,] aslında ش ile **مَشِيحَا** idi: (T, Msb:) fakat âlimler bu kelime hakkında, Arapça mı yoksa Arapçalaştırılmış mı olduğu hususunda ihtilâf ederler: F, K’da, **Meshلrik el-Anwلr** şerhinde, bunun türeyişi hakkında elli görüş zikrettiğini nakleder; ve başka bir eserde sayıyı elli altıya çıkarmıştır. (TA.) ― -b4- Ayrıca, (K,) yahut **المَسِيحُ الكَذَّابُ**, (S,) yahut ↓ **المِسِّيحُ**, (K,) [Büyük Yalancı diye lakaplanan Mesih; yalancı Mesih; Deccal; ayrıca şöyle de denir] EdDejjلl, **الدَّجَّالُ**: (S, K:) ancak ona, kayıt olmaksızın **المَسِيحُ** lakabını vermek câiz değildir; bu yüzden **المَسِيحُ الدَّجَّالُ** [yahut **الكَذَّابُ**] denir; (TA;) [ancak aşağıdaki gibi bir durumda, ki] bir şair şöyle der:

**اِذَا المَسِيحُ يَقْتُلُ المَسِيحَ**

(Msb.) ― -b5- **مَسِيحٌ** Ter: (T, S, K:) aktığı zaman (يُمْسَحُ) silindiği için böyle adlandırılmıştır. (T.) ― -b6- **مَسِيحٌ** (mecaz:) Üzerindeki damga silinmiş bir dirhem; eş anlamlısı **أَطْلَسُ**; (S, Msb, K;) damgası olmayan. (Msb.) ― -b7- **مَسِيحٌ** (S, K) ve ↓ **مَسِيحَةٌ** (TA) Bir gümüş parçası. (As, S, K.) ― -b8- **مَسِيحٌ** (mecaz:) **مَمْسُوحُ الوَجْهِ** ile aynı: (K,) yani yüzünün bir yanı düz, gözsüz veya kaşsız olan bir adam: bu anlamda, başkaları arasında, EdDejjلl’e de söylenir. (IF, L.) ― -b9- Tek gözlü. (Az.) [Bkz. ayrıca **أَمْسَحُ**.] ― -b10- **مَسِيحٌ** Kendisiyle silinilen kaba bir havlu yahut mendil: (L, K:) yüz onunla silindiği için, yahut kiri tuttuğu için böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b11- **مَسِيحٌ** Yüzde güzel. (TA.) ― -b12- **مَسِيحٌ** İbadet için çok yolculuk eden yahut çok dolaşan kimse; ayrıca ↓ **مِسِّيحٌ** (K,) ve ↓ **أَمْسَحُ**, (TA,) bunun müennesi **مَسْحَآءُ**’dır. (K, TA.) **مَسَّاحٌ**’a bak. -A2- **مَسِيحٌ** (mecaz:) Çok cinsel birleşme yapan; ayrıca ↓ **مَاسِحٌ**. (K.) ― -b2- **مَسِيحٌ** Çok sapkın. (TA.) ― -b3- **مَسِيحٌ** Büyük yalancı; çok yalan söyleyen; ayrıca ↓ **مَاسِحٌ** ve ↓ **مِمْسَحٌ** (K) ve ↓ **تِمْسَحٌ** (Lh, K) ve ↓ **أَمْسَحُ**, (TA,) bunun müennesi **مَسْحَآءُ**’dır. (K, TA.) **مَاسِحٌ**’e bak. -A3- **مَسِيحٌ** Pek doğru sözlü; eş anlamlısı **صِدِّيقٌ**: (K, L, TA: CK’de **صَدِيقٌ**:) lugatçilerin çoğuna meçhul bir anlamdır; muhtemelen onların zamanında terk edilmişti. (L.) -A4- **مَسِيحٌ** Mübarek ve güzel yaratılmış; (L;) bereket yahut refah ile yaratılmış (**مَمْسُوحٌ**): (K:) ― -b2- ve bunun zıddı olarak, lânetli ve çirkin yahut kötü yaratılmış; (L;) uğursuzlukla yaratılmış. (K.)

**مِسَاحَةٌ**
**مِسَاحَةٌ** ذ (mecaz:) Arazinin ölçülmesi. (Msb.) [Bkz. ayrıca 1.] ― -b2- Ayrıca **تَكْسِيرٌ**’e bak.

**مَسِيحَةٌ**
**مَسِيحَةٌ** ذ **ذُؤَابَةٌ** ile aynı: (S, L, K:) yahut yağla veya başka bir şeyle düzeltilmeden bırakılan saç: yahut bir adamın başında, kulak ile kaş arasındaki kısım; kafatası dikişlerinin birleştiği yerin altındaki kısma kadar yükselen: yahut bir adamın, kulağına yakın olarak elini koyduğu saçın yan kısmı: yahut başın her iki yanının saçı: çoğulu **مَسَائِحُ**: yahut **مسائح**, bir adamın eliyle sildiği yer demektir: yahut As’a göre, saç: yahut Sh’ye göre, bir kimsenin yanağı ve başı üzerinde eliyle sildiği saç. (L.) ― -b2- **مَسِيحٌ**’e bak. -A2- **مَسِيحَةٌ** Bir yay: (S, K:) yahut mükemmel bir yay. (L.) çoğulu **مَسَائحُ**. (S, K.)

**مَسَّاحٌ**
**مَسَّاحٌ** ذ (mecaz:) Arazi ölçen kimse; (TA;) ayrıca ↓ **مَسِيحٌ**. (L.)

**مِسِّيحٌ**
**مِسِّيحٌ** ذ ve **المِسِّيحُ**: **مَسِيحٌ**’e bak.

**بِهِ مَاسِحٌ**
**بِهِ مَاسِحٌ** ذ Onda (bir devede) göğsündeki nasırın kenarında, dirseğinin meydana getirdiği bir sürtünme vardır; kanatmaz: eğer kanatırsa **بِهِ حَازٌّ** dersin: (S, L:) ve onda, **ضَاغِط** denilen hastalık sebebiyle, dirseğinin meydana getirdiği fakat şiddetli olmayan bir koltuk altı tahrişi vardır. (L.) ― -b2- **مَسِيحٌ**’e bak. ― -b3- **مَاسِحٌ** ve ↓ **مَسِيحٌ** Çok öldüren; çokça yahut birçok kimseyi öldüren. (Az, L.)

**مَاسِحَةٌ**
**مَاسِحَةٌ** ذ Saç tarayıp düzelten kadın; eş anlamlısı **مَاشِطَةٌ**. (S.)

**أَمْسَحُ**
**أَمْسَحُ** ذ Küçük çakıllı ve bitkisiz, düz bir yer. (S.) ― -b2- **مَسْحَآءُ** Küçük çakıllı, (S, K,) ve bitkisiz, düz bir arazi parçası: (S:) [ör.] **مَرَرْتُ بِخَرِيقٍ مِنَ الأَرْضِ بِيْنَ مَسْحَاوَيْنِ** [iki küçük çakıllı ve bitkisiz düz arazi arasında otlu bir çukur araziden geçtim]: (Fr, S:) yahut düz bir yer parçası; çıplak; çakılca bol; ağaç ve ot barındırmayan; engebeli; biraz sert; develerin vb. hapsedildiği, yahut hurmaların kurutulduğu düz yere benzer; **قُفّ** denilen şey değil, **سَهْلَة** denilen şey de değil: (ISh:) çoğulu **مَسَاحٍ** ve **مَسَاحى** [yani **مَسَاحَى** veya **مَسَاحِىُّ**]; isimlere mahsus çoğul kalıplarıdır; çünkü bu, bir sıfattır; onda bir ismin niteliği baskın gelmiştir. (L.) ― -b3- Ayrıca **مَسْحآءُ** Kızıl toprak. (K.) ― -b4- **مَسْحَآءُ** Kalça ve uyluklarında eti az olan bir kadın; yahut kötü, çirkin yahut yakışıksız; eş anlamlısı **رَسْحَآءُ**. (S.) ― -b5- **أَمْسَحُ**, yahut **أَمْسَحُ القَدَمِ**, Ayağının tabanı düz, çukurluğu olmayan bir adam: (L:) müennesi **مَسْحَآءُ**: (L, K:) ve ↓ **مَسِيحٌ**, yahut ↓ **مَسِيحُ القَدَمَيْنِ**, aynı anlama gelir: ayrıca, çatlak ve yarık olmaksızın pürüzsüz ve yumuşak ayaklara sahip olmak; öyle ki su onların üzerine düştüğünde onu iter. (L.) ― -b6- Ayrıca **مَسْحَآءُ**, (K,) yahut **مسحآءُ الثَّدْىِ**, (L,) Göğsünde dolgunluk olmayan bir kadın. (L, K.) ― -b7- Ayrıca **مَسْحَآءُ** Tek gözlü bir kadın: ve **بِخْقَآءُ** denilen türden; gözü **مُلَوَّزَة** olmayan: K’nın [çoğu] nüshalarında böyledir; bazılarında **بِلَّوْرَة**: (TA:) ― -b8- **أَمْسَحُ** Kalça ve uyluklarında eti az olan; yahut kaba etleri küçük olup birbirine yapışık olan bir adam; eş anlamlısı **ارْسَح**: müennesi **مَسْحَآءُ**: çoğulu **مُسْحٌ**. (L.) ― -b9- **أَمْسَحَ** Uyluklarının iç tarafları birbirine sürtünüp (S, L, K) yara olan ve çatlayan bir adam: (L:) yahut elbisesinin sertliği sebebiyle dizinin iç tarafı iltihaplanan: (L, K:) müennesi **مَسْحَآءُ**, çoğulu **مُسْحٌ**. (L.) ― -b10- **غَارَةٌ مَسْحَآءُ** (mecaz:) Hücum eden tarafın, vurulan tarafın yanında durmaksızın, onların yanından hafifçe geçip sürtünerek geçtiği bir süvari baskını. (L, bir rivayetten.) ― -b11- **مَسِيحٌ**’e bak.

**أَمْسَح**
**أَمْسَح** ذ [görünüşe göre isim gibi kullanılır; bu yüzden tenvinli de tensiz de gelir,] Düz bir arazi parçası: çoğulu **أَمَاسِحُ**. (TA.) ― -b2- Düz çöl; yahut düz susuz çöl. (Lth.)

**أُمْسُوحٌ**
**أُمْسُوحٌ** ذ Gemideki her uzun tahta parçası: (K:) çoğulu **أَمَاسِيحٌ**. (TA.)

**مِمْسَحٌ**
**مِمْسَحٌ** ذ ve **مِمْسَحَةٌ**: **مَسِيحٌ**’e bak.

**مَمْسُوحُ الأَلْيَتَيْنِ**
**مَمْسُوحُ الأَلْيَتَيْنِ** ذ Kalçaları kemiğe yapışık ve küçük olan. (L.) ― -b2- **مَمْسُوحٌ** Hadım; testisleri çıkarılmış kimse. (TA.) ― -b3- **عَضُدٌ مَمْسُوحَةٌ** Omuzdan dirseğe kadar eti az olan bir kol. (TA.) ― -b4- **مَمْسُوحُ** Pis yahut çirkin, uğursuz, ve kendi asıl suretinden yahut yapısından değiştirilmiş bir şey. (TA.) [Bkz. md. **مسخ**.]

**تِمْسَحٌ**
**تِمْسَحٌ** ذ İkiyüzlü; aldatıcı; (K;) sözleriyle okşayıp yatıştıran ve onu aldatan kimse. (TA.) ― -b2- **تِمْسَحٌ** Küstah yahut arsız, ve kötü yahut bozuk bir adam: (L, K:) yahut büyük yalancı; kendisine sorulsa, nereden geldiğini sana doğru söylemeyen; sana, geldiği yer hakkında bile yalan söyleyen. (L.) [Bkz. ayrıca **مَسِيحٌ**.] ― -b3- **تِمْسَاحٌ**’a bak.

**تِمْسَاحٌ**
**تِمْسَاحٌ** ذ , (S, Msb, K,) ve ↓ **تِمْسَحٌ**, (Msb, K,) ikincisi görünüşe göre birincinin kısaltılmışıdır, (Msb,) [timsah]; bilinen bir su hayvanı, (S,) Mısır’ın Nil’inde ve Mihrلn nehrinde bulunan, (K,) ki o Es-Sind’in nehridir; (TA;) yahut [daha doğrusu] yaklaşık beş arşın uzunluğunda ve daha kısa, **وَرَل**’e benzeyen; insanları ve öküzleri yakalayan, onlarla suya dalan ve onları yiyen: birincinin çoğulu **تَمَاسِيحٌ**, ikincinin çoğulu **تَمَاسِحُ**. (Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَسَحَ
مَسَحَ A ( n. ac. مَسْح 1 ),
a.  Wiped.

b.  Wiped away, removed.

c.  Stroked. smoothed; combed ( hair ).

d.  [ acc. &  Bi ], Washed with ( water ); anointed with ( oil ).

e.  Created ( blest or accurst ).

f.  Deceived, befooled.

g.  ( n. ac. مُسُوْح 27 ) [ Fī ], Journeyed through ( a country ).

h.  Journeyed all day.

i.  ( n. ac. مَسْح 1 ,  تَمْسَاْح 62 ), Lied.

j.  ( n. ac. مَسْح 1 ,  مِسَاْحَة 23t ), Measured, surveyed ( land ).

k.  ( n. ac. مَسْح 1 ), Smote; severed; slew.

l.  see II (c) & VIII.

مَسِحَ
مَسِحَ A ( n. ac. مَسَح 4 ),
a.  Had sore thighs.

مَسَّحَ
مَسَّحَ II ,
a.  Wiped; rubbed.

b.  see III (a) .

c.  Exhausted, overdrove ( camels ).

مَاْسَحَ
مَاْسَحَ III ,
a.  Coaxed, wheedled, cajoled, flattered.

b.  Shook hands with; made a covenant with.

تَمَسَّحَ
تَمَسَّحَ V ,
a.  Wiped himself.

b.  Wiped; stroked.

c.  [ Bi ], Washed himself with ( water ).

d.  [ Min ], Wiped off.

تَمَاْسَحَ
تَمَاْسَحَ VI ,
a.  Made a bargain together; shook hands.

اِمْتَسَحَ
اِمْتَسَحَ VIII ,
a.  Drew, unsheathed ( sword ).

مَسْح
مَسْح 1 ,
a.  Wiping; anointing; salving; unction.

b.  Friction.

مَسْحَة
مَسْحَة 1t ,
a.  Rub, wipe.

b.  Trace, mark; impression, print; trait.

مِسْح
مِسْح 2 , ( pl. مُسُوْح 27 ,  أَمْسَاْح 38 ),
a.  Hair-cloth; sack-cloth.

b.  Saddle-cloth.

c.  Middle of the road; high road.

مِسْحَة
مِسْحَة 2t ,
a.  see 1t (a) .

أَمْسَحُ
أَمْسَحُ 14 , ( pl. مُسْح 3 ),
a.  Flat-footed.

b.  Having chapped thighs.

c.  Smooth, level; flat ( ground ).

d.  ( pl. أَمَاْسِحُ 37 ), A plain; a desert.

e.  see 21 (c) .

مِمْسَح
مِمْسَح 20 ,
a.  see 21 (c) .

مِمْسَحَة
مِمْسَحَة 20t ,
a.  Duster; dish-clout, wiper.

مَاْسِح
مَاْسِح 21 ,
a.  Wiping &c.

b.  Rubbed, chafed ( camel ).

c.  Liar.

d.  Slayer, killer.

مَاْسِحَة
مَاْسِحَة 21t , ( pl. مَوَاْسِحُ 41 ),
a.  fem. of مَاْسِح 21 .

b.  Female hair-dresser.

مِسَاْحَة
مِسَاْحَة 23t ,
a.  Measurement.

b.  Mensuration; surveying, survey.

مَسِيْح
مَسِيْح 25 , ( pl. مَسْحَى 1ya ,  مُسَحَآءُ 43 ),
a.  Smooth.

b.  Anointed.

c.  [ art. ], The Messiah, Christ.

d.  Sweat.

e.  Piece of gold or silver.

f.  Napkin, towel.

g.  Beautiful.

h.  Great traveller.

i.  True.

j.  see 21 (c) , ( d ) &  مَسَّاْح 28 ( a ).

مَسِيْحَة
مَسِيْحَة 25t , ( pl. مَسَاْئِحُ 46 ),
a.  Lock ( of hair ).

b.  Temple ( forehead ).

c.  Bow.

d.  see 25 (e) .

مَسِيْحِيّ
مَسِيْحِيّ 25yi , ( pl. reg. &  مَسِيْحِيَّة 25yit ),
a.  Messianic; christian.

مَسِيْحِيَّة
مَسِيْحِيَّة 25yit
a.  [ art. ], Christianity.

مَسَّاْح
مَسَّاْح 28 , ( pl. مَسَّاْحَة 28t ),
a.  Surveyor.

b.  Geometrician.

c.  see 21 (a) .

مِسِّيْح
مِسِّيْح 30 ,
a.  see 25 (h) .

مَسْحَآءُ
مَسْحَآءُ 42 ,
a.  fem. of أَمْسَحُ 14 .

b.  Level, stony ground.

c.  Liar; scandal-monger ( woman ).

تَمْسَاْح
تَمْسَاْح 62 ,
a.  Falsehood, untruth.

مَسڤحَ
N. P. مَسڤحَ I ,
a.  Wiped; rubbed.

b.  Anointed.

c.  Ugly; misshapen.

تِمْسَح
تِمْسَح
a.  Dissembler, deceiver; liar.

b.  see infra.

تِمْسَاح
تِمْسَاح ( pl. مَسَاْحِ٤ُ 47 ,  مَسَاْحِيْ٤ُ 67 ),
a.  Crocodile.

أُمْسُوْح
أُمْسُوْح ( pl. مَسَاْحِيْ٤ُ 67 ),
a.  Plank, board ( in a ship ).

مَسْحَة المَرْضَى
مَسْحَة المَرْضَى
a.  [ coll. ], Extreme unction.

عِْلْم المِسَاحَة
عِْلْم المِسَاحَة
a.  Geometry.

أَلْمَسِيْح الدَّجّال
أَلْمَسِيْح الدَّجّال
a.  Antichrist.

فُلَان يَتَمَسَّح
فُلَان يَتَمَسَّح
a.  Such a one has not anything, is empty-handed.

##### Türkçe

**مَسَحَ**
**مَسَحَ** A ( n. ac. **مَسْح** 1 ),
a. Sildi.

b. Silip giderdi, giderdi.

c. Sıvazladı; düzeltti; taradı (saç).

d. [ acc. & Bi ], (su) ile yıkadı; (yağ) ile meshetti.

e. Yarattı (mübarek kılınmış yahut lanetlenmiş).

f. Aldattı, aptallaştırdı.

g. ( n. ac. **مُسُوْح** 27 ) [ Fī ], (bir ülke) içinde dolaştı.

h. Bütün gün yolculuk etti.

i. ( n. ac. **مَسْح** 1 , **تَمْسَاْح** 62 ), Yalan söyledi.

j. ( n. ac. **مَسْح** 1 , **مِسَاْحَة** 23t ), Ölçtü, ölçüm yaptı (arazi).

k. ( n. ac. **مَسْح** 1 ), Vurdu; kesti; öldürdü.

l. II (c) ve VIII’e bak.

**مَسِحَ**
**مَسِحَ** A ( n. ac. **مَسَح** 4 ),
a. Uylukları yara oldu.

**مَسَّحَ**
**مَسَّحَ** II ,
a. Sildi; ovaladı.

b. III (a)’ya bak.

c. Tüketti, aşırı sürdü (develeri).

**مَاْسَحَ**
**مَاْسَحَ** III ,
a. Gönlünü aldı, kandırarak elde etti, ayarttı, pohpohladı.

b. Tokalaştı; ahitleşti.

**تَمَسَّحَ**
**تَمَسَّحَ** V ,
a. Kendini sildi.

b. Sildi; sıvazladı.

c. [ Bi ], (su) ile kendini yıkadı.

d. [ Min ], Silip çıkardı.

**تَمَاْسَحَ**
**تَمَاْسَحَ** VI ,
a. Birlikte pazarlık yaptılar; tokalaştılar.

**اِمْتَسَحَ**
**اِمْتَسَحَ** VIII ,
a. Çekti, kınından çıkardı (kılıcı).

**مَسْح**
**مَسْح** 1 ,
a. Silme; mesh etme; merhemleme; mesh (yağ sürme).

b. Sürtünme.

**مَسْحَة**
**مَسْحَة** 1t ,
a. Ovma, silme.

b. İz, işaret; izlenim, baskı; özellik.

**مِسْح**
**مِسْح** 2 , ( pl. **مُسُوْح** 27 , **أَمْسَاْح** 38 ),
a. Kıl dokuma; çuval bezi.

b. Eyer örtüsü.

c. Yolun ortası; ana yol.

**مِسْحَة**
**مِسْحَة** 2t ,
a. 1t (a)’ya bak.

**أَمْسَحُ**
**أَمْسَحُ** 14 , ( pl. **مُسْح** 3 ),
a. Düz tabanlı.

b. Uylukları çatlamış olan.

c. Düz, seviyeli; düz (yer).

d. ( pl. **أَمَاْسِحُ** 37 ), Bir ova; bir çöl.

e. 21 (c)’ye bak.

**مِمْسَح**
**مِمْسَح** 20 ,
a. 21 (c)’ye bak.

**مِمْسَحَة**
**مِمْسَحَة** 20t ,
a. Toz bezi; bulaşık bezi, silgi.

**مَاْسِح**
**مَاْسِح** 21 ,
a. Silen vb.

b. Sürtünmüş, tahriş olmuş (deve).

c. Yalancı.

d. Öldüren, katil.

**مَاْسِحَة**
**مَاْسِحَة** 21t , ( pl. **مَوَاْسِحُ** 41 ),
a. **مَاْسِح** 21’in müennesi.

b. Kadın saç tarayıcısı.

**مِسَاْحَة**
**مِسَاْحَة** 23t ,
a. Ölçme.

b. Ölçüm; arazi ölçümü, ölçümleme.

**مَسِيْح**
**مَسِيْح** 25 , ( pl. **مَسْحَى** 1ya , **مُسَحَآءُ** 43 ),
a. Düzgün.

b. Meshedilmiş.

c. [ art. ], Mesih, İsa.

d. Ter.

e. Altın yahut gümüş parçası.

f. Mendil, havlu.

g. Güzel.

h. Büyük yolcu.

i. Doğru.

j. 21 (c), (d) ve **مَسَّاْح** 28 (a)’ya bak.

**مَسِيْحَة**
**مَسِيْحَة** 25t , ( pl. **مَسَاْئِحُ** 46 ),
a. (Saç) lülesi.

b. Şakak (alın).

c. Yay.

d. 25 (e)’ye bak.

**مَسِيْحِيّ**
**مَسِيْحِيّ** 25yi , ( pl. reg. & **مَسِيْحِيَّة** 25yit ),
a. Mesihî; Hristiyan.

**مَسِيْحِيَّة**
**مَسِيْحِيَّة** 25yit
a. [ art. ], Hristiyanlık.

**مَسَّاْح**
**مَسَّاْح** 28 , ( pl. **مَسَّاْحَة** 28t ),
a. Ölçümcü.

b. Geometri bilen.

c. 21 (a)’ya bak.

**مِسِّيْح**
**مِسِّيْح** 30 ,
a. 25 (h)’ye bak.

**مَسْحَآءُ**
**مَسْحَآءُ** 42 ,
a. **أَمْسَحُ** 14’ün müennesi.

b. Düz, taşlı yer.

c. Yalancı; fitneci (kadın).

**تَمْسَاْح**
**تَمْسَاْح** 62 ,
a. Yalan, asılsızlık.

**مَسڤحَ**
N. P. **مَسڤحَ** I ,
a. Sildi; ovaladı.

b. Meshetti.

c. Çirkin; şekilsiz.

**تِمْسَح**
**تِمْسَح**
a. İkiyüzlü, aldatıcı; yalancı.

b. Aşağıya bak.

**تِمْسَاح**
**تِمْسَاح** ( pl. **مَسَاْحِ٤ُ** 47 , **مَسَاْحِيْ٤ُ** 67 ),
a. Timsah.

**أُمْسُوْح**
**أُمْسُوْح** ( pl. **مَسَاْحِيْ٤ُ** 67 ),
a. (Gemide) tahta, kalas.

**مَسْحَة المَرْضَى**
**مَسْحَة المَرْضَى**
a. [ coll. ], Son yağlama (hasta mesh’i).

**عِْلْم المِسَاحَة**
**عِْلْم المِسَاحَة**
a. Geometri.

**أَلْمَسِيْح الدَّجّال**
**أَلْمَسِيْح الدَّجّال**
a. Deccal.

**فُلَان يَتَمَسَّح**
**فُلَان يَتَمَسَّح**
a. Böyle biri hiçbir şeye sahip değildir, eli boştur.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مسح
مَسَحَ - يَمْسَحُ - مَسْح - مَسْحَاً - مَسِيْح - المسيح
مَسَحَ - يَمْسَحُ + كائن + شيئاً: يلمس سطح الشيء ويمر عليه بإداة، لتنظيف وإزالة الغوالق الخفيفة التي عليه: يمر على الشيء وخاصة سطحه بأداة أو قماش مبلول بالماء، أو بدهنه بمادة أخرى، بحيث يلمس بها السطح ثم يستمر بالمرور حتى يأتي على أكثر السطح، وذلك لإزالة الغبار أو الوسخ من على الشيء
مَسْح: اسم فعل " مَسَحَ - يَمْسَحُ "
مَسْحَا حال من " مَسْح ": وهو " يَمْسَحُ "
مَسِيْح - المسيح: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل من " مَسَحَ - يَمْسَحُ ": كثير المسح: وهو اصطلاحاً النبي عيسى (ص) الذي كان يمسح الناس بالزيت فيعمدهم أو يمسح بيده عليهم فيشفيهم بإذن الله
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التنظيف والحلق والقص والنتف والتقشير والتجريد بإزالة كل ما ينبت على الكائن أو يلتصق به"، وهي:
جَرَدَ - يَجْرُدُ، جَرَزَ - يَجْرُزُ، حَلَقَ - يَحْلِقُ، تَفَثَ - يَتْفُثُ، غَسَل - يَغْسِل، مَسَحَ - يَمْسَحُ
مَسَحَ - امسحوا
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون ولا جنبا إلا عابري سبيل حتى تغتسلوا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن الله كان عفوا غفورا(43)﴾ النساء ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافقوامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)﴾ المائدة
مَسْحٌ - مسحا
 ﴿ردوها علي فطفق مسحا بالسوق والأعناق(33)﴾ ص
المسيح
 ﴿ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم ولا تقولوا على الله إلا الحق إنما المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه فآمنوا بالله ورسله ولا تقولوا ثلاثة انتهوا خيرا لكم إنما الله إله واحد سبحانه أن يكون له ولد له ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلا(171)﴾ النساء
 	﴿إذ قالت الملائكة يامريم إن الله يبشرك بكلمة منه اسمه المسيح عيسى ابن مريم وجيها في الدنيا والآخرة ومن المقربين(45)﴾ آل عمران
 	﴿وقولهم إنا قتلنا المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وما قتلوه وما صلبوه ولكن شبه لهم وإن الذين اختلفوا فيه لفي شك منه ما لهم به من علم إلا اتباع الظن وما قتلوه يقينا(157)﴾ النساء
 	﴿لقد كفر الذين قالوا إن الله هو المسيح ابن مريم قل فمن يملك من الله شيئا إن أراد أن يهلك المسيح ابن مريم وأمه ومن في الأرض جميعا ولله ملك السماوات والأرض وما بينهما يخلق ما يشاء والله على كل شيء قدير(17)﴾ المائدة ﴿لقد كفر الذين قالوا إن الله هو المسيح ابن مريم وقال المسيح يابني إسرائيل اعبدوا الله ربي وربكم إنه من يشرك بالله فقد حرم الله عليه الجنة ومأواه النار وما للظالمين من أنصار(72)﴾ المائدة
 	﴿وقالت اليهود عزير ابن الله وقالت النصارى المسيح ابن الله ذلك قولهم بأفواههم يضاهئون قول الذين كفروا من قبل قاتلهم الله أنى يؤفكون(30)﴾ التوبة
 	﴿ما المسيح ابن مريم إلا رسول قد خلت من قبله الرسل وأمه صديقة كانا يأكلان الطعام انظر كيف نبين لهم الآيات ثم انظر أنى يؤفكون(75)﴾ المائدة
 	﴿لن يستنكف المسيح أن يكون عبدا لله ولا الملائكة المقربون ومن يستنكف عن عبادته ويستكبر فسيحشرهم إليه جميعا(172)﴾ النساء
 	﴿اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أربابا من دون الله والمسيح ابن مريم وما أمروا إلا ليعبدوا إلها واحدا لا إله إلا هو سبحانه عما يشركون(31)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [مسح] م س ح: مَسَحَ برأسه وبابه قطع و تَمَسَّحَ بالأرض و مَسَحَ الأرض يمْسَح بالفتح فيهما مِسَاحَةً بالكسر ذرعها و مَسَحَهُ بالسيف قطعه و المَسِيحُ عيسى عليه الصلاة والسلام والمسيح الكذاب الدجَّالُ و المِسْحُ بوزن المِلْح البِلاس والجمع أَمْسَاحٌ و مُسُوحٌ و التِّمْسَاحُ بوزن التِمثال من دواب الماء معروف
الراغب
مسح
- المسح: إمرار اليد على الشيء، وإزالة الأثر عنه، وقد يستعمل في كل واحد منهما. يقال: مسحت يدي بالمنديل، وقيل للدرهم الأطلس: مسيح، وللمكان الأملس: أمسح، ومسح الأرض: ذرعها، وعبر عن السير بالمسح كما عبر عنه بالذرع، فقيل: مسح البعير المفازة وذرعها، والمسح في تعارف الشرع: إمرار الماء على الأعضاء. يقال: مسحت للصلاة وتمسحت، قال تعالى: }وامسحوا برءوسكم وأرجلكم﴿[المائدة/6]. ومسحته بالسيف: كناية عن الضرب، كما يقال: مسست، قال تعالى:﴾فطفق مسحا بالسوق والأعناق{ [ص/33]، وقيل: سمي الدجال مسيحا، لأنه ممسوح أحد شقي وجهه، وهو أنه روي (أنه لا عين له ولا حاجب) (لم أجده في كتب الحديث، وذكره الزمخشري في الفائق 3/366، والسمين في العمدة: مسح)، وقيل: سمي عيسى عليه السلام مسيحا لكونه ماسحا في الأرض، أي: ذاهبا فيها، وذلك أنه كان في زمانه قوم يسمون المشائين والسياحين لسيرهم في الأرض، وقيل: سمي به لأنه كان يمسح ذا العاهة فيبرأ، وقيل: سمي بذلك لأنه خرج من بطن أمه ممسوحا بالدهن. وقال بعضهم (وهذا قول أبي عبيد، نقله عنه الأزهري في تهذيب اللغة 4/348) : إنما كان مشوحا بالعبرانية، فعرب فقيل المسيح وكذا موسى كان موشى (انظر المنتخب من غريب كلام العرب 2/603). وقال بعضهم: المسيح: هو الذي مسحت إحدى عينيه، وقد روي: (إن الدجال ممسوح اليمنى) (عن ابن عمر عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه سئل عن الدجال فقال: (ألا إن ربكم ليس بأعور، ألا وإنه أعور، عينه اليمنى كأنها عنبة طافية) أخرجه الترمذي، وقال: حديث صحيح غريب. (انظر: عارضة الأحوذي 9/96) و (عيسى ممسوح اليسرى) ( [استدراك] وهذا من الأباطيل التي لا تصح؛ فإن الأنبياء من شروطهم سلامة الحواس، وكمال الخلقة، والبعد عن الأمور المنفرة، ولو كان عيسى كذلك لكان مشوها، حاشاه عن ذلك). قال: ويعني بأن الدجال قد مسحت عنه القوة المحمودة من العلم والعقل والحلم والأخلاق الجميلة، وأن عيسى مسحت عنه القوة الذميمة من الجهل والشره والحرص وسائر الأخلاق الذميمة. وكني عن الجماع بالمسح، كما كني عنه بالمس واللمس، وسمي العرق القليل مسيحا، والمسح: البلاس. جمعه: مسوح وأمساح، والتمساح معروف، وبه شبه المارد من الإنسان.
ملخص اللسان:
1.     المَسْحُ: القول الحَسَنُ من الرجل، وهو في ذلك يَخْدَعُكَ، تقول:  مَسَحَه بالمعروف أَي بالمعروف من القول وليس معه إِعطاء، وإِذا جاء  إِعطاء ذهب المَسْحُ؛ وكذلك مَسَّحْتُه. والتماسُحُ: التَّصادُق.  والمُماسَحَة: المُلاينَة في القول والمعاشرة والقلوبُ غير صافية.  والتِّمْسَحُ: الذي يُلايِنُك بالقول وهو يَغُشُّك. والتِّمْسَحُ  والتِّمْساحُ من الرجال: المارِدُ الخبيث؛
2.    والمَسْحُ: إِمراركَ يدك على الشيء  السائل أَو المتلطخ، تريد إِذهابه بذلك كمسحك رأْسك من الماء وجبينك من  الرَّشْح، مَسَحَه يَمْسَحُه مَسْحاً ومَسْحَه، وتَمَسَّح منه وبه.
3.    مَسْحَ الترابِ عنه وتنظيف جلده.
4.     وفلان يُتَمَسَّحُ بثوبه أَي يُمَرُّ ثوبُه على الأَبدان فيُتقرَّبُ به  إِلى الله. وفلان يُتَمَسَّحُ به لفضله وعبادته كأَنه يُتَقَرَّبُ إِلى  الله بالدُّنُوِّ منه.
5.     وتماسَحَ القومُ إِذا تبايعوا فتَصافَقُوا.
6.     مَسَحَ الله عنك ما بك أَي أَذهب.
7.     والمَسَحُ: احتراق باطن الركبة من  خُشْنَةِ الثوب؛ وقيل: هو أَن يَمَسَّ باطنُ إِحدى الفخذين باطنَ الأُخْرَى  فيَحْدُثَ لذلك مَشَقٌ وتَشَقُّقٌ
8.     مَمْسُوحَ الأَلْيَتَينِ؛ : هو الذي لَزِقَتْ  أَلْيَتاه بالعظم ولم تَعْظُما؛ رجل أَمْسَحُ وامرأَة مَسْحاءُ وهي  الرَّسْحاء. وخُصًى مَمْسُوحٌ إِذا سُلِتَتْ مَذاكِيرُه. والمَسَحُ أَيضاً: نَقْصٌ  وقِصَرٌ في ذنب العُقابِ. وعَضُدٌ مَمْسوحة: قليلة اللحم. ورجل أَمْسَحُ  القَدَم والمرأَة مَسْحاء إِذا كانت قَدَمُه مستويةً لا أَخْمَصَ لها ، وامرأَة مَسْحاءُ الثَّدْي إِذا لم يكن لثديها حَجْم.
9.     ورجل مَمْسوح  الوجه ومَسِيحٌ: ليس على أَحد شَقَّيْ وجهِه عين ولا حاجبٌ. والمَسِيحُ  الدَّجَّالُ: منه على هذه الصفة؛ وقيل: سمي بذلك لأَنه مَمْسوحُ العين. المَسِيحُ الأَعْوَرُ وبه سمي الدجال، ونحو ذلك
10.                        ومَسَحَ في الأَرض يَمْسَحُ مُسُوحاً: ذهب
11.                        والمَسيحُ: الصِّدِّيقُ وبه سمي عيسى، عليه السلام ، والمسيح عيسى بن مريم، صلى الله على نبينا وعليهما، قيل: سمي بذلك  لصدقه، وقيل: سمي به لأَنه كان سائحاً في الأَرض لا يستقرّ، وقيل: سمي  بذلك لأَنه كان يمسح بيده على العليل والأَكمه والأَبرص فيبرئه بإِذن  الله؛وقيل: سمي مسيحاً لأَنه كان أَمْسَحَ الرِّجْل ليس  لرجله أَخْمَصُ؛ وقيل: سمي مسيحاً لأَنه خرج من بطن أُمه ممسوحاً بالدهن
12.                        وسمي الدجال، مسيحاً لأَن عينه ممسوحة عن أَن يبصر بها
13.                        والأَمْسَحُ من الأَرض: المستوي؛ والجمع الأَماسِح؛
14.                        والمَسِيحُ: الكثير الجماع وكذلك الماسِحُ.
15.                        والمِساحةُ: ذَرْعُ الأَرض؛ يقال: مَسَحَ يَمْسَحُ مَسْحاً.  ومَسَحَ الأَرضَ مِساحة أَي ذَرَعَها.
16.                        ومَسَحَ المرأَة يَمْسَحُها  مَسْحاً ومَتَنَها مَتْناً: نكحها.
17.                        ومَسَحَ عُنُقَه وبها يَمْسَحُ مَسْحاً:  ضربها، وقيل: قطعها، وقوله تعالى: رُدُّوها عليَّ فَطفِقَ مَسْحاً  بالسُّوقِ والأَعْناقِ؛ يفسر بهما جميعاً.
18.                        والماسحُ: القَتَّال؛ يقال: مَسَحَهم أَي قتلهم.
19.                        والماسحة: الماشطة.
20.                        وقيل:يقال: على وجهه مَسْحَة  مُلْك ومَسْحةُ جَمال أَي أَثر ظاهر منه. قال شمر: العرب تقول هذا رجل  عليه مَسْحةُ جَمال ومَسْحة عِتْقٍ وكَرَم، ولا يقال ذلك إِلا في المدح؛  تقول به مَسْحَة من هُزال وبه مَسْحَة من سِمَنٍ  وجَمال
21.                        ويقال: امْتَسَحْتُ السيفَ من غِمْده إِذا اسْتَلَلْتَه؛
22.                        والمَسيح: العَرَقُ؛
23.                       المَساحِي: جمعُ مِسْحاةٍ وهي المِجْرَفَة من الحديد
لسان العرب
● - مسح: المَسْحُ: القول الحَسَنُ من الرجل، وهو في ذلك يَخْدَعُكَ، تقول:  مَسَحَه بالمعروف أَي بالمعروف من القول وليس معه إِعطاء، وإِذا جاء  إِعطاء ذهب المَسْحُ؛ وكذلك مَسَّحْتُه. والمَسْحُ: إِمراركَ يدك على الشيء  السائل أَو المتلطخ، تريد إِذهابه بذلك كمسحك رأْسك من الماء وجبينك من  الرَّشْح، مَسَحَه يَمْسَحُه مَسْحاً ومَسْحَه، وتَمَسَّح منه وبه. في حديث  فَرَسِ المُرابِطِ: أَنَّ عَلَفَه ورَوْثه ومَسْحاً عنه في ميزانه؛ يريد  مَسْحَ الترابِ عنه وتنظيف جلده. وقوله تعالى: وامْسَحُوا برؤُوسكم  وأَرجلكم إِلى الكعبين؛ فسره ثعلب فقال: نزل القرآن بالمَسْح والسنَّةُ  بالغَسْل، وقال بعض أَهل اللغة: مَنْ خفض وأَرجلكم فهو على الجِوارِ؛ وقال  أَبو إِسحق النحوي: الخفض على الجوار لا يجوز في كتاب الله عز وجل، وإِنما  يجوز ذلك في ضرورة الشعر، ولكن المسح على هذه القراءة كالغسل، ومما يدل  على أَنه غسل أَن المسح على الرجل لو كان مسحاً كمسح الرأْس، لم يجز تحديده  إِلى الكعبين كما جاز التحديد في اليدين إِلى المرافق؛ قال الله عز وجل:  فامسحوا برؤُوسكم؛ بغير تحديد في القرآن؛ وكذلك في التيمم: فامسحوا  بوجوهكم وأَيديكم، منه، من غير تحديد، فهذا كله يوجب غسل الرجلين. وأَما من  قرأَ: وأَرْجُلَكم، فهو على وجهين: أَحدهما أَن فيه تقديماً وتأْخيراً  كأَنه قال: فاغسلوا وجوهكم وأَيديكم إِلى المرافق، وأَرْجُلَكم إِلى  الكعبين، وامسحوا برؤُوسكم، فقدَّمَ وأَخَّرَ ليكون الوضوءُ وِلاءً شيئاً بعد  شيء، وفيه قول آخر: كأَنه أَراد: واغسلوا أَرجلكم إِلى الكعبين، لأَن قوله  إِلى الكعبين قد دل على ذلك كما وصفنا، ويُنْسَقُ بالغسل كما قال  الشاعر:يا ليتَ زَوْجَكِ قد غَدَا  مُتَقَلِّداً سَيْفاً ورُمْحا  المعنى: متقلداً سيفاً وحاملاً رمحاً.  وفي الحديث: أَنه تَمَسَّحَ وصَلَّى أَي توضأ. قال ابن الأَثير: يقال  للرجل إِذا توضأ قد تَمَسَّحَ، والمَسْحُ يكون مَسْحاً باليد وغَسْلاً. وفي  الحديث: لما مَسَحْنا البيتَ أَحْللنا أَي طُفْنا به، لأَن من طاف  بالبيت مَسَحَ الركنَ، فصار اسماً للطواف.  وفلان يُتَمَسَّحُ بثوبه أَي يُمَرُّ ثوبُه على الأَبدان فيُتقرَّبُ به  إِلى الله. وفلان يُتَمَسَّحُ به لفضله وعبادته كأَنه يُتَقَرَّبُ إِلى  الله بالدُّنُوِّ منه.  وتماسَحَ القومُ إِذا تبايعوا فتَصافَقُوا. وفي حديث الدعاء للمريض:  مَسَحَ الله عنك ما بك أَي أَذهب. والمَسَحُ: احتراق باطن الركبة من  خُشْنَةِ الثوب؛ وقيل: هو أَن يَمَسَّ باطنُ إِحدى الفخذين باطنَ الأُخْرَى  فيَحْدُثَ لذلك مَشَقٌ وتَشَقُّقٌ؛ وقد مَسِحَ. قال أَبو زيد: إِذا كانت  إِحدى رُكْبَتَي الرجل تصيب الأُخرى قيل: مَشِقَ مَشَقاً ومَسِحَ، بالكسر،  مَسَحاً. وامرأَة مَسْحاء رَسْحاء، والاسم المَسَحُ؛ والماسِحُ من الضاغِطِ  إِذا مَسَحَ المِرْفَقُ الإِبِطَ من غير أَن يَعْرُكَه عَرْكاً شديداً،  وإِذا أَصاب المِرْفَقُ طَرَفَ كِرْكِرَة البعير فأَدماه قيل: به حازٌّ،  وإِن لم يُدْمِه قيل: به ماسِحٌ.  والأَمْسَحُ: الأَرْسَحُ؛ وقوم مُسْحٌ رُسْحٌ؛ وقال الأَخطل:  دُسْمُ العَمائمِ، مُسْحٌ، لا لُحومَ لهم،  إِذا أَحَسُّوا بشَّخْصٍ نابئٍ أَسِدُوا  وفي حديث اللِّعانِ: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال في ولد  الملاعنة: إِن جاءت به مَمْسُوحَ الأَلْيَتَينِ؛ قال شمر: هو الذي لَزِقَتْ  أَلْيَتاه بالعظم ولم تَعْظُما؛ رجل أَمْسَحُ وامرأَة مَسْحاءُ وهي  الرَّسْحاء. وخُصًى مَمْسُوحٌ إِذا سُلِتَتْ مَذاكِيرُه. والمَسَحُ أَيضاً: نَقْصٌ  وقِصَرٌ في ذنب العُقابِ. وعَضُدٌ مَمْسوحة: قليلة اللحم. ورجل أَمْسَحُ  القَدَم والمرأَة مَسْحاء إِذا كانت قَدَمُه مستويةً لا أَخْمَصَ لها.  وفي صفة النبي، صلى الله عليه وسلم: مَسِيحُ القدمين؛ أَراد أَنهما  مَلْساوانِ لَيِّنَتانِ ليس فيهما تَكَسُّرٌ ولا شُقاقٌ، إِذا أَصابهما الماء  نَبا عنهما.  وامرأَة مَسْحاءُ الثَّدْي إِذا لم يكن لثديها حَجْم. ورجل مَمْسوح  الوجه ومَسِيحٌ: ليس على أَحد شَقَّيْ وجهِه عين ولا حاجبٌ. والمَسِيحُ  الدَّجَّالُ: منه على هذه الصفة؛ وقيل: سمي بذلك لأَنه مَمْسوحُ العين.  الأَزهري: المَسِيحُ الأَعْوَرُ وبه سمي الدجال، ونحو ذلك قال أَبو  عبيد.ومَسَحَ في الأَرض يَمْسَحُ مُسُوحاً: ذهب، والصاد لغة، وهو مذكور في  موضعه. ومَسَحَتِ الإِبلُ الأَرضَ يومها دَأْباً أَي سارت فيها سيراً  شديداً.  والمَسيحُ: الصِّدِّيقُ وبه سمي عيسى، عليه السلام؛ قال الأَزهري: وروي  عن أَبي الهيثم أَن المَسِيحَ الصِّدِّيقُ؛ قال أَبو بكر: واللغويون لا  يعرفون هذا، قال: ولعل هذا كان يستعمل في بعض الأَزمان فَدَرَسَ فيما  دَرَسَ من الكلام؛ قال: وقال الكسائي: قد دَرَسَ من كلام العرب كثير. قال ابن  سيده: والمسيح عيسى بن مريم، صلى الله على نبينا وعليهما، قيل: سمي بذلك  لصدقه، وقيل: سمي به لأَنه كان سائحاً في الأَرض لا يستقرّ، وقيل: سمي  بذلك لأَنه كان يمسح بيده على العليل والأَكمه والأَبرص فيبرئه بإِذن  الله؛ قال الأَزهري: أُعرب اسم المسيح في القرآن على مسح، وهو في التوراة  مَشيحا، فعُرِّبَ وغُيِّرَ كما قيل مُوسَى وأَصله مُوشَى؛ وأَنشد:  إِذا المَسِيحُ يَقْتُل المَسِيحا  يعني عيسى بن مريم يقتل الدجال بنَيْزَكه؛ وقال شمر: سمي عيسى المَسِيحَ  لأَنه مُسِحَ بالبركة؛ وقال أَبو العباس: سمي مَسِيحاً لأَنه كان  يَمْسَحُ الأَرض أَي يقطعها. وروي عن ابن عباس: أَنه كان لا يَمْسَحُ بيده ذا  عاهة إِلاَّ بَرأَ، وقيل: سمي مسيحاً لأَنه كان أَمْسَحَ الرِّجْل ليس  لرجله أَخْمَصُ؛ وقيل: سمي مسيحاً لأَنه خرج من بطن أُمه ممسوحاً بالدهن؛  وقول الله تعالى: بكلِمةٍ منه اسمه المسيحُ؛ قال أَبو منصور: سَمَّى اللهُ  ابتداءَ أَمرِه كلمة لأَنه أَلقى إِليها الكلمةَ، ثم كَوَّنَ الكلمة  بشراً، ومعنى الكلمة معنى الولد، والمعنى: يُبَشِّرُكِ بولد اسمه المسيح.  والمسيحُ: الكذاب الدجال، وسمي الدجال، مسيحاً لأَن عينه ممسوحة عن أَن يبصر  بها، وسمي عيسى مسيحاً اسم خصَّه الله به، ولمسح زكريا إِياه؛ وروي عن  أَبي الهيثم أَنه قال: المسيح بن مريم الصِّدِّيق، وضدُّ الصِّدِّيق  المسيحُ الدجالُ أَي الضِّلِّيلُ الكذاب. خلق الله المَسِيحَيْنِ: أَحدهما ضد  الآخر، فكان المسِيحُ بن مريم يبرئ الأَكمه والأَبرص ويحيي الموتى بإِذن  الله، وكذلك الدجال يُحْيي الميتَ ويُمِيتُ الحَيَّ ويُنْشِئُ السحابَ  ويُنْبِتُ النباتَ بإِذن الله، فهما مسيحان: مسيح الهُدَى ومسيح الضلالة؛  قال المُنْذِرِيُّ: فقلت له بلغني أَن عيسى إِنما سمي مسيحاً لأَنه مسح  بالبركة، وسمي الدجال مسيحاً لأَنه ممسوح العين، فأَنكره، وقال: إِنما  المسِيحُ ضدُّ المسِيحِ؛ يقال: مسحه الله أَي خلقه خلقاً مباركاً حسناً،  ومسحه الله أَي خلقه خلقاً قبيحاً ملعوناً. والمسِيحُ: الكذاب؛ ماسِحٌ  ومِسِّيحٌ ومِمْسَحٌ وتِمْسَحٌ؛ وأَنشد:  إِني، إِذا عَنَّ مِعَنٌّ مِتْيَحُ  ذا نَخْوَةٍ أَو جَدَلٍ، بَلَنْدَحُ،  أَو كَيْذُبانٌ مَلَذانٌ مِمْسَحُ  وفي الحديث: أَمَّا مَسِيحُ الضلالة فكذا؛ فدلَّ هذا الحديث على أَن  عيسى مَسِيحٌ الهُدَى وأَن الدجَّال مسيح الضلالة.  وروى بعض المحدّثين: المِسِّيح، بكسر الميم والتشديد، في الدجَّال بوزن  سِكِّيتٍ. قال ابن الأَثير: قال أَبو الهيثم: إِنه الذي مُسِحَ خَلْقُه  أَي شُوِّه، قال: وليس بشيء. وروي عن ابن عمر قال: قال رسول الله، صلى  الله عليه وسلم، أَراني اللهُ رجلاً عند الكعبة آدَمَ كأَحْسَنِ من رأَيتُ،  فقيل لي: هو المسيح بن مريم، قال: وإِذا أَنا برجل جَعْدٍ قَطِطٍ أَعور  العين اليمنى كأَنها عِنَبَةٌ كافية، فسأَلت عنه فقيل: المِسِّيحُ  الدجَّال؛ على فِعِّيل.  والأَمْسَحُ من الأَرض: المستوي؛ والجمع الأَماسِح؛ وقال الليث:  الأَمْسَحُ من المفاوز كالأَمْلَسِ، وجمع المَسْحاء من الأَرض مَساحي؛ وقال أَبو  عمرو: المَسْحاء أَرض حمراء والوحْفاء السوداء؛ ابن سيده: والمَسْحاء  الأَرض المستوية ذاتُ الحَصَى الصِّغارِ لا نبات فيها، والجمع مِساحٌ  ومسَاحِي  (* قوله«والجمع مساح ومساحي» كذا بالأصل مضبوطاً ومقتضى قوله غلب  فكسر إلخ أن يكون جمعه على مساحي ومساحَى، بفتح الحاء وكسرها كما قال ابن  مالك وبالفعالي والفعالى جمعا صحراء والعذراء إلخ.)، غلب فكُسِّرَ تكسير  الأَسماء؛ ومكان أَمْسَحُ. قال الفراء: يقال مررت بخَرِيق من الأَرض بين  مَسْحاوَيْنِ؛ والخَرِيقُ: الأَرض التي تَوَسَّطَها النباتُ؛ وقال ابن  شميل: المَسْحاء قطعة من الأَرض مستوية جَرْداء كثيرة الحَصَى ليس فيها شجر  ولا تنبت غليظة جَلَدٌ تَضْرِبُ إِلى الصلابة، مثل صَرْحة المِرْبَدِ ليست  بقُفٍّ ولا سَهْلة؛ ومكان أَمْسَحُ.  والمَسِيحُ: الكثير الجماع وكذلك الماسِحُ.  والمِساحةُ: ذَرْعُ الأَرض؛ يقال: مَسَحَ يَمْسَحُ مَسْحاً.  ومَسَحَ الأَرضَ مِساحة أَي ذَرَعَها. ومَسَحَ المرأَة يَمْسَحُها  مَسْحاً ومَتَنَها مَتْناً: نكحها. ومَسَحَ عُنُقَه وبها يَمْسَحُ مَسْحاً:  ضربها، وقيل: قطعها، وقوله تعالى: رُدُّوها عليَّ فَطفِقَ مَسْحاً  بالسُّوقِ والأَعْناقِ؛ يفسر بهما جميعاً. وروى الأَزهري عن ثعلب أَنه قيل له:  قال قُطْرُبٌ يَمْسَحُها ينزل عليها، فأَنكره أَبو العباس وقال: ليس بشيء،  قيل له: فإِيْش هو عندك؟ فقال: قال الفراء وغيره: يَضْرِبُ أَعناقَها  وسُوقَها لأَنها كانت سبب ذنبه؛ قال الأَزهري: ونحو ذلك قال الزجاج وقال: لم  يَضْرِبْ سُوقَها ولا أَعناقَها إِلاَّ وقد أَباح الله له ذلك، لأَنه لا  يجعل التوبة من الذنب بذنب عظيم؛ قال: وقال قوم إِنه مَسَحَ أَعناقَها  وسوقها بالماء بيده، قال: وهذا ليس يُشْبِه شَغْلَها إِياه عن ذكر الله،  وإِنما قال ذلك قوم لأَن قتلها كان عندهم منكراً، وما أَباحه الله فليس  بمنكر، وجائز أَن يبيح ذلك لسليمان، عليه السلام، في وقتهِ ويَحْظُرَه في  هذا الوقت؛ قال ابن الأَثير: وفي حديث سليمان، عليه السلام: فطَفِقَ  مَسْحاً بالسوق والأَعناق؛ قيل: ضَرَبَ أَعناقَها وعَرْقَبها. يقال: مَسَحه  بالسيف أَي ضربه. ومَسَحه بالسيف: قَطَعَه؛ وقال ذو الرمة:  ومُسْتامةٍ تُسْتامُ، وهي رَخِيصةٌ،  تُباعُ بساحاتِ الأَيادِي، وتُمْسَحُ  مستامة: يعنني أَرضاً تَسُومُ بها الإِبلُ. وتُباعُ: تَمُدُّ فيها  أَبواعَها وأَيديَها. وتُمْسَحُ: تُقْطَع.  والماسحُ: القَتَّال؛ يقال: مَسَحَهم أَي قتلهم.  والماسحة: الماشطة.  والتماسُحُ: التَّصادُق.  والمُماسَحَة: المُلاينَة في القول والمعاشرة والقلوبُ غير صافية.  والتِّمْسَحُ: الذي يُلايِنُك بالقول وهو يَغُشُّك. والتِّمْسَحُ  والتِّمْساحُ من الرجال: المارِدُ الخبيث؛ وقيل: الكذاب الذي لا يَصْدُقُ  أَثَرَه يَكْذِبُكَ من حيث جاء؛ وقال اللحياني: هو الكذاب فَعَمَّ به.  والتَّمْساحُ: الكذب؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  قد غَلَبَ الناسَ بَنُو الطَّمَّاحِ،  بالإِفْكِ والتَّكْذابِ والتَّمْساحِ  والتِّمْسَحُ والتِّمْساحُ: خَلْقٌ على شَكْل السُّلَحْفاة إِلاَّ أَنه  ضَخْم قويّ طويل، يكون بنيل مصر وبعض أَنهار السِّنْد؛ وقال الجوهري:  يكون في الماء.  والمَسِيحةُ: الذُّؤَابةُ، وقيل: هي ما نزل من الشَّعَرِ فلم يُعالَجْ  بدهن ولا بشيء، وقيل: المَسِيحةُ من رأْس الإِنسان ما بين الأُذن والحاجب  يَتَصَعَّد حتى يكون دون اليافُوخ، وقيل: هو ما وَقَعَتْ عليه يَدُ الرجل  إِلى أُذنه من جوانب شعره؛ قال:  مَسائِحُ فَوْدَيْ رأْسِه مُسْبَغِلَّةٌ،  جَرى مِسْكُ دارِينَ الأَحَّمُّ خِلالَها  وقيل: المَسائح موضعُ يَدِ الماسِح. الأَزهري عن الأَصمعي: المَسائح  الشعر؛ وقال شمر: هي ما مَسَحْتَ من شعرك في خدّك ورأْسك. وفي حديث عَمَّار:  أَنه دخل عليه وهو يُرَجِّل مَسائحَ من شَعَره؛ قيل: هي الذوائب وشعر  جانبي الرأْس. والمَسائحُ: القِسِيُّ الجِيادُ، واحدتها مَسِيحة؛ قال أَبو  الهيثم الثعلبي:  لها مَسائحُ زُورٌ، في مَراكِضِها  لِينٌ، وليس بها وَهْنٌ ولا رَقَقُ  قال ابن بري: صواب إِنشاده لنا مَسائح أَي لنا قِسِيٌّ. وزُورٌ: جمع  زَوْراء وهي المائلة. ومَراكِضُها: يريد مِرْكَضَيْها وهما جانباها من عن  يمين الوَتَرِ ويساره. والوَهْنُ والرَّقَقُ: الضَّعْف.  والمِسْحُ: البِلاسُ. والمِسْحُ: الكساء من الشَّعَر والجمع القليل  أَمْساح؛ قال أَبو ذؤَيب:  ثم شَرِبْنَ بنَبْطٍ، والجِمالُ كأَنْـ  ـنَ الرَّشْحَ، منهنَّ بالآباطِ، أَمْساحُ  والكثير مُسُوح.  وعليه مَسْحةٌ من جَمالٍ أَي شيء منه؛ قال ذو الرمة:  على وَجْهِ مَيٍّ مَسْحةٌ من مَلاحَةٍ،  وتحتَ الثِّيابِ الخِزْيُ، لو كان بادِيا  وفي الحديث عن إِسمعيل بن قيس قال: سمعت جَريراً يقول: ما رآني رسولُ  الله، صلى الله عليه وسلم، مُنْذُ أَسلمت إِلا تَبَسَّم في وجهي؛ قال:  ويَطْلُع عليكم رجل من خيار ذي يَمَنٍ على وجهه مَسْحةُ مُلْكٍ. وهذا الحديث  في النهاية لابن الأَثير: يطلُع عليكم من هذا الفَجِّ رجلٌ من خير ذي  يَمَنٍ عليه مَسْحةُ مُلْك؛ فطلع جرير بن عبد الله. يقال: على وجهه مَسْحَة  مُلْك ومَسْحةُ جَمال أَي أَثر ظاهر منه. قال شمر: العرب تقول هذا رجل  عليه مَسْحةُ جَمال ومَسْحة عِتْقٍ وكَرَم، ولا يقال ذلك إِلا في المدح؛  قال: ولا يقال عليه مَسْحةُ قُبْح. وقد مُسِح بالعِتْقِ والكَرَم مَسْحاً؛  قال الكميت:  خَوادِمُ أَكْفاءٌ عليهنَّ مَسْحَةٌ  من العِتْقِ، أَبداها بَنانٌ ومَحْجِرُ  وقال الأَخطل يمدح رجلاً من ولد العباس كان يقال له المُذْهَبُ:  لَذٌّ، تَقَيَّلَهُ النعيمُ، كأَنَّما  مُسِحَت تَرائبُه بماءٍ مُذْهَبِ  الأَزهري: العرب
تقول به مَسْحَة من هُزال وبه مَسْحَة من سِمَنٍ  وجَمال.والشيءُ المَمْسوحُ: القبيح المَشؤُوم المُغَيَّر عن خلقته. الأَزهري:  ومَسَحْتُ الناقةَ ومَسَّحْتُها أَي هَزَلْتُها وأَدْبَرْتُها.  والمَسِيحُ: المِنْديلُ الأَخْشَنُ. والمَسيح: الذِّراع. والمَسِيحُ  والمَسِيحةُ: القِطْعَةُ من الفضةِ. والدرهمُ الأَطْلَسُ مَسِيحٌ.  ويقال: امْتَسَحْتُ السيفَ من غِمْده إِذا اسْتَلَلْتَه؛ وقال سَلَمة بن  الخُرْشُبِ يصف فرساً:  تَعادَى، من قوائِمها، ثَلاثٌ،  بتَحْجِيلٍ، وواحِدةٌ بَهِيمُ  كأَنَّ مَسيحَتَيْ وَرِقٍ عليها،  نَمَتْ قُرْطَيْهما أُذُنٌ خَديمُ  قال ابن السكيت: يقول كأَنما أُلْبِسَتْ صَفِيحةَ فِضَّةٍ من حُسْن  لَوْنها وبَريقِها، قال: وقوله نَمَتْ قُرْطَيْهما أَي نَمَتِ القُرْطَيْنِ  اللذين من المَسيحَتَين أَي رفعتهما، وأَراد أَن الفضة مما يُتَّخَذُ  للحَلْيِ وذلك أَصْفَى لها. وأُذُنٌ خَديمٌ أَي مثقوبة؛ وأَنشد لعبد الله ابن  سلمة في مثله:  تَعْلى عليه مَسائحٌ من فِضَّةٍ،  وتَرى حَبابَ الماءِ غيرَ يَبِيسِ  أَراد صَفاءَ شَعْرَتِه وقِصَرَها؛ يقول: إِذا عَرِقَ فهو هكذا وتَرى  الماءَ أَوَّلَ ما يبدو من عَرَقه. والمَسيح: العَرَقُ؛ قال لبيد:  فَراشُ المَسِيحِ كالجُمانِ المُثَقَّبِ  الأَزهري: سمي العَرَق مَسِيحاً لأَنه يُمْسَحُ إِذا صُبَّ؛ قال الراجز:  يا رَيَّها، وقد بَدا مَسِيحي،  وابْتَلَّ ثَوْبايَ من النَّضِيحِ  والأَمْسَحُ: الذئب الأَزَلُّ. والأَمْسَحُ: الأَعْوَرُ الأَبْخَقُ لا  تكون عينه بِلَّوْرَةً. والأَمْسَحُ: السَّيَّارُ في سِياحتِه.  والأَمْسَحُ: الكذاب. وفي حديث أَبي بكر: أَغِرْ عليهم غارَةً مَسْحاءَ؛ هو فَعْلاء  من مَسَحَهم يَمْسَحُهم إِذا مَرَّ بهم مَرًّا خفيفاً لا يقيم فيه  عندهم.أَبو سعيد في بعض الأَخبار: نَرْجُو النَّصْرَ على من خالَفَنا  ومَسْحَةَ النِّقْمةِ على من سَعَى؛ مَسْحَتُها: آيَتُها وحِلْيَتُها؛ وقيل:  معناه أَن أَعناقهم تُمْسَحُ أَي تُقْطَفُ.  وفي الحديث: تَمَسَّحُوا بالأَرض فإِنها بكم بَرَّةٌ؛ أَراد به التيمم،  وقيل: أَراد مباشرة ترابها بالجِباه في السجود من غير حائل، ويكون هذا  أَمر تأْديب واستحباب لا وجوب. وفي حديث ابن عباس: إِذا كان الغلام يتيماً  فامْسَحُوا رأْسَه من أَعلاه إِلى مُقَدَّمِه، وإِذا كان له أَب فامسحوا  من مُقَدَّمه إِلى قفاه؛ وقال: قال أَبو موسى هكذا وجدته مكتوباً، قال:  ولا أَعرف الحديث ولا معناه. ولي حديث خيبر: فخرجوا بمَساحِيهم  ومَكاتِلِهم؛ المَساحِي: جمعُ مِسْحاةٍ وهي المِجْرَفَة من الحديد، والميم زائدة،  لأَنه من السَّحْوِ الكَشْفِ والإِزالة، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(مسح) الميم والسين والحاء أصلٌ صحيح، وهو إمرارُ الشَّيءِ على الشيء بسطاً. ومَسَحْتُه بيدي مسحاً. ثم يستعار فيقولون: مَسَحَها: جَامَعَها. والمَسِيح: الذي أحَدُ شِقَّيْ وجهِهِ ممسوحٌ، لا عينَ له ولا حاجبَ. ومنه سُمِّي الدَّجَّال مَسيحاً، لأنه مَمسوحُ العين. والمَسيح: العرَق، وإنَّما سُمي به لأنه يُمْسَح. والمَسِيح: الدِّرهم الأطلَس، كأنَّ نَقْشه قد مُسِح. والأمْسَح: المكانُ المستوِي كأنَّه قد مُسِح، والمَسْح يكون بالسَّيف أيضاً على جهة الاستعارة. ومَسَحَ يَدَه بالسَّيف: قطَعَها.
ومن الاستعارة: مَسَحت الإبلُ يومَها: سارت. والمَسْحاء: المرأة الرَّسحاء، كأنَّها مُسِح اللحمُ عنها. وعلى فلان مَسْحةٌ من جمال، كأنَّ وجهه مُسِح بالجمال مَسْحاً. ولذلك سمِّي المسيحُ عليه السلام مسيحاً، كأنَّ عليه مَسحةً من جمال، ويقولون: كأنَّ عليه مَسحةَ مَلَك. والمسائح: الذَّوائِب، واحدتها مَسِيحة، لأنّها تُمسَح بالدُّهن. فأمَّا القِسيُّ فهي المسائح، واحدتها مسيحة، لأنَّها [تُمسَح] عند التَّليين. قال:
له مسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها *** لينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ([11])
ومما شذَّ عن الباب قولهم: رجل تِمْسَحٌ: مارِدٌ خبيث. وممكن أن يكون هذا تشبيهاً بالذي يسمَّى التِّمساح.
القاموس المحيط:
المَسْحُ، كالمَنْعِ إمرارُ اليَدِ على الشيءِ السَّائِلِ أو المُتَلَطِّخِ لإِذْهابِهِ، كالتَمْسيحِ والتَّمَسُّحِ، والقولُ الحَسَنُ مِمَّنْ يَخْدَعُكَ به، كالتَّمْسِيحِ، والمَشْطُ، والقَطْعُ، وأن يَخْلُقَ الله الشيءَ مُبارَكاً، أو مَلْعوناً، ضِدٌّ، والكَذِبُ، كالتَّمْساحِ، بالفتح، والضَّرْبُ، والجماعُ، والذَّرْعُ، كالمِساحَةِ، بالكسر، وأنْ تَسيرَ الْإِبِلُ يَوْمَها، وأن تُتْعِبَها وتُدْبِرَها وتُهْزِلَها، كالتَّمْسيحِ، وبالكسر البِلاسُ، البَلاسُ، والجادَّةُ، ج مُسوحٌ، وبالتحريك احْتِراقُ باطِنِ الرُّكْبَةِ لِخُشونَةِ الثَّوْبِ، أو اصْطِكاكُ الرَّبْلَتَيْنِ، والنَّعْتُ أمْسحُ ومَسْحاءُ. والمَسيحُ عيسى، صلى الله عليه وسلم، لِبَرَكَتِهِ، وذَكَرْتُ في اشْتِقَاقِهِ خَمْسينَ قَولاً في شَرْحِي " لِمشَارِقِ الْأَنْوارِ " وغيرِه، والدَّجَّالُ لِشُؤْمِهِ، أو هو كَسِكِّينٍ، والقِطْعَةُ من الفِضَّةِ، والعَرَقُ، والصِّدِّيقُ، والدِّرْهَمُ الْأَطْلَسُ، والمَمْسوحُ بِمثلِ الدُّهْنِ، وبالبَرَكةِ، وبالشُّؤْمِ، والكثيرُ السِّياحَة، كالمِسِّيحِ، كَسِكِّينٍ، والكثيرُ الجِماعِ، كالماسِحِ، والمَمْسوحُ الوَجْهِ، والمِنْديلُ الْأَخْشَنُ، والكَذَّابُ، كالماسِحِ، والمِمْسَحِ، والتِّمْسَح، بكسر أوَّلِهِما. والمَسْحاءُ الْأَرضُ المُسْتَوِيَةُ ذاتُ حَصىً صِغارٍ، والأرضُ الرَّسْحاءُ، والأرضُ الحَمْراءُ، والمرأةُ لا أخْمَصَ لها، والتي ما لِثَدْيَيْها حَجْمٌ، والعَوْراءُ، والبَخْقاءُ التي لا تكونُ عَيْنُها مُلَوَّزَةً، والسَّيَّارةُ في سِياحَتِها، والكَذَّابَةُ.
وتَماسَحَا: تَصادَقَا، أو تَبايَعا فَتصافَقا. وماسَحَا: لا يَنَافي القولِ غِشَّاً. والتِّمْسَحُ: المارِدُ الخَبيثُ، والمُداهِنُ، والتِّمْساحُ: وهو خَلْقٌ كالسُّلَحْفاةِ ضَخْمٌ، يكونُ بِنيلِ مِصْرَ، وبِنَهْرِ مَهْرانَ. والمَسيحَةُ: الذُّؤَابَةُ، والقَوْسُ، ج: مَسائِحُ، ووادٍ قُرْبَ مَرِّ الظَّهْرانِ. وعليه مَسْحَةٌ من جَمالٍ أو هُزالٍ: شيءٌ منه. وذُو المَسْحَةِ: جريرُ بنُ عبدِ الله البَجَلِيُّ. والمُسوحُ: الذَّهابُ في الأرضِ. وتَلُّ ماسِحٍ: ع بِقنَّسْرين. وامْتَسَحَ السَّيْفَ: اسْتَلَّهُ. والْأُمْسوحُ، بالضم: كُلُّ خَشَبَةٍ طَويلَةٍ في السَّفينَة. وهو يُتَمَسَّحُ به، أي: يُتَبَرَّكُ به لِفَضْلِهِ. وفلانٌ يَتَمَسَّحُ، أي: لا شيءَ معه، كأنَّهُ يَمْسَحُ ذِراعَيهِ.
تاج العروس:
مسح
المَسْحُ كالمَنْع : إِمرارُكَ اليَدَ على الشّيْءِ السَّائِلِ أَو المُتَلطِّخِ لإِذهابِه بذلك كمَسْحِك رأْسَك من الماءِ وجبِينَك من الرَّشْح كالتْمسيحِ والتَّمَسْح مَسَحه يَمسَحه مَسْحاً ومسَّحَه وتَمسَّح منه وبه . وفي حديث فرَسِ المُرَابطِ أَنْ عَلَفَه ورَوْثَهُ ومَسْحاً عنهُ في مِيزَانِه يُرِيدُ مَسْحَ التُّرابِ عنه وتَنظيفَ جِلْدِه . وفي لسان العرب : وقوله تعالى " وامْسَحُوا برُءُوسِكم وأَرجُلَكُم إِلى الكَعْبَين " فسَّره ثعلبٌ فقال : نزَل القُرآنُ بالمَسْحِ والسُّنَّةُ بالغَسْل وقال بعضُ أَهلِ اللُّغَة : من خَفَض أَرجُلكم فهو على الجِوَارِ . وقال أَبو إِسحاق النّحوي : الخفْضُ على الجِوَارِ لا يجوز في كتابِ اللّه عزّ وجلّ وإِنّما يجوز ذلك في ضَرورة الشِّعْر ولكنّ المَسْحَ على هذه القراءَةِ كالغَسْل . ومما يَدلُّ على أَنّهُ غَسْلٌ أَنّ المسحَ على الرِّجْل لو كانَ مَسْحاً كمَسْحِ الرَّأْسِ لَم يَجُزْ تَحديدُه إِلى الكَعْبَيْن كما جاز التحديدُ في اليَديْن إِلى المرافق قال اللّه عزّ وجلّ " وامْسحُوا برؤُوسِكُمْ " بغير تَحديد في القرآن وكذلك في التَيمَّمِ " فامءسَحُوا بوُجُوهِكُم وأَيديكُمْ مِنْه " من غير تَحديد فهذا كلُّه يُوجِب غَسْلَ الرِّجلين . وأَمّا مَن قرأَ وأَرْجُلَكُم فهو على وَجهَين : أَحدهما أَنّ فيه تَقديماً وتأْخيراً كأَنّه قال : فاغْسِلُوا وُجُوهَكم وأَيديَكم إِلى المَرافقِ وأَرجُلَكم إِلى الكَعبين وامْسحُوا برُءُوسكم فقدّمَ وأَخَّرَ ليكون الوضُوءُ وِلاءً شيئاً بعد شيْءٍ . وفيه قولٌ آخَر كأَنّه أَراد : واغسلوا أَرْجُلكم إِلى الكعبين لأَنّ قَوله إِلى الكَعْبَيْنِ قد دَلَّ على ذلك كما وصَفْنَا ويُنْسَق بالغَسْل كما قَال الشاعر :
يالَيْتَ زَوْجَكِ قد غَدَا ... مُتَقَلِّداً سيْفاً ورُمْحَا المعنى متقلداً أسيفاً وحاملاً رمحاً,
وفي الحديث أَنّه تَمسَّحَ وصَلَّى أَي تَوضّأَ . قال ابن الأَثير : يقال للرَّجل إِذا تَوَضَّأَ : قد تَمَسَّح والمسْحُ يكون مَسْحاً باليَد وغَسْلاً . ونقل شيخُنا هذه العبارةَ بالاختصار ثم أَتبعها بكلامِ أَبي زيد وابن قُتيبة ما نصُّه : قال أَبو زيد : المَسْحُ في كلام العرب يكون إِصابَةَ البَللِ ويكون غَسْلاً يُقَال مَسَحْتُ يَدي بالماءِ إِذا غَسَلْتُها وتَمسَّحْتُ بالماءِ إِذا اغتسلْتُ وقال ابن قُتيبةَ أَيضاً : كان رسولُ اللّه صلَّى اللّه عليه وسلّم يتَوضّأُ بِمُدٍّ فكان يَمْسح بالماءِ يَدَيْه ورِجْلَيْه وهو لها غاسلٌ قال : ومنه قولهُ تعالى " وامسَحُوا برؤُوسكم وأَرْجُلكم " المراد بمسْحِ الأَرجُلِ غَسْلُها . ويستدلّ بِمَسْحِه صلّى الله عليه وسلّم رِجلَيْه بأَنّ فِعْلَه مُبيِّن بأَنّ المسحَ مُسْتَعْمَل في المعنَيينِ المذكُورَيْن إِذ لو لم يُقَل بذلك لَزِم القولُ بأَنّ فِعلَه عليه السلام بطرِيقِ الآحاد ناسِخٌ للكتاب وهو مُمتنِعٌ . وعلى هذا فالمسْحُ مُشتركٌ بين مَعنيين فإِن جاز إِطلاقُ اللَّفْظةِ الواحدَة وإِرادةُ كِلاَ مَعنَييها إِن كَانت مُشتركةً أَو حَقيقةً في أَحَدِهما مَجازاً في الآخر كما هو قولُ الشافِعيّ فلا كَلاَمَ . وإِنْ قيل بالمَنْع فالعامِلُ محذُوفٌ والتّقدير : وامْسَحوا بأَرْجُلِكم مع إِرادة الغَسْلِ . ومن المجاز : المَسْحُ : القَوْلُ الحَسَنُ من الرّجُل وهو في ذلك مَّمن يَخْدَعُك به . مَسَحَه بالمعروف أَي بالمعروف من القَوْل وليس معه إِعطاءٌ قاله النَّضرْ بن شُميل . قيل : وبه سُمِّيَ المَسيح الدَّجَّال لأَنّه يَخْدَع بقوله ولا إِعطاءَ . كالتَّمسيح . والمَسْحُ المَشْطُ . والماشِطَةُ . قيل : وبه سُمِّي المسيحُ الدَّجّال لأَنّه يُزَيّن ظاهرَه ويُمَوِّهُه بالأَكاذيب والزَّخارِف . ومن المجاز : المَسْحُ : القَطْع : وقد مَسَحَ عُنُقَه وعَضُدَهُ : قَطَعهما . وفي اللسان : مَسَحَ عُنُقَه وبها يَمسَحُ مَسْحاً : ضَرَبها وقيل قَطَعها . قيل : وبه سُمِّيَ المَسيحُ الدَّجّال لأَنّه يضرِب أَعناقَ الّذين لا يَنقادون له . وقوله تعالى : " رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفقَ مَسْحاً بالسُّوقِ والأَعناقِ " يُفسَّر بهما جميعاً . وروَى الأَزهَرِيّ عن ثعلب أَنّه قيل له : قال قُطْرب : يَمْسَحُهَا يُبَرِّك عليها فأَنكره أَبو العبّاس وقال : ليس بشيْءٍ . قيل له : فأَيْش هو عندَك ؟ فقال : قال الفرَّاءُ وغيرُه : يَضْرِب أَعناقَها وسُوقَها لأَنّهَا كانَت سَبَبَ ذَنْبه . قال الأَزهريّ : ونحْو ذلك قال الزّجاجُ قال : ولم يَضرِب سُوقَها ولا أَعناقَهَا إِلاّ وقد أَباحَ اللّهُ له ذلك لأَنّه لا يَجعلُ التوْبَةَ من الذّنبِ بِذَنْبٍ عَظيمٍ . قال : وقال : قَومٌ إِنّه مَسَحَ أَعْنَاقَها وسُوقَها بالماءِ بيَدِه . قال : وهذا ليس يُشبِه شَغْلَهَا إِيّاه عن ذِكْرِ اللّه وإِنّما قال ذلك قَومٌ لأَنَّ قتْلَها كان عندهم مُنْكَراً وما أَباحه اللّهُ فليس بمنْكر وجائزٌ أَن يُبيحَ ذلك لِسليمانَ عليه السّلامُ في وَقْته وَيحْظُرُه في هذا الوقْت . قال ابنُ الأَثير : وفي حديث سُليمانَ عليه السلامُ فطَفِقَ مَسْحاً بالسُّوقِ والأَعْنَاق قيل : ضَربَ أَعناقَهَا وعَرْقَبَها . يقال : مَسَحَه بالسَّيْف أَي ضَرَبَه ومَسَحه بالسَّيْف : قطَعَه . وقال ذو الرُّمَّة : ومُستَامَةٍ تُسْتامُ وهْيَ رَخِيصةٌ تُباعُ بسَاحاتِ الأَيادِي وتُمْسَحُ تُمْسَح أَي تُقْطَع : والماسِح : القَتَّال . والمَسْح : أَنْ يَخْلُق اللّهُ الشَّيْءَ مُبارَكاً أَو مَلْعُوناً . قال المُنذرِيّ : قلت لأَبي الهَيْثَم : بلَغَني أَنَّ عيسى إِنّمَا سُمِّيَ مسيحاً لأنه مسع بالبركة وسمي الدَّجّالُ مَسيحاً لأَنّه ممسوحُ العَيْنِ فأَنْكرَه وقال : إِنَّمَا المسيح ضِدُّ المسيح يقالُ مَسَحه اللّه أَي خلَقه خَلْقاً مُبارَكا حَسَناً ومَسحَه اللّهُ أَي خَلَقَه خَلْقاً قَبيحاً ملعوناً . قلت : وهذا الذي أَنكره أَبو الهَيثم قد قاله أَبو الحسن القابِسيّ : ونقلَه عنه أَبو عَمْرٍ الداني وهو الوَجه الثاني والثالث . وقَولُ أَبي الهيثم الرابعُ والخامس . والمَسْح : الكَذِبُ قيل : وبه سُمِّيَ المَسيح الدجّال لكونه أَكْذبَ خلْقِ اللّهِ وهو الوَجْه السادس كالتَّمْسَاح بالفتح أَنشد ابنُ الأَعرابيّ :
قَد غَلَبَ النَّاسَ بنو الطمَّاحِ ... بالإِفْك والتَّكذَابِ والتَّمساحِ وفي المزهر للجلال قال سَلاَمةُ بنُ الأَنباريّ في شرح المَقامات : كلُّ ما ورَدَ عن العرب من المصادر على تَفعال فهو بفتح التّاءِ إِلاّ لفظتينِ : تِبْيَان وتِلْقَاء . وقال أَبو جعفر النّحّاسُ في شرح المُعلّقَات : ليس في كلام العرب اسمٌ على تِفعالٍ إِلاّ أَربعة أَسماءٍ وخامسٌ مختلَف فيه يقال تِبْيَان ولقِلادةِ المرأَةِ : تِقْصَارُ وتِعْشَارٌ وتِبْرَاك مَوضعانِ والخامس تِمْساحٌ وتِمْسَحٌ أَكثرُ وأَفصحُ . كذَا نقله شيخنا . فكلام ابن الأَنباريّ في المصدرَين وكلام ابن النّحّاس في الأَسماءِ ومن المجاز المَسْحُ : الضَّرْبُ يقال : مَسَحَه بالسَّيْف : أَي ضَرَبَه . وقوله تعالى : " فطَفقَ مَسْحاً بالسُّوقِ والأَعْنَاق " قيل : ضَرَب أَعْنَاقَها وعَرْقَبَها وقد تقدّم قريباً . ومنه : مَسَحَ أَطرافَ الكَتَائبِ بِسَيْفه . وقال الأَزهَرِيّ : المَسيح : الماسحُ وهو القَتّال وبه سُمِّيَ كذا ذَكَره المصنِّف في البصائر . قلت : وهو قريبٌ في المَسْحِ بمعْنى القَطْع وهو الوَجْه السابع . ومن المجاز المَسْحُ : الجِماعُ وقد مَسَحَها مَسْحاً ومتَنَها مَتْناً : نَكَحَهَا ومن المجاز : المَسْحُ : الذَّرْع كالمِسَاحَة بالكسر يقال مَسَحَ الأَرْضَ مَسْحاً ومِسَاحَةً : ذَرَعَهَا وهو مَسَّاحٌ . والمَسْح : أَنْ تَسيرَ الإِبِلُ يَومَها يقال سَحَت الإِبل الأَرْضَ يَومَها دَأْباً أَي سارَتْ فيها سَيراً شَديدأ . ومَسْحُ الناقَة أَيضاً أَنْ تُتْعِبَها وتُدْبِرَهَا وتُهزِلَهَا كالتمْسيح يقال مَسَحْتها ومَسٍحْتها قاله الأَزهريَ وهو مَجاز . والمِسْحُ بالكسر : البَلاَسُ بكسر الموحّدة وتفتح ثَوْبٌ من الشَّعِر غليظٌ كذا في التهذيب . وجمعه بُلُسٌ وسيأْتي في السين قيل : وبه سمِّي المسيحُ الدّجّال لِذُلِّة وهَوَانِهِ وابتذاله كالمِسْح الذي يُفْرَش في البَيْت قيل : وبه سُمِّيّ كلمةُ اللّه أَيضاً لِلُبْسةِ البَلاسَ الأَسودَ تَقشُّفاً . فهما وَجْهانِ ذَكرَهما المصنّف في البصائر . والمِسْح : الجادَّةُ من الأرض قيل وبه سُمِّيَ المسيح لأَنّه سالِكُها قاله المصنّف في البصائر . مُسُوحٌ وهو الجْمع الكثيرُ وفي القَليل أَمساحٌ . قال أَبو ذُؤَيب :
ثمَّ شَرِبْن بنَبْط والجِمالُ كأَ ... نّ الرَّشْحَ منهن بالآباطِ أَمساحُ قال السكّريّ : يقول تَسْوَد جُلودُهَا على العَرَق كأَنّهَا مُسوحٌ . ونَبْط : موضعٌ . والمَسحُ بالتحريك : احتراقُ باطِنِ الرُّكْبَة لخشُونة الثَّوبِ وفي نسخة : من خُشْنَة الثّوْب . أَو هو اصْطِكَاكُ الرَّبْلَتَيْنِ هو مسُ باطنِ إِحدى الفَخذيْنِ باطنَ الأُخْرَى فيَحدُث لذلك مَشَقٌ وتَشقّقٌ والرَّبْلَة بالفتح وسكون الموحَّدةِ وفتحها : باطنُ الفَخذِ كما سيأْتي . وفي بعض النُّسخ الرُّكبتَين وهو خطأٌ . قال أَبو زيد : إِذا كان إِحدى رَبْلَتَيِ الرّجلِ تُصِيب الأُخرَى قيل . مَشقَ مَشَقاً . ومَسَحَ بالكسر مَسَحاً والنَّعْتُ اَمْسَحُ وهي مَسْحَاءُ رَسْحاءُ وقَوم مُسْحٌ رُسْحٌ . وقال الأَخطل :
دُسْمُ العَمائمِ مُسْحٌ لا لُحومَ لهُمْ ... إِذا أَحَسُّوا بشَخْص نابىء أَسدُوا
وفي حديث اللِّعَان أَنَّ النَّبيّ صلّى اللّه عليه وسَلّم قال في وَلدِ الملاعَنة : إِنْ جاءَتْ به مَمْسُوحَ الأَلْيتيْن قال شَمِرٌ : الّذي لَزِقَتْ أَلْيَتاه بالعَظْمِ ولم يَعْظُما . وقيل : وبه سُمِّيَ المسيحُ الدّجّال لأَنّه معيوب بكلِّ عَيبٍ قبيحٍ . والمَسيحُ : عِيسَ بن مَرْيمَ صَلَّى اللّه تَعَالى عَلَيْه وعلى نبيِّنَا وسَلَّم لبَرَكَتِهِ أَي لأَنّه مُسِحَ بالبَرَكَة قاله شَمرٌ وقد أَنكَره أَبو الهيثَمِ كما سيأْتي أَو لأَنَّ جبريلَ مَسَحه بالبَركة وهو قوله تعالى : " وجَعَلَني مُبَارَكاً أَيْنَمَا كُنْتُ " ولأَنّ اللّه مَسَحَ عنه الذُّنوبَ . وهذانِ القَولانِ من كتاب دلائل النُّبوّة لأَبي نُعَيم : وقال الرَّاغب : سُمِّيَ عيسَى بالمسيح لأَنّه مُسِحَت عنه القُوَّةُ الذّميمةُ من الجَهْل والشَّرهِ والحِرصْ وسائر الأَخلاقِ الذَّمِيمة كما أَنَّ الدَّجَّال مُسِحَت عنه القُوَّة المحمودةُ من العِلْم والعَقْلِ والحلْم والأَخْلاق الحَميدة . وذَكَرْتُ في اشتقاقه خَمسين قَولاً في شَرْحِي لمَشَارِقِ الأَنوَارِ النَّبَوِيَّة للصاغَانيّ . وشَرحُه المسمَّى بشوارِقِ الأَسْرَارِ العليّة وليس بمَشارِقِ القاضي عياضٍ كما تَوهَّمَه بعضٌ . وسبق للمَصنّف كلامٌ مثل هذا في ساح وذَكرَ هناك أَنَّه أَوردَهَا في شرْحه لصحيح البخاريّ فلعلَّه المراد من قوله وغَيْرِهِ كما لا يَخفَى . قلت : وقد أَوصلَه المصنّف في بصائر ذوي التمييز في لطائف كتاب اللّه العزيز مجلدان إِلى ستّة وخمسين قولاً منها ما هو مذكور هنا في أَثناءِ المادّة وقد أَشرْنا إِليه ومنها ما لم يَذكره . وتأْليف هذا الكِتاب بعد تأْليف القاموس لأَني رأَيتُه قد أَحالَ في بعض مواضِعه عليه . قال فيه : واختُلِف في اشتقاق المسيح في صِفة نَبيّ اللّه وكَلمته عيسَى وفي صِفة عدوّ اللّه الدّجّال أَخزاه اللّه على أَقْوالٍ كثيرة تنِيف على خمسين قولاً . وقَال ابن دِحْيَةَ الحافظُ في كتابه مَجمع البَحْرَيْن في فوائد المَشرقَيْنِ والمَغربَين : فيها ثلاثةٌ وعشرون قَولاً ولم أَرَ مَنْ جَمعها قَبْلي مَّمن رَحَلَ وجالَ ولقِيَ الرِّجَال . انتهى نص ابن دِحيَةَ . قال : الفَيْروز آباذى : فأَضَفْت إِلى ما ذكَره الحافظ من الوجوه الحَسَنة والأَقوالِ البديعة فتمّتْ بها خمسون وَجْهاً . وبيانه أَنَّ العلماءَ اختلفوا في اللفظة هل هي عربيّة أَم لا . فقال بعضهم : سريانيّة وأَصلُهَا مَشيحا بالشين المعجمة فعرّبتها العرب وكذا ينطِق بها اليهود قاله أَبو عُبيد وهذا القول الأَوّل . والذين قالوا إِنّها عربيّة اختلفوا في مادّتها فقيل : من سيح وقيل : من مسح ثم اختلفوا فقال الأَوّلون مَفْعِل من ساح يسيح لأَنّه يَسِيح في بُلدَانِ الدُّنْيا وأَقْطَارِهَا جميعِها أَصُلها مَسْيِح فأُسْكِنَت الياءُ ونُقِلتْ حَركَتها إِلى السين لاستثقالهم الكسرةَ على الياءِ وهذا القولُ الثانيّ وقال الآخرون : مَسيحٌ مُشتقٌّ من مَسَحَ إِذا سارَ في الأَرض وقَطَعها فَعيل بمعنَى فاعِل . والفريق بين هذا وما قبله أَنَّ هذا يَختصّ بقَطْع الأرضِ وذاك بقَطْع جميعِ البلادِ وهذا الثالث . ثم سَردَ الأَقوالَ كلَّهَا ونحن قد أَشرْنا إِليها هنا على طريق الاستيفاءِ ممزوجَةً مع قول المصنّف في الشّرْح وما لم نَجِدْ لها مناسَبَة ذكرناهَا في المستدركات لأَجل تَتميم القصود وتَعميم الفائدة . والمَسِيح : الدَّجَّالُ لشُؤْمِهِ ولا يجوز إِطلاقُه عليه إِلاّ مقيَّيداً فيقال المَسيحُ الدَّجّال وعند الإِطلاق إِنما يَنصرف لعيسَى عليه السلامُ كما حَقَّقه بعضُ العلماءِ . أَو هُوَ أَي الدّجّال مِسِّيح كَسِكِّينٍ رواه بعض المحَدِّثين . قال الأَثيرِ : قال أَبو الهَيثم : إِنّه الذي مُسِحَ خَلْفُه أَي شُوِّهَ . قال : وليس بشيْءٍ . والمَسِيح والمَسيحة : القِطْعَةُ من الفِضَّةِ عن الأَصمعيّ قيل : وبهُ سُمِّيَ عيسَى عليه السلامُ لحُسْنِ وَجْهه . ذكرَه ابن السِّيد في الفرق . وقال سَلَمة بن الخُرشُب يصف فرساً :
تَعَادَى من قَوائمها ثَلاثٌ ... بتَحْجِيلٍ وَوَاحدةٌ بَهيمُ
كأَنّ مَسِيحَتيْ وَرِقٍ عليها ... نَمَتْ قُرْطَيهما أُذُنٌ خذِيمُ
قال ابن السِّكّيت : يقول كأَنَّمَا أُلبِسَتْ صفيحَةَ فضَّةٍ من حُسْن لوْنِهَا وبَرِيقها وقوله نَمَتْ قُرْطَيهما أَي نَمَتِ القُرطَين اللَّذَيْنِ من المَسِيحَتين أَي رَفَعَتْهما وأَراد أَنَّ الفِضَّة مما تُتَّخذ للحَلْيِ وذلك أَصفَى لها . والمَسيح : العَرقُ : قال لبيد :
" فَرَاشُ المَسِيحِ كالجُمَانِ المُثقَّبِ وقال الأَزهريّ : سُمِّيَ العَرقُ مَسِيحاً لأَنّه يُمْسَح إِذا صُبَّ . قال الرّاجز :
يا رِيَّهَا وقد بَدَا مَسِيحي ... وابتَلَّ ثَوْبَايَ من النَّضِيحِ وخَصَّه المصنّف في البصائر بعَرقِ الخَيْل وأَنشد :
" وذا الجِيَادُ فِضْنَ بالمَسيحِ قال : وبه سُمِّيَ المسيحُ . والمَسِيح : الصِّدّيقُ بالعبرانيّة وبه سُمِّيَ عيسَى عليه السلامُ قاله إِبراهيم النّخَعيّ والأَصمعيّ وابنُ الأَعرابيّ قال ابن سيده : سُمِّيَ بذلك لصِدْقه . ورواه أَبو الهيثم كذلك ونقله عنه الأَزهريّ . قال أَبو بكر : واللُّغويّون لا يَعرفون هذا . قال : ولعلّ هذا كان يُسْتَعْمَل في بعض الأَزمان فَدَرَسَ فيما دَرَسَ من الكلام قال : وقال الكسائيّ : وقد دَرَسَ من كلام العرب كثيرٌ . وقال الأَزهريّ : أُعرِب اسمُ المسيحِ في القرآن على مَسيح وهو في التوراة مَشِيحا فعُرِّب وغُيِّر كما قيل موسَى وأَصلُه مُوشي . ومن المجاز عن الأَصمعيّ : المَسِيح الدِّرْهَمُ الأَطْلَسُ هكذا في الصّحاح والأَساس وهو الذي لا نَقْشَ عليه . وفي بعض النّسخ الأَملس قيل : وبه سُمِّيَ المسِيحُ وهو مناسبٌ للأَعورِ الدّجّال إِذْ أَحَدُ شقَّيْ وَجْهِه مَمْسُوحٌ . المَسِيح : المَمْسُوح بمثْلٍ الدَّهْنِ قيل : وبه سُمِّيَ عيسى عليه السّلام لأَنّه خَرَجَ من بطْنِ أُمِّه مَمسوحاً بالدُّهْن أَو كأَنّه مَمسوحُ الرّأْسِ أَو مُسِح عندَ وِلادته بالدُّهْن فهي ثلاثَةُ أَوْجهِ أَشار إِليها المصنّف في البصائر . والمسِيح أَيضاً : الممسوحُ باللبَرَكَةِ قيل : وبه سُمِّيَ عيسى عليه السلام لأَنّه مُسِح بالبَركَةِ وقد تقدّم . والمَسِيح : الممسوح بالشُّؤْمِ قيل : وبه سمِّيَ الدَّجّال . ومن المجاز المَسيح هو الرجلُ الكثيرُ السِّيَاحَة قيل وبه سُمِّيَ عيسى عليه السلامُ لأَنّه مَسَحَ الأَرضَ بالسِّياحة . وقال ابن السّيد : سُمِّيَ بذلك لجَوَلانه في الأَرض . وقال ابن سيده : لأَنّه كان سائحاً في الأَرض لايَستقرّ كالمِسِّيحِ كسكِّينٍ راجعٌ للذي يليه وهو يصلُح أَن يكون تَسميةً لعيسى عليه السّلامُ كما يَصلح لتَسمية الدَّجّال لأَنّ كلاًّ منهما يَسِيح في الأَرض دَفعةً كما هو معلوم وإِنْ كانَ كَلامُ المصنّف يُوهمُ أَنَّ المشدَّد يَختصّ بالدّجّال كمامرّ . فقد جَوَّز السْيوطيُّ الأَمرَينِ في التوشيح نقله شيخنا . ومن المجاز : المَسِيح : الرَّجُلُ الكَثِيرُ الجِمَاعِ كالمَاسِحِ وقد مَسَحَهَا يَمسَحُهَا إِذا نَكَحَهَا قيل : وبه سُمِّيَ المسيحُ الدّجّال قاله ابن فارس . ومن المجاز المسيح هو الرَّجل المَمْسُوحُ الوَجْهِ ليس على أَحَد شِقَّيْ وَجْهِهِ عَينٌ ولا حاجِبٌ والمسيحُ الدّجّالُ منه على هذه الصّفة وقيل سُمِّيَ بذلك لأَنّه ممسوح العَينِ . وقال الأَزهريّ : المسيح : الأَعورُ وبه سُمِّيَ الدّجّالُ . ونحوَ ذلك قال أَبو عُبيد . والمَسِيحُ : المِنْدِيلُ الأَخْشَنُ لكونه يُمْسَح به الوَجْهُ أَو لكونه يُمسِك الوَسَخَ . قيل : وبه سثمِّيَ المَسِيح الدّجّالُ لاتِّساخه بدَرَن الكُفْرِ والشِّرْك قاله المصنْف . والمَسِيح : الكذَّاب كالماسحِ والمِمْسَحِ وأَنشد :
إِنِّي إِذَا عَنْ مِعَن متْيَحُ ... ذَا نَخْوةِ أَو جَدَلٍ بَلَنْدَحٌ
" أَو كَيْذُبَانٌ مَلَذانٌ مِمْسَحٌ
والتَمْسَح وهذا عن اللِّحْيَانيِّ بكسر أَوَلهما والأَمْسَحِ وعن ابن سيده : المَسْحَاءُ : الأَرضُ المسْتَوِيَةُ ذاتُ حَصَى صغارٍ لا نَبَاتَ فيها والجمْعُ مَسَاحٍ وَمَسَاحي غُلِّب فكُسِّر تكسيرَ الأَسماءِ . ومكانٌ أَمْسَحٌ . والمَسْحاءُ : الأَرْضُ الرَّسحَاءُ . قال ابن شُمَيل : المَسحاءُ : قِطعةٌ من الأَرض مُستوِيَةٌ جَرداءُ كثيرةُ الحَصَى ليس فيها شجرٌ ولا نَبْت غَليظةٌ جَلَدٌ تَضرِب إِلى الصَّلابة مثْل صَرْحَةِ المِرْبَد وليستْ بقُفّ ولا سَهْلَةٍ . ومكانٌ أَمسَحُ . قيل : وبه سُمِّيَ المَسيحُ الدّجّال لعَدمِ خَيْرِه وعِظَمِ ضَيْرِه قاله المصنّف في البصائر . وقال الفرّاءُ : يقال مَرَرْت بخَرِيقٍ من الأَرض بين مَسْحاوَيْنِ . والخَرِيقُ : الأَرض الّتي تَوَسَّطَها النَّبَاتُ . وقال أَبو عَمرٍو : المَسْحاءُ : الأَرْضُ الحَمْرَاءُ والوَحْفَاءُ : السّوداءُ . والمَسْحَاءُ : المَرْأَةُ قَدَمُها مُستَوِية لا أَخْمَصَ لها ورَجلٌ أَمسَحُ القَدَمِ . وفي صفَة النَّبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم مَسِيحُ القَدَمَين أَراد أَنَهما مَلْساوانِ لَيِّنتان ليس فيهما تَكسُّرٌ ولا شُقَاقٌ إذا أَصابَهما الماءُ نَبَا عنهما . قيل : وبه سُمِّيَ المسيحُ عيسَى لأَنّه لم يَكن لرِجْله أَخْمَصُ نُقل ذلك عن ابن عبّاس رضي اللّه عنهما . والمَسْحَاءُ : المرأَةُ التي مَالِثَدْيَيْهَا حَجْمٌ . والمسحاءُ : العَوْرَاءُ . والّذي في التهذيب : المَسِيح : الأَعورُ قيل : وبه سُمِّيَ المسيحُ الدّجّال . والمَسْحَاءُ : البَخْقَاءُ الّتي لا تكون عَيْنُها مُلَوَّزّة هكذا عندنا في النُّسخ بالميم واللام والزّاي وفي بعض الأُمّهات بِلَّوْرة بكسر الموحّدَة وشدّ الّلام وبعد الواوِ راءٌ . والمَسْحَاءُ : السَّيّارَةُ في سِياحَتِها والرَّجلُ أَمْسحُ . والمَسْحَاءُ : الكَذّابة والرَّجلُ أَمْسحُ . ووتَخْصِيصُ المرأَةِ بهذه المعاني غير الأَوّلين غير ظاهر وإِحالةُ أَوُصافِ الإِناث على الذُّكور خلافُ القاعدة كما صرّحَ به شيخنا ومن المجاز : تماسَحَا إِذا تَصادَقَا أَوْ تَماسَحَا إِذا تَبَايَعَا فتَصَافَقَا وتحَالَفا : ومَاسَحَا إِذا لاَيَنَا فِي القَوْلِ غِشّاً أَي والقُلوب غير صافِيَةٍ وهو المُدَاراةُ . ومنه قولهم : غَضِبَ فمَاسَحْتُه حتَّى لاَنَ أَي دَارَيْته . قيل : وبه سُمِّيَ المسيحُ الدّجّال كذا في المحكم . قال المصنِّف في البصائر : لأَنّه يقول خلاف ما يُضمِر . والتِّمْسَحُ والتِّمْساح بكسرهما من الرجال : المارِدُ الخَبِيثُ والكَذَّاب الّذِي لا يَصْدُق أَثَرَه يَكْذِبك من حيث جاء . والتِّمْسَحُ : المُدَاهِنُ المُدارِي الذي يُلايِنُك بالقَولِ وهو يَغُشُّك . قيلَ : وبه سمِّيَ المسيح الدّجّال لأَنّه يَغُشّ ويُدَاهِنُ . والتِّمْسَح كأَنّه مقصورٌ من التِّمْسَاح وهو خَلْقٌ كالسُّلَحْفَاةِ ضَخْمٌ وطوله نحو خَمسةِ أَذرعٍ وأَقلّ من ذلك يَخطف الإِنسانَ والبَقَرَ ويَغوص به في الماءِ فيأْكله وهو من دَوابِّ البحر يَكُونُ بنِيلِ مِصْرَ وبنَهْرِ مَهْرَانَ وهو نهر السِّند . وبهذا استدلُّوا أَن بينهُما اتِّصالاً على ما حَقّقه أَهلُ التاريخ . قيل : وبه سُمِّيَ المسيح الدجّال لضَررِه وإِيذائه قاله المصنِّف في البصائر . والمَسِيحَةُ : الذُّؤَابَةُ وقيل : هي ما تُرِك من الشَّعر فلم يُعالَج بدُهْن ولا بشيءٍ . وقيل المَسِيحَة من رأْسِ الإِنسانِ : مابين الأُذُنِ والحاجِبِ يَتصعَّدُ حتى يكون دون اليافُوخِ . وقيل : هو ما وَقَعَتْ عليه يدُ الرَّجُلِ إِلى أُذنِه من جَوانِب شَعرِه قال :
مَسائح فَوْدَىْ رَأْسِه مُسْبَغِلَّةٌ ... جَرَى مِسْكُ دَارِينَ الأَحَمُّ خِلاَلَهَا
وقيل : المَسَائِحُ : موضِعُ يدِ الماسِح . ونقلَ الأَزهريّ عن الأَصمعيّ : المسائحُ : الشَّعرُ . وقال شَمِرٌ : وهِي ما مَسَحْتَ من شَعْرك في خَدِّك ورأْسِك وفي حديث عَمَّار " أَنّه دخَلَ عليه وهو يُرجِّل مَسائِحَ من شَعره " قيل هي الذّوائبُ وشَعرُ جانِبَيِ الرأْس قيل : وبه سُمِّيَ المسيحُ الدّجال لأَنّه يأْتِي آخِرَ الزَّمَانِ تَشبِيهاً بالذّوائب وهي ما نَزلَ من الشَّعرِ على الظَّهْر قاله المصنّف في البصائر . والمَسِيحة : القَوْسُ الجَيِّدة . ج مَسَائحُ قال أَبو الهَيثم الثَّعلبيّ :
لَنَا مَسَائحُ زُورٌ في مَراكَضَها ... لِينٌ ولَيْسَ بِهَا وَهْنٌ ولا رَقَقُ قيل : وبه سُمِّيَ المَسيح عيسَى لقُوّته وشِدّته واعتِدَالِه ومَعْدَلته كذا قاله المصنّف في البصائر . والمَسِيحة : وادٍ قُرْبَ مَرِّ الظَّهْرَانِ . ومن المجاز عَلَيْهِ مَسْحَةٌ بالفتح مِنْ جَمَالٍ ومَسْحَةُ مُلْكٍ أَي أَثرٌ ظاهرٌ منه قال شمرٌ : العرب تقول : هذا رجلٌ عليه مَسْحَةُ جَمال ومَسْحَةُ عِتْقٍ وكَرَمٍ ولا يقال ذلك إِلاّ في المدح . قال : ولا يقال عليه مَسْحَةُ قُبْحٍ . وقد مُسِحَ بالعِتْق والكَرمِ مَسْحاً . قال الكُمَيْت :
خَوَادِمُ أَكْفَاءٌ عليهنّ مَسْحَةٌ ... من العِتْق أَبْدَاها بَنَانٌ ومَحْجِرُ
أَو به مَسْحَةٌ من هُزَالٍ وسِمَنٍ نقله الأَزهريّ عن العرب أَي شيءٌ مِنْهُ . وذُو المَسْحَةِ جَرِيرُ بنُ عبد اللّه ابن جابرِ بنِ مالِكِ بنِ النَّضْر أَبو عَمرٍو البَجَليّ رضي الله عنه . وفي الحديث عن اسماعيلَ بن قَيْسٍ قال : " سمٍعْت جَريراً يقول ما رآني رَسوُل اللّه صلَّى اللّه عليه وسلم منذ أَسْلَمتُ إِلاّ تَبسَّمَ في وَجُهي قال : ويَطْلُع عليكم رَجلٌ من خيارٍ ذي يَمَنٍ على وَجْهِه مَسْحَةُ مُلْكٍ " . وهذا الحديث في النِّهايَة لابن الأَثير " يَطلُعُ عليكم مِن هذا الفَجِّ رَجلٌ من خَير ذي يَمَنٍ عليه مَسْحَةُ مُلْكٍ " فَطَلَع جَريرُ بنُ عبد اللّه كذا في اللسان . وعن أَبي عُبيد المُسُوحُ : الذَّهابُ في الأَرض وقد مَسَحَ في الأَرض مُسُوحاً إِذا ذَهَبَ والصاد لغة فيه قيل : وبه سُمِّيَ المسيحُ الدّجّال . وتَلُّ ماسِحٍ : ع بقِنَّسْرِين . وامْتَسَحَ السَّيْفَ من غِمْده إذا اسْتَلَّهُ . والأُمْسُوحُ بالضّمّ : كُلُّ خَشَبَةٍ طَوِيلةٍ في السَّفِينةِ وجمْعه الأَماسيحُ . ومن المجاز : هو يَتَمَسَّحُ بِه أَي يَتَبرَّكُ بِهِ لِفَضْلِه وعِبَادتِه كأَنّه يَتَقَرّبُ إِلى اللّه تعالى بالدُّنوّ منه ويَتمَسَّحُ بثَوبه أَي يُمِرَّ ثَوْبَه على الأَبدانِ فَيتقرّب به إِلى اللّه تعالى قيلَ وبه سُمِّيَ المسيحُ عيسَى قاله الأَزهريّ . ومن المجاز : فُلانٌ يتمسَّح أَي لا شيءَ مَعَهُ كأَنّه يَمْسَحُ ذرَاعَيْهِ قيل : وبه سُمِّيَ المسيحُ الدَّجّالُ الإِفلاسهِ عن كل خَيرٍ وبَركة . ومما يستدرك عليه : مَسَحَ اللّه عَنك ما بكَ أَي أَذهَبَ قد جاءَ في حديث الدُّعَاءِ للمريض . والماسِحُ من الضَّاغِط إِذَا مَسَحَ المِرْفقُ الإِبطَ من غير أَن يَعْرُكَه عَرْكاً شديداً . وإِذا أَصابَ المِرْفَقُ طَرَفَ كِرْكِرةِ البَعيرِ فأَدْمَاه قيل : به حَازُّ وإِن لم يُدْمِه قيل : به ماسِحٌ كذا في الصحاح . وخَصِيٌّ مَمسوحٌ إِذا سُلِتَتْ مَذاكِيرُه . والمَسَحُ : نَقْصٌ وقِصَرٌ في ذَنَبِ العُقَابِ قيل : وبه سُمِّيَ المسيح الدّجَّال ذكرَه المصنّف في البصائر كأَنّه سُمِّيَ به لنَقْصِه وقِصَرِ مُدّته . وعَضُدٌ مَمسوحَةٌ : قليلةُ اللَّحْمِ وقيل : سُمِّيَ المسيح لأَنّه كان يَمسَح بيدِه على العَليل والأَكْمهِ والأَبرص فيُبْرِئه بإِذن اللّه تعالى . ورُويَ عن ابنّ عبّاس أَنّه كان لايَمسح بيده ذا عاهَةٍ إِلاّ بَرَأَ . وقيل : سُمِّيَ عيسى مَسيحاً اسمٌ خَصَّه اللّه به ولمَسْحِ زكريّا إِيّاه قاله أَبو إِسحاق الحربيّ في غَريبهِ الكبير . ورُوِيَ عن أَبي الهَيثم أَنّه قَال : المسيح بن مريَمَ الصِّدِّيق وضِدّ الصِّدِّيق المسيح الدَّجّال أَي الضِّلّيِل الكَذّاب خَلقَ اللّه المَسِيحين أَحدُهما ضِدُّ الآخَر فكان المسيح ابن مَريمِ يُبْرِىءُ الأَكمَهَ والأَبرص ويُحيِي الموتى بإِذن اللّه وكذلك الدجَّال يُحيِي الميتَ ويُميت الحَيّ ويُنشِىءُ السَّحَابَ ويُنْبِت النّبَاتَ بإِذن اللّه فهما مَسيحانِ . وفي الحديث أَمَّا مَسيح الضَّلالةِ فكَذَا فدلَّ هذا الحديث على أَنّ عيسى مَسِيحُ الهُدَى وأَنّ الدّجّال مَسيحُ الضَّلالةِ . والأَمْسحُ من الأَرض المستوِي والجمْع الأَماسِح . وقال اللَّيث : الأَمْسحُ من المَفَوِز كالأَمْلسِ والماسِحُ : القَتَّال قاله الأَزهريّ ؛ وبه سُمِّيَ المسِيح الدّجّال على قول . والشيءُ الممسوح : القَبيحُ المشؤُم المُغيَّر عن خِلْقته . والمَسيح : الذَّرَّاع قيل : وبه سُمِّيَ المسيحُ الدّجّال لأَنّه يَذْرَع الأَرضَ بِسَيْره فيها . والأَمسحُ : الذِّئب الأَزلُّ المسرِع قيل : وبه سُمِّيَ المسيح الدّجّال لخُبثِه وسُرْعَةِ سَيرِه ووُثُوبِه . ومن المجاز في حديث أَبي بكر أَغِرْ عَلَيْهِمْ غارةً مَسْحاءَ هو فَعْلاَءُ من مَسَحَهم يَمسَحهم إِذا مَرَّ بهم مَرّاً خَفيفاً لا يُقِيم فيه عندَهم . وفي المحكم : مَسَحَتِ الإِبلُ الأَرضَ : سارَت فيها سَيْراً شَدِيداً قيل : وبه سُمِّيَ المسيح لِسُرْعَة سَيرِه . والمسيحُ أَيضاً الضِّلِّيل ضدّ الصِّدِّيق وهو من الأَضداد وبه سُمِّيَ الدّجّال لضلالتِه قاله أَبو الهيثم . ويقال مَسَحَ النّاقَةَ إِذا هَزَلَها وأَدْبَرهَا وضَعَّفَها . قيل وبه سُمِّيَ الدّجّال كأَنّه لُوحِظَ فيه أَنّ
مُنْتهَى أَمرِه إِلى الهلاك والدَّبَارِ . ويقال : مَسَح سَيفَه إِذا سَلَّه من غِمْده . قيل : وبه سُمِّيَ الدّجّال لشَهْرِه سُيوفَ البَغْيِ والعُدْوانِ . وقيل : سُمِّيَ المسيحُ عيسى لحُسنِ وجهه والمسيح هو الحسَنُ الوجْهِ الجميلُ . وقال أَبو عُمَر المُطرِّز : المَسِيح السَّسْيف . وقال غيره : المَسيح المُكَارِي . وقال قُطْرُب : يقال مَسَحَ الشيءَ إِذا قال له : بارَكَ اللّه عليك . وفي مفردات الراغِبِ : رُوِيَ أَن الدجَّال كان مَمسوحَ اليُمْنَى وأَن عِيسى كان ممسوحَ اليُسْرَى انتهى . وقيل : سُمِّيَ المسيح لأَنّه كان يمشِي على الماءِ كمَشْيِه على الأَرض . وقيل : المسيح : الملِك . وهذان القولان من العَيْنيّ في تفسيره . وقيل : لمّا مشَى عيسَى على الماءِ قال له الحَواريُّون : بمَ بَلغْت ؟ قال : تَرَكتُ الدُّنْيَا لأَهلِها فاستوَى عندِي بَرُّ الدُّنيا وبَحْرُهَا . كذا في البصائر . وعن أبي سَعِيد : في بعض الأَخبار نَرْجُو النَّصْر على مَنْ خالَفَنا ومَسْحَةَ النِّقْمَةِ على مَن سَعَى . مَسْحتها : آيتُها وحِلْيَتُها . وقيل : معناه أَنّ أَعناقهم تُمْسَح أَي تُقطف . وسِرْنَا في الأَمَاسيح وهي السَّبَاسِب المُلْس . ومن المجازِ تَمسَّحَ للصَّلاةِ : تَوضّأَ . وفي الحديث أَنّه تَمسَّح وصَلَّى أَي تَوضّأَ . قال ابن الأَثير : يقال للرجُلِ إِذا تَوضأَ : قد تَمسَّحَ . والمَسْحُ يكونُ مَسْحاً باليَدِ وغَسْلاً . ومَسْحُ البَيت : الطَّوافُ . وفي الحديث : تَمسَّحُوا بالأَرْضِ فإِنّها بكُم بَرّةٌ أَراد به التَّيَمُّمَ وقيل : أَرادَ مُباشرةَ تُرابِها بالجبَاهِ في السُّجود من غير حائلٍ . والخَيْلُ تَمْسَح الأَرضَ بحَوافرها . وماسَحَه : صافَحه والْتقَوا فتمَاسَحُوا : تصَافَحوا . وماسَحَه : عاهَدَه . ومَسَحَ القَوْمَ قَتْلاً : أَثخنَ فيهم . ومَسَحَ أَطْرافَ الكَتائب بسَيفهِ . وكَتَبَ على الأَطرافِ المَمْسُوحةِ . وكلُّ ذلك من المجاز . وما سُوحُ : قَريةٌ من قُرَى حسبان من الشّام نُسب إِليها جَماعةٌ من المحدِّثين . وأَبو عليّ أَحمد بن عليّ المُسُوحي بالضَّمّ من كبار مشايخ الصُّوفِية صحبَ السَّرِيّ وسَمعَ ذا النُّون وعنه جَعفرٌ الخلديّ . وتميم بن مُسَيح كزُبير يروي عن عليّ رضي اللّه عنه وعنه ذُهْل بن أَوْس . وعبد العزيز بن مُسَيح روَى حديثَ قَتَادَة . تهَى أَمرِه إِلى الهلاك والدَّبَارِ . ويقال : مَسَح سَيفَه إِذا سَلَّه من غِمْده . قيل : وبه سُمِّيَ الدّجّال لشَهْرِه سُيوفَ البَغْيِ والعُدْوانِ . وقيل : سُمِّيَ المسيحُ عيسى لحُسنِ وجهه والمسيح هو الحسَنُ الوجْهِ الجميلُ . وقال أَبو عُمَر المُطرِّز : المَسِيح السَّسْيف . وقال غيره : المَسيح المُكَارِي . وقال قُطْرُب : يقال مَسَحَ الشيءَ إِذا قال له : بارَكَ اللّه عليك . وفي مفردات الراغِبِ : رُوِيَ أَن الدجَّال كان مَمسوحَ اليُمْنَى وأَن عِيسى كان ممسوحَ اليُسْرَى انتهى . وقيل : سُمِّيَ المسيح لأَنّه كان يمشِي على الماءِ كمَشْيِه على الأَرض . وقيل : المسيح : الملِك . وهذان القولان من العَيْنيّ في تفسيره . وقيل : لمّا مشَى عيسَى على الماءِ قال له الحَواريُّون : بمَ بَلغْت ؟ قال : تَرَكتُ الدُّنْيَا لأَهلِها فاستوَى عندِي بَرُّ الدُّنيا وبَحْرُهَا . كذا في البصائر . وعن أبي سَعِيد : في بعض الأَخبار نَرْجُو النَّصْر على مَنْ خالَفَنا ومَسْحَةَ النِّقْمَةِ على مَن سَعَى . مَسْحتها : آيتُها وحِلْيَتُها . وقيل : معناه أَنّ أَعناقهم تُمْسَح أَي تُقطف . وسِرْنَا في الأَمَاسيح وهي السَّبَاسِب المُلْس . ومن المجازِ تَمسَّحَ للصَّلاةِ : تَوضّأَ . وفي الحديث أَنّه تَمسَّح وصَلَّى أَي تَوضّأَ . قال ابن الأَثير : يقال للرجُلِ إِذا تَوضأَ : قد تَمسَّحَ . والمَسْحُ يكونُ مَسْحاً باليَدِ وغَسْلاً . ومَسْحُ البَيت : الطَّوافُ . وفي الحديث : تَمسَّحُوا بالأَرْضِ فإِنّها بكُم بَرّةٌ أَراد به التَّيَمُّمَ وقيل : أَرادَ مُباشرةَ تُرابِها بالجبَاهِ في السُّجود من غير حائلٍ . والخَيْلُ تَمْسَح الأَرضَ بحَوافرها . وماسَحَه : صافَحه والْتقَوا فتمَاسَحُوا : تصَافَحوا . وماسَحَه : عاهَدَه . ومَسَحَ القَوْمَ قَتْلاً : أَثخنَ فيهم . ومَسَحَ أَطْرافَ الكَتائب بسَيفهِ . وكَتَبَ على الأَطرافِ المَمْسُوحةِ . وكلُّ ذلك من المجاز . وما سُوحُ : قَريةٌ من قُرَى حسبان من الشّام نُسب إِليها جَماعةٌ من المحدِّثين . وأَبو عليّ أَحمد بن عليّ المُسُوحي بالضَّمّ من كبار مشايخ الصُّوفِية صحبَ السَّرِيّ وسَمعَ ذا النُّون وعنه جَعفرٌ الخلديّ . وتميم بن مُسَيح كزُبير يروي عن عليّ رضي اللّه عنه وعنه ذُهْل بن أَوْس . وعبد العزيز بن مُسَيح روَى حديثَ قَتَادَة

##### Türkçe

مسḥ

**مَسَحَ** - **يَمْسَحُ** - **مَسْح** - **مَسْحَاً** - **مَسِيْح** - **المسيح**
**مَسَحَ** - **يَمْسَحُ** + bir varlık + bir şeyi: şeyin yüzeyine dokunur ve onun üzerinden bir aletle geçer; temizlemek ve üzerindeki hafif asılı/ilişik şeyleri gidermek için: şeyin üzerinden, özellikle de yüzeyinin üzerinden, suyla ıslatılmış bir alet veya bezle; yahut onu başka bir maddeyle yağlayarak, öyle ki onunla yüzeye dokunur, sonra yüzeyin çoğuna gelinceye kadar geçmeye devam eder; bu da şeyin üzerindeki tozu veya kiri gidermek içindir.
**مَسْح**: “**مَسَحَ** - **يَمْسَحُ**” fiilinin isim-fiilidir.
**مَسْحَا**: “**مَسْح**”tan hâl (zarf)dır; o da “**يَمْسَحُ**”tır.
**مَسِيْح** - **المسيح**: “**مَسَحَ** - **يَمْسَحُ**”tan “فعيل” vezninde mübalağa ism-i fâildir: çok mesheden; ve ıstılahta, insanları yağ ile meshedip onları vaftiz eden yahut eliyle onların üzerine meshedip Allah’ın izniyle onları iyileştiren peygamber Îsâ (ص)’dır.

Ve lafız, “temizleme, tıraş etme, kesme, yolma, soyma, bir varlık üzerinde biten veya ona yapışan her şeyi gidererek soyup-çıkarma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَرَدَ - يَجْرُدُ**، **جَرَزَ - يَجْرُزُ**، **حَلَقَ - يَحْلِقُ**، **تَفَثَ - يَتْفُثُ**، **غَسَل - يَغْسِل**، **مَسَحَ - يَمْسَحُ**

**مَسَحَ** - **امسحوا**
﴿Ey iman edenler! Sarhoş iken, ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın; cünüp iken de—yolcu olarak geçip gidenler hariç—yıkanıncaya kadar (yaklaşmayın). Eğer hasta olur veya yolculukta bulunur yahut sizden biri ayakyolundan gelir veya kadınlara dokunursanız da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; o hâlde yüzlerinize ve ellerinize onunla **فامسحوا**. Şüphesiz Allah affedici, bağışlayıcıdır (43)﴾ **النساء** ﴿Ey iman edenler! Namaza kalktığınızda yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınıza **وامسحوا** ve ayaklarınıza da topuklara kadar (yapın). Eğer cünüp iseniz temizlenin. Eğer hasta olur veya yolculukta bulunur yahut sizden biri ayakyolundan gelir veya kadınlara dokunursanız da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; o hâlde yüzlerinize ve ellerinize ondan **فامسحوا**. Allah size bir güçlük kılmak istemez; fakat sizi temizlemek ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister; umulur ki şükredersiniz (6)﴾ **المائدة**

**مَسْحٌ** - **مسحا**
﴿“Onları bana geri getirin!” dedi; derken bacaklara ve boyunlara **مسحا** ile başladı (33)﴾ **ص**

**المسيح**
﴿Ey Kitap ehli! Dininizde aşırı gitmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. **المسيح** Îsâ b. Meryem ancak Allah’ın elçisi, Meryem’e ulaştırdığı kelimesi ve O’ndan bir ruhtur. Öyleyse Allah’a ve elçilerine iman edin; “üç” demeyin, vazgeçin; sizin için daha hayırlıdır. Allah ancak tek bir ilahtır; O’nun çocuğu olması—tenzih ederim—(mümkün) değildir. Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur; vekil olarak Allah yeter (171)﴾ **النساء**

﴿Melekler demişti ki: “Ey Meryem! Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor; adı **المسيح** Îsâ b. Meryem’dir; dünyada ve âhirette itibarlı ve yakın kılınanlardandır (45)﴾ **آل عمران**

﴿Ve onların “Biz **المسيح** Îsâ b. Meryem’i, Allah’ın elçisini öldürdük” demeleri (vardır). Oysa onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat onlara benzetildi. Şüphesiz onda ihtilafa düşenler, ondan yana bir şüphe içindedirler; onların buna dair bir bilgileri yoktur, ancak zanna uymaktan ibarettir; ve onu kesinlikle öldürmediler (157)﴾ **النساء**

﴿“Allah, **المسيح** b. Meryem’dir” diyenler elbette kâfir olmuştur. De ki: “Eğer Allah, **المسيح** b. Meryem’i, annesini ve yerde olanların hepsini helâk etmek isterse, Allah’tan (gelecek) bir şeye kim mâlik olabilir?” Göklerin ve yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah’ındır; dilediğini yaratır; Allah her şeye kadirdir (17)﴾ **المائدة** ﴿“Allah, **المسيح** b. Meryem’dir” diyenler elbette kâfir olmuştur. Ve **المسيح** dedi ki: “Ey İsrailoğulları! Benim Rabbim ve sizin Rabbiniz olan Allah’a kulluk edin. Şüphesiz kim Allah’a ortak koşarsa, Allah ona cenneti haram kılmıştır; barınağı ateştir; zalimler için yardımcılar yoktur (72)﴾ **المائدة**

﴿Yahudiler “Uzeyr Allah’ın oğludur” dedi; Hristiyanlar da “**المسيح** Allah’ın oğludur” dedi. Bu, ağızlarıyla söyledikleri sözleridir; daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar. Allah onları kahretsin; nasıl da çevriliyorlar (30)﴾ **التوبة**

﴿**المسيح** b. Meryem ancak bir elçidir; ondan önce elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru idi; ikisi de yemek yerdi. Bak, onlara âyetleri nasıl açıklıyoruz; sonra bak, nasıl çevriliyorlar (75)﴾ **المائدة**

﴿**المسيح**’ın Allah’a kul olmaktan çekinmesi olmaz; yakın meleklerin de. Kim O’na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa, onları kendisine hep birlikte toplayacaktır (172)﴾ **النساء**

﴿Allah’ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler; ve **المسيح** b. Meryem’i de. Oysa tek bir ilaha kulluk etmelerinden başka bir şeyle emrolunmadılar; O’ndan başka ilah yoktur; onların ortak koştuklarından münezzehtir (31)﴾ **التوبة**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**مسح**] م س ح: **مَسَحَ** başını; ve babı “kesti”dir. Ve **تَمَسَّحَ** yerle; ve **مَسَحَ** yeri, ikisinde de fetha ile **يمْسَح**: onda kesra ile **مِسَاحَةً**: onu ölçtü. Ve **مَسَحَهُ** kılıçla: onu kesti. Ve **المَسِيحُ**: Îsâ aleyhi’s-salât ve’s-selâm; ve yalancı mesih: **الدجَّالُ**. Ve **المِسْحُ**, **المِلْح** vezninde: **البِلاس**; çoğulu **أَمْسَاحٌ** ve **مُسُوحٌ**. Ve **التِّمْسَاحُ**, **التِمثال** vezninde: su hayvanlarından, bilinen (bir hayvan).

er-Râgıb
**مسح**
- **المسح**: eli şeyin üzerinden geçirmek ve izi ondan gidermek; ve ikisinden her birinde kullanılabilir. Denir: “Mendille elimi **مسحت**.” Ve nakışsız dirheme **مسيح** denildi; düz yere **أمسح** denildi. Ve **مسح** yeri: onu ölçtü. Ve yürüyüşten **المسح** ile ifade edildiği gibi, **الذرع** ile de ifade edildi; böylece “Deve çölü **مسح** etti ve onu ölçtü” denildi. Ve şeriat örfünde **المسح**: suyu uzuvların üzerine geçirmek. Denir: “Namaz için **مسحت** ve **تمسحت**.” Yüce Allah dedi ki: ﴿ve başlarınıza ve ayaklarınıza **وامسحوا**﴾ [**المائدة**/6]. Ve “Onu kılıçla **مسحت**”: vurmanın kinayesidir; “**مسست**” denildiği gibi. Yüce Allah dedi ki: ﴿derken bacaklara ve boyunlara **مسحا** ile başladı﴾ [**ص**/33]. Ve denildi ki: Deccâle **مسيح** adı verildi; çünkü yüzünün iki yarısından biri meshedilmiş/düzleştirilmiştir; ve o, rivayet edildiğine göre (onun gözü yoktur ve kaşı yoktur) (hadis kitaplarında bulmadım; Zemahşerî bunu **الفائق** 3/366’da, Semîn de **العمدة**’da zikretti: **مسح**). Ve denildi ki: Îsâ aleyhi’s-selâm’a **مسيح** adı verildi; çünkü o, yerde mesheden idi; yani onda giden idi; bu da, onun zamanında yerde yürümeleri sebebiyle “yürüyenler ve seyyahlar” diye adlandırılan bir kavim bulunması sebebiyledir. Ve denildi ki: Ona bu ad verildi; çünkü o, sakatlık sahibini meshederdi de iyileşirdi. Ve denildi ki: Ona bu ad verildi; çünkü annesinin karnından yağ ile meshedilmiş olarak çıktı. Ve bazıları dedi (bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; Ezherî bunu ondan **تهذيب اللغة** 4/348’de nakletti): O ancak İbrânîcede “مشوح” idi; sonra Arapçalaştırıldı da **المسيح** denildi; aynı şekilde Mûsâ da “موشى” idi (bk. **المنتخب من غريب كلام العرب** 2/603). Ve bazıları dedi: **المسيح**: iki gözünden biri meshedilmiş olandır; ve rivayet edildi: (Deccâl sağ gözü meshedilmiş olandır) (İbn Ömer’den, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den: Deccâl hakkında soruldu da dedi ki: “Dikkat edin! Rabbiniz tek gözlü değildir; dikkat edin! O tek gözlüdür; sağ gözü sanki dışarı taşmış bir üzüm tanesi gibidir.” Tirmizî rivayet etti ve “sahih garib hadis” dedi. (bk. **عارضة الأحوذي** 9/96)) ve (Îsâ sol gözü meshedilmiş olandır) ([İstidrâk] Bu, sahih olmayan bâtıllardandır; çünkü peygamberlerin şartlarından biri duyuların sağlamlığı, yaratılışın kemâli ve nefret ettirici şeylerden uzaklıktır; Îsâ böyle olsaydı çirkinleştirilmiş olurdu; hâşâ). Dedi ki: Bununla, Deccâlden ilim, akıl, hilm ve güzel ahlâktan olan övülen kuvvetin giderildiğini; Îsâ’dan da cehalet, oburluk, hırs ve diğer kötü ahlâktan olan yerilen kuvvetin giderildiğini kasteder. Ve cinsel birleşmeden **المسح** ile kinaye edildi; ondan **المس** ve **اللمس** ile kinaye edildiği gibi. Ve az ter’e **مسيح** denildi. Ve **المسح**: **البلاس**tır; çoğulu: **مسوح** ve **أمساح**. Ve **التمساح** bilinen (hayvan)dır; ve onunla insandan azgın olana benzetme yapılır.

Lisân özeti:
1. **المَسْحُ**: erkeğin güzel sözü; o ise bununla seni aldatır. “Onu **مَسَحَه** iyilikle” dersin; yani sözden olan iyilikle, yanında verme yoktur; verme gelince **المَسْحُ** gider; aynı şekilde “onu **مَسَّحْتُه**”. Ve **التماسُحُ**: dostlaşma. Ve **المُماسَحَة**: sözde ve birlikte yaşamada yumuşak davranma; kalpler ise saf değildir. Ve **التِّمْسَحُ**: sözle sana yumuşak davranan, oysa seni aldatan. Ve **التِّمْسَحُ** ve **التِّمْساحُ** erkeklerden: azgın, habis (kimse).
2. Ve **المَسْحُ**: sıvı veya bulaşmış şey üzerinde elini geçirmen; bununla onu gidermek istersin; suyu başından, teri alnından silmen gibi. **مَسَحَه** onu **يَمْسَحُه** **مَسْحاً** ve **مَسْحَه**; ve ondan ve onunla **تَمَسَّح**.
3. Ondan toprağı **مَسْحَ** etmek ve derisini temizlemek.
4. Ve falan kimse elbisesiyle **يُتَمَسَّحُ**: yani elbisesi bedenlerin üzerinden geçirilir de onunla Allah’a yakınlık aranır. Ve falan kimse onunla **يُتَمَسَّحُ**: fazileti ve ibadeti sebebiyle; sanki ona yaklaşmakla Allah’a yakınlık aranır.
5. Kavim **تَماسَحَ** ettiğinde: alışveriş yaptılar da tokalaştılar.
6. Allah senden, sende olanı **مَسَحَ** etti: yani giderdi.
7. Ve **المَسَحُ**: elbisenin pürüzlülüğünden dizin iç tarafının yanması; denildi ki: iki uyluğun birinin iç tarafının diğerinin iç tarafına değmesi ve bununla bir yaralanma ve çatlama meydana gelmesidir.
8. **مَمْسُوحَ الأَلْيَتَينِ**: kalçaları kemiğe yapışmış ve büyümemiş olandır; erkek **أَمْسَحُ**, kadın **مَسْحاءُ**; o da **الرَّسْحاء**dır. Ve **خُصًى مَمْسُوحٌ**: erkeklik uzuvları çekilip çıkarıldığında. Ve **المَسَحُ** ayrıca: kartalın kuyruğunda eksiklik ve kısalık. Ve **عَضُدٌ مَمْسوحة**: eti az. Ve erkek **أَمْسَحُ القَدَم**; kadın **مَسْحاء**: ayağı düz olup çukuru olmayan. Ve **امرأَة مَسْحاءُ الثَّدْي**: göğsünün hacmi olmadığında.
9. Ve erkek **مَمْسوح الوجه** ve **مَسِيحٌ**: yüzünün iki yanından birinde göz ve kaş olmayan. Ve **المَسِيحُ الدَّجَّالُ**: bu sıfat üzere olandır; denildi ki: gözü meshedilmiş olduğu için böyle adlandırıldı; **المَسِيحُ الأَعْوَرُ** ve bununla deccâl adlandırıldı; ve bunun benzeri.
10. Ve **مَسَحَ في الأَرض** **يَمْسَحُ** **مُسُوحاً**: gitti.
11. Ve **المَسيحُ**: **الصِّدِّيقُ**; ve bununla Îsâ adlandırıldı; aleyhi’s-selâm. Ve **المسيح** Îsâ b. Meryem’dir; Nebimize ve ikisine salât olsun. Denildi ki: doğruluğu sebebiyle böyle adlandırıldı; denildi ki: yerde gezgin olup yerleşmediği için; denildi ki: eliyle hastaya, doğuştan kör olana ve alacalıya meshederdi de Allah’ın izniyle onu iyileştirirdi; denildi ki: ayağı çukursuz **أَمْسَحَ الرِّجْل** olduğu için; denildi ki: annesinin karnından yağ ile meshedilmiş olarak çıktığı için.
12. Ve deccâl, gözü görmeden meshedilmiş olduğu için **مسيحاً** adlandırıldı.
13. Yerden **الأَمْسَحُ**: düz olan; çoğulu **الأَماسِح**.
14. Ve **المَسِيحُ**: çok cinsel birleşme yapan; aynı şekilde **الماسِحُ**.
15. Ve **المِساحةُ**: yerin ölçülmesi; denir: **مَسَحَ** **يَمْسَحُ** **مَسْحاً**; ve **مَسَحَ الأَرضَ مِساحة**: yani onu ölçtü.
16. Ve **مَسَحَ المرأَة** onu **يَمْسَحُها** **مَسْحاً**; ve **مَتَنَها مَتْناً**: onunla cinsel birleşti.
17. Ve **مَسَحَ عُنُقَه** ve onunla **يَمْسَحُ** **مَسْحاً**: onu vurdu; denildi ki: onu kesti. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Onları bana geri getirin; derken bacaklara ve boyunlara **مَسْحاً** ile başladı﴾; ikisiyle de tefsir edilir.
18. Ve **الماسحُ**: öldürücü; denir: **مَسَحَهم**: yani onları öldürdü.
19. Ve **الماسحة**: saç tarayan (kadın).
20. Ve denildi ki: “Yüzünde **مَسْحَة** mülk ve **مَسْحةُ** güzellik var”: yani ondan açık bir iz. Şemmer dedi: Araplar “Bu adamın üzerinde **مَسْحةُ** güzellik ve **مَسْحة** asalet ve kerem var” der; bu ancak övgüde söylenir. “Onda zayıflıktan bir **مَسْحة** var; onda şişmanlıktan ve güzellikten bir **مَسْحة** var” dersin.
21. “Kılıcı kınından **امْتَسَحْتُ**” dediğinde: yani onu çektim.
22. Ve **المَسيح**: terdir.
23. **المَساحِي**: **مِسْحاةٍ**’nın çoğuludur; o da demirden kürektir.
