# مسس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مسس

مسسته، بالكسر، أمسه مسا ومسيسا، كأمير، ومسيسي كخليفي، من حد علم، هذه اللغة الفصيحة، ومسستته، كنصرته، مسا، لغة، حكاه أبو عبيدة، وربما قيل: مسته، بحذف سين الأولى وإلقاء الحركة على الفاء كما قالوا: خفت، نقله سيبويه، وهو شاذ: أي لمسته بيدي. قال الراغب في ا لمفردات: المس كاللمس، ولكن المس يقال لطلب الشيء وإن لم يوجد، واللمس يقال فيما يكون معه إدراك بحاسة اللمس. قال الجوهري: ومنهم من لا يحول كسرة السين إلى الميم، بل يترك الميم على حالها مفتوحة، وهو مثل قوله تعالى:  فظلتم تفكهون  يكسر الظاء ويفتح، وأصله ظللتم، وهو من شواهد التخفيف، وأنشد الأخفش لابن مغراء.

  مسنا السماء فنلناها وطاء لهمحتى رأوا أحدا يهوي وثهلانا روي بالوجهين. ومن المجاز: المس: الجنون، كالألس واللمم، قال الله عز وجل:  كالذي يتخبطه الشيطان من المس  وقد مس به بالضم أي مبنيا للمفعول فهو ممسوس: به مس من الجنون، كأن الجن مسته، وقال أبو عمرو: المأسوس والممسوس والمألوس: كله المجنون. ومن المجاز: قوله تعالى:  ذوقوا مس سقر  أي أول ما ينالكم منها، قال الأخفش: جعل المس مذاقا، كما يقال: كيف وجدت طعم الضرب? وكقولك: وجد فلان مس الحمى، أي أول ما ناله منها. وفي اللسان: أي رسها وبدأها قبل أن تأخذه وتظهر. وبينهما رحم ماسة، أي قرابة قريبة، وكذلك مساسة، وهو مجاز. وقد مست بك رحم فلان، أي قربت. وحاجة ماسة، أي مهمة. وقد مست إليه الحاجة، ويقولون: مسيس الحاجة. والمسوس، كصبور، من الماء: الذي بين العذب والملح قاله الجوهري، وهو مجاز، وقيل: المسوس: الماء نالته هكذا في النسخ، والصواب: تناولته الأيدي، فهو على هذا في معنى مفعول، كأنه مس حين تنوول باليد، وقيل: هو المريء الذي إذا مس الغلة ذهب بها، قال ذو الإصبع العدواني:
  لو كنت ماء كـنـت لا                      عذب المذاق ولا مسوسا

  ملحا بعيد القعر قـد                      فلت حجارته الفؤوسا قال شمر: سئل أعرابي عن ركية، فقال: ماؤها الشفاء المسوس. الذي يمس الغلة فيشفيها، فهو على ذلك فعول بمعنى فاعل. وقال ابن الأعرابي: كل ما شفى الغليل فهو مسوس. وقيل: المسوس: الماء العذب الصافي، عن الأصمعي. وقيل: هو الزعاق يحرق كل شيء بملوحته، ضد، ولا يظهر وجه الضدية إلا بما ذكرنا، وكلام المصنف منظور فيه. والمسوس: الفادزهر، وهو الترياق، قال كثير:
  فقد أصبح الراضون إذ أنتم بها                      مسوس البلاد يشتكون وبالها ومسوس: ة، بمرو، نقله الصاغاني، والمسماس، بالفتح: الخفيف، يقال: قتام مسماس، قال رؤبة:
  وبلد يجري عليه العسعـاس
  من السراب والقتام المسماس نقله الصاغاني. وأبو الحسن بشرى بن مسيس، كأمير الفاتني، محدث مشهور. ومسة، بالضم: علم للنساء، ومنهن: مسة الأزدية، تابعية قلت: روى عنها أبو سهل البرساني، شيخ لابن عبد الأعلى. وفي الصحاح: أما قول العرب لا مساس، كقطام، فإنما بني على الكسر، لأنه معدول عن المصدر، وهو المس، أي لا تمس، وبه قريء في الشواذ، وهو قراءة أبي حيوة وأبي عمرو. وقد يقال: مساس، في الأمر، كدراك ونزال، وقوله تعالى.  فإن لك في الحياة أن تقول لا مساس  بالكسر، أي وفتح السين منصوبا على التنزيه: أي لا أمس ولا أمس، حرم مخالطة السامري عقوبة له، فلا مساس، معناه لا تمسني، أو لا مماسة، وقد قرئ بهما، فلو قال: وقوله  لا مساس  كقطام وكتاب، أي لا تمسني أو لا مماسة، لأصاب في الإختصار، فتأمل. وكذلك، أي كما أن المساس يكون من الجانبين كذا التماس، ومنه قوله تعالى:  من قبل أن يتماسا  وهو كناية عن المباضعة، وعبارة التهذيب: والمماسة: كناية عن المباضعة، وكذلك التماس، وهذا أحسن من قول المصنف، فتأمل. والمسماس، بالكسر، والمسمسة: إختلاط الأمر وإلتباسه وإشتباهه، قال رؤبة:
  إن كنت من أمرك في مسماس
  فاسط على أمك سطو الماسي

  هكذا أنشده الجوهري والليث والأزهري لرؤبة، قال الصاغاني: وليس له، كأنه لم يجده في ديوانه. قيل: خفف سين الماسي، كما يخففونها في قولهم: مست الشيء، أي مسسته. وغلطه الأزهري، وقال: إنما الماسي: الذي يدخل يده في حياء الأنثى لإستخراج الجنين إذا نشب، يقال: مسيتها مسيا. روى ذلك أبو عبيد عن الأصمعي، وليس المسي من المس في شيء. ومما يستدرك عليه: أمسسته الشيء فمسه. ومنه الحديث: ولم يجد مسا من النصب، هو أول ما يحس به من التعب، ويطلق في كل ما ينال الإنسان من أذى، كقوله تعالى:  لن تمسنا النار   ومستهم البأساء  و  مسني الضر  و  مسني الشيطان  كل ذلك نظائر لقوله تعالى:  ذوقوا مس سقر  . والمس: كني به عن النكاح، فقيل: مسها، وماسها، وقوله تعالى:  من قبل أن تمسوهن  و  ما لم تمسوهن  وقرئ:  ما لم تماسوهن  . والمعنى واحد، وكذلك المسيس والمساس. وقال أحمد بن يحيى: إختار بعضهم:  ما لم تمسوهن  وقال: لأنا وجدنا هذا الحرف في موضع من الكتاب بغير ألف، فكل شيء من هذا الباب فهو فعل الرجل في باب الغشيان. وفي الحديث: فمسه بعذاب، أي عاقبه. وفي حديث أبي قتادة والميضأة: فأتيته بها فقال: مسوا منها، أي خذوا منها الماء وتوضؤوا. وأصل المس باليد، ثم إستعير للأخذ والضرب، لأنهما باليد. وللجماع، لأنه لمس، وللجنون، كأن الجن مسته. وماس الشيء بالشيء مماسة ومساسا: لقيه بذاته. وتماس الجرمان: مس أحدهما الآخر، وحكى ابن جنى: فأمسه إياه. فعداه إلى مفعولين، كما ترى، وخص بعض أهل اللغة: فرس ممس بتحجيل، أراد: ممس تحجيلا، وإعتقد زيادة الباء، كزيادتها في قوله  تنبت بالدهن  و  يذهب بالأبصار  . من تذكرة أبي علي الهجري. وقال ابن القطاع: أمس الفرس: صار في يديه ورجليه بياض، لا يبلغه التحجيل. وقد مسته مواس الخير والشر: عرضت له. ومسمس الرجل، إذا تخبط. وريقة مسوس، عن ابن الأعرابي: تذهب بالعطش، وأنشد:
  يا حبذا ريقتك المسوس
  إذ أنت خود بادن شموس وقال أبو حنيفة رحمه الله تعالى: كلأ مسوس: نام في الراعية ناجع فيها. وأمسه شكوى، أي شكا إليه، وهو مجاز. والمسة: لعبة للعرب، وهي الضبطة. والمس، بالكسر: النحاس. قال ابن ديد: لا أدري أعربي هو أم لا. قلت: هي فارسية، والسين. مخففة. ويقال: هو حسن المس في ماله، ورأيت له مسا في ماله، أي أثرا حسنا، كما يقال: أصبعا، وهو مجاز.

### Türkçe

**مسسته**; kesre ile; onu **أمسه** ederim, **مسا** ve **مسيسا** ( **أمير** gibi), ve **مسيسي** ( **خليفي** gibi), bildiğim kadarıyla, bu fasih dildir. Ve **مسستته** ( **نصرته** gibi) **مسا**; bir dildir; onu Ebû Ubeyde hikâye etti. Bazen de: **مسته** denildi; birinci **سين**’in hazfi ve harekenin **الفاء** üzerine atılmasıyla; onların “**خفت**” dedikleri gibi; onu Sîbeveyh nakletti; ve o şâzdır: yani onu elimle dokundum. Râgıb, **المفردات**’ta dedi: **المس** **اللمس** gibidir; fakat **المس** şeyin talebi için söylenir, bulunmasa bile; **اللمس** ise, onunla beraber dokunma duyusuyla idrak bulunan şeyde söylenir. Cevherî dedi: Onlardan kimi **سين**’in kesresini **ميم**’e çevirmeyip, bilakis **ميم**’i hâli üzere fethalı bırakır; bu, Yüce Allah’ın sözü gibidir:  **فظلتم تفكهون**; **الظاء**’ı kesreler ve fetha eder; aslı **ظلـلتم**’dir; ve bu, hafifletmenin şahitlerindendir. Ahfeş, İbn Mugrâ için inşâd etti:

  **مسنا السماء فنلناها وطاء لهمحتى رأوا أحدا يهوي وثهلانا**
İki vecihle rivayet olundu. Mecazdandır: **المس**: delilik; **الألس** ve **اللمم** gibi. Yüce Allah dedi:  **كالذي يتخبطه الشيطان من المس**  ; ve onunla **مس** olundu, damme ile; yani meçhul bina üzere; o hâlde o **ممسوس**’tur: onda delilikten bir **مس** vardır; sanki cin ona **مست** etti. Ebû Amr dedi: **المأسوس** ve **الممسوس** ve **المألوس**: hepsi delidir. Mecazdandır: Yüce Allah’ın sözü:  **ذوقوا مس سقر**  ; yani ondan size erişecek ilk şey. Ahfeş dedi: **المس**’i bir tatma kıldı; “Dövmenin tadını nasıl buldun?” denildiği gibi. Ve senin sözün gibi: Falan, hummanın **مس**’ini buldu; yani ondan kendisine erişen ilk şey. **اللسان**’da: yani onun dokunuşu ve başlangıcı; onu alıp ortaya çıkarmadan önce. “Aralarında **رحم ماسة** vardır”; yani yakın bir akrabalık; ve yine **مساسة**; ve o mecazdır. “Sana falanın rahmi **مست** etti”; yani yaklaştı. “**حاجة ماسة**”; yani mühim. “İhtiyaç ona **مست** etti”; ve derler: **مسيس الحاجة**. **المسوس** ( **صبور** gibi), sudan: tatlı ile tuzlu arasında olan; Cevherî söyledi; ve o mecazdır. Ve denildi: **المسوس**: su; nüshalarda böyle ona erişti; doğrusu: eller ona uzandı; bu hâlde o, mef‘ûl manasındadır; sanki elle alınırken **مس** olundu. Ve denildi: o, boğazı yakıcıdır; azığı **مس** edince onu götürür. Zû’l-İsba‘ el-‘Advânî dedi:
  **لو كنت ماء كـنـت لا                      عذب المذاق ولا مسوسا**

  **ملحا بعيد القعر قـد                      فلت حجارته الفؤوسا**
Şemmer dedi: Bir a‘râbîye bir kuyu hakkında soruldu; dedi ki: “Suyu, şifâ olan **المسوس**’tur”; azığı **يمس** eder de onu iyileştirir; o hâlde o, **فعول** vezninde, fâil manasınadır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Susuzluğu gideren her şey **مسوس**’tur. Ve denildi: **المسوس**: tatlı, duru su; Asma‘î’den. Ve denildi: o, tuzluluğuyla her şeyi yakan **الزعاق**’tır; zıddır; zıtlığın vechi ancak bizim zikrettiğimizle görünür; musannifin sözüne bakılır. **المسوس**: **الفادزهر**’dir; o, tiryaktır. Kesîr dedi:
  **فقد أصبح الراضون إذ أنتم بها                      مسوس البلاد يشتكون وبالها**
Ve **مسوس**: Merv’de bir köy; onu Sâgânî nakletti. Ve **المسماس** fetha ile: hafif; “**قتام مسماس**” denir. Ru’be dedi:
  **وبلد يجري عليه العسعـاس**
  **من السراب والقتام المسماس**
Onu Sâgânî nakletti. Ve Ebû’l-Hasen Bişrâ b. **مسيس** ( **أمير** gibi) el-Fâtinî, meşhur bir muhaddistir. Ve **مسة**, damme ile: kadınlar için bir özel addır; onlardan: **مسة الأزدية**; tâbiîdir. Dedim: Ebû Sehl el-Bersânî ondan rivayet etti; İbn Abdü’l-A‘lâ için bir şeyhtir. **الصحاح**’ta: Arapların “**لا مساس**” ( **قطام** gibi) sözüne gelince; ancak kesre üzere bina edildi; çünkü masdardan, o da **المس**’ten, çevrilmiştir; yani “dokunma”; ve şâzlarda onunla kıraat olundu; o, Ebû Hayve ve Ebû Amr’ın kıraatidir. Bazen de “**مساس**” denir; işte; **دراك** ve **نزال** gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü:  **فإن لك في الحياة أن تقول لا مساس**  kesre ile; yani **سين**’in fethasıyla, tenzîh üzere mansub: yani “dokunma yok ve dokunma yok”; Sâmirî’nin karışması ona ceza olarak haram kılındı; artık **لا مساس**; manası: “Bana dokunma” yahut “dokunma yok”; ikisiyle de kıraat olundu. Eğer “ve onun sözü: **لا مساس** ( **قطام** ve **كتاب** gibi), yani bana dokunma yahut dokunma yok” deseydi, ihtisarda isabet ederdi; öyleyse düşün. Yine; yani **المساس** iki taraftan olabildiği gibi **التماس** da böyledir. Ondandır Yüce Allah’ın sözü:  **من قبل أن يتماسا**  ; ve o, cinsel birleşmeye kinayedir. **التهذيب**’in ibaresi: **المماسة**: cinsel birleşmeye kinayedir; ve yine **التماس**; bu, musannifin sözünden daha güzeldir; öyleyse düşün. Ve **المسماس**, kesre ile, ve **المسمسة**: işin karışması ve iltibas etmesi ve şüpheli olması. Ru’be dedi:
  **إن كنت من أمرك في مسماس**
  **فاسط على أمك سطو الماسي**

Cevherî, Leys ve Ezherî bunu Ru’be’ye böyle inşâd ettiler. Sâgânî dedi: Bu ona ait değildir; sanki onu divanında bulmamıştır. Denildi: **الماسي**’nin **سين**’ini hafifletti; onların “**مست** الشيء” demelerinde hafiflettikleri gibi; yani “onu **مسسته** ettim”. Ezherî onu hatalı saydı ve dedi: **الماسي** ancak, sıkışıp kaldığında cenini çıkarmak için elini dişinin hayâsına sokan kimsedir; “onu **مسيتها** **مسيا** ettim” denir. Bunu Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti; ve **المسي**’nin **المس** ile hiçbir ilgisi yoktur. Ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: “**أمسسته** şeyi, o da onu **فمسه** etti.” Ondandır hadis: “Yorgunluktan bir **مسا** bulmadı”; o, yorgunluktan hissedilen ilk şeydir; ve insana eziyetten erişen her şeyde kullanılır; Yüce Allah’ın sözü gibi:  **لن تمسنا النار**  ,  **مستهم البأساء**  ,  **مسني الضر**  ,  **مسني الشيطان**  ; bunların hepsi, Yüce Allah’ın sözüne benzerler:  **ذوقوا مس سقر**  . Ve **المس**: onunla nikâhtan kinaye olundu; “onu **مسها** etti” ve “onu **ماسها** etti” denildi. Yüce Allah’ın sözü:  **من قبل أن تمسوهن**  ve  **ما لم تمسوهن**  ; ve şöyle kıraat olundu:  **ما لم تماسوهن**  . Mana birdir; yine **المسيس** ve **المساس** da böyledir. Ahmed b. Yahyâ dedi: Bazıları  **ما لم تمسوهن**  ’i seçti ve dedi: Çünkü biz bu harfi Kitap’ta bir yerde elifsiz bulduk; bu bâbdan her şey, cima‘ bâbında erkeğin fiilidir. Hadiste: “Ona bir azapla **فمسه** etti”; yani onu cezalandırdı. Ebû Katâde ve **الميضأة** hadîsinde: “Onu onunla bana getirdi; dedi ki: ‘Ondan **مسوا** edin’; yani ondan su alın ve abdest alın.” **المس**’in aslı el ile dokunmaktır; sonra alma ve vurma için istiâre olundu; çünkü ikisi de el iledir. Ve cima‘ için; çünkü o, dokunmadır. Ve delilik için; sanki cin ona **مست** etti. “Şey, şey ile **مماسة** ve **مساسا** etti”: zatıyla ona rastladı. “İki cisim **تماس** etti”: ikisinden biri ötekine dokundu. İbn Cinnî hikâye etti: “Onu ona **فأمسه إياه** etti”; onu iki mef‘ûle ta‘diye etti, gördüğün gibi. Ehl-i lugattan kimi tahsis etti: “**فرس ممس بتحجيل**”; muradı: “**ممس تحجيلا**”; ve **باء**’ın ziyadesine inandı; onun ziyadesi gibi:  **تنبت بالدهن**  ve  **يذهب بالأبصار**  . Ebû Ali el-Hecrî’nin tezkiresinden. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: “Atı **أمس** etti”: ellerinde ve ayaklarında beyazlık oldu; **التحجيل** ona ulaşmaz. “Hayır ve şer **مواس**’ı ona **مست** etti”: ona arız oldu. “Adam **مسمس** etti”: sendelediği zaman. İbnü’l-A‘râbî’den: “**وريقة مسوس**”: susuzluğu giderir. Ve inşâd etti:
  **يا حبذا ريقتك المسوس**
  **إذ أنت خود بادن شموس**
Ebû Hanîfe (Allah ona rahmet etsin) dedi: “**كلأ مسوس**”: otlayan hayvanda uyudu; onda otlakça elverişli oldu. “Ona bir şikâyet **أمسه** etti”: yani ona şikâyet etti; ve o mecazdır. Ve **المسة**: Araplar için bir oyundur; o, **الضبطة**’dır. Ve **المس**, kesre ile: bakır. İbn Dîd dedi: Onun Arapça olup olmadığını bilmiyorum. Dedim: O Farsçadır; ve **السين** hafifletilmiştir. Ve denilir: “O, malında güzel **المس** sahibidir”; ve “Onun malında bir **مسا** gördüm”; yani güzel bir eser; “**أصبعا**” denildiği gibi; ve o mecazdır.
