# مسح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مسح

المسح، كالمنع: إمرارك اليد على الشيء السائل أو المتلطخ لإذهابه بذلك، كمسحك رأسك من الماء وجبينك من الرشح، كالتمسيح والتمسح، مسحه يمسحه مسحا، ومسحه، وتمسح منه وبه. وفي حديث فرس المرابط أن علفه وروثه ومسحا عنه، في ميزانه يريد مسح التراب عنه وتنظيف جلده. وفي لسان العرب: وقوله تعالى  وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين  فسره ثعلب فقال: نزل القرآن، بالمسح والسنة بالغسل، وقال بعض أهل اللغة: من خفض أرجلكم فهو على الجوار. وقال أبو إسحاق النحوي: الخفض على الجوار لا يجوز في كتاب الله عز وجل، وإنما يجوز ذلك في ضرورة الشعر، ولكن المسح على هذه القراءة كالغسل. ومما يدل على أنه غسل أن المسح على الرجل لو كان مسحا كمسح الرأس لم يجز تحديده إلى الكعبين كما جاز التحديد في اليدين إلى المرافق، قال الله عز وجل  وامسحوا برؤوسكم  ، بغير تحديد في القرآن، وكذلك في التيمم  فامءسحوا بوجوهكم وأيديكم منه  من غير تحديد، فهذا كله يوجب غسل الرجلين. وأما من قرأ وأرجلكم فهو على وجهين: أحدهما أن فيه تقديما وتأخيرا، كأنه قال: فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وأرجلكم إلى الكعبين وامسحوا برءوسكم، فقدم وأخر ليكون الوضوء ولاء شيئا بعد شيء. وفيه قول آخر، كأنه أراد: واغسلوا أرجلكم إلى الكعبين لأن قوله إلى الكعبين قد دل على ذلك كما وصفنا، وينسق بالغسل، كما قال الشاعر:
  ياليت زوجك قد غدا                      متقلدا سيفا ورمحا المعنى متقلدا أسيفا وحاملا رمحا,

  وفي الحديث أنه تمسح وصلى أي توضأ. قال ابن الأثير: يقال للرجل إذا توضأ: قد تمسح، والمسح يكون مسحا باليد وغسلا. ونقل شيخنا هذه العبارة بالاختصار ثم أتبعها بكلام أبي زيد وابن قتيبة ما نصه: قال أبو زيد: المسح في كلام العرب يكون إصابة البلل، ويكون غسلا، يقال مسحت يدي بالماء، إذا غسلتها، وتمسحت بالماء، إذا اغتسلت، وقال ابن قتيبة أيضا: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتوضأ بمد، فكان يمسح بالماء يديه ورجليه وهو لها غاسل قال: ومنه قوله تعالى  وامسحوا برؤوسكم وأرجلكم  المراد بمسح الأرجل غسلها. ويستدل بمسحه صلى الله عليه وسلم رجليه بأن فعله مبين بأن المسح مستعمل في المعنيين المذكورين، إذ لو لم يقل بذلك لزم القول بأن فعله عليه السلام بطريق الآحاد ناسخ للكتاب، وهو ممتنع. وعلى هذا فالمسح مشترك بين معنيين، فإن جاز إطلاق اللفظة الواحدة وإرادة كلا معنييها إن كانت مشتركة أو حقيقة في أحدهما مجازا في الآخر، كما هو قول الشافعي، فلا كلام. وإن قيل بالمنع فالعامل محذوف، والتقدير: وامسحوا بأرجلكم مع إرادة الغسل. ومن المجاز: المسح: القول الحسن من الرجل، وهو في ذلك ممن يخدعك به. مسحه بالمعروف، أي بالمعروف من القول وليس معه إعطاء، قاله النضر بن شميل. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يخدع بقوله ولا إعطاء. كالتمسيح. والمسح المشط. والماشطة. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يزين ظاهره ويموهه بالأكاذيب والزخارف. ومن المجاز: المسح: القطع: وقد مسح عنقه وعضده: قطعهما. وفي اللسان: مسح عنقه وبها، يمسح مسحا: ضربها، وقيل قطعها. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يضرب أعناق الذين لا ينقادون له. وقوله تعالى:  ردوها علي فطفق مسحا بالسوق والأعناق  يفسر بهما جميعا. وروى الأزهري عن ثعلب أنه قيل له: قال قطرب: يمسحها يبرك عليها فأنكره أبو العباس وقال: ليس بشيء. قيل له: فأيش هو عندك? فقال: قال الفراء وغيره: يضرب أعناقها وسوقها، لأنها كانت سبب ذنبه. قال الأزهري: ونحو ذلك قال الزجاج، قال: ولم يضرب سوقها ولا أعناقها إلا وقد أباح الله له ذلك، لأنه لا يجعل التوبة من الذنب بذنب عظيم. قال: وقال: قوم إنه مسح أعناقها وسوقها بالماء بيده. قال: وهذا ليس يشبه شغلها إياه عن ذكر الله، وإنما قال ذلك قوم لأن قتلها كان عندهم منكرا، وما أباحه الله فليس بمنكر، وجائز أن يبيح ذلك لسليمان عليه السلام في وقته ويحظره في هذا الوقت. قال ابن الأثير: وفي حديث سليمان عليه السلام فطفق مسحا بالسوق والأعناق قيل: ضرب أعناقها وعرقبها. يقال: مسحه بالسيف، أي ضربه، ومسحه بالسيف: قطعه. وقال ذو الرمة: ومستامة تستام وهي رخيصة تباع بساحات الأيادي وتمسح تمسح أي تقطع: والماسح: القتال. والمسح: أن يخلق الله الشيء مباركا أو ملعونا. قال المنذري: قلت لأبي الهيثم: بلغني أن عيسى إنما سمي مسيحا لأنه مسع بالبركة وسمي الدجال مسيحا لأنه ممسوح العين، فأنكره وقال: إنما المسيح ضد المسيح، يقال مسحه الله، أي خلقه خلقا مباركا حسنا، ومسحه الله أي خلقه خلقا قبيحا ملعونا. قلت: وهذا الذي أنكره أبو الهيثم قد قاله أبو الحسن القابسي: ونقله عنه أبو عمر الداني، وهو الوجه الثاني والثالث. وقول أبي الهيثم الرابع والخامس. والمسح: الكذب، قيل: وبه سمي المسيح الدجال لكونه أكذب خلق الله، وهو الوجه السادس، كالتمساح، بالفتح، أنشد ابن الأعرابي:

  قد غلب الناس بنو الطماح                      بالإفك والتكذاب والتمساح وفي المزهر للجلال، قال سلامة بن الأنباري في شرح المقامات: كل ما ورد عن العرب من المصادر على تفعال فهو بفتح التاء، إلا لفظتين: تبيان وتلقاء. وقال أبو جعفر النحاس في شرح المعلقات: ليس في كلام العرب اسم على تفعال إلا أربعة أسماء وخامس مختلف فيه، يقال تبيان، ولقلادة المرأة: تقصار، وتعشار وتبراك موضعان، والخامس تمساح، وتمسح أكثر وأفصح. كذا نقله شيخنا. فكلام ابن الأنباري في المصدرين، وكلام ابن النحاس في الأسماء ومن المجاز المسح: الضرب، يقال: مسحه بالسيف: أي ضربه. وقوله تعالى:  فطفق مسحا بالسوق والأعناق  ، قيل: ضرب أعناقها وعرقبها، وقد تقدم قريبا. ومنه: مسح أطراف الكتائب بسيفه. وقال الأزهري: المسيح: الماسح، وهو القتال، وبه سمي، كذا ذكره المصنف في البصائر. قلت: وهو قريب في المسح بمعنى القطع، وهو الوجه السابع. ومن المجاز المسح: الجماع وقد مسحها مسحا، ومتنها متنا: نكحها ومن المجاز: المسح: الذرع كالمساحة، بالكسر، يقال مسح الأرض مسحا ومساحة: ذرعها، وهو مساح. والمسح: أن تسير الإبل يومها، يقال سحت الإبل الأرض يومها دأبا، أي سارت فيها سيرا شديدأ. ومسح الناقة أيضا أن تتعبها وتدبرها وتهزلها، كالتمسيح، يقال مسحتها ومسحتها، قاله الأزهري، وهو مجاز. والمسح بالكسر: البلاس بكسر الموحدة وتفتح، ثوب من الشعر غليظ، كذا في التهذيب. وجمعه بلس، وسيأتي في السين، قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لذلة وهوانه وابتذاله، كالمسح الذي يفرش في البيت، قيل: وبه سمي كلمة الله أيضا للبسة البلاس الأسود تقشفا. فهما وجهان ذكرهما المصنف في البصائر. والمسح: الجادة من الأرض، قيل وبه سمي المسيح، لأنه سالكها، قاله المصنف في البصائر. مسوح، وهو الجمع الكثير، وفي القليل أمساح. قال أبو ذؤيب:
  ثم شربن بنبط والجمـال كـأ                      ن الرشح منهن بالآباط أمساح قال السكري: يقول تسود جلودها على العرق، كأنها مسوح. ونبط: موضع. والمسح بالتحريك: احتراق باطن الركبة لخشونة الثوب، وفي نسخة: من خشنة الثوب. أو هو اصطكاك الربلتين، هو مس باطن إحدى الفخذين باطن الأخرى، فيحدث لذلك مشق وتشقق، والربلة بالفتح وسكون الموحدة وفتحها: باطن الفخذ، كما سيأتي. وفي بعض النسخ الركبتين وهو خطأ. قال أبو زيد: إذا كان إحدى ربلتي الرجل تصيب الأخرى قيل. مشق مشقا. ومسح، بالكسر، مسحا، والنعت امسح، وهي مسحاء، رسحاء، وقوم مسح رسح. وقال الأخطل:
  دسم العمائم مسح لا لحوم لهـم                      إذا أحسوا بشخص نابىء أسدوا

  وفي حديث اللعان أن النبي صلى الله عليه وسلم قال في ولد الملاعنة: إن جاءت به ممسوح الأليتين، قال شمر: الذي لزقت أليتاه بالعظم ولم يعظما. وقيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه معيوب بكل عيب قبيح. والمسيح: عيس بن مريم صلى الله تعالى عليه وعلى نبينا وسلم، لبركته، أي لأنه مسح بالبركة، قاله شمر، وقد أنكره أبو الهيثم، كما سيأتي، أو لأن جبريل مسحه بالبركة، وهو قوله تعالى:  وجعلني مباركا أينما كنت  ولأن الله مسح عنه الذنوب. وهذان القولان من كتاب دلائل النبوة لأبي نعيم: وقال الراغب: سمي عيسى بالمسيح لأنه مسحت عنه القوة الذميمة من الجهل والشره والحرص وسائر الأخلاق الذميمة، كما أن الدجال مسحت عنه القوة المحمودة من العلم والعقل والحلم والأخلاق الحميدة. وذكرت في اشتقاقه خمسين قولا في شرحي لمشارق الأنوار النبوية للصاغاني. وشرحه المسمى بشوارق الأسرار العلية، وليس بمشارق القاضي عياض، كما توهمه بعض. وسبق للمصنف كلام مثل هذا في ساح، وذكر هناك أنه أوردها في شرحه لصحيح البخاري، فلعله المراد من قوله وغيره كما لا يخفى. قلت: وقد أوصله المصنف في بصائر ذوي التمييز في لطائف كتاب الله العزيز، مجلدان، إلى ستة وخمسين قولا، منها ما هو مذكور هنا في أثناء المادة، وقد أشرنا إليه، ومنها ما لم يذكره. وتأليف هذا الكتاب بعد تأليف القاموس، لأني رأيته قد أحال في بعض مواضعه عليه. قال فيه: واختلف في اشتقاق المسيح، في صفة نبي الله وكلمته عيسى، وفي صفة عدو الله الدجال أخزاه الله، على أقوال كثيرة تنيف على خمسين قولا. وقال ابن دحية الحافظ في كتابه مجمع البحرين في فوائد المشرقين والمغربين: فيها ثلاثة وعشرون قولا، ولم أر من جمعها قبلي ممن رحل وجال، ولقي الرجال. انتهى نص ابن دحية. قال: الفيروز آباذى: فأضفت إلى ما ذكره الحافظ من الوجوه الحسنة والأقوال البديعة، فتمت بها خمسون وجها. وبيانه أن العلماء اختلفوا في اللفظة، هل هي عربية أم لا. فقال بعضهم: سريانية، وأصلها مشيحا، بالشين المعجمة، فعربتها العرب، وكذا ينطق بها اليهود، قاله أبو عبيد، وهذا القول الأول. والذين قالوا إنها عربية اختلفوا في مادتها، فقيل: من س-ي-ح، وقيل: من م-س-ح، ثم اختلفوا، فقال الأولون مفعل، من ساح يسيح، لأنه يسيح في بلدان الدنيا وأقطارها جميعها، أصلها مسيح فأسكنت الياء ونقلت حركتها إلى السين، لاستثقالهم الكسرة على الياء وهذا القول الثاني وقال الآخرون: مسيح مشتق من مسح، إذا سار في الأرض وقطعها، فعيل بمعنى فاعل. والفريق بين هذا وما قبله أن هذا يختص بقطع الأرض وذاك بقطع جميع البلاد، وهذا الثالث. ثم سرد الأقوال كلها، ونحن قد أشرنا إليها هنا على طريق الاستيفاء ممزوجة مع قول المصنف في الشرح، وما لم نجد لها مناسبة ذكرناها في المستدركات لأجل تتميم القصود وتعميم الفائدة. والمسيح: الدجال لشؤمه، ولا يجوز إطلاقه عليه إلا مقييدا فيقال المسيح الدجال، وعند الإطلاق إنما ينصرف لعيسى عليه السلام، كما حققه بعض العلماء. أو هو، أي الدجال، مسيح كسكين، رواه بعض المحدثين. قال الأثير: قال أبو الهيثم: إنه الذي مسح خلفه، أي شوه. قال: وليس بشيء. والمسيح والمسيحة: القطعة من الفضة، عن الأصمعي، قيل: وبه سمي عيسى عليه السلام لحسن وجهه. ذكره ابن السيد في الفرق. وقال سلمة بن الخرشب يصف فرسا:
  تعادى من قوائمها ثلاث                      بتحجيل وواحدة بـهـيم
  كأن مسيحتي ورق عليها                      نمت قرطيهما أذن خذيم

  قال ابن السكيت: يقول كأنما ألبست صفيحة فضة من حسن لونها وبريقها، وقوله نمت قرطيهما، أي نمت القرطين اللذين من المسيحتين، أي رفعتهما، وأراد أن الفضة مما تتخذ للحلي، وذلك أصفى لها. والمسيح: العرق: قال لبيد:
  فراش المسيح كالجمان المثقب وقال الأزهري: سمي العرق مسيحا لأنه يمسح إذا صب. قال الراجز:
  يا ريها وقد بدا مسيحي                      وابتل ثوباي من النضيح وخصه المصنف في البصائر بعرق الخيل، وأنشد:
  وذا الجياد فضن بالمسيح قال: وبه سمي المسيح. والمسيح: الصديق بالعبرانية، وبه سمي عيسى عليه السلام، قاله إبراهيم النخعي، والأصمعي، وابن الأعرابي، قال ابن سيده: سمي بذلك لصدقه. ورواه أبو الهيثم كذلك، ونقله عنه الأزهري. قال أبو بكر: واللغويون لا يعرفون هذا. قال: ولعل هذا كان يستعمل في بعض الأزمان فدرس فيما درس من الكلام قال: وقال الكسائي: وقد درس من كلام العرب كثير. وقال الأزهري: أعرب اسم المسيح في القرآن على مسيح، وهو في التوراة مشيحا فعرب وغير، كما قيل موسى وأصله موشي.ومن المجاز عن الأصمعي: المسيح الدرهم الأطلس، هكذا في الصحاح والأساس، وهو الذي لا نقش عليه. وفي بعض النسخ الأملس قيل: وبه سمي المسيح، وهو مناسب للأعور الدجال، إذ أحد شقي وجهه ممسوح. المسيح: الممسوح بمثل الدهن، قيل: وبه سمي عيسى عليه السلام، لأنه خرج من بطن أمه ممسوحا بالدهن أو كأنه ممسوح الرأس، أو مسح عند ولادته بالدهن، فهي ثلاثة أوجه أشار إليها المصنف في البصائر. والمسيح أيضا: الممسوح باللبركة، قيل: وبه سمي عيسى عليه السلام، لأنه مسح بالبركة، وقد تقدم. والمسيح: الممسوح بالشؤم، قيل: وبه سمي الدجال. ومن المجاز المسيح هو الرجل الكثير السياحة، قيل وبه سمي عيسى عليه السلام، لأنه مسح الأرض بالسياحة. وقال ابن السيد: سمي بذلك لجولانه في الأرض. وقال ابن سيده: لأنه كان سائحا في الأرض لايستقر، كالمسيح، كسكين، راجع للذي يليه، وهو يصلح أن يكون تسمية لعيسى عليه السلام، كما يصلح لتسمية الدجال، لأن كلا منهما يسيح في الأرض دفعة، كما هو معلوم، وإن كان كلام المصنف يوهم أن المشدد يختص بالدجال، كمامر. فقد جوز السيوطي الأمرين في التوشيح، نقله شيخنا. ومن المجاز: المسيح: الرجل الكثير الجماع، كالماسح، وقد مسحها يمسحها، إذا نكحها، قيل: وبه سمي المسيح الدجال، قاله ابن فارس. ومن المجاز المسيح هو الرجل الممسوح الوجه، ليس على أحد شقي وجهه عين ولا حاجب، والمسيح الدجال منه على هذه الصفة، وقيل سمي بذلك لأنه ممسوح العين. وقال الأزهري: المسيح: الأعور، وبه سمي الدجال. ونحو ذلك قال أبو عبيد. والمسيح: المنديل الأخشن، لكونه يمسح به الوجه، أو لكونه يمسك الوسخ. قيل: وبه سثمي المسيح الدجال، لاتساخه بدرن الكفر والشرك، قاله المصنف. والمسيح: الكذاب، كالماسح، والممسح وأنشد:
  إني إذا عن معن متـيح                      ذا نخوة أو جدل بلندح
  أو كيذبان ملذان ممسح

  والتمسح، وهذا عن اللحياني، بكسر أولهما، والأمسح وعن ابن سيده: المسحاء: الأرض المستوية ذات حصى صغار لا نبات فيها، والجمع مساح ومساحي غلب فكسر تكسير الأسماء. ومكان أمسح. والمسحاء: الأرض الرسحاء. قال ابن شميل: المسحاء: قطعة من الأرض مستوية جرداء كثيرة الحصى، ليس فيها شجر ولا نبت، غليظة جلد، تضرب إلى الصلابة، مثل صرحة المربد، وليست بقف ولا سهلة. ومكان أمسح. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لعدم خيره وعظم ضيره، قاله المصنف في البصائر. وقال الفراء: يقال مررت بخريق من الأرض بين مسحاوين. والخريق: الأرض التي توسطها النبات. وقال أبو عمرو: المسحاء: الأرض الحمراء، والوحفاء: السوداء. والمسحاء: المرأة قدمها مستوية لا أخمص لها، ورجل أمسح القدم. وفي صفة النبي صلى الله عليه وسلم مسيح القدمين، أراد أنهما ملساوان لينتان ليس فيهما تكسر ولا شقاق، إذا أصابهما الماء نبا عنهما. قيل: وبه سمي المسيح عيسى، لأنه لم يكن لرجله أخمص، نقل ذلك عن ابن عباس رضي الله عنهما. والمسحاء: المرأة التي مالثدييها حجم. والمسحاء: العوراء. والذي في التهذيب: المسيح: الأعور، قيل: وبه سمي المسيح الدجال. والمسحاء: البخقاء التي لا تكون عينها ملوزة، هكذا عندنا في النسخ بالميم واللام والزاي، وفي بعض الأمهات بلورة بكسر الموحدة وشد اللام وبعد الواو راء. والمسحاء: السيارة في سياحتها والرجل أمسح. والمسحاء: الكذابة، والرجل أمسح. ووتخصيص المرأة بهذه المعاني غير الأولين غير ظاهر، وإحالة أوصاف الإناث على الذكور خلاف القاعدة، كما صرح به شيخنا ومن المجاز: تماسحا، إذا تصادقا، أو تماسحا إذا تبايعا فتصافقا وتحالفا: وماسحا، إذا لاينا في القول غشا، أي والقلوب غير صافية، وهو المداراة. ومنه قولهم: غضب فماسحته حتى لان، أي داريته. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، كذا في المحكم. قال المصنف في البصائر: لأنه يقول خلاف ما يضمر. والتمسح والتمساح، بكسرهما، من الرجال: المارد الخبيث، والكذاب الذي لا يصدق أثره، يكذبك من حيث جاء. والتمسح: المداهن المداري الذي يلاينك بالقول وهو يغشك. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يغش ويداهن. والتمسح كأنه مقصور من التمساح، وهو خلق كالسلحفاة ضخم، وطوله نحو خمسة أذرع وأقل من ذلك يخطف الإنسان والبقر ويغوص به في الماء فيأكله، وهو من دواب البحر يكون بنيل مصر وبنهر مهران، وهو نهر السند. وبهذا استدلوا أن بينهما اتصالا، على ما حققه أهل التاريخ. قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لضرره وإيذائه، قاله المصنف في البصائر. والمسيحة: الذؤابة، وقيل: هي ما ترك من الشعر فلم يعالج بدهن ولا بشيء. وقيل المسيحة من رأس الإنسان: مابين الأذن والحاجب، يتصعد حتى يكون دون اليافوخ. وقيل: هو ما وقعت عليه يد الرجل إلى أذنه من جوانب شعره، قال:
  مسائح فودى رأسه مسبـغـلة                      جرى مسك دارين الأحم خلالها

  وقيل: المسائح: موضع يد الماسح. ونقل الأزهري عن الأصمعي: المسائح: الشعر. وقال شمر: وهي ما مسحت من شعرك في خدك ورأسك، وفي حديث عمار  أنه دخل عليه وهو يرجل مسائح من شعره  ، قيل هي الذوائب وشعر جانبي الرأس قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يأتي آخر الزمان، تشبيها بالذوائب، وهي ما نزل من الشعر على الظهر، قاله المصنف في البصائر. والمسيحة: القوس الجيدة. ج مسائح قال أبو الهيثم الثعلبي:
  لنا مسائح زور في مراكضها                      لين وليس بها وهن ولا رقق قيل: وبه سمي المسيح عيسى، لقوته وشدته واعتداله ومعدلته، كذا قاله المصنف في البصائر. والمسيحة: واد قرب مر الظهران. ومن المجاز عليه مسحة، بالفتح، من جمال، ومسحة ملك، أي أثر ظاهر منه قال شمر: العرب تقول: هذا رجل عليه مسحة جمال ومسحة عتق وكرم، ولا يقال ذلك إلا في المدح. قال: ولا يقال عليه مسحة قبح. وقد مسح بالعتق والكرم مسحا. قال الكميت:
  خوادم أكفاء عليهن مـسـحة                      من العتق أبداها بنان ومحجر

  أو به مسحة من هزال وسمن، نقله الأزهري عن العرب، أي شيء منه. وذو المسحة جرير بن عبد الله ابن جابر بن مالك بن النضر أبو عمرو البجلي رضي الله عنه. وفي الحديث عن اسماعيل بن قيس قال:  سمعت جريرا يقول ما رآني رسول الله صلى الله عليه وسلم منذ أسلمت إلا تبسم في وجهي، قال: ويطلع عليكم رجل من خيار ذي يمن على وجهه مسحة ملك  . وهذا الحديث في النهاية لابن الأثير  يطلع عليكم من هذا الفج رجل من خير ذي يمن، عليه مسحة ملك  فطلع جرير بن عبد الله، كذا في اللسان. وعن أبي عبيد المسوح: الذهاب في الأرض، وقد مسح في الأرض مسوحا إذا ذهب، والصاد لغة فيه، قيل: وبه سمي المسيح الدجال. وتل ماسح: ع بقنسرين. وامتسح السيف من غمده، إذا استله. والأمسوح، بالضم: كل خشبة طويلة في السفينة وجمعه الأماسيح. ومن المجاز: هو يتمسح به، أي يتبرك به لفضله وعبادته، كأنه يتقرب إلى الله تعالى بالدنو منه، ويتمسح بثوبه أي يمر ثوبه على الأبدان فيتقرب به إلى الله تعالى، قيل وبه سمي المسيح عيسى، قاله الأزهري. ومن المجاز: فلان يتمسح أي لا شيء معه، كأنه يمسح ذراعيه، قيل: وبه سمي المسيح الدجال الإفلاسه عن كل خير وبركة. ومما يستدرك عليه: مسح الله عنك ما بك، أي أذهب، قد جاء في حديث الدعاء للمريض. والماسح من الضاغط، إذا مسح المرفق الإبط من غير أن يعركه عركا شديدا. وإذا أصاب المرفق طرف كركرة البعير فأدماه قيل: به حاز، وإن لم يدمه قيل: به ماسح، كذا في الصحاح. وخصي ممسوح، إذا سلتت مذاكيره. والمسح: نقص وقصر في ذنب العقاب، قيل: وبه سمي المسيح الدجال، ذكره المصنف في البصائر، كأنه سمي به لنقصه وقصر مدته. وعضد ممسوحة: قليلة اللحم، وقيل: سمي المسيح لأنه كان يمسح بيده على العليل والأكمه والأبرص فيبرئه بإذن الله تعالى. وروي عن ابن عباس أنه كان لايمسح بيده ذا عاهة إلا برأ. وقيل: سمي عيسى مسيحا اسم خصه الله به، ولمسح زكريا إياه، قاله أبو إسحاق الحربي في غريبه الكبير. وروي عن أبي الهيثم أنه قال: المسيح بن مريم الصديق، وضد الصديق المسيح الدجال، أي الضليل الكذاب، خلق الله المسيحين، أحدهما ضد الآخر، فكان المسيح ابن مريم يبرىء الأكمه والأبرص ويحيي الموتى بإذن الله، وكذلك الدجال يحيي الميت ويميت الحي وينشىء السحاب وينبت النبات بإذن الله، فهما مسيحان. وفي الحديث أما مسيح الضلالة فكذا فدل هذا الحديث على أن عيسى مسيح الهدى، وأن الدجال مسيح الضلالة. والأمسح من الأرض المستوي، والجمع الأماسح. وقال الليث: الأمسح من المفوز كالأملس والماسح: القتال، قاله الأزهري؛ وبه سمي المسيح الدجال، على قول. والشيء الممسوح: القبيح المشؤم المغير عن خلقته. والمسيح: الذراع، قيل: وبه سمي المسيح الدجال، لأنه يذرع الأرض بسيره فيها. والأمسح: الذئب الأزل المسرع، قيل: وبه سمي المسيح الدجال لخبثه وسرعة سيره ووثوبه. ومن المجاز في حديث أبي بكر أغر عليهم غارة مسحاء هو فعلاء من مسحهم يمسحهم، إذا مر بهم مرا خفيفا لا يقيم فيه عندهم. وفي المحكم: مسحت الإبل الأرض: سارت فيها سيرا شديدا، قيل: وبه سمي المسيح، لسرعة سيره. والمسيح أيضا الضليل، ضد الصديق، وهو من الأضداد، وبه سمي الدجال، لضلالته، قاله أبو الهيثم. ويقال مسح الناقة، إذا هزلها وأدبرها وضعفها. قيل وبه سمي الدجال، كأنه لوحظ فيه أن

  منتهى أمره إلى الهلاك والدبار. ويقال: مسح سيفه، إذا سله من غمده. قيل: وبه سمي الدجال، لشهره سيوف البغي والعدوان. وقيل: سمي المسيح عيسى لحسن وجهه والمسيح هو الحسن الوجه الجميل. وقال أبو عمر المطرز: المسيح السسيف. وقال غيره: المسيح المكاري. وقال قطرب: يقال مسح الشيء، إذا قال له: بارك الله عليك. وفي مفردات الراغب: روي أن الدجال كان ممسوح اليمنى، وأن عيسى كان ممسوح اليسرى، انتهى. وقيل: سمي المسيح لأنه كان يمشي على الماء كمشيه على الأرض. وقيل: المسيح: الملك. وهذان القولان من العيني في تفسيره. وقيل: لما مشى عيسى على الماء قال له الحواريون: بم بلغت? قال: تركت الدنيا لأهلها فاستوى عندي بر الدنيا وبحرها. كذا في البصائر. وعن أبي سعيد: في بعض الأخبار نرجو النصر على من خالفنا، ومسحة النقمة على من سعى. مسحتها: آيتها وحليتها. وقيل: معناه أن أعناقهم تمسح، أي تقطف. وسرنا في الأماسيح، وهي السباسب الملس. ومن المجاز تمسح للصلاة: توضأ. وفي الحديث أنه تمسح وصلى أي توضأ. قال ابن الأثير: يقال للرجل إذا توضأ: قد تمسح. والمسح يكون مسحا باليد وغسلا. ومسح البيت: الطواف. وفي الحديث: تمسحوا بالأرض فإنها بكم برة، أراد به التيمم، وقيل: أراد مباشرة ترابها بالجباه في السجود من غير حائل. والخيل تمسح الأرض بحوافرها. وماسحه: صافحه، والتقوا فتماسحوا: تصافحوا. وماسحه: عاهده. ومسح القوم قتلا: أثخن فيهم. ومسح أطراف الكتائب بسيفه. وكتب على الأطراف الممسوحة. وكل ذلك من المجاز. وما سوح: قرية من قرى حسبان من الشام نسب إليها جماعة من المحدثين. وأبو علي أحمد بن علي المسوحي بالضم، من كبار مشايخ الصوفية صحب السري، وسمع ذا النون، وعنه جعفر الخلدي. وتميم بن مسيح، كزبير، يروي عن علي رضي الله عنه، وعنه ذهل بن أوس. وعبد العزيز بن مسيح، روى حديث قتادة.تهى أمره إلى الهلاك والدبار. ويقال: مسح سيفه، إذا سله من غمده. قيل: وبه سمي الدجال، لشهره سيوف البغي والعدوان. وقيل: سمي المسيح عيسى لحسن وجهه والمسيح هو الحسن الوجه الجميل. وقال أبو عمر المطرز: المسيح السسيف. وقال غيره: المسيح المكاري. وقال قطرب: يقال مسح الشيء، إذا قال له: بارك الله عليك. وفي مفردات الراغب: روي أن الدجال كان ممسوح اليمنى، وأن عيسى كان ممسوح اليسرى، انتهى. وقيل: سمي المسيح لأنه كان يمشي على الماء كمشيه على الأرض. وقيل: المسيح: الملك. وهذان القولان من العيني في تفسيره. وقيل: لما مشى عيسى على الماء قال له الحواريون: بم بلغت? قال: تركت الدنيا لأهلها فاستوى عندي بر الدنيا وبحرها. كذا في البصائر. وعن أبي سعيد: في بعض الأخبار نرجو النصر على من خالفنا، ومسحة النقمة على من سعى. مسحتها: آيتها وحليتها. وقيل: معناه أن أعناقهم تمسح، أي تقطف. وسرنا في الأماسيح، وهي السباسب الملس. ومن المجاز تمسح للصلاة: توضأ. وفي الحديث أنه تمسح وصلى أي توضأ. قال ابن الأثير: يقال للرجل إذا توضأ: قد تمسح. والمسح يكون مسحا باليد وغسلا. ومسح البيت: الطواف. وفي الحديث: تمسحوا بالأرض فإنها بكم برة، أراد به التيمم، وقيل: أراد مباشرة ترابها بالجباه في السجود من غير حائل. والخيل تمسح الأرض بحوافرها. وماسحه: صافحه، والتقوا فتماسحوا: تصافحوا. وماسحه: عاهده. ومسح القوم قتلا: أثخن فيهم. ومسح أطراف الكتائب بسيفه. وكتب على الأطراف الممسوحة. وكل ذلك من المجاز. وما سوح: قرية من قرى حسبان من الشام نسب إليها جماعة من المحدثين. وأبو علي أحمد بن علي المسوحي بالضم، من كبار مشايخ الصوفية صحب السري، وسمع ذا النون، وعنه جعفر الخلدي. وتميم بن مسيح، كزبير، يروي عن علي رضي الله عنه، وعنه ذهل بن أوس. وعبد العزيز بن مسيح، روى حديث قتادة.

### Türkçe

**المسح**; **المنع** gibi: elini, akıcı veya bulaşmış şeyin üzerine, bununla onu gidermek için sürmendir; suyu başından silmen ve teri alnından silmen gibi; **التمسيح** ve **التمسح** gibi. Onu sildi, onu siler, silme; ve onu sildi; ve ondan ve onunla **تمسح** etti. Ve bağlı atın hadîsinde: “Onun yemi, dışkısı ve ondan **مسحا** (da) onun mizanındadır” (vardır); onunla, toprağı ondan silmeyi ve derisini temizlemeyi ister.

Ve **لسان العرب**’da: Yüce Allah’ın sözü: **وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين**; bunu Sa‘leb tefsir etti de dedi ki: Kur’ân **بالمسح** ile indi, sünnet **بالغسل** ile (indi). Ve dil ehlinden bazıları dedi ki: **أرجلكم**’ü cerreden kimse, o **على الجوار** üzerinedir. Ve nahivci Ebû İshâk dedi ki: **الخفض على الجوار** Yüce Allah’ın kitabında câiz olmaz; ancak bu, şiirin zaruretinde câiz olur; fakat bu kıraatte **المسح** yıkama gibidir. Ve onun yıkama olduğuna delâlet eden şeylerdendir ki: ayak üzerine meshetme, başı meshetme gibi bir meshetme olsaydı, onu topuklara kadar sınırlandırmak câiz olmazdı; nitekim ellerde dirseklere kadar sınırlandırma câiz oldu. Yüce Allah dedi ki: **وامسحوا برؤوسكم**; Kur’ân’da sınırlandırma olmaksızın. Ve yine teyemmümde: **فامءسحوا بوجوهكم وأيديكم منه**; sınırlandırma olmaksızın. İşte bu bütün bunlar, iki ayağın yıkanmasını gerekli kılar.

Ama **وأرجلكم** okuyan kimse ise, o iki vecih üzerinedir: Birincisi: onda takdim ve te’hîr vardır; sanki şöyle demiştir: “Yüzlerinizi ve ellerinizi dirseklere kadar ve ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın; ve başlarınızı meshedin”; takdim etti ve te’hîr etti ki abdest, bir şeyin ardından bir şey olarak peş peşe olsun. Ve onda başka bir söz (daha) vardır: sanki şunu murad etti: “Ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın”; çünkü **إلى الكعبين** sözü, bizim vasfettiğimiz üzere buna delâlet etmiştir; ve yıkama ile atfedilir; şairin dediği gibi:

ياليت زوجك قد غدا                      متقلدا سيفا ورمحا
المعنى متقلدا أسيفا وحاملا رمحا,

Ve hadîste: “**تمسح** etti ve namaz kıldı” yani abdest aldı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Adam abdest aldığında ona denir ki: “**تمسح** etti”; ve **المسح**, elle meshetme de olur, yıkama da olur. Şeyhimiz bu ibareyi ihtisar ile nakletti, sonra onu Ebû Zeyd ve İbn Kuteybe’nin sözüyle tâkip etti; nassı şudur: Ebû Zeyd dedi ki: **المسح** Arapların كلامında ıslaklığa isabet etmek olur, yıkama da olur; “Elimi su ile **مسحت**” denir; onu yıkadığım zaman. Ve “Su ile **تمسحت**” (denir); yıkandığım zaman. Ve İbn Kuteybe de dedi ki: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم bir **مد** ile abdest alırdı; su ile ellerini ve ayaklarını **يمسح** ederdi; hâlbuki o, onları yıkayan idi. Dedi ki: Bundan, Yüce Allah’ın sözü: **وامسحوا برؤوسكم وأرجلكم**; ayakları meshetmekten murad, onları yıkamaktır. Ve onun صلى الله عليه وسلم ayaklarını meshetmesiyle istidlâl edilir; çünkü onun fiili, **المسح**’ın zikredilen iki mânada kullanılmış olduğuna açıklayıcıdır; zira bununla söylenmezse, onun عليه السلام fiilinin âhâd yoluyla kitabı neshettiğini söylemek lâzım gelir; bu ise mümtenidir. Buna göre **المسح**, iki mânâ arasında müşterektir: Eğer müşterek ise yahut ikisinden birinde hakikat, ötekinde mecaz olarak, tek lafzı ıtlak edip iki mânasının ikisini de murad etmek câiz olursa—Şâfiî’nin sözü budur—söz yoktur. Eğer men‘ ile söylenirse, âmildir mahzûftur; takdir: “**وامسحوا بأرجلكم**” (dır), yıkamayı murad ederek.

Mecazdandır: **المسح**: adamdan güzel söz; ve o, bununla seni aldatan kimselerdendir. “Onu **مسحه بالمعروف**” yani sözden olan **المعروف** ile; yanında verme yoktur; bunu Nadr b. Şümeyl söyledi. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; çünkü söz ile aldatır, verme yoktur. **التمسيح** gibi.

Ve **المسح**: tarak. Ve saç tarayan kadın. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; çünkü dışını süsler ve onu yalanlar ve süslemelerle boyar.

Mecazdandır: **المسح**: kesme; “Onun boynunu ve pazusunu **مسح** etti”: ikisini kesti. Ve **اللسان**’da: “Boynunu ondan ve onunla **مسح** etti; **يمسح** **مسحا**”: onu vurdu; ve denildi: onu kesti. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; çünkü ona boyun eğmeyenlerin boyunlarını vurur. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ردوها علي فطفق مسحا بالسوق والأعناق**; ikisiyle de tefsir edilir.

Ezherî, Sa‘leb’den rivayet etti ki ona denildi: Kutrub dedi ki: “Onu **يمسحها**: üzerine çöker”; Ebû’l-‘Abbâs bunu inkâr etti ve dedi ki: “Bir şey değildir.” Ona denildi: “Peki senin yanında o nedir?” Dedi ki: Ferrâ ve başkaları dedi ki: “Onların boyunlarını ve inciklerini vurur”; çünkü onlar onun günahının sebebi idi. Ezherî dedi ki: Zecâc da bunun benzerini söyledi; dedi ki: “Onların inciklerini ve boyunlarını vurmadı, ancak Allah ona bunu helâl kılmış iken; çünkü günahın tevbesini büyük bir günahla kılmaz.” Dedi ki: Ve dedi ki: “Bir kavim, onun boyunlarını ve inciklerini eliyle su ile meshettiğini söyledi.” Dedi ki: “Bu, onların onu Allah’ı zikretmekten alıkoymasına benzemez; bunu ancak bir kavim söyledi; çünkü onları öldürmek onların yanında münker idi; Allah’ın mubah kıldığı şey münker değildir; ve câizdir ki bunu Süleyman عليه السلام için kendi vaktinde mubah kılsın ve bu vakitte onu yasaklasın.”

İbnü’l-Esîr dedi ki: Süleyman عليه السلام hadîsinde: **فطفق مسحا بالسوق والأعناق**; denildi: onların boyunlarını ve aşilini vurdu. Denir: “Onu kılıçla **مسحه**” yani onu vurdu; ve “Onu kılıçla **مسحه**”: onu kesti. Zü’r-Rumme dedi ki:

ومستامة تستام وهي رخيصة
تباع بساحات الأيادي وتمسح

“**تمسح**” yani kesilir. Ve **الماسح**: savaşçı. Ve **المسح**: Allah’ın şeyi mübarek veya lânetli olarak yaratmasıdır. Münzirî dedi ki: Ebû’l-Heysem’e dedim: Bana ulaştı ki Îsâ ancak **مسيحا** diye isimlendirildi; çünkü bereketle meshedildi; ve Deccâl **مسيحا** diye isimlendirildi; çünkü gözü silinmiştir; bunu inkâr etti ve dedi ki: **المسيح** ancak **المسيح**’ın zıddıdır; “Allah onu **مسحه**” denir; yani onu mübarek, güzel bir yaratılışla yarattı; ve “Allah onu **مسحه**” yani onu çirkin, lânetli bir yaratılışla yarattı. Dedim: Ebû’l-Heysem’in inkâr ettiği bu şeyi Ebû’l-Hasen el-Kâbisî söylemiştir; Ebû ‘Ömer ed-Dânî onu ondan nakletmiştir; bu, ikinci ve üçüncü veçhtir. Ebû’l-Heysem’in sözü dördüncü ve beşinci (veçhtir).

Ve **المسح**: yalan. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; Allah’ın mahlûkatının en yalancısı olması sebebiyle; bu altıncı veçhtir. **التمساح** gibi; فتح ile. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

قد غلب الناس بنو الطماح
بالإفك والتكذاب والتمساح

Ve Celâl’in **المزهر**’inde: Selâme b. el-Enbârî, **شرح المقامات**’ta dedi ki: Araplardan **تفعال** vezninde gelen masdarlardan her ne vârid olduysa, **التاء**’nın fethi iledir; iki lafız müstesna: **تبيان** ve **تلقاء**. Ve Ebû Ca‘fer en-Nehhâs, **شرح المعلقات**’ta dedi ki: Arapların كلامında **تفعال** üzerinde isim yoktur; ancak dört isim ve beşinci, onda ihtilâf edilmiştir: **تبيان** denir; ve kadının gerdanlığına: **تقصار**; ve **تعشار** ve **تبراك** iki yerdir; ve beşinci **تمساح**’tır; ve **تمسح** daha çok ve daha fasîhtir. Şeyhimiz bunu böyle nakletti. Öyleyse İbnü’l-Enbârî’nin sözü iki masdar hakkındadır; İbnü’n-Nehhâs’ın sözü isimler hakkındadır.

Ve mecazdan **المسح**: vurma; denir: “Onu kılıçla **مسحه**” yani onu vurdu. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فطفق مسحا بالسوق والأعناق**; denildi: onların boyunlarını ve aşillerini vurdu; az önce geçti. Ve ondan: “Taburların uçlarını kılıcıyla **مسح** etti.”

Ezherî dedi ki: **المسيح**: **الماسح**; o, savaşçıdır; ve bununla isimlendirildi; musannif bunu **البصائر**’de böyle zikretti. Dedim: Bu, **المسح**’ın kesme mânasına yakındır; bu yedinci veçhtir.

Ve mecazdan **المسح**: cinsel birleşme; “Onu **مسحها مسحا** etti” ve “Onun sırtını **متنها متنا** etti”: onunla cinsel ilişkide bulundu.

Ve mecazdan: **المسح**: ölçme; **المساحة** gibi, kesre ile. Denir: “Yeri **مسحا** ve **مساحة** olarak **مسح** etti”: onu ölçtü; ve o, **مساح**’tır.

Ve **المسح**: develerin gün boyu yürümesidir. Denir: “Develer yeri gün boyu **سحت** etti, âdet üzere” yani onda şiddetli bir yürüyüşle yürüdü. Ve dişi devenin **مسح**’ı da: onu yormandır, onu zayıflatmandır ve onu inceltmendir; **التمسيح** gibi. Denir: “Onu **مسحتها** ve **مسحتها**”; bunu Ezherî söyledi; ve o mecazdır.

Ve kesre ile **المسح**: **البلاس**; **الموحدة**’nın kesresiyle ve fethiyle; kıldan kalın bir elbise; **التهذيب**’te böyledir. Çoğulu **بلس**’tur; ve **السين**’de gelecektir. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** isimlendirildi; zilleti, horluğu ve bayağılığı sebebiyle; evde serilen **المسح** gibi. Denildi: ve bununla “Allah’ın kelimesi” de isimlendirildi; siyah **البلاس**’ı zühd için giymesi sebebiyle. Bunlar iki veçhtir; musannif bunları **البصائر**’de zikretti.

Ve **المسح**: yerin ana yolu. Denildi: ve bununla **المسيح** isimlendirildi; çünkü onu izleyendir; musannif bunu **البصائر**’de söyledi. **مسوح**; bu, çokluk cem‘idir; azda **أمساح**.

Ebû Züeyb dedi ki:

ثم شربن بنبط والجمـال كـأ
ن الرشح منهن بالآباط أمساح

Sükkerî dedi ki: der ki: terden derileri kararır; sanki onlar **مسوح**’tur. Ve **نبط**: bir yerdir.

Hareke ile **المسح**: elbisenin kabalığı sebebiyle dizin içinin yanmasıdır; bir nüshada: elbisenin kabalığından. Yahut o, iki baldırın sürtüşmesidir; o, bir uyluğun içinin öteki uyluğun içine sürtmesidir; bununla bir yarılma ve çatlama meydana gelir. Ve **الربلة**; **الموحدة**’nın fethi ve sükûnu ve fethiyle: uyluğun içi; geleceği üzere. Bazı nüshalarda “iki diz” (vardır) ve o hatadır. Ebû Zeyd dedi ki: Adamın iki **ربلة**’sinden biri ötekine değerse denildi: “**مشق** etti, **مشق** olarak.” Ve “**مسح**” (etti); kesre ile; “**مسحا**” olarak; ve sıfat: **امسح**; ve o, **مسحاء**’dır; **رسحاء**; ve bir kavim: **مسح رسح**.

Ahtal dedi ki:

دسم العمائم مسح لا لحوم لهـم
إذا أحسوا بشخص نابىء أسدوا

Ve **اللِّعَان** hadîsinde, Peygamber صلى الله عليه وسلم **الملاعنة**’nin çocuğu hakkında şöyle dedi: “Eğer onu **ممسوح الأليتين** olarak getirirse…” Şemr dedi ki: “**الذي لزقت أليتاه بالعظم ولم يعظما**.” Ve denildi ki: **المسيح الدجال** böyle adlandırıldı; çünkü o, çirkin her ayıpla ayıplıdır. Ve **المسيح**: **عيس بن مريم** صلى الله تعالى عليه وعلى نبينا وسلم’dir; bereketi sebebiyle; yani bereketle meshedildiği için; bunu Şemr söyledi; Ebu’l-Heysem ise onu inkâr etmiştir, geleceği üzere; yahut Cebrâil onu bereketle meshettiği için; bu, Yüce Allah’ın şu sözüdür: **وجعلني مباركا أينما كنت**; ve Allah onun üzerinden günahları meshettiği için. Bu iki söz, Ebû Nu‘aym’ın **دلائل النبوة** kitabındandır. Râgıb dedi ki: Îsâ’ya **المسيح** denildi; çünkü ondan cehalet, oburluk, hırs ve diğer kötü ahlâklardan olan çirkin kuvvet meshedildi; nitekim **الدجال**’dan da ilim, akıl, hilm ve güzel ahlâklardan olan övülen kuvvet meshedilmiştir. **مشارق الأنوار النبوية**’nin Sâğânî’ye ait olanına yazdığım şerhimde onun iştikakı hakkında elli söz zikrettim. Ve onun **شوارق الأسرار العلية** diye adlandırılan şerhinde; Kadı İyâz’ın **مشارق**’ı değildir; bazıları onu öyle zannetmiştir. Musannifin **ساح** maddesinde bunun benzeri bir sözü daha önce geçti; orada, onu **صحيح البخاري** şerhinde naklettiğini zikretti; öyleyse, sözü ve başkasıyla kast edilen budur, gizli olmadığı üzere. Dedim ki: Musannif onu **بصائر ذوي التمييز في لطائف كتاب الله العزيز**’de—iki cilt—elli altı söze kadar ulaştırmıştır; bunlardan bir kısmı burada madde arasında zikredilmiştir, ona işaret ettik; bir kısmını ise zikretmemiştir. Bu kitabın telifi, **القاموس**’un telifinden sonradır; çünkü onun bazı yerlerinde ona havale ettiğini gördüm. Orada dedi ki: **المسيح**’in iştikakı hakkında—Allah’ın peygamberi ve kelimesi Îsâ’nın sıfatında ve Allah’ın düşmanı **الدجال**’ın sıfatında, Allah onu rezil etsin—elli sözü aşan birçok görüş üzere ihtilaf edilmiştir. Hâfız İbn Dihye, **مجمع البحرين في فوائد المشرقين والمغربين** adlı kitabında dedi ki: “Onda yirmi üç söz vardır; benden önce, yolculuk edip dolaşan ve erkeklerle görüşenlerden, onları benim gibi toplayanı görmedim.” İbn Dihye’nin metni bitti. Dedi ki: Fîrûzâbâdî: “Hâfızın zikrettiği güzel vecihlere ve latif sözlere ilâve ettim; böylece elli vecih tamamlandı.” Bunun açıklaması şudur: Âlimler lafızda ihtilaf ettiler; Arapça mıdır değil midir? Bazıları dedi ki: Süryânîcedir; aslı **مشيحا**’dır, **بالشين المعجمة** ile; Araplar onu Arapçalaştırdı; Yahudiler de böyle telaffuz eder; bunu Ebû Ubeyd söyledi; bu birinci görüştür. Onun Arapça olduğunu söyleyenler ise maddesinde ihtilaf ettiler: “**س-ي-ح**’tan” denildi; “**م-س-ح**’tan” denildi. Sonra ihtilaf ettiler: Birinciler dedi ki: **مفعل**’dir; **ساح يسيح**’tan; çünkü o, dünya beldelerinde ve onun bütün bölgelerinde dolaşır; aslı **مسيح** idi; sonra **الياء** sükûnlandırıldı ve onun harekesi **السين**’e nakledildi; **الياء** üzerinde kesreyi ağır buldukları için; bu ikinci görüştür. Diğerleri dedi ki: **مسيح** **مسح**’tan türemiştir; “yeryüzünde yürüdü ve onu katetti” demektir; **فعيل** vezninde, **فاعل** mânâsınadır. Bununla önceki arasındaki fark şudur: Bu, yeri katetmeye mahsustur; şu ise bütün beldeleri katetmeye; bu üçüncüdür. Sonra bütün sözleri sıraladı; biz burada, istîfâ yoluyla, musannifin şerhteki sözüyle karışık olarak onlara işaret ettik; münasebet bulamadıklarımızı ise maksatların tamamlanması ve faydanın genelleştirilmesi için **المستدركات**’ta zikrettik. Ve **المسيح**: uğursuzluğu sebebiyle **الدجال**’dır; ona ancak kayıtlı olarak isim verilmesi câizdir; “**المسيح الدجال**” denir; mutlak olarak söylendiğinde ise ancak Îsâ عليه السلام’a gider; bazı âlimlerin tahkik ettiği üzere. Yahut o—yani **الدجال**—**مسيح**’tır, **كسكين** gibi; bunu bazı muhaddisler rivayet etti. Esîr dedi ki: Ebû’l-Heysem dedi ki: “O, arkası meshedilmiş olandır; yani çirkinleştirilmiş.” Dedi ki: “Bu bir şey değildir.” Ve **المسيح** ve **المسيحة**: gümüşten parça; Asma‘î’den. Denildi ki: Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; yüzünün güzelliği sebebiyle. Bunu İbnü’s-Seyyid **الفرق**’ta zikretti. Ve Seleme b. el-Hurşub bir atı vasfederek dedi ki:
  تعادى من قوائمها ثلاث                      بتحجيل وواحدة بـهـيم
  كأن مسيحتي ورق عليها                      نمت قرطيهما أذن خذيم

İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Sanki, güzel rengi ve parıltısı sebebiyle ona bir gümüş levha giydirilmiş der. Ve ‘**نمت قرطيهما**’ sözü: yani **المسيحتين**’den olan iki küpeyi büyüttü; yani ikisini yükseltti. Ve muradı şudur: Gümüş, ziynet için yapılan şeydendir; bu, onun için daha saf olandır.” Ve **المسيح**: damar. Lebîd dedi ki:
  فراش المسيح كالجمان المثقب

Ezherî dedi ki: “Damara **مسيح** denildi; çünkü döküldüğünde meshedilir.” Râciz dedi ki:
  يا ريها وقد بدا مسيحي                      وابتل ثوباي من النضيح

Musannif onu **البصائر**’de at terine tahsis etti ve şu beyti şâhid getirdi:
  وذا الجياد فضن بالمسيح

Dedi ki: “Ve bununla **المسيح** adlandırıldı.” Ve **المسيح**: İbrânîce’de “dost”; Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; bunu İbrâhîm en-Neha‘î, Asma‘î ve İbnü’l-A‘râbî söyledi. İbn Sîde dedi ki: “Doğruluğu sebebiyle bununla adlandırıldı.” Ebû’l-Heysem de onu böyle rivayet etti; Ezherî de ondan nakletti. Ebû Bekir dedi ki: “Lugavîler bunu bilmez.” Dedi ki: “Belki bu, bazı zamanlarda kullanılırdı da, sözden silinenlerle birlikte silindi.” Dedi ki: Kisâî dedi ki: “Arapların sözünden çok şey silinmiştir.” Ezherî dedi ki: Kur’ân’da **المسيح** ismi **مسيح** üzere Arapçalaştırıldı; Tevrat’ta ise **مشيحا**’dır; Arapçalaştırıldı ve değiştirildi; nitekim **موسى** denildi; aslı **موشي**’dir. Ve mecazdan, Asma‘î’den: **المسيح** nakışsız dirhemdir; **الصحاح** ve **الأساس**’ta böyledir; o, üzerinde nakış olmayan şeydir. Bazı nüshalarda **الأملس**. Denildi ki: **المسيح** bununla adlandırıldı; bu, tek gözlü **الدجال**’a uygundur; zira yüzünün iki yarısından biri meshedilmiştir. **المسيح**: yağ gibi bir şeyle meshedilmiş olan. Denildi ki: Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; çünkü annesinin karnından yağla meshedilmiş olarak çıktı; yahut sanki başı meshedilmiş gibidir; yahut doğumunda yağla meshedildi; bunlar üç veçhtir; musannif **البصائر**’de onlara işaret etti. Ve **المسيح** ayrıca: bereketle meshedilmiş olan. Denildi ki: Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; çünkü bereketle meshedildi; daha önce geçti. Ve **المسيح**: uğursuzlukla meshedilmiş olan. Denildi ki: **الدجال** bununla adlandırıldı. Ve mecazdan: **المسيح** çok seyahat eden adamdır. Denildi ki: Îsâ عليه السلام bununla adlandırıldı; çünkü seyahatle yeri meshetti. İbnü’s-Seyyid dedi ki: “Yerde dolaşması sebebiyle bununla adlandırıldı.” İbn Sîde dedi ki: “Çünkü o, yeryüzünde seyyah idi; yerleşmezdi; **المسيح** gibi, **كسكين**; bir sonrakine râcidir; ve Îsâ عليه السلام’a isimlendirme olmaya elverişli olduğu gibi, **الدجال**’a isimlendirme olmaya da elverişlidir; çünkü ikisi de yeryüzünde bir defada dolaşır; bilindiği üzere; her ne kadar musannifin sözü, şeddelinin **الدجال**’a mahsus olduğunu vehmettirse de, geçtiği gibi.” Süyûtî iki ihtimali de **التوشيح**’te câiz gördü; şeyhimiz nakletti. Ve mecazdan: **المسيح** çok cinsel birleşmesi olan adamdır; **كالماسح**. “**مسحها يمسحها**” denir; “onu nikâhladı” demektir. Denildi ki: **المسيح الدجال** bununla adlandırıldı; bunu İbn Fâris söyledi. Ve mecazdan: **المسيح** yüzü meshedilmiş adamdır; yüzünün iki yarısından birinde ne göz vardır ne kaş; **المسيح الدجال** bu sıfat üzeredir. Denildi ki: bununla adlandırıldı; çünkü gözü meshedilmiştir. Ezherî dedi ki: **المسيح**: tek gözlüdür; **الدجال** bununla adlandırıldı. Ebû Ubeyd de buna benzer söyledi. Ve **المسيح**: kaba mendildir; onunla yüz meshedildiği için; yahut kiri tuttuğu için. Denildi ki: **المسيح الدجال** bununla adlandırıldı; küfür ve şirk pasıyla kirli oluşu sebebiyle; bunu musannif söyledi. Ve **المسيح**: yalancıdır; **كالماسح** ve **الممسح**. Ve şu beyti şâhid getirdi:
  إني إذا عن معن متـيح                      ذا نخوة أو جدل بلندح
  أو كيذبان ملذان ممسح

**والتمسح**; ve bu, el-Lihyânî’den (nakildir); ikisinin de evvelini kesre ile (okuyarak). Ve **الأمسح**; İbn Sîdeh’den (nakildir): **المسحاء**: içinde bitki bulunmayan, küçük çakıllı, düz yer. Çoğulu **مساح** ve **مساحي**’dir; galebe etti de isimlerin kırmasıyla (çoğul) kırıldı. Ve mekân: **أمسح**. Ve **المسحاء**: **الأرض الرسحاء** (olan yer). İbn Şümeyl dedi: **المسحاء**: yerden bir parça; düz, çıplak, çakılı çok; içinde ne ağaç ne bitki vardır; kalın derili; sertliğe vurur; **صرحة المربد** gibi; ve ne **قف**’tir ne de **سهلة**. Ve mekân: **أمسح**. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; hayrının bulunmaması ve zararının büyüklüğü sebebiyle; bunu musannif **البصائر**’de söyledi. Ferrâ dedi: “Yerden bir **خريق**’ten, iki **مسحاوين** arasında geçtim” denir. Ve **الخريق**: ortasında bitkinin bulunduğu yer. Ebû Amr dedi: **المسحاء**: kırmızı yer; **الوحفاء**: siyah (olan). Ve **المسحاء**: ayağı düz, taban çukuru olmayan kadın; ve **رجل أمسح القدم**. Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfında: **مسيح القدمين**; muradı: ikisi de düz ve yumuşaktır; ikisinde kırışıklık ve çatlak yoktur; su onlara isabet ettiğinde onlardan sıçrar. Denildi: ve bununla **المسيح عيسى** adlandırıldı; çünkü ayağında taban çukuru yoktu; bunu İbn Abbâs’tan (radıyallahu anhümâ) nakletti. Ve **المسحاء**: iki memesinin hacmi olan kadın. Ve **المسحاء**: tek gözlü kadın. **التهذيب**’de olan: **المسيح**: tek gözlü; denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı. Ve **المسحاء**: gözü bademimsi olmayan **البخقاء**; bizde nüshalarda **الميم** ve **اللام** ve **الزاي** ile böyledir; bazı ana nüshalarda ise **بلورة**; **الموحدة**’yi kesre ile, **اللام**’ı şeddeli, ve **الواو**’dan sonra **راء** ile. Ve **المسحاء**: seyahatinde dolaşan kadın; ve erkek: **أمسح**. Ve **المسحاء**: yalancı kadın; ve erkek: **أمسح**. Ve kadının bu mânalarla—ilk ikisi dışında—tahsis edilmesi açık değildir; ve dişilerin vasıflarını erkeklere havale etmek kaidenin hilafınadır; nitekim şeyhimiz bunu açıkça belirtmiştir. Ve mecazdan: **تماسحا**; dostlaştılar ise. Yahut **تماسحا**; alışveriş yaptılar da el sıkıştılar ve yeminleştirdiler ise. Ve **ماسحا**; sözde yumuşak davrandılar, aldatma (olarak) ise; yani kalpler saf değildir; bu, müdârâdır. Ondandır onların sözü: “Öfkelendi de onu **ماسحته** ettim, ta yumuşadı”; yani ona müdârâ ettim. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; **المحكم**’de böyledir. Musannif **البصائر**’de dedi: çünkü gizlediğinin tersini söyler. Ve **التمسح** ve **التمساح**; ikisini de kesre ile; erkeklerden: azgın habis; ve izi doğru çıkmayan yalancı; geldiği yerden seni yalanlar. Ve **التمسح**: yağcılık eden, müdârâ eden; sözle sana yumuşak davranır, hâlbuki seni aldatır. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; çünkü aldatır ve yağcılık eder. Ve **التمسح** sanki **التمساح**’tan kısaltılmıştır; o ise kaplumbağa gibi bir yaratık; iri; boyu yaklaşık beş arşın ve bundan daha az; insanı ve sığırı kapar; onunla suya dalar da onu yer; deniz hayvanlarındandır; Mısır’ın Nil’inde ve Mehrân nehrinde bulunur; o da Sind nehridir. Ve bununla, tarih ehlinin tahkik ettiği üzere, ikisi arasında bir bağlantı bulunduğuna delil getirdiler. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; zararı ve eziyeti sebebiyle; bunu musannif **البصائر**’de söyledi. Ve **المسيحة**: perçem; ve denildi: yağla yahut bir şeyle muamele edilmeyip saçtan bırakılan şeydir. Ve denildi: insan başından **المسيحة**: kulak ile kaş arasındaki şeydir; yükselir, ta bıngıldaktan aşağıda olur. Ve denildi: erkeğin elinin, saçının yanlarından kulağına kadar düştüğü şeydir. Dedi ki:
  مسائح فودى رأسه مسبـغـلة                      جرى مسك دارين الأحم خلالها

Ve denildi: **المسائح**: meshedenin elinin yeri. Ezherî, Asmaî’den nakletti: **المسائح**: saçtır. Şemmer dedi: o, yanağında ve başında saçından meshettiğin şeydir. Ammâr hadîsinde: “Ona girdi; o, saçından **مسائح** tarıyordu”; denildi: onlar perçemler ve başın iki yanının saçı. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; çünkü âhir zamanda gelir; perçemlere benzetme olarak; onlar, sırt üzerine inen saçtır; bunu musannif **البصائر**’de söyledi. Ve **المسيحة**: iyi yay. Çoğulu **مسائح**. Ebû’l-Heysem es-Sa‘lebî dedi:
  لنا مسائح زور في مراكضها                      لين وليس بها وهن ولا رقق

Denildi: ve bununla **المسيح عيسى** adlandırıldı; kuvveti, şiddeti, itidali ve adaleti sebebiyle; musannif **البصائر**’de böyle dedi. Ve **المسيحة**: Merru’z-Zahrân yakınında bir vadi. Ve mecazdan: onda **مسحة** vardır—fetha ile—güzellikten; ve **مسحة ملك**; yani ondan açık bir eser. Şemmer dedi: Araplar der ki: “Bu adamın üzerinde **مسحة جمال** ve **مسحة عتق** ve kerem vardır”; bu ancak medihte söylenir. Dedi: “Üzerinde **مسحة قبح** denmez.” Ve **مسح** ile, özgürlük ve keremle meshedildi, **مسحا**. Kümeyt dedi:
  خوادم أكفاء عليهن مـسـحة                      من العتق أبداها بنان ومحجر

Yahut onda zayıflıktan ve şişmanlıktan bir **مسحة** vardır; Ezherî bunu Araplardan nakletti; yani ondan bir şey. Ve **ذو المسحة**: Cerîr b. Abdillâh b. Câbir b. Mâlik b. en-Nadr, Ebû Amr el-Becelî (radıyallahu anh). Hadîste, İsmâîl b. Kays’tan: dedi ki: “Cerîr’i işittim, derdi ki: ‘Müslüman olduğumdan beri Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) beni gördü de yüzüme tebessüm etmediği olmadı.’ Dedi: ‘Size Zû Yemen’in hayırlılarından bir adam çıkacak; yüzünde **مسحة ملك** vardır.’” Bu hadîs, İbnü’l-Esîr’in **النهاية**’sinde: “Bu geçitten size Zû Yemen’in hayırlısından bir adam çıkacak; üzerinde **مسحة ملك** vardır.” Derken Cerîr b. Abdillâh çıktı; **اللسان**’da böyledir. Ebû Ubeyd’den: **المسوح**: yerde gitmek; ve “yerde **مسوحا** etti” (denir), gitti ise; **الصاد** onda bir lugattır. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı. **تل ماسح**: Kınnesrîn’de bir yer. Ve kılıç kınından **امتسح** etti; yani onu çekti. Ve **الأمسوح**—damme ile—gemideki her uzun tahta; çoğulu **الأماسيح**. Ve mecazdan: “O, onunla **يتمسح** eder”; yani fazileti ve ibadeti sebebiyle onunla bereketlenir; sanki ona yaklaşmakla Allah Teâlâ’ya yaklaşır. Ve “elbisesiyle **يتمسح** eder”; yani elbisesini bedenlerin üzerine geçirir de onunla Allah Teâlâ’ya yaklaşır. Denildi: ve bununla **المسيح عيسى** adlandırıldı; Ezherî söyledi. Ve mecazdan: “Falan **يتمسح** eder”; yani yanında hiçbir şey yoktur; sanki iki kolunu mesheder. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; her hayır ve bereketten iflâsı sebebiyle. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: “Allah senden, sende olanı **مسح** etsin”; yani gidersin; hastaya dua hadîsinde gelmiştir. Ve **الماسح**: bastırandan (olan); dirseği koltuk altına, onu şiddetli ovmadan meshederse. Ve dirsek devenin **كركرة**’sinin ucuna isabet eder de onu kanatırsa “onda **حاز** vardır” denir; kanatmazsa “onda **ماسح** vardır” denir; **الصحاح**’ta böyledir. Ve **خصي ممسوح**: tenasül uzuvları sıyrılıp alınmış ise. Ve **المسح**: kartalın kuyruğunda eksiklik ve kısalık. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; musannif bunu **البصائر**’de zikretti; sanki eksikliği ve müddetinin kısalığı sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve **عضد ممسوحة**: eti az; ve denildi: **المسيح** adlandırıldı; çünkü eliyle hastaya, kör doğana ve alacalıya meshederdi de Allah Teâlâ’nın izniyle onu iyileştirirdi. İbn Abbâs’tan rivayet edildi: eliyle bir sakatlık sahibini meshetmezdi ki iyileşmesin. Ve denildi: Îsâ, Allah’ın kendisine tahsis ettiği bir isim olarak **مسيحا** adlandırıldı; ve Zekeriyyâ onu meshetti; bunu Ebû İshâk el-Harbî, **غريبه الكبير**’inde söyledi. Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi: dedi ki: **المسيح بن مريم**: sıddîk; ve sıddîkın zıddı **المسيح الدجال**’dır; yani sapık yalancı. Allah iki **مسيح** yarattı; biri ötekinin zıddıdır. **المسيح ابن مريم** kör doğanı ve alacalıyı iyileştirir ve ölüleri Allah’ın izniyle diriltirdi; aynı şekilde **الدجال** ölüyü diriltir ve diriyi öldürür ve bulutu meydana getirir ve bitkiyi bitirir—Allah’ın izniyle; ikisi de **مسيحان**’dır. Hadîste: “أما **مسيح الضلالة**…”; şu halde bu hadîs, Îsâ’nın **مسيح الهدى** olduğunu ve Deccâl’in **مسيح الضلالة** olduğunu gösterdi. Ve **الأمسح**: düz yerden (olan); çoğulu **الأماسح**. Leys dedi: **الأمسح** çölden, **الأملس** gibi. Ve **الماسح**: savaşmak; Ezherî söyledi; ve bir görüşe göre bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı. Ve **الشيء الممسوح**: çirkin, uğursuz, yaratılışından değiştirilmiş. Ve **المسيح**: arşın (ölçüsü); denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; çünkü yeryüzünü, içindeki yürüyüşüyle arşınlar. Ve **الأمسح**: hızlı koşan, tüysüz, süratli kurt. Denildi: ve bununla **المسيح الدجال** adlandırıldı; habisliği ve yürüyüşünün ve sıçrayışının sürati sebebiyle. Ve mecazdan, Ebû Bekir hadîsinde: “Onların üzerine **غارة مسحاء** ile baskın yaptı”; o, **فعلاء** veznindedir; “onları **مسحهم** eder”den; yani onların yanından hafifçe geçer, onların yanında durmaz ise. Ve **المحكم**’de: “Develer yeri **مسحت** etti”; yani onda şiddetli bir yürüyüşle yürüdü. Denildi: ve bununla **المسيح** adlandırıldı; yürüyüşünün sürati sebebiyle. Ve **المسيح** ayrıca sapık (kimsedir); sıddîkın zıddı; o, zıt anlamlılardandır; ve bununla Deccâl adlandırıldı; sapıklığı sebebiyle; Ebû’l-Heysem söyledi. Ve “dişi deveyi **مسح** etti” denir; onu zayıflattı, geriletti ve güçsüzleştirdi ise. Denildi: ve bununla Deccâl adlandırıldı; sanki onda şu gözetildi ki: onun…

Sonunun nihayeti helâk ve yok oluşadır. Ve denilir: **مسح سيفه**, onu kınından sıyırıp çıkardığında. Denildi: **الدجال** bununla adlandırıldı; çünkü azgınlık ve saldırganlığın kılıçlarını çekip ortaya koydu. Ve denildi: **المسيح** **عيسى** yüzünün güzelliği sebebiyle adlandırıldı; ve **المسيح** güzel yüzlü, cemîl olandır. Ebû Ömer el-Muṭarriz dedi: **المسيح** **السسيف**tir. Başkası dedi: **المسيح** **المكاري**dir. Kuṭrub dedi: **مسح الشيء** denilir; ona “Allah seni mübarek kılsın” dediğinde. Râgıb’ın **مفردات**’ında: rivayet olundu ki **الدجال** sağ yanı silinmiş idi, ve **عيسى** sol yanı silinmiş idi; bitti. Ve denildi: **المسيح** diye adlandırıldı; çünkü su üzerinde, karada yürüyüşü gibi yürürdü. Ve denildi: **المسيح**: hükümdar. Bu iki söz, tefsirinde el-ʿAynî’dendir. Ve denildi: **عيسى** su üzerinde yürüdüğünde havârîler ona dediler: “Neyle eriştin?” Dedi: “Dünyayı ehline bıraktım; böylece benim yanımda dünyanın karası ile denizi eşit oldu.” **البصائر**’de böyledir. Ebû Saʿîd’den: bazı haberlerde (şöyle): “Bize muhalefet edene karşı zaferi umarız; ve koşana karşı azabın bir **مسحة**’sini.” **مسحتها**: onun alâmeti ve süsü. Ve denildi: mânâsı, boyunlarının **تمسح** edilmesidir; yani koparılır. Ve **الأماسيح** içinde yürüdük; o, düz pürüzsüz bozkırlardır. Mecazdan: namaz için **تمسح** etti: abdest aldı. Hadiste: onun **تمسح** edip namaz kıldığı (geçer); yani abdest aldı. İbnü’l-Esîr dedi: kişi abdest aldığında ona denilir: “**قد تمسح**.” Ve **المسح** el ile mesh ve yıkama olur. **مسح البيت**: tavaf. Hadiste: “Yere **تمسحوا** edin; çünkü o size karşı iyilik edicidir”; bununla teyemmümü kastetti; ve denildi: arada bir engel olmaksızın secdede alınların onun toprağına doğrudan temasını kastetti. Ve atlar, toynağıyla yeri **تمسح** eder. **ماسحه**: onunla musâfaha etti. Ve karşılaştılar da **فتماسحوا**: musâfaha ettiler. Ve **ماسحه**: onunla ahitleşti. **مسح القوم قتلا**: onlarda öldürmede ağırlaştırdı (çokça öldürdü). Ve kılıcıyla taburların uçlarını **مسح** etti. Ve silinmiş uçların üzerine yazdı. Bunların hepsi mecazdandır. Ve **ما سوح**: Şam’dan Ḥisbân köylerinden bir köydür; muhaddislerden bir cemaat ona nisbet edilmiştir. Ve Ebû ʿAlî Ahmed b. ʿAlî **المسوحي** (ḍamme ile), sûfî şeyhlerinin büyüklerindendir; es-Serî’ye sohbet etti, ve Zü’n-Nûn’u dinledi; ondan Caʿfer el-Ḫuldî (rivayet etti). Ve Temîm b. Mesîḥ, Zübeyr gibi (vezinde), Ali’den (Allah ondan razı olsun) rivayet eder; ondan Zehl b. Evs (rivayet etti). Ve ʿAbdülʿazîz b. Mesîḥ, Ḳatâde hadisini rivayet etti. Sonunun nihayeti helâk ve yok oluşadır. Ve denilir: **مسح سيفه**, onu kınından sıyırıp çıkardığında. Denildi: **الدجال** bununla adlandırıldı; çünkü azgınlık ve saldırganlığın kılıçlarını çekip ortaya koydu. Ve denildi: **المسيح** **عيسى** yüzünün güzelliği sebebiyle adlandırıldı; ve **المسيح** güzel yüzlü, cemîl olandır. Ebû Ömer el-Muṭarriz dedi: **المسيح** **السسيف**tir. Başkası dedi: **المسيح** **المكاري**dir. Kuṭrub dedi: **مسح الشيء** denilir; ona “Allah seni mübarek kılsın” dediğinde. Râgıb’ın **مفردات**’ında: rivayet olundu ki **الدجال** sağ yanı silinmiş idi, ve **عيسى** sol yanı silinmiş idi; bitti. Ve denildi: **المسيح** diye adlandırıldı; çünkü su üzerinde, karada yürüyüşü gibi yürürdü. Ve denildi: **المسيح**: hükümdar. Bu iki söz, tefsirinde el-ʿAynî’dendir. Ve denildi: **عيسى** su üzerinde yürüdüğünde havârîler ona dediler: “Neyle eriştin?” Dedi: “Dünyayı ehline bıraktım; böylece benim yanımda dünyanın karası ile denizi eşit oldu.” **البصائر**’de böyledir. Ebû Saʿîd’den: bazı haberlerde (şöyle): “Bize muhalefet edene karşı zaferi umarız; ve koşana karşı azabın bir **مسحة**’sini.” **مسحتها**: onun alâmeti ve süsü. Ve denildi: mânâsı, boyunlarının **تمسح** edilmesidir; yani koparılır. Ve **الأماسيح** içinde yürüdük; o, düz pürüzsüz bozkırlardır. Mecazdan: namaz için **تمسح** etti: abdest aldı. Hadiste: onun **تمسح** edip namaz kıldığı (geçer); yani abdest aldı. İbnü’l-Esîr dedi: kişi abdest aldığında ona denilir: “**قد تمسح**.” Ve **المسح** el ile mesh ve yıkama olur. **مسح البيت**: tavaf. Hadiste: “Yere **تمسحوا** edin; çünkü o size karşı iyilik edicidir”; bununla teyemmümü kastetti; ve denildi: arada bir engel olmaksızın secdede alınların onun toprağına doğrudan temasını kastetti. Ve atlar, toynağıyla yeri **تمسح** eder. **ماسحه**: onunla musâfaha etti. Ve karşılaştılar da **فتماسحوا**: musâfaha ettiler. Ve **ماسحه**: onunla ahitleşti. **مسح القوم قتلا**: onlarda öldürmede ağırlaştırdı (çokça öldürdü). **مسح** taburların uçlarını kılıcıyla. Ve silinmiş uçların üzerine yazdı. Bunların hepsi mecazdandır. Ve **ما سوح**: Şam’dan Ḥisbân köylerinden bir köydür; muhaddislerden bir cemaat ona nisbet edilmiştir. Ve Ebû ʿAlî Ahmed b. ʿAlî **المسوحي** (ḍamme ile), sûfî şeyhlerinin büyüklerindendir; es-Serî’ye sohbet etti, ve Zü’n-Nûn’u dinledi; ondan Caʿfer el-Ḫuldî (rivayet etti). Ve Temîm b. Mesîḥ, Zübeyr gibi (vezinde), Ali’den (Allah ondan razı olsun) rivayet eder; ondan Zehl b. Evs (rivayet etti). Ve ʿAbdülʿazîz b. Mesîḥ, Ḳatâde hadisini rivayet etti.
