# مسد (م-س-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

İp yapımında kullanılan lif demektir

- Harfler: م - س - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَسَدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AF%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Lif | 1 | 1 | [111:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/ayet/111:5.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Cûdi
2. [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Habl ip demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مسد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md), [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md), [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md), [غزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Liflerin, kılların veya derilerin birbirine kuvvetle burulup bükülerek dayanıklı ip haline getirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin tecellisinde suç ve zulüm vasıtalarının boyna dolanan sıkı ve aşağılayıcı bir azap bağına dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Amelin mahiyeti ile cezanın biçimi arasındaki zorunlu nedensellik bağı ve geri döndürülemez kurgusal tutarlılık |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca kaba bir hurma lifi olarak görüp taşıdığı sıkı büküm, kesintisiz gerilim ve aşağılayıcı bukağı anlamını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مس | Yüzeye temas etme, el sürme, sıvazlayarak veya sürterek hareket ettirme anlamı taşır; [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md), [مسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AE.md), [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md), [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md), [مسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A.md) köklerinde olduğu gibi iki nesnenin yüzey temasını ve gerilimini yansıtır. | د | Süreklilik, itme ve uzama bildiren harfin eklenmesiyle temas ve sürtünme hareketi boylu boyunca bükme, lifleri birbirine sararak uzatma ve kuvvetli bir burgu meydana getirme fiiline dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, esneklik | Çok parçalı liflerin veya tellerin bir araya gelerek esnek ve süreğen bir bütün oluşturmasını simgeler. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma | Liflerin birbirine sürtünerek kenetlenmesini, temas noktasında sürtünme kuvvetiyle birbirini tutmasını anlatır. |
| د | Kapı; giriş, uzanma, kesintisiz hareket | Burulan malzemenin boylu boyunca uzanarak kesintisiz ve dirençli bir hat meydana getirmesini ifade eder. |
| مسد | Esnek liflerin birbirine kenetlenip boylu boyunca bükülerek kopmaz bir bağ oluşturması | Ayrı ayrı zayıf olan tellerin kuvvet uygulanarak burulması, birbirine geçirilmesi ve gerilime dayanıklı sağlam bir ipe dönüştürülmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma ağacının liflerinden, deve tüyünden veya derisinden liflerin sıkıca bükülüp örülmesiyle yapılan sağlam ve sert ip (الحبل المضفور المحكم الفتل من الليف أو الأوبار). Bedenin gergin ve biçimli olmasını anlatmak için de kullanılmıştır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî bal toplamak üzere sarp kayalıklara liften bükülmüş sağlam iple inen avcıyı tasvir ederken bu kökü kullanır: غدا في خافة معه مساد / فأضحى يقتري مسدا بشيق |
| Erken Arapça kullanım | Endamı sıkı, adaleli ve biçimli kadın için pürüzsüz bükülmüş ipe benzetilerek «امرأة ممسودة الخلق» denilmiştir; ayrıca çöl yolculuğunda aralıksız ve süratli gece yürüyüşü «إدآب السير» anlamında kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-Hüzeliyyîn.

### Sami etimolojik katman

Arapça مسد kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda özellikle liflerin burulması, gerilerek bükülmesi ve bu yolla sağlam bağ yapılması anlamında özelleşmiştir. Kökün biliteral temelinde yer alan sürtünme ve uzatma dinamiği, Kuzey-Batı Sami dillerinde dokuma ve germe hareketleriyle ortak bir semantik sahayı paylaşır. İbranice ve Süryanice gibi dillerde iplik veya kordon bağlamında uzanan lif yapılarıyla fonetik ve anlamsal örtüşmeler mevcuttur; İbranicede örme ve bağlama hareketini bildiren bazı türevlerle kavramsal yakınlık görülür. Ancak klasik Arapçada kök, genel bir bağ veya ipten ziyade, tek tek liflerin yüksek bir sürtünme ve kuvvet altında bükülerek (فتل) elde edilen sert, dayanıklı ve deriyi kesebilecek kadar pürüzlü nihai ürünü adlandırmada kesin bir semantik berraklık kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Lifleri burarak ip yapma ve gergin beden yapısı | Hurma lifi veya deve kılı gibi ham maddelerin burgu hareketiyle sıkılaştırılması ve gerginleştirilmesi ekseninde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İplik germe, bükme ve bağ dokusu | Kuzey-Batı Sami dillerindeki bükme, gererek uzatma ve şerit yapma kavramlarıyla semantik akrabalık taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu kök yapısıyla doğrudan örtüşen ikna edici ve güvenilir bir veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann (Vergleichende Grammatik).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مسد | Anlamlı | Bükmek, germek, sağlam lif ipi | Liflerin birbirine kuvvetle burulmasıyla yapılan sert ve sağlam ip. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [مدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiş, kullanım alanı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [سمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF.md) | Anlamlı | Başını kaldırıp oyalanmak, gaflet | Şaşkınlık, kibirle oyalanma, dikkatin dağılması ve hedefsizce dikilme hali. | Kur'an'da geçer; zıt hareket tarzı. |
| [سدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Üzüntü, pişmanlık, suyun durgunluğu | İçsel sıkıntı, kederden ötürü durgunlaşma ve suyun kapanıp akmaması. | Kur'an'da geçmez; içe kapanma. |
| [دمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B3.md) | Anlamlı | Karanlığın çökmesi, gizlemek | Ortalığı karanlığın kaplaması, bir şeyin üstünü örtüp gizleme hareketi. | Kur'an'da geçmez; örtme boyutu. |
| [دسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85.md) | Anlamlı | Yağ, tıkamak, kir | Yağlı madde; bir yarığı veya deliği yağ yahut tıkaçla kapatma fiili. | Kur'an'da geçmez; dolgu boyutu. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مسد | Merkez | Bükümlü lif bağı | Liflerin sertçe burulmasıyla üretilen pürüzlü, sağlam ve yakıcı ip | Malzemenin lif lif burulması ve sert gerilimi esastır. |
| [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Genel bağ ve ip | Malzemesine bakılmaksızın iki şeyi birbirine bağlayan genel bağ | Anlam daha geniştir; büküm tarzını veya lif yapısını zorunlu kılmaz. |
| [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Düğümlemek | İpin boğum yapılarak kendi üstüne kilitlenmesi | Büküm işleminden sonraki kilitleme ve sabitleme aşamasıdır. |
| [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Örmek | Birkaç kolun birbirinin üstünden geçirilerek yassı veya kalın örgü yapılması | Liflerin burularak döndürülmesi değil, şeritlerin çapraz örgüsüdür. |
| [غزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | İplik eğirme | Yün veya pamuğun inceltilerek dokuma ipliğine dönüştürülmesi | Dokuma amaçlı yumuşak ve ince iplik yapımıdır, kaba urgan değildir. |
| [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) | Zıt | Çözülme, bozma | Bükülmüş veya örülmüş bir yapının geriye doğru çözülüp dağıtılması | مسد kökünün kurduğu gerilim ve bükümü tamamen bozan karşıt eylemdir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مسد | Liften bükülmüş sert ip | Liflerin burularak sıkıştırılmasıyla elde edilen dayanıklı, sert ve boğucu bağ. | Kesin |
| Latince | restis, funis tortus, fibra flecta | Bükülmüş lif halat | Bükülerek yapılmış lif bağı karşılar; ancak ceza ve aşağılanma çağrışımını bütünüyle vermez. | Güçlü |
| İngilizce | twisted palm-fiber cord, twisted rope | Bükülmüş lif ip | Bükülmüş lif yapısını doğru aktarır; boyuna geçirilen bukağı nüansı bağlamdan anlaşılır. | Güçlü |
| Almanca | Palmfaserstrick, gedrehtes Faserseil | Bükülmüş lif urganı | Lifin burulma tekniğini ve sertliğini karşılar; mecazi azap boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | corde de fibres torsadées | Bükümlü lif kordonu | Liflerin burularak birleştirilmesini iyi açıklar; pürüzlü temas hissi eksik kalır. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَسَدٍ (İsim) | Boyna geçirilen, sıkıca bükülmüş liften kahredici azap bağı | Dünyada fitne taşımak için kullanılan gerdanlığın ve gücün, ahirette sahibini sıkan ve aşağılayan bir bukağıya dönüşmesi bağlamında geçer; Tebbet [111:5](https://lisan.digital/tr/ayet/111:5.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cezanın amelin cinsinden olması ilkesi | Dünyadaki kibrin ve peygambere karşı kurulan tuzakların ahirette somut bir azap nesnesine dönüşmesi | Amelin mahiyeti ile uhrevi karşılığın ontolojik uyumu üzerinde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Bu kökten türeyen doğrudan bir fıkıh ıstılahı veya hüküm türetimi bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Ümmü Cemîl’in boynundaki bağın mahiyeti | Bu ipin dünyada odun taşırken taktığı lif ip mi, pahalı gerdanlığının ateşe dönüşmüş hali mi yoksa cehennem zinciri mi olduğu tartışması | İhanet ve kibrin aşağılayıcı bir bukağı şeklinde tasvirine yoğunlaşır. |
| Hadis | Erken dönem günlük yaşam eşyası tasviri | Hurma lifinden örülmüş yataklar, kap kacak ipleri ve zühd hayatının yalın eşyası olarak zikredilmesi | Lüksün karşıtı, kaba, pürüzlü ve dayanıklı eşya niteliği öne çıkar. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi hesap ve ceza adaleti | Somutlaşmış amel bukağısı | Aşağılama ve cezalandırma | İnsanın kendi elleriyle ördüğü kötülük bağlarının ahirette boynuna dolanmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Malzeme ve mekanik bilimi | Lif gerilimi ve burulma mukavemeti | Çekme direncini artırma | Ayrı duran zayıf unsurların tork kuvvetiyle birleştirilerek yüksek dayanıma ulaşmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Otoriteye karşı hile ve ittifak | Şebeke bağı ve yıkıcı komplo | Düzeni bozma girişiminin geri tepmesi | Siyasi fesat için örülen gizli bağların, kurucularının esaret bağı haline gelmesidir. | Muhtemel |
| İktisadi | Servetin gösterişe ve zulme alet edilmesi | Değersizleşen zenginlik | Kibrin sefalete dönüşmesi | Servetle övünmenin ve onu hakikati bastırmak için harcamanın getirdiği mutlak iflastır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Torsiyonel gerilim ve lif demeti mukavemeti | Malzeme mekaniğinde münferit liflerin eksenel burulmayla sıkıştırılarak gerilme direncinin katlanması olgusudur. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Suçun nedensellik bağıyla geri dönmesi | Hukuk ve kriminolojide failin suçu işlerken kurduğu bağların, kendi mahkûmiyetini kaçınılmaz kılan bir delil zinciri oluşturmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi sadece alelade bir bitkisel lif veya kuru bir ip parçası sayarak metindeki ontolojik ve ahlaki boyutu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kibrin, fitne taşıyıcılığının ve hakikate düşmanlığın faili sıkan, onu en zayıf noktasından yakalayan kırılmaz bir esaret zincirine evrilmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayeti salt tarihsel bir bedduadan ibaret görmek; kötülüğün kendi ceza mekanizmasını bizzat büküp ördüğü yönündeki evrensel sünnetullah yasasını ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Hakikate karşı düşmanlık edenlerin dünyada servet ve nesepleriyle kurdukları baskıcı bağların, ahirette boyunlarını kıran aşağılayıcı bir tasmaya dönüşeceğini en somut fiziki imgeyle gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Amel-ceza denkliğini bildiren, cehennem ehlinin kibrini yerle bir eden ve zalimlerin dünyadaki güç vasıtalarını alay konusu kılan ceza ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zulmün ve kibrin cezasız kalacağı zannını yıkar; azabın rastgele değil, insanın dünyada kendi elleriyle büktüğü eylemlerin birebir karşılığı olduğunu tescil eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Hurma lifi, deve kılı veya derinin gerilim altında birbirine sıkıca burulup bükülmesiyle yapılan sert, pürüzlü ve dayanıklı ip.
- Soyut anlam: Kötülüğün, kibrin ve fesadın aşama aşama bükülüp yoğunlaşarak sonunda faili sıkan ve aşağılayan kaçınılmaz bir azap bağına dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: İlahi adalet düzeninde amelin cinsinden olan cezanın nedensel bir döngüyle failin boynuna dolanması ve geriye dönüşsüz biçimde kilitlenmesi.
- LaTeX modeli: $$F = \oint_C (\tau \cdot \rho) \, ds \implies B = \kappa \cdot F$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $C$ eğrisi insanın dünyada işlediği eylemlerin kapalı döngüsünü, $\tau$ liflerin bükülme torkunu, $\rho$ kötülüğün yoğunluğunu ve $s$ eylemin hat boyu sürekliliğini temsil eder. Bu eylemlerin bütünsel integrali olan $F$, oluşan toplam gerilim kuvvetidir. $\kappa$ katsayısı ilahi adaletin mutlak nedensellik bağını, $B$ ise ahirette failin boynuna dolanan kaçınılmaz bukağıyı simgeler. Büküm arttıkça boyna geçirilen bağın mukavemeti ve baskısı da artar.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Tebbet 111:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/ayet/111:5.md) — مَسَدٍ

فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ

Meal (IK): Boynunda bükülmüş bir ip olduğu halde.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

İp yapımında kullanılan lif demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والميم معهما
د س م، د م س، س د م، س م د، م س د مستعملات
دسم:
الدَّسَمُ كلُّ شيءٍ له وَدَكٌ من اللَّحم والشَّحْم، والنعت دَسِمٌ، والفعلُ دَسِمَ يَدْسَمُ.
والدِّسامُ سِدادُ كلِّ خَرْقٍ أو حُجرٍ، ودسَمْتُه أدسُمُه دَسْماً والدَّيْسم: الثعلب.
سدم:
السَّدَمُ هَمٌّ في نَدَم، وتقول: رأيتُه سادماً، ورأيتُه سَدْمانَ نَدْمانَ. وقَلَّما يُفرَدُ السَّدَم.
وماءٌ سُدُم: وقَعَتْ فيه الأقمشة والجَوْلانُ حتى يكاد يندَفِن، وقد سَدَم يَسدُم، ومِياهٌ أَسْدامٌ.
ويقال: مَنُهَلٌ سَدُومٌ وسُدُم، قال: ومَنْهَلاً وَرَدْتُه سَدوما وقال: سُدْمَ المساقي آجناتٍ صُفرا وسَدُوم: مدينةٌ من مَدائن لوط- عليه السلام-، وكان قاضيها يقال له: سَدوم.
دمس:
دَمَسَ الظَّلامُ وأَدْمَسَ، والدَّمْسُ: نفس الظلام اذا اشتَدَّ، وليلٌ دامِسٌ.
والتَّدميس: إخفاءُ الشيء تحت التراب، ويُخفَّفُ ايضاً. وأنشد:
اذا ذُقُتَ فاها قلتَ عِلْقٌ مُدَمَّسٌ		أريد به قَيْلٌ فغُودِرَ في سَأْبِ
والدُّودَمِسُ: ضَرُبٌ من الحَيّاتِ مُحرَنْفِشُ الغَلاصيم ينفُخُ نَفْخاً فيَجْرَح ما أصابَ، والجميع الدَّوْدَمِسات والدَّواميسُ.
سمد:
السَّمْدُ من السير: الدَّأْب، ويقال: سَمَدَتِ الإبلُ تُسْمُد سُمُوداً أي لم تعرف الإعياءَ، وأنشد: سَوامِدَ اللَّيلِ خِفاف الأزوادْ والسُّمود في الناس: الغفلة والسَّهْوُ عن الشيء، وقوله- عزَّ وجلَّ-: "وأنتم سامِدون"، أي ساهون لاهون، ويقال: دَعْ عنك سُمُودَكَ.
ورُويَ عن عليٍّ- رضي الله عنه- أنه خرج الى المسجد والناس ينتظرونه للصلاةِ قياماً، فقال: مالي أراكم سامِدين.
والسامِد: القائم، وكُلُّ رافعٍ رأسَه فهو سامِدٌ، وسَمِدَ يسمَدُ ويسمُدُ سُمُوداً.
والسَّمادُ: ترابٌ قويُّ يُسَمَّدُ به النَّبات.
وسَمَّدَ شَعْرَه: أخَذَه كلَّه.
مسد:
المَسَدُ: ليفٌ ليِّنٌ يُتَّخَذُ من النَّخل.
والمَسدُ: إدْآبُ السَّيْر في اللَّيْل، وأَنَشَدَ: يُكابِدُ اللَّيُلَ عليها مَسد والمِسادُ: نِحيُ السَّمُن او العسل، قال أبو ذؤيْب:
غَدا في خافةٍ مَعَهُ مِـسـادٌ		فأَضَحى يقتري مَسَداً بِشِيقِ
والخافة: خَريطةٌ يتَقلَّدُها المُشتارُ ليَجعَلَ فيها العَسَل.
والمَسَدُ: المِحُوَرُ اذا كانَ من حديد.
وجاريةٌ مَمُسودة: مَطُويَّةٌ مَمُشُوقةٌ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الدال** ve **الميم** onlarla birlikte

**د س م**، **د م س**، **س د م**، **س م د**، **م س د** kullanılagelenlerdir.

**دسم**:
**الدَّسَمُ**: et ve içyağından **وَدَكٌ**’i olan her şeydir; sıfatı **دَسِمٌ**’dir; fiil **دَسِمَ يَدْسَمُ**’dur.
**الدِّسامُ**: her bir yırtığın yahut deliğin tıkacıdır; “onu tıkadım” **دسَمْتُه أدسُمُه دَسْماً**; **الدَّيْسم**: tilkidir.

**سدم**:
**السَّدَمُ**: pişmanlık içinde bir kederdir; dersin ki: “Onu **سادماً** gördüm” ve “Onu **سَدْمانَ نَدْمانَ** gördüm.” **السَّدَمُ** pek az tekil yapılır.
Ve **ماءٌ سُدُم**: içinde kumaşlar ve **الجَوْلانُ** düşmüştür; neredeyse gömülür; ve **سَدَم يَسدُم**; ve **مِياهٌ أَسْدامٌ**.
Ve denilir: **مَنُهَلٌ سَدُومٌ** ve **سُدُم**. Dedi ki: **ومَنْهَلاً وَرَدْتُه سَدوما**. Ve dedi ki: **سُدْمَ المساقي آجناتٍ صُفرا**. Ve **سَدُوم**: Lût’un -ona selâm- şehirlerinden bir şehirdir; kadısına **سَدوم** denilirdi.

**دمس**:
**دَمَسَ الظَّلامُ** ve **أَدْمَسَ**; ve **الدَّمْسُ**: şiddetlendiği vakit karanlığın kendisidir; ve **ليلٌ دامِسٌ**.
Ve **التَّدميس**: şeyi toprağın altında gizlemektir; ayrıca hafifletilir de. Şu beyit okunmuştur:
**اذا ذُقُتَ فاها قلتَ عِلْقٌ مُدَمَّسٌ		أريد به قَيْلٌ فغُودِرَ في سَأْبِ**
Ve **الدُّودَمِسُ**: yılanlardan bir türdür; **مُحرَنْفِشُ الغَلاصيم**; bir üfleme ile üfler de isabet ettiğini yaralar; çoğulu **الدَّوْدَمِسات** ve **الدَّواميسُ**’tir.

**سمد**:
Yürüyüşten **السَّمْدُ**: sebat etmektir; ve denilir: **سَمَدَتِ الإبلُ تُسْمُد سُمُوداً** yani yorgunluğu tanımadı; ve şu beyit okunmuştur: **سَوامِدَ اللَّيلِ خِفاف الأزوادْ**.
Ve insanlarda **السُّمود**: bir şeyden gaflet ve dalgınlıktır; ve O’nun -azze ve celle- sözü: **"وأنتم سامِدون"** yani dalgın, oyalanan; ve denilir: **دَعْ عنك سُمُودَكَ**.
Ali’den -Allah ondan razı olsun- rivayet olundu: mescide çıktı, insanlar namaz için onu ayakta bekliyorlardı; dedi ki: “Size ne oluyor da sizi **سامِدين** görüyorum?”
Ve **السامِد**: ayakta duran kimsedir; başını kaldıran her kimse o **سامِدٌ**’dir; ve **سَمِدَ يسمَدُ ويسمُدُ سُمُوداً**.
Ve **السَّمادُ**: bitkinin onunla gübrelendiği kuvvetli topraktır.
Ve **سَمَّدَ شَعْرَه**: onun tamamını aldı.

**مسد**:
**المَسَدُ**: hurmadan yapılan yumuşak liftir.
Ve **المَسدُ**: geceleyin yürüyüşü sürdürmektir; ve şu beyit okundu: **يُكابِدُ اللَّيُلَ عليها مَسد**.
Ve **المِسادُ**: içyağı yahut bal tulumudur. Ebû Züeyb dedi ki:
**غَدا في خافةٍ مَعَهُ مِـسـادٌ		فأَضَحى يقتري مَسَداً بِشِيقِ**
Ve **الخافة**: balı içine koymak için bal toplayanın boynuna astığı bir torbadır.
Ve **المَسَدُ**: demirden olduğu vakit mil (eksen)dir.
Ve **وجاريةٌ مَمُسودة**: katlanmış, uzun-boylu (ince yapılı)dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَسَدَ: الليف. يقال: حبلٌ من مَسَدٍ. والمَسَدُ أيضاً: حبلٌ من ليف أو خوص. وقد يكون من جلود الإبل أو من أوبارها. ومَسَدْتُ الحبل أمْسُدُهُ مَسْداً: أجدت فتله. ورجلٌ مَمْسودٌ، أي مجدولُ الخَلْقِ. وجاريةٌ حَسَنة المَسْدِ، والعَصْبِ، والجَدْلِ، والأَرْمِ. وهي مَمْسودَةٌ، ومعصوبةٌ، ومجدولةٌ، ومأرومةٌ. والمَسْدُ: إدْآبُ السير بالليل. والمِسادُ: لغةٌ في المِسابِ، وهو نِحْيُ السَمن، وسِقاء العسل.

##### Türkçe

**المَسَدَ**: lif. Denir ki: **حبلٌ من مَسَدٍ**. Ve **المَسَدُ** ayrıca: liften veya hurma yaprağından bir ip. Ve deve derilerinden yahut onların kıllarından olabilir. Ve **مَسَدْتُ الحبل أمْسُدُهُ مَسْداً**: onun bükümünü iyi yaptım. Ve **رجلٌ مَمْسودٌ**; yani yaratılışı örülmüş (bükümlü). Ve **جاريةٌ حَسَنة المَسْدِ، والعَصْبِ، والجَدْلِ، والأَرْمِ**. Ve o **مَمْسودَةٌ**dir, **معصوبةٌ**dur, **مجدولةٌ**dur, **مأرومةٌ**dur. Ve **المَسْدُ**: geceleyin yürüyüşü sürdürmek. Ve **المِسادُ**: **المِسابِ** hakkında bir dildir; o, içyağı tulumu ve bal kırbasıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د م
سدم ، سمد ، دسم ، دمس ، مسد : مستعملة .
سدم : قال الليث : السَّدَمُ : همٌّ ونَدَمٌ ، تقول : رأيته سادِماً ، ورأيته سَدْمانَ نَدْمانَ . وقلَّما يُفرَد السَّدَمُ من النّدم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السَّدِيمُ : الضَّباب . والسَّدِيمُ : التَّعبُ . والسديم : السّدِر . والسديم : الماء المندفقُ . والسدِيمُ : الكثير الذِّكْرِ . الدَّسيمُ : القليلُ الذكر .
قال : ومنه قوله :
لا يَذْكُرون اللَّهَ إلاّ سَدْماً
وقال الليث : ماءٌ سُدُم ، وهو الذي وقعت فيه الأقمشة والجَوْلانُ حتى يكاد يندفن ، وقد سَدَم يَسْدُم ، ومياهٌ أسْدام .
قال : ويقال : مَنْهَلٌ سَدُوم في موضع سُدُمٍ ، وأنشد :
ومَنْهَلاً ورَدْتَهُ سَدُوما
قال : وسَدُوم : مدينة من مدائن قوم لوط ، كان قاضيها يقال له : سدُوم .
قلت : قال أبو حاتم في كتاب ( المُزال والمُفْسَد ) : إنّما هو سَذُوم بالذال ، والدال خطأ .
قلتُ : وهذا عندي هو الصحيح .
أخبرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : المَسْدومُ : المَمْنوعُ من أن يَضرِب الإبلَ ، يعني الفحلَ . قال : وسدمتُ البابَ وسَطَمْتُه واحدُ وهو باب مَسْطُوم ومَسْدُوم ، أي : مَرْدوم .
وقال ابن الأنباري : رجلٌ نادِمٌ سادِمٌ . قال قوم : السادِم : معناه : المتغيِّر من الغَمِّ ، وأَصلُه من قولهم : ماءٌ مُسْدم ، ومياهٌ سُدْم وأَسْدام : إذا كانت متغيرة .
قال ذو الرمّة :
أَوَاجِنُ أَسْدامٌ وبعْضٌ مُعوَّرُ
وقال قومٌ : السّادمُ : الحزين الّذي لا يُطيق ذَهاباً ولا مجيئاً . من قولهم بَعيرٌ مَسْدوم : إذا مُنع من الضِّراب .
وأَنشَد :
قَطَعْتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى
والمُسدَّم من فُحول الإبِل . والسَّدِمُ : الّذي يُرغَب عن فَحْلتِه فيُحالُ بينه وبين أُلاَّفِه ، ويقيَّد إذا هاج فيَرعَى حَوالَي الدّار ، وإن
صالَ جُعل له حِجامٌ يمنَعهُ عن فتح فمِه ، ومنه قوله :
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِم المعنَّى
يُهدِّد في دِمَشقَ وما تَرِيمُ
وقال ابن مُقْبل :
وكلّ رَباعٍ أو سَديسٍ مُسدَّمٍ
يَمُدُّ بذِفْرَى حُرّةٍ وجِرَانِ
ويقال للبعير إذا دَبِر ظهرُه فأُعْفِيَ عن القَتَب حتى صلَح دَبَرُه : مسدَّم أيضاً ، وإيّاه عنَى الكُمَيت بقوله :
قد أَصبَحتْ بكَ أَحْفاضِي مسدَّمةً
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ
أي : أَرحتها من التَّعب فابيضّتْ ظهورُها ودَبرُها وصلحت . والأُحْفاض جمع حَفَض ، وهو البَعير الّذي يُحمَل عليه خُرَثيُّ المَتاع وسَقَطُه .
وقال ابن هانىء : قال أبو عُبيدة : بعيرٌ سَدِمٌ ، وعاشِقٌ سَدِمٌ : إذا كان شديدَ العِشْق ، ورجُلٌ نَدِمٌ سَدِم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للنَّاقة الهَرِمة : سَدِمَة وسَدِرة وسادَّةٌ وسَلَّة وكافَّة .
دسم : ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّسِيمُ : القليلُ الذِّكْر ، قال : ومنه قولُه :
لا يَذكُرون الله إلاّ دَسْماً
قال ابن الأعرابيّ : يكون هذا مَدْحاً ويكون هذا ذَمّاً ، فإذا كان مَدْحاً فالذِّكْر حَشْوُ قلوبهم وأفواههم ، وإذا كان ذَمّاً فإنما هُمْ يَذكرون الله ذكْراً قليلاً : من التَّدسِيم ، وهو السّواد الذي يُجعَل خَلْفَ أُذُنِ الصبيّ كَيْلاَ تُصيبَه العَينُ . قال : ومثلُه أنّ رجلاً ذُكر بين يَدَيْ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال :
( ذاكَ رجلٌ لا يتَوَسَّد القرآن ) يكون هذا أيضاً مَدْحاً وذَماً ، فالمَدح أنّه لا يَنام اللّيل ولا يتوسَّد ، فيكون القرآن متوسَّداً معه ، والذَّمّ أنه لا يَحفظ من القرآن شيئاً ، فإذا نام لم يتوسَّدْ معه القرآنَ .
قلت : والقولُ هو الأول .
ورُوِي في حديثٍ : ( إنّ للشيطان لَعُوقاً ودِساماً ) ، فالدِّسام : ما تُسَدّ به الأُذُن فلا يَعي ذِكْراً ولا مَوْعظة . وكلُّ شيء سَدَدْته فقد دَسَمْتَه دَسْماً ، ويقال للرجل إذا غَشِيَ جاريتَه قَدْ دَسمَها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدُّسْمةُ : السَّوادُ .
ومنه قيل للحَبَشيّ : أبو دُسْمة ، وقال رؤبةُ يصف سَيْحَ ماءٍ :
مُنفَجَرَ الكَوْكَب أو مَدْسُوماً
فَخَمْنَ إذْ هَمَّ بأنْ يَخيمَا
المنفَجِر : المنفَتح الكثيرُ الماء . وكَوكَبُ كلِّ شيء : مُنظمه . والمَدْسُوم : المَسْدود . والدَّسم : حَشْوُ الجَوْف .
قال : وقال ابن الأعرابي :
لا يذكرون الله إلاَّ دَسْماً
ما لَهمْ هَمُّ إلاّ الأكْل ، ودَسْم الأجواف .
قال : ونَصب دَسْماً على الخِلاف ، وفلانٌ أَدسَمُ الثَّوبِ ، وأَطلَسُ الثَّوْب ودَنسُ الثَّوبِ : إذا لم يكن زاكياً . وقال : أوجب حَجاً في ثِيابٍ دُسم .
والدَّيسَم : الظُّلمة . ويقال : ما أنتَ إلاّ دَسْمَة ، أي : لا خير فيه .
ورأى رجلٌ غلاماً مليحاً فقال : دَسِّموا نُونَته ، أي : سوِّدوها لئلاّ تُصيبَه العَين . قال : ونُونَتُه : الدائرةُ المليحة التي في حَنَكِه .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه خطَب وعلى رأسِه عمامة دَسماء ) ، أي : سَوْداء .
وقال ابن الأعرابي : الدَّيْسَمُ : الدُّبّ وأنشد :
إذا سَمِعْتُ صوت الوَبيل تَشَنعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغَارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر
قال عمرو : الدّيْسَم : ولَدُ الذِّئب من الكَلبة .
وسألتُ أبا الفَتْح صاحبَ قُطْرُب واسم أبي الفَتْح دَيْسَم فقال : الدَّيْسَم : الذُّرَة .
وأخبرَني المنذريُّ عن المبرّد أنه قال : الدَّيْسَم : ولدُ الكَلبة من الذِّئب . والسِّمْع : ولَدُ الضَّبُع من الذِّئب .
وقال اللّيث : الدَّيْسَم : الثعلب . والدَّسم : كل شيء له وَدَكٌ من اللَّحم والشَّحْم ، والفعلُ دسمَ يَدْسَم فهو دَسِم .
ويقال للرّجل إذا تَدَنَّس بمذامّ الأخلاق : إنه لدَسِم الثوب .
وأَنشَد أبو عُبَيدة :
لا هُمَّ إن عامرَ بنَ جَهْم
أوذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْم
وهو كقولهم : فلانٌ أطلَسُ الثَّوب .
سمد : قال الله جلّ وعزّ : ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) ( النجم : 61 ) .
قال المفسِّرون في قوله : ( وَأَنتُمْ ( : لاهُون .
ورُوِي عن ابن عباس أنه قال : ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ( : مستكبرون . ويقال للفَحل إذا اغْتَلم : قد سمَدَ ، رواه شَمِر عنه بإسنادٍ له .
وقال اللَّيث : ( وَأَنتُمْ ( : لاهون ، والسُّمود في الناس : الغَفْلة والسّهْوُ عن الشيءِ .
ورُوِي عن عليّ رضي الله عنه أنه خرج إلى المسجد والناسُ ينتظرونه للصّلاة قياماً ، فقال : ( ما لي أراكم سامِدِين ؟ ) .
قال أبو عُبَيد : قوله : ( وَأَنتُمْ ( : يعني القُيَّام وكل رافعٍ رأسه فهو سامِد ، وقد سَمَد يَسمَد ويسمُد سُموداً .
وروِي عن عِكرمَة عن ابن عباس أنه قال : السُّمود : الغناءُ في لغة حِميَر ، يقال :
اسْمُدي لنا ، أي : غني لنا .
وقال المبرّد : السّامدُ : القائم في تحيُّر . وأَنشد :
قِيل قُمْ فانظر إليهمْ
ثم دَعْ عنكَ السُّمُودا
وقال الليث : السَّمَادَ : تُرابٌ يُسمَّدُ به النّبات .
قال : وسَمَّد شَعْرَه : إذا أَخَذه كلّه .
شَمِر عن ابن الأعرابيّ قال : السَّمَد من السَّير : الدَّأَب .
يقال : سَمَدت الإبلُ سمُوداً : إذا لم تَعرِف الإعياءُ .
وأَنشَد :
سَوامِد اللَّيل خِفافُ الأزْوادْ
أي : دوائبُ ليس في بطونها كبير عَلَف .
وقال اللّحياني : هو لك سَمْداً سَرْمداً بمعنى واحد .
وقال : السُّمود يكون سروراً وحُزْناً ، وأنشد :
رَمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَرْبٍ
بأمرٍ قد سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَردَّ شُعُورَهُنّ السُّود بِيضاً
ورَدَّ وُجوهُهَنّ البيضَ سودَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : اللاهي ، والسامد : الغافل . والسامد : السّاهي . والسامد : المتكبِّر ، والسامد : القائم .
أبو زيد : المُسْمَئدّ : الوارِم ، وقد اسمأدّ الجُرْح : إذا وَرِم . والسامد : المتحيِّر بَطَراً وأَشراً . والسامد : المُغَنِّي .
دمس : قال الليث : ادمَس الظلامُ وأدمَس : وليلٌ دامس : إذا اشتدّ ظلامُه . والتَّدْميسُ : إخْفاء الشيء تحتَ الشيء ، ويقال بالتخفيف ، وأنشد :
إذا ذُقْتَ فاهَا قلتَ عِلْقٌ مُدمس
أريدَ به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وقال أبو عُبَيْد : دَمَسْتُ الشيءَ : غطّيْتُه . والدَّمَس : ما غُطِّي .
وقال الكميت :
بلا دَمَسٍ أَمْر الغَرِيبِ ولا غَمْلِ
قال : والدَّمِيس : المغطّى .
أبو زيد : تقول : أتاني حيثُ وَارَى دَمَسٌ دَمْساً . حيث وارَى رُؤْيٌ رُؤْياً ، والمعنى واحد ، وذلك حينَ يُظلم أولُ اللَّيل شيئاً . ومِثلُه : أتاني حين يقول أخوك أم الذِّئب .
ورَوَى أبو تراب لأبي مالك : المدمَّسُ والمُدنَّس بمعنًى واحد ، وقد دَنس ودمِس .
وقال أبو زيد : المُدَمَّس : المخبوء .
وقال أبو تراب : المدمَّس : الذي عليه وَضَر العَسل ، وأَنكر قولَ أبي زيد .
وقال أبو عمرو : دَمَسَ الموضعُ ، ودَسم وسَمَد : إذا درَس .
وقال : الدُّوْدَمسُ : الحيّة .
وقال الليث : وهو ضرْبٌ من الحَيّات مُحْرَنْفِش الغَلاصيم ، يقال : إنه ينفُخ نَفْخاً فيحرِقَ ما أصابه ، والجميع الدَّوْدَمسَات والدَّواميس .
وقال أبو زيد : دَمَسْتُه في الأرض دَمْساً : إذا دَفَنْتَه ، حيّاً كان أو مَيّتاً .
وفي حديث الدجّال : كأنه خَرج من الدِّيماس ، وقال بعضهم : الدِّيماسُ : الكِنّ ، أراد كأنه مُخْدَرٌ لم يرَ شيئاً ، شَمْساً ولا ريحاً .
وقال بعضهم : الدِّيماس : الحمّام ، وكان لبعض المُلوك حبْسٌ سماه دِيماساً لِظُلْمته .
وقال ابن الأعرابي : الدِّيماس : السَّرَب . ومنه : دَمَستُه : قَبَرْتُه .
مسد : قال الله جلّ وعزّ : ( ( الْحَطَبِ فِى جِيدِهَا حَبْلٌ ) ( المسد : 5 ) ، قال المفسِّرون : هي السِّلسِلة التي ذكرها الله تعالى في كتابه فقال : ( سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ) ( الحاقة : 32 ) ، يعني جل اسمه أن امرأة أبي لهب تسلك في النار في سلسلة طولها سبعون ذراعاً .
وقال الزَّجّاج : المَسَدُ في اللُّغة : الحَبْل إذا كان من لِيف المَقْل . ويقالُ لما كان من وَبَر الإِبلِ مِن الحِبال : مَسَد .
وقال ابن السكّيت : الْمَسْدُ : مصدَر مَسَدَ الحبلَ يَمْسُده مَسْداً : إذا أجاد فَتْلَه . ورَجلٌ مَمْسُودٌ : إذا كان مَجدولَ الخَلْق . وجاريةٌ ممسودةٌ : إذا كانت حسنةَ طيّ الخَلْق . قال : والمَسَدُ : حبْل من جُلُود الإبل ، أو من لِيف ، أو من خُوص . وأنشد :
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيَانِقِ
أراد من جُلُودِ أَيَانِق ؛ وأَنشد :
يا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي
إنْ تَكُ لَدْناً ليِّناً فإنِّي
ما شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ
ويقال : حَبْلٌ مَسَد ، أي : مَمسود ، قد مُسِد ، أي : أُجِيد فَتْلُه مَسْداً . فالْمَسْدُ : المصْدَر . والْمَسَد : بمنزلة الممْسُود ؛ كما يقال : نَفَضْتَ الشَّجَر نَفْضاً ؛ وما نُفِض فهو نَفَض . ودلّ قولُ الله جلّ وعزّ : ( جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن ) ( المسد : 5 ) أَنَّ السِّلسلة التي ذَكَرها الله تعالى فُتِلَتْ من الحديد فَتْلاً مُحْكَماً ، كأنه قيل : في جِيدِها حَبل حديدٍ قد لُوِيَ لَيّاً شديداً .
وقال اللّيث وغيرُه : المِسادُ : نِحْيٌ يُجْعَلُ فيه سَمْن وعَسَل ، ومنه قولُ أبي ذُؤَيْب :
غَدَا في خافَةٍ مَعَهُ مِسادٌ
فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
والخافَة : خريطةٌ يَتَقَلَّدُها المُشْتارُ ليَجعل فيها العَسَل .
وقال الليث : الْمَسْدُ : إدْآب السَّيْر في الليل ، وأنشَد :
يُكابِدُ الليلَ عليها مَسْدا
وقال العَبْديّ يَذكر ناقةً شبّهَها بثوْرٍ وَحْشِيّ :
كَأَنّها أَسْفَعُ ذو جُدّةٍ
يَمْسُدُه القَفْرُ وليْلٌ سَدِي
كأنما يَنظرُ من بُرْقُعٍ
من تحت روْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ
قولُهُ : يَمْسُده : يعني الثورَ ، يَطوِيه ليلٌ سَدِيٌّ ، أي : نَدِيٌّ ، ولا يزال البَقْلُ في تمامٍ ما سقط من النَّدَى عليه ، أراد أنه يأكل البقل فيجزأ به عن الماء فيطويه ذلك . وشبّه السُّفعة التي في وجه الثّور ببرقُع .
وجعل اللّيث الدَّأَبَ مَسْداً ، لأنه يمسَدُ خَلق من يَدأبُ فيَطْوِيه ويُضَمّرُه .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الممسودة من النساء : المطوِية الممشُوقة ، وأنشدنا :
يَمسُدُ أعْلى لحمه ويَأرِمُه
أي : يشده .
عَمْرو عن أبيه قال : المِسَاد : الرِّق الأسود .
وفي ( النوادر ) : فلانٌ أحسَنُ مِسَاد شِعْرٍ من فلان ، يريد : أحسنَ قِوامَ شِعر من فلان .

##### Türkçe

س د م
**سدم** ، **سمد** ، **دسم** ، **دمس** ، **مسد** : kullanımdadır.

**سدم** : Lîs dedi ki: **السَّدَمُ** : keder ve pişmanlıktır; dersin ki: onu **سادِماً** gördüm, onu **سَدْمانَ نَدْمانَ** gördüm. Ve **السَّدَمُ** pek az olur ki pişmanlıktan ayrı tek başına kullanılsın.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **السَّدِيمُ** : sis. Ve **السَّدِيمُ** : yorgunluk. Ve **السديم** : sersemlik. Ve **السديم** : fışkıran su. Ve **السدِيمُ** : zikri çok olan. **الدَّسيمُ** : zikri az olan.
Dedi ki: Ve ondandır onun sözü:
لا يَذْكُرون اللَّهَ إلاّ سَدْماً

Lîs dedi: **ماءٌ سُدُم**; o, içinde kumaşlar ve **الجَوْلانُ** düşmüş olan sudur; ta ki neredeyse gömülür; ve **سَدَم** eder, **يَسْدُم**; ve **مياهٌ أسْدام**.

Dedi ki: Ve denir: **مَنْهَلٌ سَدُوم** **سُدُمٍ** bir yerde; ve inşad etti:
ومَنْهَلاً ورَدْتَهُ سَدُوما

Dedi ki: Ve **سَدُوم**: Lût kavminin şehirlerinden bir şehirdir; kadısına **سدُوم** denirdi.

Dedim: Ebû Hâtim ( **المُزال والمُفْسَد** ) kitabında dedi ki: ancak o **سَذُوم**dur **بالذال**; **الدال** ile olan hatadır.

Dedim: Bu, benim yanımda doğru olanın ta kendisidir.

Bana Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **المَسْدومُ** : develere vurmasından men edilen; yani aygır. Dedi ki: **وسدمتُ البابَ** ve **سَطَمْتُه** birdir; ve o, **باب مَسْطُوم** ve **مَسْدُوم**dur; yani: doldurulmuş/örtülmüş.

İbnü’l-Enbârî dedi: **رجلٌ نادِمٌ سادِمٌ**. Bir kavim dedi: **السادِم** : manası, gamdan değişmiş olandır; aslı onların sözü olan **ماءٌ مُسْدم** ve **مياهٌ سُدْم** ve **أَسْدام**dandır: değişmiş oldukları vakit.

Zü’r-Rumme dedi ki:
أَوَاجِنُ أَسْدامٌ وبعْضٌ مُعوَّرُ

Bir kavim dedi: **السّادمُ** : gidip gelmeye güç yetiremeyen hüzünlüdür. Onların sözü olan **بَعيرٌ مَسْدوم**dandır: vurulmadan men edildiği vakit.
Ve inşad etti:
قَطَعْتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى

Ve **المُسدَّم** develerin aygırlarından olandır. Ve **السَّدِمُ** : aygırlığından rağbet edilmeyip onunla dişileri arasına girilen; kızışınca bağlanan; evin çevresinde otlayan; ve eğer saldırırsa ağzını açmaktan men eden bir **حِجامٌ** yapılan; ve ondandır onun sözü:
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِم المعنَّى
يُهدِّد في دِمَشقَ وما تَرِيمُ

İbn Mukbil dedi ki:
وكلّ رَباعٍ أو سَديسٍ مُسدَّمٍ
يَمُدُّ بذِفْرَى حُرّةٍ وجِرَانِ

Ve deveye, sırtı yara olup da **القَتَب**’den affedilince, ta ki yarası düzelince: **مسدَّم** da denir; ve bunu Kümeyt şu sözüyle kastetti:
قد أَصبَحتْ بكَ أَحْفاضِي مسدَّمةً
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ
Yani: onu yorgunluktan dinlendirdim; böylece sırtları beyazladı; ve yarası düzeldi. Ve **الأُحْفاض** **حَفَض**’ın çoğuludur; o, üzerine eşyanın kırıntısı ve döküntüsü yüklenen devedir.

İbn Hânî’ dedi: Ebû Ubeyde dedi ki: **بعيرٌ سَدِمٌ** ve **عاشِقٌ سَدِمٌ**: şiddetli aşk sahibi olduğu vakit; ve **رجُلٌ نَدِمٌ سَدِم**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: yaşlı dişi deveye **سَدِمَة** ve **سَدِرة** ve **سادَّةٌ** ve **سَلَّة** ve **كافَّة** denir.

**دسم** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّسِيمُ** : zikri az olan. Dedi ki: Ve ondandır onun sözü:
لا يَذكُرون الله إلاّ دَسْماً

İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, övgü olur ve yergi olur; övgü olursa zikir onların kalplerinin ve ağızlarının dolgusudur; yergi olursa ancak onlar Allah’ı az bir zikirle anarlar: **التَّدسِيم**’dendir; o, çocuğun kulağının arkasına yapılan siyahlıktır; ona göz değmesin diye. Dedi ki: Ve bunun benzeri: bir adam Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) huzurunda anıldı; şöyle dedi:
( ذاكَ رجلٌ لا يتَوَسَّد القرآن )
Bu da övgü ve yergi olur: övgü, onun gece uyumaması ve yastıklanmamasıdır; böylece Kur’an onunla birlikte yastıklanmış olur; yergi ise Kur’an’dan hiçbir şey ezberlememesidir; uyuduğu vakit Kur’an’ı onunla birlikte yastıklamaz.

Dedim: söz birincisidir.

Bir hadiste rivayet olundu: ( إنّ للشيطان لَعُوقاً ودِساماً ) ; **الدِّسام**: kulağın tıkandığı şeydir; böylece ne zikir ne öğüt idrak eder. Ve her şeyi tıkadınsa onu **دَسَمْتَه دَسْماً** etmişsindir; ve adam için, cariyesine yaklaştığı vakit: onu **دَسمَها** denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّسْمةُ** : siyahlıktır.

Ve ondan Habeşliye **أبو دُسْمة** denildi. Rü’be, bir su akışını vasfederken dedi ki:
مُنفَجَرَ الكَوْكَب أو مَدْسُوماً
فَخَمْنَ إذْ هَمَّ بأنْ يَخيمَا
**المنفَجِر**: suyu çok, açılmış olandır. Ve her şeyin **كَوكَبُ**’u: onun düzenlenmiş olanıdır. Ve **المَدْسُوم**: tıkanmış olandır. Ve **الدَّسم**: karın boşluğunun dolgusudur.

Dedi ki: Ve İbnü’l-A‘râbî dedi:
لا يذكرون الله إلاَّ دَسْماً
Onların derdi ancak yemektir; ve karınların **دَسْم**’ı.

Dedi ki: **دَسْماً**’yı muhalefet üzere nasb etti. Ve falan: **أَدسَمُ الثَّوبِ**; ve **أَطلَسُ الثَّوْب** ve **دَنسُ الثَّوبِ**: temiz/arı olmadığı vakit. Ve dedi ki: **أوجب حَجاً في ثِيابٍ دُسم**.

Ve **الدَّيسَم**: karanlıktır. Ve denir: sen ancak **دَسْمَة**’sin; yani: onda hayır yoktur.

Bir adam güzel bir oğlan gördü; dedi ki: **دَسِّموا نُونَته**; yani: onu siyahlatın; ona göz değmesin diye. Dedi ki: ve **نُونَتُه**: çenesindeki güzel dairedir.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: ( أنه خطَب وعلى رأسِه عمامة دَسماء ) ; yani: siyah.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدَّيْسَمُ** : ayı; ve inşad etti:
إذا سَمِعْتُ صوت الوَبيل تَشَنعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغَارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر

Amr dedi: **الدّيْسَم**: kurdun köpekten olan yavrusudur.

Kutrub’un sahibi Ebü’l-Feth’e sordum; Ebü’l-Feth’in adı **دَيْسَم** idi; dedi ki: **الدَّيْسَم** : mısır.

Bana Münzirî haber verdi: Müberred’in dediğine göre: **الدَّيْسَم**: köpeğin kurttan olan yavrusudur. Ve **السِّمْع**: sırtlanın kurttan olan yavrusudur.

Lîs dedi: **الدَّيْسَم**: tilki. Ve **الدَّسم**: et ve içyağından yağlılığı olan her şeydir; fiil **دسمَ يَدْسَم فهو دَسِم**.

Ve adama, ahlâkın ayıplarıyla kirlendiği vakit: o, elbette **دَسِم الثوب**tur denir.

Ebû Ubeyde inşad etti:
لا هُمَّ إن عامرَ بنَ جَهْم
أوذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْم
Ve bu, onların “falan **أطلَسُ الثَّوب**tur” sözleri gibidir.

**سمد** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) ( النجم : 61 ) .

Müfessirler onun sözü hakkında dedi ki: ( وَأَنتُمْ ) : eğlenenler.

İbn Abbas’tan rivayet olundu: dedi ki: ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) : kibirlenenler. Ve aygıra, azdığı vakit: **قد سمَدَ** denir; Şemir onu kendi isnadıyla rivayet etti.

Lîs dedi: ( وَأَنتُمْ ) : eğlenenler; ve insanlarda **السُّمود**: şeyden gaflet ve dalgınlıktır.

Ali’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olundu: mescide çıktı; insanlar namaz için onu ayakta bekliyorlardı; dedi ki: ( ما لي أراكم سامِدِين ؟ ) .

Ebû Ubeyd dedi: onun sözü ( وَأَنتُمْ ) : yani ayakta duranlar; ve başını kaldıran her kimse o **سامِد**dir. Ve **سَمَد** eder, **يَسمَد** ve **يسمُد**; **سُموداً**.

İkrime’den, İbn Abbas’tan rivayet olundu: dedi ki: **السُّمود**: Himyer dilinde şarkı söylemektir; denir:
**اسْمُدي لنا**, yani: bize şarkı söyle.

Müberred dedi: **السّامدُ** : şaşkınlık içinde ayakta duran. Ve inşad etti:
قِيل قُمْ فانظر إليهمْ
ثم دَعْ عنكَ السُّمُودا

Lîs dedi: **السَّمَادَ** : bitkiye gübrelenen topraktır.
Dedi ki: **وسَمَّد شَعْرَه** : hepsini aldığı vakit.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: yürüyüşten **السَّمَد** : durmaksızın sürdürmedir.
Denir: develer **سَمَدت** **سمُوداً**: yorgunluğu tanımadıkları vakit.
Ve inşad etti:
سَوامِد اللَّيل خِفافُ الأزْوادْ
Yani: karınlarında büyük yem olmayan, durmadan gidenler.

Lahyânî dedi: o, senin için **سَمْداً سَرْمداً**dır; bir mana üzere.

Dedi ki: **السُّمود** sevinç ve hüzün olur; ve inşad etti:
رَمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَرْبٍ
بأمرٍ قد سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَردَّ شُعُورَهُنّ السُّود بِيضاً
ورَدَّ وُجوهُهَنّ البيضَ سودَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللاهي** ve **السامد**: gafil. Ve **السامد**: dalgın. Ve **السامد**: kibirlenen. Ve **السامد**: ayakta duran.

Ebû Zeyd: **المُسْمَئدّ** : şişmiş olan; ve yara **اسمأدّ** eder: şiştiği vakit. Ve **السامد**: azgınlık ve taşkınlıkla şaşkın olan. Ve **السامد**: şarkı söyleyen.

**دمس** : Lîs dedi: karanlık **ادمَس** etti ve **أدمَس**; ve **ليلٌ دامس**: karanlığı şiddetlendiği vakit. Ve **التَّدْميسُ**: şeyi şeyin altında gizlemektir; ve hafifletmeyle de denir. Ve inşad etti:
إذا ذُقْتَ فاهَا قلتَ عِلْقٌ مُدمس
أريدَ به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ

Ebû Ubeyd dedi: **دَمَسْتُ الشيءَ**: onu örttüm. Ve **الدَّمَس**: örtülen şeydir.

Kümeyt dedi ki:
بلا دَمَسٍ أَمْر الغَرِيبِ ولا غَمْلِ
Dedi ki: ve **الدَّمِيس**: örtülü olandır.

Ebû Zeyd: dersin ki: bana, **وَارَى دَمَسٌ دَمْساً** olduğu yerde geldi; **وارَى رُؤْيٌ رُؤْياً** olduğu yerde; mana birdir; bu, gecenin başında biraz karardığı vakittir. Ve bunun benzeri: bana, “kardeşin mi yoksa kurt mu?” dediğin vakit geldi.

Ebû Turâb, Ebû Mâlik’ten rivayet etti: **المدمَّسُ** ve **المُدنَّس** bir mana üzeredir; ve **دَنس** etti ve **دمِس** etti.

Ebû Zeyd dedi: **المُدَمَّس**: saklanmış olandır.

Ebû Turâb dedi: **المدمَّس**: üzerinde balın kiri olan şeydir; Ebû Zeyd’in sözünü inkâr etti.

Ebû Amr dedi: yer **دَمَسَ** etti, ve **دَسم** ve **سَمَد**: silinip yok olduğu vakit.

Dedi ki: **الدُّوْدَمسُ**: yılandır.

Lîs dedi: o, yılanlardan bir türdür; solungaçları kabarık; denir ki o, bir üfleme ile üfler de isabet edeni yakar; çoğulu **الدَّوْدَمسَات** ve **الدَّواميس**.

Ebû Zeyd dedi: onu toprağa **دَمَسْتُه** **دَمْساً**: onu gömdüğüm vakit; diri de olsa ölü de olsa.

Deccâl hadîsinde: sanki **الدِّيماس**’tan çıkmış gibidir. Bazıları dedi: **الدِّيماسُ** : sığınak/örtü; muradı: sanki perdelenmiş; ne güneş ne rüzgâr görmemiş.

Bazıları dedi: **الدِّيماس**: hamamdır. Ve bazı kralların bir hapsi vardı; karanlığından dolayı ona **دِيماس** adını verdi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدِّيماس** : yeraltı geçidi/kovuk. Ondandır: **دَمَستُه** : onu kabre koydum.

**مسد** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( ( الْحَطَبِ فِى جِيدِهَا حَبْلٌ ) ( المسد : 5 ) ; müfessirler dedi ki: o, Allah تعالى’nın kitabında zikrettiği zincirdir; şöyle dedi: ( سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ) ( الحاقة : 32 ) ; yani, yüce ismi, Ebû Leheb’in karısının ateşte uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincire sokulacağını kasteder.

Zeccâc dedi: dilde **المَسَدُ**: **لِيف المَقْل**’den olduğu vakit iptir. Ve iplerden deve kılından olan şeye: **مَسَد** denir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الْمَسْدُ**: ipin **مَسَدَ** edilmesinin masdarıdır; **يَمْسُده مَسْداً**: bükmesini güzel yaptığı vakit. Ve **رَجلٌ مَمْسُودٌ**: yaratılışı örgülü/sıkı olduğu vakit. Ve **جاريةٌ ممسودةٌ**: yaratılış kıvrımı güzel olduğu vakit. Dedi ki: ve **المَسَدُ**: deve derilerinden, yahut liften, yahut hurma yaprağı şeritlerinden bir iptir. Ve inşad etti:
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيَانِقِ
Muradı: **أَيَانِق** derilerinden. Ve inşad etti:
يا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي
إنْ تَكُ لَدْناً ليِّناً فإنِّي
ما شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ

Ve denir: **حَبْلٌ مَسَد**; yani: **مَمسود**; **قد مُسِد**; yani: bükmesi **مَسْداً** ile güzel yapılmış. Öyleyse **الْمَسْدُ**: masdardır. Ve **الْمَسَد**: **الممْسُود** menzilesindedir; nitekim denir: **نَفَضْتَ الشَّجَر نَفْضاً**; ve silkelenen şey **نَفَض**tır. Ve Allah’ın, aziz ve celil, sözü: ( جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن ) ( المسد : 5 ) delâlet etti ki Allah تعالى’nın zikrettiği zincir demirden sağlam bir bükümle bükülmüştür; sanki denildi: onun boynunda, şiddetli bir bükümle bükülmüş demirden bir ip vardır.

Lîs ve başkası dedi: **المِسادُ** : içine içyağı ve bal konulan bir tulumdur; Ebû Züeyb’in sözü ondandır:
غَدَا في خافَةٍ مَعَهُ مِسادٌ
فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
Ve **الخافَة**: balı içine koymak için bal toplayanın boynuna taktığı bir torbadır.

Lîs dedi: **الْمَسْدُ** : gecede yürüyüşü durmadan sürdürmektir. Ve inşad etti:
يُكابِدُ الليلَ عليها مَسْدا

Abdî, bir dişi deveyi zikrederken—onu yaban öküzüne benzetti—dedi ki:
كَأَنّها أَسْفَعُ ذو جُدّةٍ
يَمْسُدُه القَفْرُ وليْلٌ سَدِي
كأنما يَنظرُ من بُرْقُعٍ
من تحت روْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ
Onun sözü **يَمْسُده**: yani öküzü; **ليلٌ سَدِيٌّ** onu dürer; yani: **نَدِيٌّ**. Ve ot, üzerine çiy düştüğü müddetçe tamlık üzeredir; muradı: o, otu yer; böylece suya ihtiyaçtan onu yeterli kılar; bu da onu dürer. Ve yaban öküzünün yüzündeki **السُّفعة**’yı **برقُع**’a benzetti.

Lîs, **الدَّأَبَ**’ı **مَسْداً** kıldı; çünkü o, durmadan çalışan kimsenin yaratılışını **يمسَدُ** eder; onu dürer ve zayıflatır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: kadınlardan **الممسودة**: dürülmüş, ince-uzun olandır. Ve bize inşad etti:
يَمسُدُ أعْلى لحمه ويَأرِمُه
Yani: onu sıkar.

Amr, babasından dedi: **المِسَاد** : siyah deri parçasıdır.

( **النوادر** )’de: falan, falandan daha güzel **مِسَاد شِعْرٍ** sahibidir; muradı: falandan daha güzel şiir kıvamı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والسين وما يثلثهما)
(مسط)  الميم والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خَرْط شيءٍ رطْبٍ([1])، وعلى امتدادِه من تِلقاءِ نَفْسه.
يقال إنَّ المَسيطَةَ([2]): ما يبقى في الحوض من الماء بكُدورةٍ قليلة. قال الأصمعيّ بئر ضَغِيط، وهو الرَّكِيُّ إلى جَنْبِهِ ركيٌّ آخر فيحمأُ فَيُنْتِن فيسيلُ في الماء العذب فلا يُشرب، فالبئر ضَغيط، وذلك الماء مَسِيط. قال:
يَشْرَبْنَ ماءَ الآجِنِ الضَّغيطِ *** ولا يَعَفْنَ كَدَر المَسِيط([3])ومن الباب المَسْط: أن تَخرِطَ في السِّقاء من لبنٍ خاثرٍ بأصابعك ليخثُر.
(مسك)  الميم والسين والكاف أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على حَبْس الشيء أو تحبُّسه. والبَخِيل مُمسِكٌ. والإمساك: البُخْل؛ وكذا المَسَاك والمِسَاك([4]) والمَسِيك([5]): البخيلُ أيضاً ورجل مُسَكةٌ، إذ كان لا يَعلَق بشيءٍ فيتخلَّص منه. والمَسَك: السِّوار من الذَّبْل: لاستمساكِهِ باليدِ، الواحدةُ مَسَكة. قال:
ترى العَبَسَ الحوليَّ جَوناً بكُوعِها *** لها مَسَكَاً من غير عاج ولا ذَبْلِ([6])والمَسَكَة من البِئر: المكان الصُّلب الذي لا يحتاج إلى طَيّ. وهو القياس، لأنّه متماسك. والمَسْك: الإهاب، لأنَّه يُمسَك فيه الشَّيءُ إذا جُعِل سِقَاء.
ومما شذَّ عنه المِسْك من الطيب.
(مسل)  الميم والسين واللام. يقولون: المَسَل، والجمع مُسْلاَنٌ: خدٌّ في الأرض ينقاد ويستطيل. وأمّا المسيل فالميم [فيه زائدة، وهو([7])] من باب السين. [ومُسالاَ الرّجُل: جانبا لَحييه، الواحد مُسَال، يكون هذا مِن أسِيل فهو مُسَالٌ. فإن كان كذا فمكانُه غير هذا([8])]. قال:
* فلو كان في الحيِّ النَّجِيِّ سوَادُهُ *** لما مَسَحَت تلك المُسَالاتِ عامرُ([9])
(مسي)  الميم والسين والحرف المعتلّ كلمتانِ متباينتان جداً.
الأولى زمانٌ من الأزمنة، وهو خلاف الإصباح. يقال أصبَحْنا وأمسَيْنا، وأتانا لمُسْي خامسةٍ ومِسْيِ خامسة. والمَسَاء: خِلاف الصَّباح.
والكلمة الأخرى المَسْيُ: أن يُدخِل الرّاعِي يَدَه في رَحِم النّاقة يَمسُطُ ماءَ الفَحل من رحمِها كراهَةَ أن تحمِل. ويقال إن المَاسِيَ: الماجن، وهذا من باب المهموز، يقال مَسَأ، إذا مَجَنَ. وقال ابن دريد([10]) مَسَأَ الرّجلُ: مَرَن على الشّيء.
(مسح)  الميم والسين والحاء أصلٌ صحيح، وهو إمرارُ الشَّيءِ على الشيء بسطاً. ومَسَحْتُه بيدي مسحاً. ثم يستعار فيقولون: مَسَحَها: جَامَعَها. والمَسِيح: الذي أحَدُ شِقَّيْ وجهِهِ ممسوحٌ، لا عينَ له ولا حاجبَ. ومنه سُمِّي الدَّجَّال مَسيحاً، لأنه مَمسوحُ العين. والمَسيح: العرَق، وإنَّما سُمي به لأنه يُمْسَح. والمَسِيح: الدِّرهم الأطلَس، كأنَّ نَقْشه قد مُسِح. والأمْسَح: المكانُ المستوِي كأنَّه قد مُسِح، والمَسْح يكون بالسَّيف أيضاً على جهة الاستعارة. ومَسَحَ يَدَه بالسَّيف: قطَعَها.
ومن الاستعارة: مَسَحت الإبلُ يومَها: سارت. والمَسْحاء: المرأة الرَّسحاء، كأنَّها مُسِح اللحمُ عنها. وعلى فلان مَسْحةٌ من جمال، كأنَّ وجهه مُسِح بالجمال مَسْحاً. ولذلك سمِّي المسيحُ عليه السلام مسيحاً، كأنَّ عليه مَسحةً من جمال، ويقولون: كأنَّ عليه مَسحةَ مَلَك. والمسائح: الذَّوائِب، واحدتها مَسِيحة، لأنّها تُمسَح بالدُّهن. فأمَّا القِسيُّ فهي المسائح، واحدتها مسيحة، لأنَّها [تُمسَح] عند التَّليين. قال:
له مسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها *** لينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ([11])ومما شذَّ عن الباب قولهم: رجل تِمْسَحٌ: مارِدٌ خبيث. وممكن أن يكون هذا تشبيهاً بالذي يسمَّى التِّمساح.
(مسخ)  الميم والسين والخاء كلمتانِ: إحداهما المَسخ، وهو يدلُّ على تشويهٍ وقِلّة طَعْم الشَّيء ومَسَخَه الله: شوَّهَ خَلْقَه من صورةٍ حسنةٍ إلى قبيحة. ورجل مَسيخٌ: لا ملاحةَ له. وطعامٌ مَسيخٌ: لا مِلح له ولا طَعم. قال:
وأنت مسيخٌ كلَحْم الحُوارِ *** فَلاَ أنتَ حُلوٌ ولا أنتَ مُرّْ([12])ويقولون: مَسَخْتُ الناقةَ، إذا أدبَرْتَها بالإنعاب.
والكلمة الأخرى: القِسِيُّ الماسِخيّة، تنسب إلى ماسِخةَ: رجلٍ من الأَسْد. قال:
فقرَّبْتُ مُبْراةً تخالُ ضُلوعَها *** مِن الماسخيّاتِ القِسِيَّ المُوَتَّرا([13])
(مسد)  الميم والسين والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَدْل شَيءٍ وطَيِّه. فالمَسَد: لِيفٌ يُتَّخذ من جريد النَّخل. والمَسَدُ: حبلٌ يتَّخذ من أوبار الإبل. قال:
* ومَسَدٍ أُمِرَّ من أياَنِقِ([14]) *
وامرأةٌ ممسودةٌ: مجدولة الخَلْق، كالحبل الممسود، غير مسترخية. وعبارةُ بعضهم في أصله أنَّه الفَتْل. والمَسَد: اللِّيف، لأنَّ من شأنه أن يفتَلَ للحَبْل.
--------------ـــ
([1]) يقال خرط الدلو في البئر: ألقاها وحدرها. وخرط البازي: أرسله. والخرط، بالتحريك: ضرب من الفساد يصيب اللبن ونحوه، كأن يخرج اللبن منعقداً كقطع الأوتار ومعه ماء أصفر.
([2]) وكذا "المسيط" بطرح الهاء.
([3]) أنشده في اللسان (ضغط، مسط).
([4]) وكذا المساكة والمساكة بالهاء فيهما، كما في القاموس. واقتصر في اللسان على "المساكة" بفتح الميم.
([5]) ويقال أيضاً "مسيك" كسكير.
([6]) لجرير، كما سبق في (عبس). وهو في ديوانه 463 واللسان (عبس، مسك، ذبل).
([7]) الكلمتان الأوليان في هذه التكملة من المجمل.
([8]) هذه التكملة من المجمل.
([9]) أنشده في المجمل (مسل) واللسان (سيل).
([10]) في الجمهرة (3: 288).
([11]) لأبي الهيثم الثعلبي، في اللسان (مسح، رقق). وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان: "لها مسائح"، ونبه في (مسح) أن صواب الرواية "لنا".
([12]) للأشعر الرقبان الأسدي، كما في اللسان والتاج والصحاح (مسخ) ونوادر أبي زيد 73. وانظر مجالس ثعلب 239.
([13]) للشماخ، كما سبق في حواشي (برو/ي).
([14]) لعمارة بن طارق، أو عقبة الهجيمي، كما في اللسان (مسد). وقبله:
* فاعجل بغرب مثل غرب طارق *

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve **السين** ve ikisini üçleyen şey)
(**مسط**)  **الميم** ve **السين** ve **الطاء** sahih bir asıldır; yaş bir şeyin **خَرْط** edilmesine([1]) ve onun kendi tarafından uzamasına delâlet eder.
Denir ki **المَسيطَةَ**([2]): havuzda az bir bulanıklıkla sudan kalan şeydir. **الأصمعيّ** dedi: **بئر ضَغِيط**; o, yanında başka bir kuyu bulunan kuyudur; (öteki kuyu) çamurlanır da kokar, sonra tatlı suya akar; artık içilmez; işte kuyu **ضَغيط**tır, o su da **مَسِيط**tir. Dedi ki:
يَشْرَبْنَ ماءَ الآجِنِ الضَّغيطِ *** ولا يَعَفْنَ كَدَر المَسِيط([3])
Babdan: **المَسْط**; parmaklarınla tulumda pıhtılaşmış sütten kazıyıp (onu) pıhtılaşsın diye (yapmandır).

(**مسك**)  **الميم** ve **السين** ve **الكاف** tek bir sahih asıldır; bir şeyin hapsedilmesine yahut tutulup kalmasına delâlet eder. Cimri **مُمسِك**tir. **الإمساك**: cimriliktir; yine **المَسَاك** ve **المِسَاك**([4]) ve **المَسِيك**([5]): yine cimridir. Ve **رجل مُسَكةٌ**; zira bir şeye yapışmaz da ondan sıyrılır. **المَسَك**: **الذَّبْل**den bileziktir; ele tutunmasından dolayı; bir tanesi **مَسَكة**dir. Dedi ki:
ترى العَبَسَ الحوليَّ جَوناً بكُوعِها *** لها مَسَكَاً من غير عاج ولا ذَبْلِ([6])
Ve kuyudan **المَسَكَة**: örmeye ihtiyaç duymayan sert yerdir. Bu kıyastır; çünkü o, birbirine tutunmuştur. Ve **المَسْك**: deridir; çünkü tulum yapıldığında şey onun içinde tutulur.
Ve ondan şâz olan: güzel kokudan **المِسْك**.

(**مسل**)  **الميم** ve **السين** ve **اللام**. Derler ki: **المَسَل**; çoğulu **مُسْلاَنٌ**: yerde uzayıp giden ve uzayan bir çizgidir. **المسيل**e gelince, **الميم** [onda zâiddir, ve o([7])] **السين** babındandır. [**مُسالاَ الرّجُل**: sakalının iki yanı; bir tanesi **مُسَال**; bu, **أسِيل**den olur da o **مُسَالٌ** olur. Eğer böyle ise, onun yeri burası değildir([8])]. Dedi ki:
* فلو كان في الحيِّ النَّجِيِّ سوَادُهُ *** لما مَسَحَت تلك المُسَالاتِ عامرُ([9])

(**مسي**)  **الميم** ve **السين** ve illetli harf iki kelimedir; pek çok ayrıdırlar.
Birincisi zamanlardan bir zamandır; **الإصباح**ın zıddıdır. Denir: **أصبَحْنا** ve **أمسَيْنا**; ve bize beşincinin **مُسْي**’inde ve beşincinin **مِسْي**’inde geldi. **المَسَاء**: **الصَّباح**ın zıddıdır.
Öteki kelime **المَسْيُ**: çobanın, gebe kalmasın diye, devenin rahmine elini sokup onun rahminden erkeğin suyunu **يَمسُطُ** etmesidir. Ve denir ki **المَاسِيَ**: edepsizdir; bu, hemzeli babdandır; **مَسَأ** denir, edepsizlik ettiğinde. **ابن دريد**([10]) dedi: **مَسَأَ الرّجلُ**: bir şeye alıştı.

(**مسح**)  **الميم** ve **السين** ve **الحاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyin üzerine yayarak sürmektir. Onu elimle **مسحاً** olarak **مَسَحْتُه**. Sonra ödünç alınır da derler ki: **مَسَحَها**: onunla cinsel ilişkiye girdi. **المَسِيح**: yüzünün iki yanından biri silinmiş olan; gözü ve kaşı olmayan kimsedir. Bundan dolayı **الدَّجَّال**a **مَسيحاً** adı verildi; çünkü o, gözü silinmiş olandır. **المَسيح**: terdir; ancak onunla adlandırıldı, çünkü o silinir. **المَسِيح**: pürüzsüz dirhemdir; sanki nakşı silinmiştir. **الأمْسَح**: düz yerdir; sanki silinmiştir. **المَسْح** kılıçla da mecaz yoluyla olur. **مَسَحَ يَدَه بالسَّيف**: onu kesti.
Mecazdan: **مَسَحت الإبلُ يومَها**: yürüdü. **المَسْحاء**: **الرَّسحاء** kadındır; sanki et ondan silinmiştir. Falanın üzerinde güzellikten bir **مَسْحةٌ** vardır; sanki yüzü güzellikle bir **مَسْحاً** olarak silinmiştir. Bunun için **المسيحُ عليه السلام**a **مسيحاً** adı verildi; sanki onun üzerinde güzellikten bir **مَسحةً** vardır; ve derler ki: sanki onun üzerinde bir meleğin **مَسحةَ**si vardır. **المسائح**: zülüflerdir; bir tanesi **مَسِيحة**; çünkü yağ ile silinir. **القِسيُّ**ye gelince, onlar **المسائح**tir; bir tanesi **مسيحة**; çünkü yumuşatmada [silinir]. Dedi ki:
له مسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها *** لينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ([11])
Babdan şâz olan şeylerden: onların “**رجل تِمْسَحٌ**” sözüdür: azgın, kötü. Ve bunun, **التِّمساح** diye adlandırılan şeye benzetme olması mümkündür.

(**مسخ**)  **الميم** ve **السين** ve **الخاء** iki kelimedir: birincisi **المَسخ**; o, çirkinleştirmeye ve şeyin tadının azlığına delâlet eder. **مَسَخَه الله**: onun yaratılışını güzel bir sûretten çirkine çevirdi, çirkinleştirdi. **رجل مَسيخٌ**: onda güzellik yoktur. **طعامٌ مَسيخٌ**: onda ne tuz vardır ne tat. Dedi ki:
وأنت مسيخٌ كلَحْم الحُوارِ *** فَلاَ أنتَ حُلوٌ ولا أنتَ مُرّْ([12])
Ve derler ki: **مَسَخْتُ الناقةَ**; onu **بالإنعاب** ile geri çevirdiğinde.
Öteki kelime: **القِسِيُّ الماسِخيّة**; **ماسِخةَ**ya nisbet edilir: **الأَسْد**den bir adam. Dedi ki:
فقرَّبْتُ مُبْراةً تخالُ ضُلوعَها *** مِن الماسخيّاتِ القِسِيَّ المُوَتَّرا([13])

(**مسد**)  **الميم** ve **السين** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyi bükmeye ve katlamaya delâlet eder. **المَسَد**: hurma dalından yapılan liftir. **المَسَدُ**: deve kıllarından yapılan iptir. Dedi ki:
* ومَسَدٍ أُمِرَّ من أياَنِقِ([14]) *
Ve **امرأةٌ ممسودةٌ**: yaratılışı bükülmüş/örgülü; bükülmüş ip gibi; gevşek değildir. Bazılarının onun aslındaki ifadesi: onun **الفَتْل** olduğudur. **المَسَد**: liftir; çünkü onun işi, ip için bükülmektir.

--------------ـــ
([1]) Denir: **خرط الدلو في البئر**: onu attı ve indirdi. Ve **خرط البازي**: onu saldı. Ve **الخرط** (harekeli): sütün ve benzerinin başına gelen bir bozulma türüdür; sanki süt, kiriş parçaları gibi pıhtılaşmış çıkar ve onunla birlikte sarı su vardır.
([2]) Ve yine “**المسيط**” de, **الهاء**yı atmakla.
([3]) Onu **اللسان**da (**ضغط**، **مسط**) rivayet etti.
([4]) Ve yine ikisinde de **الهاء** ile **المساكة** ve **المساكة**; **القاموس**ta olduğu gibi. **اللسان**da **المساكة** ile yetindi; **الميم**i fetha ile.
([5]) Yine “**مسيك**” de denir; **سكير** gibi.
([6]) **جرير**’indir; daha önce (**عبس**)te geçti. Ve onun divanında 463 ve **اللسان**da (**عبس**، **مسك**، **ذبل**)dedir.
([7]) Bu tekmilenin bu kısmındaki ilk iki kelime **المجمل**dendir.
([8]) Bu tekmile **المجمل**dendir.
([9]) Onu **المجمل**de (**مسل**) ve **اللسان**da (**سيل**) rivayet etti.
([10]) **الجمهرة**de (3: 288).
([11]) **أبي الهيثم الثعلبي**’nindir; **اللسان**da (**مسح**، **رقق**). Ve yine onun rivayeti **المجمل**de böyle geldi; **اللسان**da: “**لها مسائح**”; ve (**مسح**)ta rivayetin doğrusunun “**لنا**” olduğuna dikkat çekti.
([12]) **الأشعر الرقبان الأسدي**’nindir; **اللسان** ve **التاج** ve **الصحاح**ta (**مسخ**) ve **نوادر أبي زيد** 73’te olduğu gibi. Ve bk. **مجالس ثعلب** 239.
([13]) **الشماخ**’ındır; daha önce (**برو/ي**) haşiyelerinde geçti.
([14]) **عمارة بن طارق**’ındır; yahut **عقبة الهجيمي**; **اللسان**da (**مسد**) olduğu gibi. Ve ondan önce:
* فاعجل بغرب مثل غرب طارق *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المسد: ليف يتخذ من جريد النخل، أي: من غصنه فيمسد، أي: يفتل. قال تعالى: ﴿حبل من مسد﴾ [المسد/5]، وامرأة ممسودة: مطوية الخلق كالحبل الممسود.

##### Türkçe

- **المسد**: hurma dalının yaprağının orta damarından edinilen lif; yani: onun dalından; sonra **يمسد**; yani: bükülür. Yüce Allah dedi ki: ﴿**حبل من مسد**﴾ [المسد/5]; ve **امرأة ممسودة**: bükülmüş yaratılışlı, **الحبل الممسود** gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م س د
مسد الحبل يمسده مسداً وحبل ممسود‏:‏ ممرّ الفتل وعنده مسدٌ‏:‏ حبل ممسود‏.‏
قال‏:‏ ومسدٍ أمر من أيانق لسن بأنيابٍ ولا حقائق و ‏"‏ حبل من مسد ‏"‏‏:‏ من ليف يمسد منه الحبال‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل ممسود الخلق‏:‏ مجدوله‏.‏
وامرأة ممسودة‏:‏ ممشوقة‏.‏
ومسده المضمار‏:‏ طواه وأضمره‏.‏
ومسده البقل‏:‏ جزأ به فأضمره‏.‏
قال‏:‏ كأنها أسفع ذو جدّةٍ يمسده القفر وليل سدي

##### Türkçe

م س د
**مسد** ipi, onu **يمسده** **مسداً** (bükümünü sıkılaştırarak) **مسد** eder; ve **حبل ممسود**: bükümün geçiş yeri; ve onun yanında **مسدٌ** vardır: **حبل ممسود** (bükümü sıkılaştırılmış ip).
Dedi ki: ve **مسدٍ** (şu) **أمر** (daha) (sert)tir; **أيانق**’tan (dişi develerden), **لسن بأنيابٍ** (azı dişleri olan değillerdir) ve **ولا حقائق** (ne de hakāik olanlar). Ve “**حبل من مسد**”: **ليف**’ten; ondan ipler **يمسد** edilir.
Mecazdan: **رجل ممسود الخلق**: **مجدوله** (örgülü/sağlam yapılısı).
Ve **امرأة ممسودة**: **ممشوقة** (ince uzun, endamlı).
Ve **مسده المضمار**: onu dürdü ve zayıflattı.
Ve **مسده البقل**: onunla onu parçaladı da zayıflattı.
Dedi ki: sanki o, **أسفع** (esmer) bir (şey)dir, **ذو جدّةٍ**; onu **القفر** ve **ليل سدي** **يمسده** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المسَدُ، بالتحريك: اللِّيف. ابن سيده: المَسَدُ حبل من ليفٍ أَو خُوص أَو شعر أَو وبَر أَو صوف أَو جلود الإِبل أَو جلود أَو من أَيّ شيء كان؛ وأَنشد:
يا مَسَدَ الخوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي،
إِنْ تَكُ لَدْناً لَيِّناً، فإِني
ما شِئْتَ مِن أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ
قال: وقد يكون من جلود الإِبل أَو من أَوبارِها؛ وأَنشد الأَصمعي لعمارة بن طارق وقال أَبو عبيد: هو لعقبة الهُجَيْمِي:
فاعْجَلْ بِغَرْبٍ مِثْلِ غَرْبِ طارِقِ،
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيانِقِ،
ليس بأَنْيابٍ ولا حَقائِقِ
يقول: اعْجَلْ بدَلْوٍ مثلِ دلْو طارِقٍ ومَسَدٍ فُتِلَ من أَيانق، وأَيانِقُ: جمع أَيْنُق وأَينق جمع ناقة، والأَنْيابُ جمع ناب، وهي الهَرِمةُ، والحقائق جمع حِقَّة، وهي التي دخلت في السنة الرابعة وليس جلدها بالقويّ؛ يريد ليس جلدها من الصغير ولا الكبير بل هو من جلد ثنية أَو رَباعِية أَو سَديس أَو بازِل؛ وخص به أَبو عبيد الحبل من الليف، وقيل: هو الحبل المضفور المحكم الفتل من جميع ذلك. وقال الزجاج في قوله عز وجل: في جيدها حبل من مسد؛ جاء في التفسير أَنها سلسلة طولها سبعون ذراعاً يسلك بها في النار، والجمع أَمساد ومِسادٌ؛ وفي التهذيب: هي السلسلة التي ذكرها الله، عز وجل، في كتابه فقال: ذرعها سبعون ذراعاً؛ يعني، جل اسمه، أَنْ امرأَة أَبي لهب تسْلك في سلسلة طولها سبعون ذراعاً. حبل من مَسَدٍ؛ أَي حبل مُسِدَ أَيَّ مَسْدٍ أَي فُتِل فلُوي أَي أَنها تسلك في النار أَي في سلسلةِ مَمْسُودٍ. الزجاج: المسد في اللغة الحبل إِذا كان من ليف المُقْل وقد يقال لغيره. وقال ابن السكيت: المَسْدُ مصدر مَسَدَ الحبل يَمْسُدُه مَسْداً، بالسكون، إِذا أَجاد فتله، وقيل: حبل مَسَدٌ أَي ممسود قد مُسِدَ أَي أُجِيدَ فَتْلُهُ مَسْداً، فالمَسْدُ المصدر، والمَسَدُ بمنزلة المَمْسُود كما تقول نفَضْت الشجر نَفْضاً، وما نُفض فهو نَفَضٌ، ودل قوله عز وجل: حبل من مَسَدٍ، أَن السلسة التي ذكرها الله فُتِلت من الحديد فتلاً محكماً، كأَنه قيل في جيدِها حبل حديد قد لُوي لَيّاً شديداً؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
أُقَرِّبُها لِثَرْوةِ أَعْوَجِيٍّ
سَرَنداةً، لها مَسَدٌ مُغارُ
فسره فقال: أَي لها ظهر مُدْمَج كالمَسَد المُغار أَي الشديد الفتل. ومَسَدَ الحبلَ يَمْسُدُه مَسْداً: فتله. وجارية مَمْسُودةٌ: مَطْويّةٌ مَمْشوقةٌ. وامرأَة مَمْسُودةُ الخَلْق إِذا كانت مُلتفّة الخَلْق ليس في خلْقها اضطراب. ورجل مَمْسُود إِذا كان مَجْدُولَ الخَلْق. وجارية ممسودة إِذا كانت حَسَنة طَيّ الخلق. وجارية حسَنةُ المَسْد والعَصْب والجَدْل والأَرْم، وهي ممسودة ومعصوبة ومجدولة ومأْرومة، وبَطْن ممسود: لَيِّن لطيفٌ مُسْتَوٍ لا قُبْح فيه؛ وقد مُسِدَ مسْْداً. وساقٌ مَسْداءُ: مستوية حسنة. والمَسَدُ: المِحْوَرُ إِذا كان من حديد. وفي الحديث: حَرَّمْتُ شَجَرَ المدينةِ إلا مَسَدَ مَحالة؛ المسَد: الحبل الممسود أَي المفتول من نبات أَو لِحاء شجرة
(* قوله «أو لحاء شجرة» كذا بالأصل والذي في نسخة من
النهاية يظن بها الصحة لحاء شجر ونحوه)؛ وقيل: المَسَدُ مِرْوَدُ البَكَرَةِ الذي تدور عليه. وفي الحديث: أَنه أَذنَ في قطْع المَسَدِ والقائِمتيْن. وفي حديث جابر: أَنه كادَ
(* قوله «أنه كاد إلخ» في نسخة النهاية التي
بيدنا ان كان ليمنع بحذف الضمير وبنون بدل الدال، وعليها فاللام لام الجحود والفعل بعدها منصوب). رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، لَيَمْنَعُ أَنْ يُقْطَعَ المَسَدُ. والمسَدُ: الليف أَيضاً، وبه فسر قوله تعالى: في جيدها حبل من مسد، في قوله. ومَسَدَ يَمْسُد مَسْداً: أَدْأَب السير في الليل؛ وأَنشد:
يُكابِدِ الليلَ عليها مَسْدَا
والمَسْدُ: إِدْآبُ السير في الليل؛ وقيل: هو السير الدائمُ، ليلاً كان أَو نهاراً؛ وقول العبدي يذكر ناقة شبهها بثور وحشي:
كأَنها أَسْفَعُ ذُو جُدَّةٍ،
يَمْسُدُه القَفْرُ وليلٌ سَدِي
كأَنما يَنْظُرُ في بُرْقُعٍ،
مِنْ تَحْتِ رَوْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ
قوله: يَمْسُدُه يعني الثور أَي يَطْوِيهِ ليل. سَدِيٌّ أَي نَدِيٌّ ولا يزال البقل في تمام ما سقط النَّدى عليه؛ أَراد أَنه يأْكل البقل فيجزئه عن الماء فيطويه عن ذلك، وشبه السُّفعة التي في وجه الثور ببرقع. وجعل الليث الدَّأَبَ مَسْداً لأَنه يَمْسُد خلق من يَدْأَبُ فَيطْوِيه ويُضَمِّرُه.
والمِسادُ: على فِعالٍ: لغة في المِسابِ، وهو نِحْي السَّمْن وسِقاء العَسل؛ ومنه قول أَبي ذؤَيب:
غَدَا في خافةٍ معه مِسادٌ
فأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
والخافة: خَرِيطَةٌ يتقلدها المُشْتارُ ليجعل فيها العسل. قال أَبو عمرو: المساد، غير مهموز، الزِّقُّ الأَسود. وفي النوادر: فلان أَحسَنُ مِسَادَ شِعْرً من فلان؛ يريد أَحْسَنَ قِوامَ شعر من فلان؛ وقول رؤبة: يَمْسُدُ أَعْلى لَحْمِه ويَأْرِمُهْ،
جادَتْ بِمَطْحُونٍ لها لا تَأْجِمُهْ،
تَطْبُخُه ضُروُعُها وتَأْدِمُهْ
يصف راعياً جادت له الإِبل باللبَن، وهو الذي طبخته ضروعها؛ وقوله بمطحون أَي بلبَن لا يَحْتاج إِلى طحن كما يُحتاج إِلى ذلك في الحب، والضُّروُع هي التي طبخته، وقوله لا تَأْجِمُه أَي لا تَكرهه، وتأْدِمُه: تخلطه بأُدْم، وأَراد بالأُدم ما فيه من الدّسَم؛ وقوله يمسد أَعلى لحمه أَي اللبن يَشُدُّ لَحْمَه ويقوّيه؛ يقول: إِن البقل يقوّي ظهر هذا الحِمار ويشدّه؛ قال ابن بري: وليس يصف حماراً كما زعم الجوهري فإِنه قال: إِن البقل يقوّي ظهر هذا الحمار ويشدّه.

##### Türkçe

**المسَدُ**, harekeli olarak: **اللِّيف**. İbn Sîde: **المَسَدُ** liften yahut hurma yaprağından yahut kıldan yahut yünden yahut yapağıdan yahut deve derilerinden yahut derilerden yahut her ne şeyden olursa olsun (yapılmış) bir iptir; ve inşad etti:

يا **مَسَدَ الخوصِ** تَعَوَّذْ مِنِّي،
إِنْ تَكُ لَدْناً لَيِّناً، فإِني
ما شِئْتَ مِن أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ

Dedi ki: Ve deve derilerinden yahut onların yünlerinden de olabilir; ve Asmaʿî, ʿUmâra b. Târiḳ için inşad etti ve Ebû ʿUbeyd dedi ki: O, ʿUḳbe el-Huceymî’nindir:

فاعْجَلْ بِغَرْبٍ مِثْلِ غَرْبِ طارِقِ،
و**مَسَدٍ** أُمِرَّ من أَيانِقِ،
ليس بأَنْيابٍ ولا حَقائِقِ

Der ki: Târiḳ’ın kovası gibi bir kova ile ve **مَسَدٍ** ile acele et; (bu) **أَيانِق**’ten bükülmüştür. Ve **أَيانِقُ**: **أَيْنُق**’un cemidir; **أَينق** ise **ناقة**’nın cemidir. Ve **الأَنْيابُ** **ناب**’ın cemidir; o da yaşlı (deve)dir. Ve **الحقائق** **حِقَّة**’nin cemidir; o da dördüncü seneye girmiş olandır ve derisi kuvvetli değildir; (burada) murad eder: derisi ne küçükten ne de büyükten değildir; bilakis **ثنية** yahut **رَباعِية** yahut **سَديس** yahut **بازِل** derisindendir. Ebû ʿUbeyd bunu liften olan ipe tahsis etti; ve denildi ki: O, bütün bunlardan sıkı bükümlü, sağlam örülmüş iptir. Zeccâc, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: “**في جيدها حبل من مسد**”; tefsirde geldi ki: o, uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincirdir; onunla ateşte (içinden) geçirilir. Cem‘i **أَمساد** ve **مِسادٌ**’dır. Ve **التهذيب**’de: O, Allah’ın, Aziz ve Celîl, kitabında zikrettiği zincirdir; şöyle dedi: “**ذرعها سبعون ذراعاً**”; yani, ismi yüce olan, Ebû Leheb’in karısının uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincire sokulacağını (kasteder). “**حبل من مَسَدٍ**”; yani, “**حبل مُسِدَ أَيَّ مَسْدٍ**” yani büküldü, dolandı; yani o, ateşte, yani **مَمْسُودٍ** bir zincirde sokulur. Zeccâc: **المسد** dilde, **لِيف المُقْل**’den olduğu vakit iptir; başkası için de söylenebilir. İbn es-Sikkît dedi ki: **المَسْدُ** **مَسَدَ الحبل يَمْسُدُه مَسْداً**’nın masdarıdır; sükûn ile; bükümünü güzel yaptığı vakit. Ve denildi ki: **حبل مَسَدٌ** yani **ممسود**; gerçekten **مُسِدَ** yani bükümü **مَسْداً** olarak güzel yapıldı. Öyleyse **المَسْدُ** masdardır; **المَسَدُ** ise **المَمْسُود** menzilesindedir; senin “**نفَضْت** الشجر **نَفْضاً**” demen gibi; ve silkelenen şey **نَفَضٌ**’dır. Aziz ve Celîl olanın sözü: “**حبل من مَسَدٍ**” delâlet etti ki Allah’ın zikrettiği zincir demirden sağlam bir bükümle bükülmüştür; sanki denildi: onun boynunda şiddetli bir dolama ile dolanmış demir bir ip vardır. Ve İbnü’l-Aʿrâbî’nin inşad ettiği sözü:

أُقَرِّبُها لِثَرْوةِ أَعْوَجِيٍّ
سَرَنداةً، لها **مَسَدٌ** مُغارُ

Onu tefsir etti ve dedi ki: yani onun sırtı, şiddetli bükümlü **المَسَد المُغار** gibi derli toplu (sıkı)dır. Ve **مَسَدَ الحبلَ يَمْسُدُه مَسْداً**: onu büktü. Ve **جارية مَمْسُودةٌ**: bükülmüş, uzun boylu (ince yapılı). Ve **امرأَة مَمْسُودةُ الخَلْق**: yaratılışı sarılı (derli toplu) olduğu, yaratılışında düzensizlik bulunmadığı vakit. Ve **رجل مَمْسُود**: yaratılışı örgülü (sıkı yapılı) olduğu vakit. Ve **جارية ممسودة**: yaratılış bükümü güzel olduğu vakit. Ve **جارية حسَنةُ المَسْد والعَصْب والجَدْل والأَرْم**; o, **ممسودة** ve **معصوبة** ve **مجدولة** ve **مأْرومة**’dur. Ve **بَطْن ممسود**: yumuşak, latif, düzgün; onda çirkinlik yoktur; ve gerçekten **مُسِدَ** **مسْْداً**. Ve **ساقٌ مَسْداءُ**: düzgün, güzel. Ve **المَسَدُ**: demirden olduğu vakit **المِحْوَرُ**dur. Hadiste: “Medine’nin ağacını haram kıldım; ancak **مَسَدَ مَحالة** müstesna”; **المسَد**: **الحبل الممسود** yani bitkiden yahut bir ağacın kabuğundan bükülmüş (ip)tir
(* “**أو لحاء شجرة**” sözü: asılda böyle; ve **النهاية**’nin bir nüshasında sahih olduğu zannedilen (şekil) “**لحاء شجر** ve benzeri”dir); ve denildi ki: **المَسَدُ** döndüğü **البَكَرَةِ**’nin **مِرْوَدُ**udur. Hadiste: **المَسَدِ** ve iki direğin kesilmesine izin verdiği (rivayet edilmiştir). Câbir hadîsinde: gerçekten neredeyse
(* “**أنه كاد إلخ**” sözü: elimizdeki **النهاية** nüshasında zamirin hazfiyle ve **الدال** yerine **نون** ile “**ان كان ليمنع**”dır; buna göre **اللام** inkâr **لام**’ıdır ve ondan sonraki fiil mansuptur). Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, **المَسَدُ**’un kesilmesini mutlaka men edecekti. Ve **المسَدُ**: yine **الليف**tir; ve onunla, onun sözü olan “**في جيدها حبل من مسد**” âyeti tefsir edilmiştir. Ve **مَسَدَ يَمْسُد مَسْداً**: gecede yürüyüşü sürdürdü; ve inşad etti:

يُكابِدِ الليلَ عليها **مَسْدَا**

Ve **المَسْدُ**: gecede yürüyüşü sürdürmektir; ve denildi ki: o, sürekli yürüyüştür; gece olsun yahut gündüz olsun. Ve ʿAbdî’nin, bir dişi deveyi yaban öküzüne benzeterek zikrettiği sözü:

كأَنها أَسْفَعُ ذُو جُدَّةٍ،
يَمْسُدُه القَفْرُ وليلٌ سَدِي
كأَنما يَنْظُرُ في بُرْقُعٍ،
مِنْ تَحْتِ رَوْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ

Onun sözü: **يَمْسُدُه**; yani öküzü; yani bir gece onu büküp sarar. **سَدِيٌّ** yani **نَدِيٌّ**; ve üzerine çiy düştüğü müddetçe ot, tam (tazelik) üzere kalır. Murad etti ki: o, otu yer; böylece ona suya karşı yeter; onu bundan büküp çevirir (su ihtiyacını giderir); ve öküzün yüzündeki **السُّفعة**’yi bir **برقع**’a benzetti. Leys, **الدَّأَبَ**’ı **مَسْداً** kıldı; çünkü **يَمْسُد** (yani) çalışıp didinenin yaratılışını; onu büküp sarar ve onu zayıflatır.

Ve **المِسادُ**: **فِعالٍ** vezni üzere: **المِسابِ**’da bir lugattır; o, içyağı tulumu ve bal kırbasıdır; ondan Ebû Züeyb’in sözü:

غَدَا في خافةٍ معه **مِسادٌ**
فأَضْحَى يَقْتَرِي **مَسَداً** بِشِيقِ

Ve **الخافة**: bal toplayanın, balı içine koymak için boynuna astığı bir torbadır. Ebû ʿAmr dedi ki: **المساد** hemzesiz olarak, siyah tulumdur. Ve **النوادر**’de: Falan, falandan daha güzel **مِسَادَ شِعْرً**dır; (yani) falandan daha güzel şiir kıvamına (sahiptir) demek ister. Ve Ruʾbe’nin sözü:

يَمْسُدُ أَعْلى لَحْمِه ويَأْرِمُهْ،
جادَتْ بِمَطْحُونٍ لها لا تَأْجِمُهْ،
تَطْبُخُه ضُروُعُها وتَأْدِمُهْ

Develerin ona sütle cömert davrandığı bir çobanı vasfeder; o, memelerinin pişirdiği şeydir. Ve onun sözü **بمطحون**: yani, tıpkı hububatta buna ihtiyaç duyulduğu gibi öğütmeye ihtiyaç duymayan süt ile. Ve **الضُّروُع** onu pişirenlerdir. Ve onun sözü **لا تَأْجِمُه**: yani onu kerih görmez. Ve **تَأْدِمُه**: onu **أُدْم** ile karıştırır; ve **الأُدم** ile, içindeki yağlılığı murad etti. Ve onun sözü **يمسد أَعلى لحمه**: yani süt onun etini sıkar ve onu kuvvetlendirir; der ki: gerçekten ot, bu eşeğin sırtını kuvvetlendirir ve onu sıkar. İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin zannettiği gibi bir eşeği vasfetmiyor; çünkü o dedi ki: gerçekten ot, bu eşeğin sırtını kuvvetlendirir ve onu sıkar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م س د * * المَسَدُ * اللِّيف يُقال حبل من مسد والمسَدُ أيضا حبل من ليف أو خوص وقد يكون من جلود الإبل أو أوبارها و * مَسَدَ * الحبل أجاد فتْلَهُ من باب نصر

##### Türkçe

* م س د * * **المَسَدُ** * lif; “**مسد**’den bir ip” denilir. **المسَدُ** ayrıca liften veya hurma yaprağından bir iptir; deve derilerinden veya onların kıllarından da olabilir. Ve **مَسَدَ** ipi: bükmesini iyi yaptı; **نصر** bâbındandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

المسد: الفتل، مسد الحبل يمسده مسدا: فتله، وقال ابن السكيت: مسده مسدا: أجاد فتله. المسد إذآب السير في الليل، وأنشد الليث:
  يكابد الليل عليها مسدا وقيل هو السير الدائم، ليلا كان أو نهارا، قال العبدي يذكر ناقة شبهها بثور وحشي:
  كأنهـا أسـفـع ذو جـدة                      يمسده القفز وليل سـدي
  كأنما ينظر مـن بـرقـع                      من تحت روق سلب مذود قوله يمسده، أي يطويه، يعني الثور. ليل سد أي ند، وجعل الليث الدأب مسدا لأنه يمسد خلق من يدأب فيطويه ويضمره. المسد محركة: المحور يكون من الحديد. المسد: الليف، وبه فسر قوله تعالى  حبل من مسد  في قوله. والمسد: حبل من ليف النخل أو ليف المقل قاله الزجاج، أو من خوص أو شعر أو وبر أو صوف أو جلود الإبل أو من أي شيء كان قاله ابن سيده وأنشد:
  يا مسد الخوص تعوذ مني
  إن تك لدنا لينـا فـإنـي
  ما شئت من أشمط مقسئن قال: وقد يكون من جلود الإبل لا من أوبارها، وأنشد الأصمعي لعمارة بن طارق.

  فاعجل بغرب مثل غرب طارق
  ومـسـد أمـر مـن أيانــق
  ليس بـأنـياب ولا حـقــائق

  يقول: أعجل بدلو مثل دلو طارق ومسد فتل من نوق ليست بهرمة ولا حقائق، جمع حقة وهي التي دخلت في الرابعة وليس جلدها بالقوي، يريد: ليس جلدها من الصغير ولا الكبير. بل هو من جلد ثنية أو رباعية أو سديس أو بازل، وخص به أبو عبيد الحبل من الليف، أو هو الحبل المضفور المحكم الفتل، من جميع ذلك، كما تقول نفضت الشجرة نفضا وما نفض فهو نفض. وفي الحديث حرمت شجر المدينة إلا مسد محالة المسد: الحبل المفتول من نبات أو لحاء شجر، وقال الزجاج في قوله عز وجل  في جيدها حبل من مسد جاء في التفسير أنها سلسلة طولها سبعون ذراعا يسلك بها في النار، مساد، بالكسر، وأمساد. وفي التهذيب: هي السلسلة التي ذكرها الله عز وجل في كتابه فقال  ذرعها سبعون ذراعا  وحبل من مسد، أي حبل مسد أي مسد، أي فتل فلوي، أي أنها تسلك في النار، أي في سلسلة ممسودة وفتلت من الحديد فتلا محكما، كأنه قيل: في جيدها حبل حديد قد لوي ليا شديدا. من المجاز: رجل ممسود، إذا كان مجدول الخلق، أي ممشوقا، كأنه جدل، أي فتل، وهي بهاء، يقال: جارية ممسودة: مطوية ممشوقة، وامرأة ممسودة الخلق، إذا كانت ملتفة الخلق ليس في خلقها اضطراب، وجارية حسنة المسد والعصب والجدل والأرم، وهي ممسودة، ومعصوبة، ومجدولة، ومأرومة. والمساد، ككتاب لغة في المسأب، كمنبر، وهو نحي السمن، وسقاء العسل، ومنه قول أبي ذؤيب:
  غدا في خافة معه مسـاد                      فأضحى يقتري مسدا بشق قال أبو عمرو: المساد غير مهوز: الزق الأسود. في النوادر: و أحسن مساد شعر منك. يريد: أحسن قوام شعر. ومما يستدرك عليه: المسد المغار: الشديد الفتل. وبطن ممسود: لين لطيف مستو لا قبح فيه. وساق مسداء: مستوية حسنة. والمسد: مرود البكرة الذي تدور عليه. ومسده المضمار: طواه وأضمره. والمسيد، كأمير، لغة في المسجد في لغة مصر، وفي لغة الغرب هو الكتاب، أشار له شيخنا في س ج د. وفي قول رؤبة:
  يمسد أعلى لحمه ويأرمه أي اللبن يشد لحمه ويقويه، يقول: البقل يقوي ظهر هذا الحمار ويشده.

##### Türkçe

**المسد**: bükme; **مسد الحبل يمسده مسدا**: onu büktü. İbnü’s-Sikkît dedi: **مسده مسدا**: onun bükmesini güzel yaptı. **المسد**: gecede yürüyüşün sürdürülmesi; Leys’in inşadı:

  Geceyi onun üzerinde **مسدا** olarak katlanır

Ve denildi ki: o, sürekli yürüyüştür; gece de olsa gündüz de olsa. el-‘Abdî, bir dişi deveyi yabanî bir boğaya benzeterek zikreder:

  Sanki o, sert siyahımsı, bir sağlamlığa sahip
                      onu sıçrayış ve kaçak gece **يمسده**
  Sanki o, bir örtüden bakar
                      soyulmuş bir boynuzun altından, sürülen

Onun sözü **يمسده**: yani onu dürer; yani boğayı kastediyor. **ليل سد**: yani kaçak. Leys, alışkanlığı **مسدا** kıldı; çünkü o, alışkanlık edinenin yaratılışını **يمسد** eder; onu dürer ve onu zayıflatır. **المسد** (harekeli): demirden olan mil. **المسد**: lif; onunla, Yüce Allah’ın sözü **حبل من مسد** tefsir edildi. Ve **المسد**: hurma lifi yahut **المقل** lifi ipi; bunu Zeccâc söyledi. Yahut hurma yaprağı lifinden yahut kıldan yahut tüyden yahut yünden yahut deve derilerinden yahut her ne şeyden olursa olsun; bunu İbn Sîde söyledi ve inşad etti:

  Ey hurma yaprağı lifi **مسد**’i, benden sakın
  Eğer yumuşak, yumuşakça isen, ben ise
  İstediğin (şeyim): ak saçlı, sertleşmiş

Dedi: Ve deve derilerinden olabilir, onların tüylerinden değil. Asma‘î, ‘Umâre b. Târik için inşad etti:

  Târik’in kovası gibi bir kovayla acele et
  Ve **مسد**: dişi develerden, hangi (tür) dişi develerden olursa olsun
  Ne yaşlılarla ne de **حقائق** ile

Diyor ki: Târik’in kovası gibi bir kovayla acele et; ve **مسد**: yaşlı olmayan ve **حقائق** olmayan dişi develerden (olan) bükümdür. **حقة**’nın cem‘idir; o, dördüncü yıla girmiş olandır ve derisi güçlü değildir. İster: derisi ne küçükten ne de büyükten. Bilakis o, **ثنية** yahut **رباعية** yahut **سديس** yahut **بازِل** derisindendir. Ebû ‘Ubeyd, onunla liften olan ipi tahsis etti; yahut o, sağlam bükümlü, sıkı örülmüş iptir; bütün bunlardan (olabilir). Nitekim sen “ağacı silkeledim, silkeleme” dersin; silkilenen her şey silkelemedir. Hadiste: “Medine’nin ağacı haram kılındı; ancak **مسد** (müstesna).” **محالة المسد**: bitkiden yahut ağaç kabuğundan bükülmüş ip. Zeccâc, Aziz ve Celîl olanın sözü **في جيدها حبل من مسد** hakkında dedi: tefsirde geldiğine göre o, uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincirdir; onunla ateşte sokulur; **مساد** (kesre ile) ve **أمساد**. **التهذيب**’de: o, Allah’ın Aziz ve Celîl olanın kitabında zikrettiği zincirdir; şöyle dedi: **ذرعها سبعون ذراعا** ve **حبل من مسد**; yani **حبل مسد** yani **مسد**; yani büküldü, dolandı; yani o, ateşte sokulur; yani bükülmüş bir zincirde; ve demirden, sağlam bir bükümle büküldü; sanki şöyle denilmiş: “Onun boynunda, şiddetli bir dolamayla dolanmış demir bir ip vardır.”

Mecazdan: **رجل ممسود**: eğer yaratılışı örgülü ise; yani uzun boylu ise; sanki o, örüldü; yani büküldü. Ve o, **بهاء**’dır. Denilir: **جارية ممسودة**: dürülmüş, uzun boylu. Ve **امرأة ممسودة الخلق**: eğer yaratılışı sarılı (toplu) ise; yaratılışında düzensizlik yoktur. Ve **جارية حسنة المسد والعصب والجدل والأرم**; o, **ممسودة** ve **معصوبة** ve **مجدولة** ve **مأرومة**’dur. Ve **المساد** (kitap gibi): **المسأب**’de (minber gibi) bir lugattır; o, yağ tulumudur ve bal kırbasıdır. Ondan Ebû Züeyb’in sözü:

  Sabahleyin bir oyukta, yanında bir **مساد** ile gitti
                      sonra bir yarıkla bir **مسدا** edinir oldu

Ebû ‘Amr dedi: **المساد غير مهوز**: siyah tulumdur. **النوادر**’de: “Senden daha güzel **مساد** saç.” İster: saçın daha güzel kıvamı. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المسد المغار**: şiddetli bükümlü. Ve **بطن ممسود**: yumuşak, latif, düzgün; onda çirkinlik yok. Ve **ساق مسداء**: düzgün, güzel. Ve **المسد**: makaranın üzerinde döndüğü mil. Ve **مسده المضمار**: onu dürdü ve onu zayıflattı. Ve **المسيد** (emîr gibi): Mısır dilinde **المسجد** hakkında bir lugattır; ve batı dilinde o, kitaptır; şeyhimiz buna **س ج د**’de işaret etti. Rü’be’nin sözünde:

  **يمسد** onun etinin üstünü ve onu **يأرمه**

Yani süt, onun etini sıkılaştırır ve onu kuvvetlendirir. Diyor ki: ot, bu eşeğin sırtını kuvvetlendirir ve onu sıkılaştırır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَسَدَ
1 مَسَدَ ذ , aor. مَسُدَ , (S, M, L,) inf. n. مَسْدٌ, (S, M, L, K,) He twisted a rope: (M, L, K:) or he twisted it well. (ISk, S, L.) ― -b2- مَسَدَ, aor. مَسُدَ , (M, L,) inf. n. مَسْدٌ, (S, M, L, K,) He pursued a journey laboriously, or with energy; or he held on, or continued, the journey; syn. أَدْأَبَ السَّيْرَ, (S, M, L, K,) by night: (S, M, L:) or he journeyed on continually, whether by night or by day: (M, L:) because the so journeying renders an animal lean, or lank. (Lth, L.) ― -b3- مَسَدَ, aor. مَسُدَ , [inf. n. مَسْدٌ,] (tropical:) It (leguminous herbage, A, or continued travel, Lth) rendered an animal lean, lank, light of flesh, slender, or lank in the belly. (Lth, A, L.) El-'Abdee says, describing a she-camel, and likening her to a wild bull,
يَمْسُدُهُ القَفْرُ وَلَيْلٌ سَدِى
 The bare and waterless desert renders him lean, &c., and dewy night. (L.) ― -b4- مُسِدَ, inf. n. مَسْدٌ, (tropical:) It (the belly) was, or became, soft, of small dimensions, even, and without any ugliness. (M, L.) ― -b5- The following expression of Ru-beh,
يَمْسُدُ أَعْلَى لَحْمِهِ وَيَأْرِمُهُ
means (tropical:) It (the milk of camels) strengthens the upper parts of his flesh, (referring to a pastor, not to an ass, as J says, IB, L,) and renders it, firm. (L.) ― -b6- حَسَنَةُ المَسْدِ, applied to a damsel, (tropical:) i. q. مَمْسُودَةٌ, q. v. (S, L.)

مَسَدٌ
مَسَدٌ ذ The fibres that grow at the roots of the branches of the palm-tree; syn. لِيفٌ: (S, A, L:) you say حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ a rope, or halter, of those fibres: (S, A:) also, مَسَدٌ alone signifies a rope of those fibres: (S, M, L, K:) or, of those of the [kind of palm-tree called] مُقْل: (Zj, L, K:) or, of the leaves of the palm-tree: or, of the soft hair of the camel: (S, M, L: [see an ex. voce زَاهِقٌ:]) or, of other hair: or, of wool: or, of hides: (M, L:) or, of camels' hides: (S, L:) or, of plants: or, of the bark of a tree: (L:) or, of any thing: (M, L, K:) or a plaited rope, firmly twisted, (M, L, K,) of any of the materials above mentioned: (M, L:) applied to a rope, it is for مَمْسُودٌ; and is thus similar to نَفْضٌ, meaning ما نُفِضَ: (L:) pl. أَمْسَادٌ and مِسَادٌ. (M, L, K.) حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ in the Kur, cxi., last verse, is said to mean A chain seventy cubits in length, whereby the woman upon whose neck it is to be put shall be led into hell, (Zj, T, M, L,) firmly twisted of iron; as though it were a rope of iron strongly twisted. (L.) ― -b2- مَسَدٌ مُغَارٌ (tropical:) A back compact like a rope strongly twisted. (M, L.) ― -b3- مَسَدٌ An iron axis of a pulley. (M, L, K.)

مِسَادٌ
مِسَادٌ ذ , a dial. form of مِسْأَبٌ; (S, L, K;) i. e., A skin for clarified butter: and one for honey: (S, M, L:) a black skin for wine &c. (AA, L.)

سَاقٌ مَسْدَآءُ
سَاقٌ مَسْدَآءُ ذ (tropical:) An even, and a goodly, or beautiful, shank. (M, L.)

مَمْسُودٌ
مَمْسُودٌ ذ (tropical:) A man of well-turned, compact, and slender, make; syn. مَجْدُولُ الخَلْقِ; (S, L, K;) i. e., light of flesh; or tall and slender; or of goodly stature; syn. مَمْشُوقٌ; as though twisted; (TA:) a belly soft, of small dimensions, even, and having in it no ugliness. (M, L.) مَمْسُودَةٌ, applied to a damsel; (S, K;) the same as the masc. applied to a man; (L, K;) slender; or light of flesh; or tall and slender; or of goodly stature: (L, M:) and, applied to a woman, compact in make; of well-knit frame. (L.)

##### Türkçe

**مَسَدَ**
1 **مَسَدَ** ذ , muzâri‘ **مَسُدَ** , (S, M, L,) mastar ismi **مَسْدٌ**, (S, M, L, K,) O, bir ipi büktü: (M, L, K:) yahut onu iyi büktü. (ISk, S, L.) ― -b2- **مَسَدَ**, muzâri‘ **مَسُدَ** , (M, L,) mastar ismi **مَسْدٌ**, (S, M, L, K,) O, bir yolculuğu zahmetle, yahut gayretle sürdürdü; yahut yolculuğa tutundu, yahut yolculuğu devam ettirdi; eş anlamlısı **أَدْأَبَ السَّيْرَ**, (S, M, L, K,) geceleyin: (S, M, L:) yahut gece olsun gündüz olsun sürekli yolculuk etti: (M, L:) çünkü böyle yolculuk etmek bir hayvanı zayıf, yahut sıska yapar. (Lth, L.) ― -b3- **مَسَدَ**, muzâri‘ **مَسُدَ** , [mastar ismi **مَسْدٌ**,] (mecaz:) O (baklagil ot, A, yahut sürekli yolculuk, Lth) bir hayvanı zayıf, sıska, eti hafif, ince, yahut karınca sıska yaptı. (Lth, A, L.) El-‘Abdee, bir dişi deveyi tasvir ederek ve onu bir yaban öküzüne benzeterek der ki,
يَمْسُدُهُ القَفْرُ وَلَيْلٌ سَدِى
Çıplak ve susuz çöl onu zayıf kılar, vb., ve çiyli gece. (L.) ― -b4- **مُسِدَ**, mastar ismi **مَسْدٌ**, (mecaz:) O (karın) yumuşak oldu, yahut yumuşaklaştı; küçük ölçülü, düzgün, ve hiçbir çirkinliği olmaksızın. (M, L.) ― -b5- Ru-beh’in şu ifadesi,
يَمْسُدُ أَعْلَى لَحْمِهِ وَيَأْرِمُهُ
(mecaz:) O (develerin sütü) onun etinin üst kısımlarını kuvvetlendirir, (bir çobana işaret ederek, bir eşeğe değil; J’nin dediği gibi, IB, L,) ve onu sağlam kılar, demektir. (L.) ― -b6- **حَسَنَةُ المَسْدِ**, bir kıza uygulanırsa, (mecaz:) **مَمْسُودَةٌ** ile aynı (i. q.), bkz. (S, L.)

**مَسَدٌ**
**مَسَدٌ** ذ Hurma ağacının dallarının köklerinde yetişen lifler; eş anlamlısı **لِيفٌ**: (S, A, L:) **حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ** dersin: o liflerden bir ip, yahut yular: (S, A:) ayrıca **مَسَدٌ** tek başına da o liflerden bir ip demektir: (S, M, L, K:) yahut [**مُقْل** denilen hurma türünün] onlardan: (Zj, L, K:) yahut hurma ağacının yapraklarından: yahut devenin yumuşak kılından: (S, M, L: [**زَاهِقٌ** maddesinde bir örneğe bak:]) yahut başka kıldan: yahut yünden: yahut derilerden: (M, L:) yahut deve derilerinden: (S, L:) yahut bitkilerden: yahut bir ağacın kabuğundan: (L:) yahut herhangi bir şeyden: (M, L, K:) yahut yukarıda zikredilen malzemelerin herhangi birinden, sıkıca bükülmüş, örülmüş bir ip: (M, L, K,) (M, L:) bir ipe uygulanınca, **مَمْسُودٌ** yerinedir; ve bu bakımdan **نَفْضٌ** gibidir; **ما نُفِضَ** manasında: (L:) çoğulu **أَمْسَادٌ** ve **مِسَادٌ**. (M, L, K.) Kur’ân’da, cxi., son âyetteki **حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ**’in, boynuna takılacak olan kadınla onun cehenneme sürükleneceği, uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincir demek olduğu söylenir, (Zj, T, M, L,) demirden sıkıca bükülmüş; sanki demirden kuvvetle bükülmüş bir ip gibi. (L.) ― -b2- **مَسَدٌ مُغَارٌ** (mecaz:) Kuvvetle bükülmüş bir ip gibi sıkı bir sırt. (M, L.) ― -b3- **مَسَدٌ** Bir makaranın demir mili. (M, L, K.)

**مِسَادٌ**
**مِسَادٌ** ذ , **مِسْأَبٌ**’un bir lehçe şekli; (S, L, K;) yani, sade yağ için bir tulum: ve bal için bir tulum: (S, M, L:) şarap vb. için siyah bir tulum. (AA, L.)

**سَاقٌ مَسْدَآءُ**
**سَاقٌ مَسْدَآءُ** ذ (mecaz:) Düzgün ve gösterişli, yahut güzel bir incik. (M, L.)

**مَمْسُودٌ**
**مَمْسُودٌ** ذ (mecaz:) Yapısı iyi biçimlenmiş, derli toplu ve ince yapılı bir adam; eş anlamlısı **مَجْدُولُ الخَلْقِ**; (S, L, K;) yani, eti hafif; yahut uzun ve ince; yahut gösterişli boylu; eş anlamlısı **مَمْشُوقٌ**; sanki bükülmüş gibi; (TA:) bir karın: yumuşak, küçük ölçülü, düzgün, ve içinde hiçbir çirkinlik bulunmayan. (M, L.) **مَمْسُودَةٌ**, bir kıza uygulanırsa; (S, K;) erkeğe uygulanmış müzekkeriyle aynı; (L, K;) ince; yahut eti hafif; yahut uzun ve ince; yahut gösterişli boylu: (L, M:) ve bir kadına uygulanınca, yapısı derli toplu; çerçevesi iyi örülmüş. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَسَدَ
مَسَدَ U ( n. ac. مَسْد 1 ),
a.  Twisted, plaited ( rope ).

b.  Hastened, journeyed on.

c.  Rendered lean.

مَسَّدَ
مَسَّدَ II
a.  [ acc. or 'Ala ] [ coll. ], Rubbed, kneaded the limbs of, shampooed.

مَسْد
مَسْد 1 ,
a.  Graceful girl.

مَسَد
مَسَد 4 , ( pl. مِسَاْد 23 ,  أَمْسَاْد 38 ),
a.  Fibres.

b.  Plaited rope.

c.  Iron axis ( of a pulley ).

مِسَاْد
مِسَاْد 23 ,
a.  Skin.

b.  Temperament, constitution.

مَسْدَآءُ
مَسْدَآءُ 42 ,
a.  Goodly.

مَسڤدَ
N. P. مَسڤدَ I ,
a.  Compact, well-knit.

b.  Smooth.

مَسَّدَ
N. Ac. مَسَّدَ II ,
a.  [ coll. ], Shampooing.

##### Türkçe

مَسَدَ
مَسَدَ U ( n. ac. **مَسْد** 1 ),
a. Bükülmüş, örülmüş (ip).

b. Acele etti, yol aldı.

c. Zayıf kıldı.

مَسَّدَ
مَسَّدَ II
a. [ acc. veya 'Ala ] [ coll. ], uzuvlarını ovdu, yoğurdu; masaj yaptı.

مَسْد
**مَسْد** 1 ,
a. Zarif kız.

مَسَد
**مَسَد** 4 , ( pl. **مِسَاْد** 23 , **أَمْسَاْد** 38 ),
a. Lifler.

b. Örülmüş ip.

c. Demir mil (bir makaranın).

مِسَاْد
**مِسَاْد** 23 ,
a. Deri.

b. Mizaç, tabiat, büny e.

مَسْدَآءُ
**مَسْدَآءُ** 42 ,
a. Güzel, iyi görünümlü.

مَسڤدَ
N. P. **مَسڤدَ** I ,
a. Sıkı, iyi örülmüş.

b. Pürüzsüz.

مَسَّدَ
N. Ac. **مَسَّدَ** II ,
a. [ coll. ], masaj yapma.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مسد
مَسَدَ - يَمْسُدُ - مَسَد

مَسَدَ - يَمْسُدُ + الكائن + ليفاً أو شيئاً: يفتله ويضفره بشدة حتى يقوى
مَسَد: على وزن " فَعَل " اسم فعل " مَسَدَ - يَمْسُدُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء المفتول المضفور
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقوية وزيادة التماسك وخاصة بالنسج أو بالبرم وفتل وغزل الحبل أو الخيط لتقويته وشده"، وهي:
بَرَمَ - يَبْرِمُ (بَرَمَ - يَبْرُمُ)، مَسَدَ - يَمْسُدُ، فَتَلَ- يَفْتِلُ، جَدَلَ - يَجْدُلُ (جَدَلَ - يَجْدِلُ)، حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ)، غَزَل - يَغْزِلُ
مسد
 	﴿في جيدها حبل من مسد(5)﴾ المسد
مختار الصحاح
● [مسد] م س د: المَسَدُ اللِّيف يُقال حبل من مسد والمسَدُ أيضا حبل من ليف أو خوص وقد يكون من جلود الإبل أو أوبارها و مَسَدَ الحبل أجاد فتْلَهُ من باب نصر
معجم الفرائد القرآنية:
م س د
"مَسَدٍ" في قوله تعالى :" فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ " (5) المسد .
المسد: الليف، وقيل ليف يتخذ من النخل، فيمسد أي يفتل، وقيل المسد الحبل من أي شيء اتخذ .
الراغب
مسد
- المسد: ليف يتخذ من جريد النخل، أي: من غصنه فيمسد، أي: يفتل. قال تعالى: }حبل من مسد{ [المسد/5]، وامرأة ممسودة: مطوية الخلق كالحبل الممسود.
ملخص اللسان:
1.    المسَدُ، بالتحريك: اللِّيف. : المَسَدُ حبل من ليفٍ أَو  خُوص أَو شعر أَو وبَر أَو صوف أَو جلود الإِبل أَو جلود أَو من أَيّ شيء  كان؛ وقيل: هو الحبل  المضفور المحكم الفتل من جميع ذلك
2.     حبل من مَسَدٍ؛ أَي حبل  مُسِدَ أَيَّ مَسْدٍ أَي فُتِل فلُوي أَي أَنها تسلك في النار أَي في  سلسلةِ مَمْسُودٍ.
3.     المَسْدُ مصدر مَسَدَ الحبل يَمْسُدُه مَسْداً، بالسكون، إِذا أَجاد فتله، ومَسَدَ الحبلَ يَمْسُدُه مَسْداً: فتله
4.     وجارية مَمْسُودةٌ: مَطْويّةٌ  مَمْشوقةٌ. وامرأَة مَمْسُودةُ الخَلْق إِذا كانت مُلتفّة الخَلْق ليس في  خلْقها اضطراب
5.    فلان أَحسَنُ  مِسَادَ شِعْرً من فلان؛ يريد أَحْسَنَ قِوامَ شعر من فلان؛ وقول رؤبة:  يَمْسُدُ أَعْلى لَحْمِه ويَأْرِمُهْ
لسان العرب
● - مسد: المسَدُ، بالتحريك: اللِّيف. ابن سيده: المَسَدُ حبل من ليفٍ أَو  خُوص أَو شعر أَو وبَر أَو صوف أَو جلود الإِبل أَو جلود أَو من أَيّ شيء  كان؛ وأَنشد:  يا مَسَدَ الخوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي،  إِنْ تَكُ لَدْناً لَيِّناً، فإِني  ما شِئْتَ مِن أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ  قال: وقد يكون من جلود الإِبل أَو من أَوبارِها؛ وأَنشد الأَصمعي لعمارة  بن طارق وقال أَبو عبيد: هو لعقبة الهُجَيْمِي:  فاعْجَلْ بِغَرْبٍ مِثْلِ غَرْبِ طارِقِ،  ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيانِقِ،  ليس بأَنْيابٍ ولا حَقائِقِ  يقول: اعْجَلْ بدَلْوٍ مثلِ دلْو طارِقٍ ومَسَدٍ فُتِلَ من أَيانق،  وأَيانِقُ: جمع أَيْنُق وأَينق جمع ناقة، والأَنْيابُ جمع ناب، وهي  الهَرِمةُ، والحقائق جمع حِقَّة، وهي التي دخلت في السنة الرابعة وليس جلدها  بالقويّ؛ يريد ليس جلدها من الصغير ولا الكبير بل هو من جلد ثنية أَو رَباعِية  أَو سَديس أَو بازِل؛ وخص به أَبو عبيد الحبل من الليف، وقيل: هو الحبل  المضفور المحكم الفتل من جميع ذلك. وقال الزجاج في قوله عز وجل: في جيدها  حبل من مسد؛ جاء في التفسير أَنها سلسلة طولها سبعون ذراعاً يسلك بها في  النار، والجمع أَمساد ومِسادٌ؛ وفي التهذيب: هي السلسلة التي ذكرها  الله، عز وجل، في كتابه فقال: ذرعها سبعون ذراعاً؛ يعني، جل اسمه، أَنْ  امرأَة أَبي لهب تسْلك في سلسلة طولها سبعون ذراعاً. حبل من مَسَدٍ؛ أَي حبل  مُسِدَ أَيَّ مَسْدٍ أَي فُتِل فلُوي أَي أَنها تسلك في النار أَي في  سلسلةِ مَمْسُودٍ. الزجاج: المسد في اللغة الحبل إِذا كان من ليف المُقْل وقد  يقال لغيره. وقال ابن السكيت: المَسْدُ مصدر مَسَدَ الحبل يَمْسُدُه  مَسْداً، بالسكون، إِذا أَجاد فتله، وقيل: حبل مَسَدٌ أَي ممسود قد مُسِدَ  أَي أُجِيدَ فَتْلُهُ مَسْداً، فالمَسْدُ المصدر، والمَسَدُ بمنزلة  المَمْسُود كما تقول نفَضْت الشجر نَفْضاً، وما نُفض فهو نَفَضٌ، ودل قوله عز  وجل: حبل من مَسَدٍ، أَن السلسة التي ذكرها الله فُتِلت من الحديد فتلاً  محكماً، كأَنه قيل في جيدِها حبل حديد قد لُوي لَيّاً شديداً؛ وقوله  أَنشده ابن الأَعرابي:  أُقَرِّبُها لِثَرْوةِ أَعْوَجِيٍّ  سَرَنداةً، لها مَسَدٌ مُغارُ  فسره فقال: أَي لها ظهر مُدْمَج كالمَسَد المُغار أَي الشديد الفتل.  ومَسَدَ الحبلَ يَمْسُدُه مَسْداً: فتله. وجارية مَمْسُودةٌ: مَطْويّةٌ  مَمْشوقةٌ. وامرأَة مَمْسُودةُ الخَلْق إِذا كانت مُلتفّة الخَلْق ليس في  خلْقها اضطراب. ورجل مَمْسُود إِذا كان مَجْدُولَ الخَلْق. وجارية ممسودة  إِذا كانت حَسَنة طَيّ الخلق. وجارية حسَنةُ المَسْد والعَصْب والجَدْل  والأَرْم، وهي ممسودة ومعصوبة ومجدولة ومأْرومة، وبَطْن ممسود: لَيِّن لطيفٌ  مُسْتَوٍ لا قُبْح فيه؛ وقد مُسِدَ مسْْداً. وساقٌ مَسْداءُ: مستوية  حسنة. والمَسَدُ: المِحْوَرُ إِذا كان من حديد. وفي الحديث: حَرَّمْتُ  شَجَرَ المدينةِ إلا مَسَدَ مَحالة؛ المسَد: الحبل الممسود أَي المفتول من  نبات أَو لِحاء شجرة  (* قوله «أو لحاء شجرة» كذا بالأصل والذي في نسخة من  النهاية يظن بها الصحة لحاء شجر ونحوه)؛ وقيل: المَسَدُ مِرْوَدُ  البَكَرَةِ الذي تدور عليه. وفي الحديث: أَنه أَذنَ في قطْع المَسَدِ  والقائِمتيْن. وفي حديث جابر: أَنه كادَ  (* قوله «أنه كاد إلخ» في نسخة النهاية التي  بيدنا ان كان ليمنع بحذف الضمير وبنون بدل الدال، وعليها فاللام لام  الجحود والفعل بعدها منصوب). رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، لَيَمْنَعُ  أَنْ يُقْطَعَ المَسَدُ. والمسَدُ: الليف أَيضاً، وبه فسر قوله تعالى: في  جيدها حبل من مسد، في قوله. ومَسَدَ يَمْسُد مَسْداً: أَدْأَب السير في  الليل؛ وأَنشد:  يُكابِدِ الليلَ عليها مَسْدَا  والمَسْدُ: إِدْآبُ السير في الليل؛ وقيل: هو السير الدائمُ، ليلاً كان  أَو نهاراً؛ وقول العبدي يذكر ناقة شبهها بثور وحشي:  كأَنها أَسْفَعُ ذُو جُدَّةٍ،  يَمْسُدُه القَفْرُ وليلٌ سَدِي  كأَنما يَنْظُرُ في بُرْقُعٍ،  مِنْ تَحْتِ رَوْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ  قوله: يَمْسُدُه يعني الثور أَي يَطْوِيهِ ليل. سَدِيٌّ أَي نَدِيٌّ ولا  يزال البقل في تمام ما سقط النَّدى عليه؛ أَراد أَنه يأْكل البقل فيجزئه  عن الماء فيطويه عن ذلك، وشبه السُّفعة التي في وجه الثور ببرقع. وجعل  الليث الدَّأَبَ مَسْداً لأَنه يَمْسُد خلق من يَدْأَبُ فَيطْوِيه  ويُضَمِّرُه.  والمِسادُ: على فِعالٍ: لغة في المِسابِ، وهو نِحْي السَّمْن وسِقاء  العَسل؛ ومنه قول أَبي ذؤَيب:  غَدَا في خافةٍ معه مِسادٌ  فأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ  والخافة: خَرِيطَةٌ يتقلدها المُشْتارُ ليجعل فيها العسل. قال أَبو  عمرو: المساد، غير مهموز، الزِّقُّ الأَسود. وفي النوادر: فلان أَحسَنُ  مِسَادَ شِعْرً من فلان؛ يريد أَحْسَنَ قِوامَ شعر من فلان؛ وقول رؤبة:  يَمْسُدُ أَعْلى لَحْمِه ويَأْرِمُهْ،  جادَتْ بِمَطْحُونٍ لها لا تَأْجِمُهْ،  تَطْبُخُه ضُروُعُها وتَأْدِمُهْ  يصف راعياً جادت له الإِبل باللبَن، وهو الذي طبخته ضروعها؛ وقوله  بمطحون أَي بلبَن لا يَحْتاج إِلى طحن كما يُحتاج إِلى ذلك في الحب،  والضُّروُع هي التي طبخته، وقوله لا تَأْجِمُه أَي لا تَكرهه، وتأْدِمُه: تخلطه  بأُدْم، وأَراد بالأُدم ما فيه من الدّسَم؛ وقوله يمسد أَعلى لحمه أَي  اللبن يَشُدُّ لَحْمَه ويقوّيه؛ يقول: إِن البقل يقوّي ظهر هذا الحِمار  ويشدّه؛ قال ابن بري: وليس يصف حماراً كما زعم الجوهري فإِنه قال: إِن البقل  يقوّي ظهر هذا الحمار ويشدّه.
مقاييس اللغة:
(مسد) الميم والسين والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَدْل شَيءٍ وطَيِّه. فالمَسَد: لِيفٌ يُتَّخذ من جريد النَّخل. والمَسَدُ: حبلٌ يتَّخذ من أوبار الإبل. قال:
* ومَسَدٍ أُمِرَّ من أياَنِقِ([14]) *
وامرأةٌ ممسودةٌ: مجدولة الخَلْق، كالحبل الممسود، غير مسترخية. وعبارةُ بعضهم في أصله أنَّه الفَتْل. والمَسَد: اللِّيف، لأنَّ من شأنه أن يفتَلَ للحَبْل.
القاموس المحيط:
المَسْدُ الفَتْلُ، وإِدْآبُ السَّيْرِ، ومحرَّكةً المِحْوَرُ من الحديدِ، وحَبْلٌ من لِيفٍ أو لِيفِ المُقْلِ، أو من أيِّ شيءٍ كان، أو المَضْفُورُ المُحْكَمُ الفَتْلِ، ج مِسادٌ وأمْسادٌ. ورجلٌ مَمْسودٌ مَجْدولُ الخَلْقِ، وهي بهاءٍ. والمِسادُ ككِتابٍ المِسْأَبُ. وهو أحسنُ مِسادَ شِعْرٍ مِنكَ أحسنُ قِوامَ شِعْرٍ.
تاج العروس:
م س د
المَسْدُ : الفَتْلُ مَسَدَ الحَبْلَ يَمْسُدُه مَسْداً : فَتَله وقال ابنُ السِّكِّيت : مَسَدَه مَسْداً : أَجَادَ فَتْلَه . المَسْدُ إِذْآبُ السَّيْرِ في اللَّيْلِ وأَنشد الليثُ :
" يُكابِدُ اللَّيْلَ عَلَيْهَا مَسْدَا وقيل هو السَّيْرُ الدّائِمُ لَيْلاً كان أَو نَهَاراً قال العَبْدِيُّ يَذْكُر ناقَةً شَبَّهها بثورٍ وَحْشِيّ :
كَأَنَّهَا أَسْفَعُ ذُو جُدَّةٍ ... يَمْسُدُه القَفْزُ ولَيْلٌ سَدِي
كَأَنَّمَا يَنْظُرُ من بُرْقَعٍ ... مِنْ تَحْتِ رَوْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ قوله يَمْسُده أَي يَطْوِيه يَعِني الثَّوْرَ . لَيْلٌ سَدٍ أَي نَدٍ وجعل الليث الدَّأَبَ مَسْداً لأَنَّه يَمْسُد خَلْقَ مَنْ يَدْأَبُ فَيَطْوِيه ويُضَمِّره . المَسَدُ مُحَرَّكَةً : المِحْوَرُ يكون من الحَدِيدِ . المَسَدُ : اللِّيف وبه فُسِّر قوله تعالى " حَبْلٌ مِنْ مَسَد " في قوله . والمَسَدُ : حَبْلٌ مِن لِيف النَّخْل أَو لِيفِ المُقْلِ قاله الزجَّاج أَو من خُوصٍ أَو شَعْرٍ أَو وَبَرٍ أَو صُوفٍ أَو جُلُودِ الإِبل أَو مِن أَيِّ شَيْءٍ كانَ قاله ابنُ سِيدَه وأَنشد :
" يَا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ منِّي
" إِنْ تَكُ لَدْناً لَيِّناً فَإِنّي
" مَا شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ قَال : وقد يَكون مِن جُلُود الإِبل لا مِنْ أَوْبَارِها وأَنشدَ الأَصْمعيُّ لُعمَارَةَ بنِ طارِقٍ
" فَاعْجَلْ بِغَرْبٍ مِثْلِ غَرْبِ طَارِقِ
" ومَسَد أُمِرَّ مِنْ أَيَانِقِ
" لَيْسَ بأَنْيَابٍ وَلاَ حَقَائِقِ
يقول : أعْجَلْ بِدَلْوٍ مِثْلِ دَلْوِ طارِق ومَسَدٍ فُتِلَ مِن نُوقٍ ليستْ بِهَرِمَةٍ ولا حَقَائَقَ جمع حِقَّةٍ وهي التي دَخَلَتْ في الرابِعَةِ وليس جِلْدُها بالقَوِيّ يريد : ليس جِلْدُها من الصغيرِ ولا الكبيرِ . بل هو من جِلْدِ ثَنِيَّة أَو رَبَاعِية أَو سَدِيسٍ أَو بازِل وخصّ به أَبو عبيد الحَبْل من اللّيف أَو هو الحَبْل المَضْفُورُ المُحْكَمُ الفَتْلِ من جميعِ ذلك كما تقول نَفَضْتُ الشجرةَ نَفْضاً وما نُفِضَ فهو نَفَضٌ . وفي الحديث حَرَّمْتُ شَجَرَ المَدينةِ إِلاَّ مَسَدَ مَحَالَةٍ المَسَدُ : الحَبْلُ المَفْتُول من نَبَاتٍ أَو لِحَاءِ شَجَرٍ وقال الزَّجَّاجُ في قوله عزَّ وجَلَّ " فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسْدٍ جاءَ في التفسير أَنَّهَا سِلْسِلَة طُولُها سَبْعُونَ ذِرَاعاً يُسْلَك بها في النَّارِ مِسَادٌ بالكسر وأَمْسَادٌ . وفي التهذيب : هي السِّلْسِلَة التي ذكرها اللهُ عَزَّ وجلَّ في كِتابه فقال " ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِرَاعاً " وحَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ أَي حَبْلٌ مُسِدَ أَيَّ مَسْدٍ أَيْ فُتِلَ فَلُوِيَ أَي أَنَّها تُسْلَك في النارِ أَي في سِلْسِلَة مَمْسودةٍ وفُتلتْ من الحديد فَتْلاً مُحْكَماً كأَنّه قيل : في جِيدِهَا حَبْلُ حَدِيدٍ قد لُوِيَ لَيًّا شديداً . من المَجاز : رَجُلٌ مَمْسُودٌ إِذا كان مَجْدُول الخَلْقِ أَي مَمْشُوقاً كأَّنَّه جُدِلَ أَي فُتِل وهي بهاءٍ يقال : جَارِيَةٌ مَمْسُودَةٌ : مَطْوِيّة مَمشوقَةٌ وامرأَةٌ مَمْسودةُ الخَلْقِ إِذا كانَتْ مُلْتَفَّةَ الخَلْقِ ليس في خَلْقِها اضْطِرَابٌ وجارِيَةٌ حَسَنَةُ المَسْدِ والعَصَبِ والجَدْلِ والأَرْمِ وهي مَمْسُودة ومَعْصوبة ومَجْدُولة ومَأْرُومة . والمِسَادُ ككِتَابٍ لغة في المِسْأَب كمِنْبَرٍ وهو نِحْيُ السَّمْن وسِقَاءُ العَسَلِ ومنه قولُ أَبي ذُؤَيب :
غَدَا فِي خَافَةٍ مَعَهُ مِسَادٌ ... فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِقِ قال أَبو عمرٍو : المِسَادُ غَيْرُ مَهْوزٍ : الزِّقُّ الأَسْوَد . في النوادِر : و أَحْسَنُ مِسَادَ شِعْرٍ مِنْكَ . يُرِيد : أَحْسَنُ قِوَامَ شِعْرٍ . ومما يستدرك عليه : المَسَدُ المُغَارُ : الشَّدِيدُ الفَتْلِ . وبَطْنٌ مَمْسُودٌ : لَيِّنٌ لَطيفٌ مُسْتَوٍ لا قُبحَ فيه . وساقٌ مَسْدَاءُ : مُستَوِيَةٌ حَسَنَةٌ . والمَسَد : مِرْوَدُ البَكَرَةِ الذي تَدُور عليه . ومَسَدَه المِضْمارُ : طَوَاه وأَضْمَرَه . والمَسِيد كأَمِيرٍ لغةٌ في المَسْجِد في لُغَة مِصْر وفي لغة الغَرْبِ هو الكِتَاب أَشار له شيخنا في س ج د . وفي قول رؤبة :
" يَمْسُدُ أَعْلَى لَحْمِه ويَأْرِمُهْ أَي اللَّبن يَشُدُّ لَحْمَه ويُقَوِّيه يقول : البَقْلُ يُقَوِّي ظَهْرَ هذا الحِمَارِ ويَشُدُّه

##### Türkçe

**مسد**
**مَسَدَ - يَمْسُدُ - مَسَد**

**مَسَدَ - يَمْسُدُ** + varlık + lif veya bir şey: onu şiddetle büker ve örer; ta ki kuvvetlensin.
**مَسَد**: “**فَعَل**” vezninde, “**مَسَدَ - يَمْسُدُ**” fiilinin isim-fiilidir; o da mef‘ûl manasında (da)dır: bükülmüş, örülmüş şey.
Lafız, “(özellikle dokuma ile yahut bükme ile; ipi veya sicimi kuvvetlendirmek ve sıkmak için bükme, dolama ve eğirme yoluyla) güçlendirme ve tutarlılığı artırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَرَمَ - يَبْرِمُ** (**بَرَمَ - يَبْرُمُ**), **مَسَدَ - يَمْسُدُ**, **فَتَلَ- يَفْتِلُ**, **جَدَلَ - يَجْدُلُ** (**جَدَلَ - يَجْدِلُ**), **حَبَكَ - يَحْبِكُ** (**حَبَكَ - يَحْبُكُ**), **غَزَل - يَغْزِلُ**

**مسد**
 	﴿**في جيدها حبل من مسد(5)**﴾ **المسد**

مختار الصحاح
● [**مسد**] م س د: **المَسَدُ** (harekeli): liftir. “**حبل من مسد**” denir. **المسَدُ** ayrıca liften veya hurma yaprağı şeridinden bir iptir; deve derilerinden veya yünlerinden de olabilir. Ve **مَسَدَ الحبل**: onun bükmesini güzel yaptı; **نصر** babındandır.

معجم الفرائد القرآنية:
م س د
“**مَسَدٍ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ**” (5) **المسد**.
**المسد**: liftir; “hurma ağacından yapılan lif” denildi; böylece **يمسد** yani büker. Ve “**المسد** her hangi bir şeyden yapılmış iptir” denildi.

الراغب
**مسد**
- **المسد**: hurma dalının (yani dalından) yapılan liftir; böylece **يمسد** yani büker. Yüce Allah dedi ki: ﴿**حبل من مسد**﴾ [**المسد/5**]. Ve **امرأة ممسودة**: bükülmüş yaratılışlıdır; **الحبل الممسود** gibi.

ملخص اللسان:
1. **المسَدُ** (harekeli): liftir. : **المَسَدُ** liften yahut hurma yaprağı şeridinden yahut kıldan yahut yünden yahut yapağıdan yahut deve derilerinden yahut derilerden yahut her ne şeyden olursa olsun (yapılmış) bir iptir; “bütün bunlardan sıkı bükümlü, sağlam örülmüş iptir” denildi.
2. **حبل من مَسَدٍ**; yani “**مُسِدَ** herhangi bir **مَسْدٍ** ile” yani büküldü, dolandı; yani o ateşte sokulur; yani **مَمْسُودٍ** bir zincirde.
3. **المَسْدُ**: **مَسَدَ الحبل يَمْسُدُه مَسْداً**’nın masdarıdır; sükûn ile; bükmesini güzel yaptığı zaman. Ve **مَسَدَ الحبلَ يَمْسُدُه مَسْداً**: onu büktü.
4. Ve **جارية مَمْسُودةٌ**: bükülmüş, uzun boylu (ince yapılı). Ve **امرأَة مَمْسُودةُ الخَلْق**: yaratılışı sarılı (toplu) olduğu zaman; yaratılışında düzensizlik yoktur.
5. “Falanca, falancadan daha güzel **مِسَادَ شِعْرً** (yapar)”; yani falancadan daha güzel saç kıvamı (vardır) demek ister. Ve Rü’be’nin sözü:
يَمْسُدُ أَعْلى لَحْمِه ويَأْرِمُهْ

لسان العرب
● - **مسد**: **المسَدُ** (harekeli): liftir. İbn Sîdeh: **المَسَدُ** liften yahut hurma yaprağı şeridinden yahut kıldan yahut yünden yahut yapağıdan yahut deve derilerinden yahut derilerden yahut her ne şeyden olursa olsun (yapılmış) bir iptir; ve şu beyit okunmuştur:
يا مَسَدَ الخوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي،
إِنْ تَكُ لَدْناً لَيِّناً، فإِني
ما شِئْتَ مِن أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ
Dedi ki: deve derilerinden yahut yünlerinden de olabilir. Ve el-Asma‘î, ‘Umâre b. Târik’ten okudu; Ebû ‘Ubeyd dedi ki: o, ‘Ukbe el-Huceymî’nindir:
فاعْجَلْ بِغَرْبٍ مِثْلِ غَرْبِ طارِقِ،
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيانِقِ،
ليس بأَنْيابٍ ولا حَقائِقِ
Der ki: Târik’in kovası gibi bir kova ile ve **أَيانِق**’ten bükülmüş bir **مَسَد** ile acele et. **أَيانِقُ**: **أَيْنُق**’un cem‘idir; **أَينق** da **ناقة**’nın cem‘idir. **الأَنْيابُ**: **ناب**’ın cem‘idir; o, yaşlıdır. **الحقائق**: **حِقَّة**’nın cem‘idir; o, dördüncü yıla girmiş olandır ve derisi kuvvetli değildir. Küçüğün de büyüğün de derisi değildir; bilakis iki yaşını doldurmuş yahut dört yaşlı yahut altı yaşlı yahut yaşını doldurmuş (devenin) derisindendir demek ister. Ebû ‘Ubeyd bunu liften ip için tahsis etti; “bütün bunlardan sıkı bükümlü, sağlam örülmüş iptir” denildi. Zecâc, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında dedi: **في جيدها حبل من مسد**; tefsirde geldi ki o, uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincirdir; onunla ateşe sokulur. Cem‘i **أَمساد** ve **مِسادٌ**’dur. **التهذيب**’de: o, Allah’ın, Aziz ve Celîl, kitabında zikrettiği zincirdir; şöyle dedi: **ذرعها سبعون ذراعاً**; yani, adı yüce olan, Ebû Leheb’in karısının uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincire sokulacağını (kasteder). **حبل من مَسَدٍ**; yani “herhangi bir **مَسْدٍ** ile **مُسِدَ** edilmiş ip” yani büküldü, dolandı; yani o ateşte sokulur; yani **مَمْسُودٍ** bir zincirde. Zecâc: dilde **المسد**, **المُقْل** lifinden olduğu zaman iptir; başkası için de söylenebilir. İbn es-Sikkît dedi ki: **المَسْدُ**, **مَسَدَ الحبل يَمْسُدُه مَسْداً**’nın masdarıdır; sükûn ile; bükmesini güzel yaptığı zaman. Ve “**حبل مَسَدٌ**” denildi; yani **ممسود**: **مُسِدَ** edildi, yani bükmesi güzel yapıldı, **مَسْداً**. Böylece **المَسْدُ** masdardır; **المَسَدُ** ise **المَمْسُود** menzilesindedir; “ağacı **نفَضْت** ettim **نَفْضاً**; silkelenen şey **نَفَضٌ**’dur” dediğin gibi. Aziz ve Celîl olanın şu sözü: **حبل من مَسَدٍ**, Allah’ın zikrettiği zincirin demirden sağlam bir bükümle büküldüğüne delalet etti; sanki “onun boynunda şiddetli bir dolama ile dolanmış demir bir ip” denildi. İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu şu söz:
أُقَرِّبُها لِثَرْوةِ أَعْوَجِيٍّ
سَرَنداةً، لها مَسَدٌ مُغارُ
Onu şöyle açıkladı: yani onun, şiddetli bükümlü **المَسَد المُغار** gibi derli toplu bir sırtı vardır; yani şiddetli bükümlü. Ve **مَسَدَ الحبلَ يَمْسُدُه مَسْداً**: onu büktü. Ve **جارية مَمْسُودةٌ**: bükülmüş, uzun boylu (ince yapılı). Ve **امرأَة مَمْسُودةُ الخَلْق**: yaratılışı sarılı (toplu) olduğu zaman; yaratılışında düzensizlik yoktur. Ve **رجل مَمْسُود**: yaratılışı örülmüş (sıkı yapılı) olduğu zaman. Ve **جارية ممسودة**: yaratılış bükümü güzel olduğu zaman. Ve **جارية حسَنةُ المَسْد والعَصْب والجَدْل والأَرْم**; o, **ممسودة** ve **معصوبة** ve **مجدولة** ve **مأْرومة**’dur. Ve **بَطْن ممسود**: yumuşak, latif, düzgün; onda çirkinlik yoktur; ve **مُسِدَ** **مسْْداً** edilmiştir. Ve **ساقٌ مَسْداءُ**: düzgün, güzel. Ve **المَسَدُ**: demirden olduğu zaman **المِحْوَر**’dur. Hadiste: “Medine’nin ağacını haram kıldım; ancak **مَسَدَ مَحالة** hariç.” **المسَد**: bitkiden yahut bir ağacın kabuğundan **ممسود** yani bükülmüş iptir; “yahut bir ağacın kabuğu” sözü: asılda böyle; **النهاية**’nin bir nüshasında doğruluğu zannedilen şekli “ağaç kabuğu ve benzeri”dir. Ve “**المَسَدُ**: üzerinde döndüğü **البَكَرَة**’nin **مِرْوَد**’udur” denildi. Hadiste: **المَسَدِ** ve iki direğin kesilmesine izin verdiği (geldi). Câbir hadîsinde: neredeyse… (geldi). Allah’ın Resûlü, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **المَسَدُ**’un kesilmesini elbette yasaklayacaktı. Ve **المسَدُ**: ayrıca liftir; onunla Yüce Allah’ın şu sözü tefsir edildi: **في جيدها حبل من مسد**. Ve **مَسَدَ يَمْسُد مَسْداً**: gece yürüyüşünü sürdürdü; ve şu beyit okunmuştur:
يُكابِدِ الليلَ عليها مَسْدَا
Ve **المَسْدُ**: gece yürüyüşünü sürdürmedir; “gece olsun gündüz olsun sürekli yürüyüştür” denildi. ‘Abdî’nin, bir yaban öküzüne benzettiği bir deveyi anarak sözü:
كأَنها أَسْفَعُ ذُو جُدَّةٍ،
يَمْسُدُه القَفْرُ وليلٌ سَدِي
كأَنما يَنْظُرُ في بُرْقُعٍ،
مِنْ تَحْتِ رَوْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ
Onun sözü: **يَمْسُدُه**; yani öküzü; yani gece onu büküp toplar. **سَدِيٌّ**: yani **نَدِيٌّ**; ve çiğ üzerine düştüğü müddetçe ot tamlığında kalır. Onun suya ihtiyaç duymadan otu yemesini kastetti; böylece onu (sudan) büküp toplar. Ve öküzün yüzündeki **السُّفعة**’yı bir **برقع**’a benzetti. Leys, **الدَّأَب**’i **مَسْداً** kıldı; çünkü çalışıp didinenin yaratılışını **يمْسُد** eder; böylece onu büküp toplar ve zayıflatır.
Ve **المِسادُ**: **فِعال** üzere: **المِسابِ**’da bir dildir; o, yağ tulumu ve bal kırbasıdır. Ebû Züeyb’in sözü ondandır:
غَدَا في خافةٍ معه مِسادٌ
فأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
Ve **الخافة**: bal toplayanın boynuna astığı bir torbadır; içine bal koyar. Ebû ‘Amr dedi ki: **المساد**, hemzesiz, siyah tulumdur. **النوادر**’de: “Falanca, senden daha güzel **مِسَادَ شِعْرٍ** (yapar)”; yani “saç kıvamı daha güzeldir” demek ister. Ve Rü’be’nin sözü:
يَمْسُدُ أَعْلى لَحْمِه ويَأْرِمُهْ،
جادَتْ بِمَطْحُونٍ لها لا تَأْجِمُهْ،
تَطْبُخُه ضُروُعُها وتَأْدِمُهْ
Develerin ona süt vermesiyle cömert davrandığı bir çobanı vasfeder; o, memelerinin pişirdiği şeydir. Onun sözü **بمطحون**: yani, tanelerde ihtiyaç duyulduğu gibi öğütmeye ihtiyaç duymayan süt ile. **الضُّروُع** onu pişirenlerdir. Onun sözü **لا تَأْجِمُه**: yani onu kerih görmez. Ve **تأْدِمُه**: onu **أُدْم** ile karıştırır. **الأُدم** ile, içindeki yağlılığı kastetti. Onun sözü **يمسد أَعلى لحمه**: yani süt onun etini sıkar ve kuvvetlendirir. Der ki: ot, bu eşeğin sırtını kuvvetlendirir ve onu sıkar. İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin zannettiği gibi bir eşeği vasfetmiyor; çünkü o dedi ki: ot, bu eşeğin sırtını kuvvetlendirir ve onu sıkar.

مقاييس اللغة:
(**مسد**) **الميم** ve **السين** ve **الدال**: sahih bir asıldır; bir şeyin örülmesine ve bükülüp toplanmasına delalet eder. Böylece **المَسَد**: hurma dalından alınan liftir. Ve **المَسَدُ**: deve yünlerinden yapılan bir iptir. Dedi ki:
* ومَسَدٍ أُمِرَّ من أياَنِقِ([14]) *
Ve **امرأةٌ ممسودةٌ**: yaratılışı örülmüş (sıkı yapılı)dır; **الحبل الممسود** gibi; gevşek değildir. Bazılarının aslındaki ibaresi: onun aslının **الفَتْل** olduğudur. Ve **المَسَد**: liftir; çünkü onun işi, ip için bükülmektir.

القاموس المحيط:
**المَسْدُ**: bükmedir; ve yürüyüşü sürdürmedir. Ve harekeli olarak: demirden **المِحْوَر**’dur. Ve liften yahut **المُقْل** lifinden bir iptir; yahut her ne şeyden olursa olsun; yahut sağlam bükümlü örülmüş olandır. Cem‘i: **مِسادٌ** ve **أمْسادٌ**. Ve **رجلٌ مَمْسودٌ**: yaratılışı örülmüş (sıkı yapılı)dır; o (kadın) ise **بهاء** iledir. Ve **المِسادُ** “**ككِتابٍ**”: **المِسْأَب**’da bir dildir. “O, senden daha güzel **مِسادَ شِعْرٍ** (yapar)”: yani saç kıvamı daha güzeldir.

تاج العروس:
م س د
**المَسْدُ**: bükmedir. **مَسَدَ الحَبْلَ يَمْسُدُه مَسْداً**: onu büktü. İbn es-Sikkît dedi ki: **مَسَدَه مَسْداً**: bükmesini güzel yaptı. **المَسْدُ**: gece yürüyüşünü sürdürmedir. Leys şu beyiti okudu:
" يُكابِدُ اللَّيْلَ عَلَيْهَا مَسْدَا
Ve “gece olsun gündüz olsun sürekli yürüyüştür” denildi. ‘Abdî dedi; bir yaban öküzüne benzettiği bir deveyi anarak:
كَأَنَّهَا أَسْفَعُ ذُو جُدَّةٍ ... يَمْسُدُه القَفْزُ ولَيْلٌ سَدِي
كَأَنَّمَا يَنْظُرُ من بُرْقَعٍ ... مِنْ تَحْتِ رَوْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ
Onun sözü **يَمْسُده**: yani onu büküp toplar; yani öküzü. **لَيْلٌ سَدٍ**: yani **نَدٍ**. Leys, **الدَّأَب**’i **مَسْداً** kıldı; çünkü çalışıp didinenin yaratılışını **يَمْسُد** eder; böylece onu büküp toplar ve zayıflatır. **المَسَدُ** harekeli olarak: demirden olan **المِحْوَر**’dur. **المَسَدُ**: liftir; onunla şu söz tefsir edildi: “**حَبْلٌ مِنْ مَسَد**” bu sözde. Ve **المَسَدُ**: hurma lifinden yahut **المُقْل** lifinden bir iptir; Zecâc söyledi. Yahut hurma yaprağı şeridinden yahut kıldan yahut yünden yahut yapağıdan yahut deve derilerinden yahut her ne şeyden olursa olsun; İbn Sîdeh söyledi. Ve şu beyit okundu:
" يَا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ منِّي
" إِنْ تَكُ لَدْناً لَيِّناً فَإِنّي
" مَا شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ
Dedi ki: deve derilerinden olabilir; yünlerinden değil. El-Asma‘î, ‘Umâre b. Târik’ten okudu:
" فَاعْجَلْ بِغَرْبٍ مِثْلِ غَرْبِ طَارِقِ
" ومَسَد أُمِرَّ مِنْ أَيَانِقِ
" لَيْسَ بأَنْيَابٍ وَلاَ حَقَائِقِ
Der ki: Târik’in kovası gibi bir kova ile ve yaşlı olmayan develerden bükülmüş bir **مَسَد** ile acele et; ve **حَقَائِقَ**, **حِقَّة**’nın cem‘idir; o, dördüncü yıla girmiş olandır ve derisi kuvvetli değildir. Der ki: derisi küçüğün de büyüğün de derisi değildir; bilakis iki yaşını doldurmuş yahut dört yaşlı yahut altı yaşlı yahut yaşını doldurmuş (devenin) derisindendir. Ebû ‘Ubeyd bunu liften ip için tahsis etti; yahut o, bütün bunlardan sağlam bükümlü örülmüş iptir; “ağacı **نَفَضْتُ** ettim **نَفْضاً**; **نُفِضَ** edilen şey **نَفَضٌ**’dur” dediğin gibi. Hadiste: “Medine’nin ağacını haram kıldım; ancak **مَسَدَ مَحَالَةٍ** hariç.” **المَسَدُ**: bitkiden yahut bir ağacın kabuğundan bükülmüş iptir. Zecâc, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında dedi: “**فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسْدٍ**”; tefsirde geldi ki o, uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincirdir; onunla ateşe sokulur. **مِسَادٌ** (kesre ile) ve **أَمْسَادٌ**. **التهذيب**’de: o, Allah’ın, Aziz ve Celîl, kitabında zikrettiği zincirdir; şöyle dedi: “**ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِرَاعاً**”. Ve “**حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ**”: yani “herhangi bir **مَسْدٍ** ile **مُسِدَ** edilmiş ip” yani büküldü, dolandı; yani o ateşte sokulur; yani **مَمْسودةٍ** bir zincirde. Ve demirden sağlam bir bükümle bükülmüştür; sanki “onun boynunda şiddetli bir dolama ile dolanmış demir bir ip” denildi. Mecazdan: **رَجُلٌ مَمْسُودٌ**: yaratılışı örülmüş (sıkı yapılı) olduğu zaman; yani uzun boylu; sanki örülmüş yani bükülmüş gibidir. O (kadın) ise **بهاء** iledir. Denir: **جَارِيَةٌ مَمْسُودَةٌ**: bükülmüş, uzun boylu (ince yapılı). Ve **امرأَةٌ مَمْسودةُ الخَلْقِ**: yaratılışı sarılı (toplu) olduğu zaman; yaratılışında düzensizlik yoktur. Ve **جَارِيَةٌ حَسَنَةُ المَسْدِ والعَصَبِ والجَدْلِ والأَرْمِ**; o, **مَمْسُودة** ve **مَعْصوبة** ve **مَجْدُولة** ve **مَأْرُومة**’dur. Ve **المِسَادُ** “**ككِتَابٍ**”: **المِسْأَب**’da bir dildir; “**كمِنْبَرٍ**”; o, yağ tulumu ve bal kırbasıdır. Ebû Züeyb’in sözü ondandır:
غَدَا فِي خَافَةٍ مَعَهُ مِسَادٌ ... فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِقِ
Ebû ‘Amr dedi ki: **المِسَادُ** hemzesizdir: siyah tulumdur. **النوادِر**’de: “ve senden daha güzel **مِسَادَ شِعْرٍ**”; yani: “saç kıvamı daha güzeldir.” Ve kendisine ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **المَسَدُ المُغَارُ**: şiddetli bükümlü olandır. Ve **بَطْنٌ مَمْسُودٌ**: yumuşak, latif, düzgün; onda çirkinlik yoktur. Ve **ساقٌ مَسْدَاءُ**: düzgün, güzel. Ve **المَسَد**: üzerinde döndüğü **البَكَرَة**’nin **مِرْوَد**’udur. Ve **مَسَدَه المِضْمارُ**: onu büküp topladı ve zayıflattı. Ve **المَسِيد** “**كأَمِيرٍ**”: Mısır dilinde **المَسْجِد**’de bir dildir; ve Mağrib dilinde kitaptır; şeyhimiz buna **س ج د**’de işaret etti. Ve Rü’be’nin sözünde:
" يَمْسُدُ أَعْلَى لَحْمِه ويَأْرِمُهْ
Yani süt onun etini sıkar ve kuvvetlendirir. Der ki: ot, bu eşeğin sırtını kuvvetlendirir ve onu sıkar.
