# مسي (م-س-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Dün

- Harfler: م - س - ي
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 2 sîga
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: مسى

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْأَمْسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%90.md) | بِالْأَفْعِلْ | Dün | 4 | 4 | [10:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/ayet/10:24.md) |
| [تُمْسُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعِلُونَ | Akşamlarsınız | 1 | 1 | [30:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/ayet/30:17.md) |

## Mücavir kökler — 60 mücavir (78 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Tan demektir
2. [زخرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Süs, desen demektir
3. [صرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Sarh (sad,ha)” kente hakim yüksek tepe demektir
4. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kıdr kazandır
5. [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hasad: Biçilen ekin demektir
6. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bulanık su demektir
7. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Musa
8. [بطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Betee elle kavrayarak vurup yakalamak, çarpmak anlamlarına…
9. [خسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hesf : Derin sulu çukurdur
10. [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir
11. [غوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğaviy, “Ğaye” kenar demek, “ğavy” kenara çekilmek, yoldan…
12. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
13. [مني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sıvı meni demektir
14. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Rekabe Boyun demektir
15. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bisat kilim demektir
16. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bitki
17. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
18. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
19. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
20. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
21. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
22. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kevn tepe demektir
23. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
24. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su
25. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
26. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
27. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
28. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
29. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
30. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
31. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
32. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
33. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
34. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
35. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
36. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hilal yeni ay demektir
37. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
38. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
39. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
40. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
41. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
42. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
43. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
44. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
45. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
46. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
47. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
48. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
49. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
50. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
51. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
52. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
53. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
54. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
55. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
56. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
57. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
58. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
59. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
60. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مسي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md), [دلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83.md), [عشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%8A.md), [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md), [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gün ışığının çekilip akşam vaktinin girmesi, aydınlığın sönümlenerek günün kapanış evresine geçmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Zaman döngüsünün kapanış anında tesbih ve dün yaşanan durumların kesinleşmiş geçmişe dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemlerin, sermayenin ve insan ömrünün muhasebe edilerek geçmişe devredildiği çevrim sonu durağı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir saat dilimi sanıp, Kur'an'da dünün kesinleşmişliği ve varoluşsal döngünün muhasebe eşiği oluşundaki işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مس | İki cismin birbirine temas etmesi, yüzeysel dokunma, sıyırıp geçme veya hafifçe yoklama; nitekim [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md), [مسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AE.md), [مسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF.md), [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) ve [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) köklerinde de temas, sıvazlama ve yüzeyi kavrama anlamı esastır. | ي | Temas ve dokunma hareketini zaman boyutuna aktararak günün geceye teğet geçtiği, ışığın sönümlenip karanlığın yeryüzüne dokunduğu akşam evresini ve geçmiş günün sınırını ifade eder hale getirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, dalgalanma ve yayılma | Zamanın akışını, gün ışığının çözülüp yayılarak yerini karanlığın dalgasına bırakmasını temsil eder. |
| س | Diken, destek; tutunma, sınır oluşturma, dayanma | Gün ile gecenin birbirine kenetlendiği, zaman dilimlerinin sınır çizgisine ulaşıp tutunduğu eşiği simgeler. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, tamamlama | Gün içindeki faaliyetlerin sona erişini, işlerin toparlanıp geride bırakılmasını ve devrin kapanışını gösterir. |
| مسي | Suyun çekilmesi gibi ışığın çekilip sınır eşiğinde işlerin toplanması | Gün boyu süren hayat ve faaliyet akışının sınır çizgisine dayanarak sönümlenmesi ve günün geçmişe devredilerek kapanması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Günün zevalden sonra batışa doğru meyletmesi, güneşin batmasıyla birlikte ufuktaki aydınlığın sönümlenip akşam vaktinin girmesi; ayrıca devenin döl yatağındaki sıvının boşaltılıp temizlenmesi yoluyla gebeliğin engellenmesi müdahalesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde günün sona erişini, akşam karanlığının çöküşüyle kervanların ve hayvanların toplanma zamanını ifade etmek üzere أمسى fiili ve مساء ismi yaygın olarak kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Gündelik Arapçada selamlaşma ve durum sorma ifadesi olarak كيف أمسيت (akşamı nasıl ettin, günün sonuna nasıl eriştin?) kalıbı ve bir önceki günü niteleyen أمس (dün) kelimesi bu kökün erken dönem türevleri arasında yer alır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça مسي kökü, merkezi Sami dillerinde akşam, batış ve bir önceki gün anlam alanıyla morfolojik ve semantik bakımdan sıkı bir irtibat içindedir. İbranicedeki אמש (emeş / dün akşam, geçmiş gece) ve Aramice / Süryanicedeki רמשא (ramşa / akşam) ile kavramsal akrabalık taşır; ancak kök harfleri açısından doğrudan birincil Sami biçimi Arapçada [أمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B3.md) (dün) ve مساء (akşam) ikilisinde kristalleşmiştir. Kökün nâkıs yapısı (م-س-ي), gün ışığının hafifleyip gecenin yeryüzüne dokunması (مس) fikriyle semantik bir örtüşme gösterir. Kimi Sami dilbilimciler kökün kökensel olarak günün batımı ve aydınlığın tükenişi anlamına gelen iki harfli bir kökten genişlediğini, Arapçada hem akşam vaktine girmeyi bildiren bir durum fiiline (أمسى) hem de kesinleşmiş geçmiş zaman zarfına dönüştüğünü belirtirler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أمسى, مساء, مسي, [أمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B3.md) | Günün batışıyla akşam vaktine girme, aydınlığın sönmesi ve bir önceki günün tamamlanmış zaman zarfı haline gelmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אמש (emeş), Süryanice רמשא (ramşa) semantik alanı | Akşam vakti, dün akşam ve geçmiş gecenin sınırını bildiren ortak Sami zaman tasavvuru. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zaman ve batış kökleri | Işığın azalması ve karanlığın temas etmesiyle ilgili arkaik katman izleri. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مسي | Anlamlı | Akşam vaktine girmek, dün olmak | Günün bitimi, akşamın girişi ve geçmiş gün anlamındaki türevlerin köküdür. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ميس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B3.md) | Anlamlı | Salınmak, böbürlenerek yürümek | Sert ve sağlam bir ağaç cinsi; gelinin veya devenin salınarak yürümesi. | Kur'an'da geçmez; fiziksel salınım ve esneklik ifade eder. |
| [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) | Anlamlı | Yükseklik, ad koymak | Bir şeye isim vermek, yücelik ve işaretleme bildiren köktür. | Kökün kalbi (yer değiştirmiş hali); Kur'an'da [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) köküyle geçer. |
| [سيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%85.md) | Anlamlı | İşaret koymak, salıvermek | Otlamak üzere hayvan salmak veya belirleyici nişan koymak. | Kur'an'da [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) biçiminde geçer; kök varyantıdır. |
| يمس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmeldir. |
| [يسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmeldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مسي | Merkez | Günün akşam evresine girmesi ve dünün kesinleşmesi | Aydınlığın çekilip gecenin sınıra temas ettiği vakti ve tamamlanmış dünü bildirir. | Zamanın döngüsel kapanış eşiğidir. |
| [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Güneşin batışı ve ufuktan kayboluşu | [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) güneş diskinin gözden kaybolma eylemine odaklanırken, مسي batış sonrası akşam atmosferine girmeyi ifade eder. | Mekânsal uzaklaşma ve ufukta batma vurgusu taşır. |
| [عشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%8A.md) | Komşu | İkindi sonundan yatsı vaktine kadar olan zaman | [عشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%8A.md) günün sonundaki loşluk ve gözün seçiciliğinin azalmasına bakar; مسي vaktin bizzat kendisine ve geçmişe dönüşüne odaklanır. | Görme yetisinin zayıfladığı alacakaranlık evresidir. |
| [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md) | Komşu | Güneş battıktan sonra ufukta kalan kızıllık ve beyazlık | [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md) akşamın görsel ışık kalıntısına ve incelmesine işaret ederken, مسي zaman diliminin bütününe delalet eder. | Işığın son parıltısı ve gökyüzü renk değişimidir. |
| [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) | Zıt | Sabah vaktinin girmesi, aydınlığın yarılması | [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) karanlığın yarılarak aydınlığın fışkırmasını, مسي ise aydınlığın sönümlenip karanlığın çöküşünü bildirir. | Kökün doğrudan ontolojik ve zamansal zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مسي | Akşama girmek, dün olmak | Günün bitiş vaktine erişmeyi ve tamamlanmış bir önceki günü ifade eder. | Kesin |
| Latince | Vesperascere, heri | Akşam olmak, dün | Vesperascere akşamın çöküşünü, heri ise geride kalan dünü karşılar; kökün iki yönünü paylaşırlar. | Güçlü |
| İngilizce | To become evening, yesterday | Akşamlamak, dün | İngilizcede fiil hali akşamın oluşunu, isim hali ise geçmiş günü bildirir; tek bir kökten türemez. | Güçlü |
| Almanca | Abend werden, gestern | Akşam olmak, dün | Abend werden akşamın giriş sürecini, gestern ise tamamlanmış dünü karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Se faire soir, hier | Akşam olmak, dün | Akşamın vakit olarak girmesi ve geride kalan günün kapanışını ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تُمْسُونَ | Akşam vaktine ermek, günün sonuna ulaşmak | Zamanın döngüsel evrelerinde Allah'ın tesbih edilmesi bağlamında sabahın karşılığı olarak zikredilir; Rûm [30:17](https://lisan.digital/tr/ayet/30:17.md). |
| بِالْأَمْسِ | Dün, çok yakın bir geçmiş | Dünyanın debdebesinin bir anda yok olup hiç var olmamış gibi silinmesini anlatırken kullanılır; Yûnus [10:24](https://lisan.digital/tr/ayet/10:24.md). |
| بِالْأَمْسِ | Bir önceki gün, henüz yaşanmış geçmiş | İnsanın az önce veya bir gün önce işlediği bir hatanın ya da hadisenin hatırlatılması bağlamında geçer; Kasas [28:18](https://lisan.digital/tr/ayet/28:18.md), Kasas [28:19](https://lisan.digital/tr/ayet/28:19.md). |
| بِالْأَمْسِ | Yakın geçmişteki gaflet ve aldanış hali | Karun'un zenginliğine imrenip ertesi gün onun helakini görünce hakikati anlayanların önceki durumlarını nitelemede kullanılır; Kasas [28:82](https://lisan.digital/tr/ayet/28:82.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zamanın hudûsu ve kâinatın faniliği | Dünyanın bir gün önceki bayındırlığının bir anda silinmesi (كأن لم تغن بالأمس), yaratılmışların geçiciliğine ve mutlak hâkimin Allah olduğuna delil kılınmıştır. | Yok oluş ve geçmişe intikal. |
| Fıkıh | Vakitlerin belirlenmesi ve ibadet sınırları | تُمْسُونَ ifadesi akşam ve yatsı namazlarının vakit tayininde, oruç açma anının ve günün şer'i sınırının belirlenmesinde delil olarak tartışılmıştır. | İbadet vakitlerinin başlangıç ve bitiş eşiği. |
| Tefsir | Tenzih ve zaman bilinci | Rûm [30:17](https://lisan.digital/tr/ayet/30:17.md)'deki akşam ve sabah tezadı, varlığın zıt kutuplar arasında nizamla akışının Allah'ı tesbih etmeyi gerektirdiğini göstermektedir. | Sürekli zikir ve zamansal döngü idraki. |
| Hadis | Sabah ve akşam duaları (ezkâr) | Sabah ve akşam vakitlerinde okunan me'sûr dualarda أمسى fiili, kulun yeni bir zamansal himaye dilimine girdiğinin itirafı olarak geçer. | Sığınma, korunma ve günü tamamlama bilinci. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik zaman döngüsü | Kapanış ve tesbih eşiği | Bilinci tazelemek | Akşam vakti, günün amel defterinin kapanıp kulun varoluşsal muhasebeye ve tenzihe çekildiği andır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve astronomik döngü | Işığın kırılması ve sönümlenmesi | Periyot tespiti | Güneş diskinin batıp atmosferik ışığın yerini karanlığa bırakması sürecinin bilimsel gözlem karşılığıdır. | Güçlü |
| Siyasi | İktidarların ve güç gösterilerinin sonu | Gücün dün gibi silinip gitmesi | İbret ve meşruiyet sınırı | Dün muktedir olan Karun veya zorbaların gücünün bir gecede tarihe karışması siyasi bir uyarıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve hasat döngüsünün neticelenmesi | Gün sonu bilançosu ve zeval | Değerin göreceliği | Ürünün biçilip dünkü zenginliğin sıfırlanması, iktisadi birikimin mutlaklaştırılmaması gerektiğini öğretir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dalga genliğinin sönümlenmesi (damping) ve periyodik çevrim sonu | Bir sinyalin veya enerjinin tepe noktasından sonra sıfır seviyesine inmesi, günün akşamla sönümlenip sıfırlanmasıyla tam bir yapısal eşbiçimlilik taşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif hafıza ve geçmişin kesinleşmesi (kapanış etkisi) | İnsan tecrübesinde dünün geri döndürülemez bir olguya dönüşmesi, sosyolojik ve psikolojik olarak eylemlerin muhasebesini zorunlu kılar. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece saatin ilerlemesiyle oluşan sıradan bir "akşam vakti" veya takvimdeki alelade bir "dün" kelimesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da bir yandan kâinatın döngüsel nizamındaki intizamı ve Allah'ı tesbih vaktini bildirirken, diğer yandan dünün kesinleşmişliğini, dünyevi debdebenin ansızın silinip bir hatıraya dönüşme hızını temsil eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | بالأمس ifadelerini sadece bir zaman kaydı gibi okuyup, Yûnus [10:24](https://lisan.digital/tr/ayet/10:24.md) veya Kasas [28:82](https://lisan.digital/tr/ayet/28:82.md)'deki ontolojik yok oluş ve insanın anlık gafletten uyanış vurgusunu kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın geçiciliğini, zenginlik ve gücün bir günde dün haline geliverme kırılganlığını en somut zaman tasviriyle zihne kazıdığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünyanın geçici süsünü tasvir eden mesellerde (Yûnus [10:24](https://lisan.digital/tr/ayet/10:24.md)), ibadet ve tesbih vakitlerini belirleyen nasslarda (Rûm [30:17](https://lisan.digital/tr/ayet/30:17.md)) ve Karun kıssasındaki ibret tablosunda (Kasas [28:82](https://lisan.digital/tr/ayet/28:82.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın sahip olduğu servet, iktidar ve gençliğin kalıcı olduğu vehmini yıkar; her parlak durumun birkaç saat içinde "dün" hükmüne geçebileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Günün batmasıyla aydınlığın çekilerek yerini akşam karanlığına bırakması, zamanın dönüp günün tamamlanması.
- Soyut anlam: Eylemlerin, varlıkların ve imkânların geri döndürülemez bir biçimde kesinleşmiş geçmişe ([أمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B3.md)) devredilmesi hali.
- Sistematik karşılık: Varoluşsal ve iktisadi çevrimlerin nihayete erip bilançosunun çıkarıldığı ve ilahi kudretin mutlaklığının teslim edildiği kapanış durağı.
- LaTeX modeli: $$T(t) \xrightarrow{\Delta t} T_0 \implies S(t) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $T(t)$ anlık zaman ve o andaki varoluşsal/dünyevi durumu, $\Delta t$ günün akşama doğru geçiş süresini, $T_0$ tamamlanarak geçmişe intikal etmiş durum olan dünü ([أمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B3.md)), $S(t)$ ise o andaki debdebe ve gücün durum kümesini temsil eder; gün dönüp akşama erdiğinde dünkü gösteriş sıfır kümesine dönüşmektedir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Yunus 10:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/ayet/10:24.md) — بِالْأَمْسِ

إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Dünya hayatının misali; sadece gökten indirdiğimiz su gibidir. Onunla, insan ve hayvanların yiyerek beslendikleri bitkiler bol bol yetişir; yeryüzü renk renk, çeşit çeşit masullerle süslenir. Ve yerin sahibleri bütün bunlara kadir olduklarını sandıkları sırada; geceleyin veya gündüzün emrimiz geliverirde orayı hiç birşey bitirmemişe çeviririz. Daha dün birşey yokmuş gibi olur. İşte Biz, ayetlerimizi düşünen insanlar için böylece açıklarız.

### [Kasas 28:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/ayet/28:18.md) — بِالْأَمْسِ

فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Şehirde korku içinde etrafı gözetleyerek sabahladı. Bir de baktı ki dün, kendisinden yardım isteyen kimse bağırarak ondan yine yardım istiyordu. Musa ona dedi ki: Doğrusu sen, besbelli bir azgınsın.

### [Kasas 28:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/ayet/28:19.md) — بِالْأَمْسِ

فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا قَالَ يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ

Meal (IK): Derken ikisinin de düşmanı olanı yakalamak isteyince: Ey Musa, dün bir cana kıydığın gibi bana da mı kıymak istiyorsun? Sen ıslah edenlerden olmayı değil, yeryüzünde bir zorba olmayı istiyorsun, dedi.

### [Kasas 28:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/ayet/28:82.md) — بِالْأَمْسِ

وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Daha dün onun yerinde olmayı isteyenler: Vay demek ki Allah; kullarından dilediğinin rızkını genişletip daraltmaktadır. Eğer Allah, bize lutfetmemiş olsaydı; bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay, demek ki kafirler, asla felah bulmazlar, demeye başladılar.

### [Rum 30:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/ayet/30:17.md) — تُمْسُونَ

فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ

Meal (IK): Akşama girerken ve sabaha ererken hepiniz Allah’ı tesbih edin.

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والميم و و ا ي ء معهما
س م و، س و م، و س م، و م س، م س و، م و س، م س ي، م ي س، س أ م، م أ س، أ س م، أ م س مستعملات
سمو:
سما الشيء يَسْمُو سُمُوّاً، أي ارتفع، وسما إليه بَصَرُي، أي ارتفع بَصَرُك إليه، وإذا رُفعَ لك شيءٌ من بعيدٍ فاستبنتَهُ قلت: سما لي شيءٌ، قال:
سمالي فرسانٌ كأنّ وجوهَهم
وإذا خرج القومُ للصَّيْد في قِفار الأَرْض وصَحاريها قلتَ: سَمَوْا، وهم السُّماةُ، أي الصّيّادون. وسما الفَحْلُ إذا تطاول على شَوْله سُمُوّاً.
والاسم: أصلُ تأسيسِهِ؛: السُمُوّ، وألفُ الاسمِ زائدةٌ ونقصانُه الواوُ، فإذا صَغَّرتَ قُلْتَ: سُمَيّ. وسمّيت، وأَسْميت، وتَسَمَّيْت بكذا، قال:
باسم الذّي في كلّ سورة سِمُهْ
وسَماوةُ الهِلال: شَخصُهُ إذا ارتفع عن الأُفُق شيئاً، قال:
سماوةَ الهلالِ حتّى أحقوقفا
يصف النّاقة واعوجاجها تشبيهاً بالهلال.
والسَّماوة: ماءٌ بالبادية، وسُمِّيَتْ أمّ النّعمان بذلك، وكان اسمها ماء السّماوة، فسمّتها الشّعراء: ماء السّماء، وتتّصل هذه البادية بالشّام والحَزْن حَزْن بني جَعدة، وأمّ النُّعمان من بني ذُهْل بن شيبان.
والسّماء: سقف كلِّ شيء، وكلّ بيت والسّماء: المطر الجائد، يقال: أصباتهم سماءٌ، وثلاث أسمية، والجميعُ: سُمِيٌّ.
والسّماواتُ السَّبْعُ: أطباق الأَرَضينَ. والجميعُ: السّماء والسّماوات.
والسّماويّ: نسبة إلى السّماوة.
سوم:
السَّوْمُ: سّوْمُكَ في البِياعة، ومنه المساوَمةُ والاستِيام. ساومته قاستام علي.
والسَّوْم: من سير الإبل وهبوب الرّيح غذا كانت مستمرّةً في سكون. سامتْ تسوم سَوْماً، قال لبيد:
ورَمَى دوابرَها السَّفا وتهيّجـت		ريح المصايف سَوْمُها وسِهامُها
وقال:
يستوعبُ البُوعَيْن من جريرِه
مالد لَحيَيْه إلى مَنْـحـورِه
سوماً إذا ابتل ندَى غـرورِه
أي: استمراراً في عَنَقه ونَجائِهِ.
والسَّوْمُ: أنْ تجشِّمَ إنساناً مَشَقَّةً وخُطَّةً من الشّرّ تسومه سَوماً كسَوم العالّة، والعالّة النّاهلة، فتحمل على شُرب الماء ثانية بعَدْ النَّهَل فيكره ويداوم عليه لكي يشرب.
والسَّوام: النَّعَم السّائمة، وأكثر ما يقال للإبل خاصّة. والسّائمة تسومُ الكَلأَ، إذا داوَمَتْ رَعيَهُ. والرّعاة يسمونها أي: يَرْعَوْنها، والمُسيمُ الرّاعي. وسوّم فلانٌ فرسه تسويما: أَعْلَمَ عليه بحريرة، أو شيء يُعْرَفُ بها.
والسَّامُ: الهَرَمُ، ويُقال: الموت، والسّامة إذا جمعت قلت: سِيَم، وبعض يقول في تصغيرها: سُيَيْمة، وبعض يجعل ألفها واواً على قياس القامة والقِيَم والسّام: عِرْق في جبل كأنّه خطٌّ ممدودٌ، يَفْصِلُ بين الحِجارة وجَبْلَة الجبل. فإذا كانت السّامة ممدّها من تلقاء المشرق إلى المغرب لم تخلف أبداً أن يكون فيها معدن فضّة قلَّتْ أو كَثُرَتْ.
والسِّيما: ياؤها في الأصل واوٌ، وهي العلامة التي يعرف بها الخير والشّرّ، في الإنسان قال الله جلّ وعزّ: "يَعْرِفُونهم بسيماهم" يعني الخُشوع.
وسم:
الوَسْمُ، والوَسمَةُ الواحدة: شجرةٌ وَرَقُها خِضابٌ.
والوسم: أَثَر كيٍّ. وبعيرٌ موسومٌ: وُسِمَ بسمةٍ يُعْرَف بها، من قَطعِ أُذُنٍ أو كيّ.
والمِيسَمُ: المِكواةُ، أو الشّيء الذّي يُوسَمُ به سمات الدّوابّ، والجميع: المواسم، قال الفرزدق:
لقد قلّدتُ جِلفَ بني كلـيبٍ		قلائدَ في السَّوالفِ ثابتات
قلائدَ ليس من ذَهَبٍ ولكنْ		مواسمَ من جهنَّمَ مُنْضِجات
وفلانٌ مَوْسومٌ بالخير والشّرّ، أي: عليه علامته.
وتوسمتُ فيه الخَيْرَ والشَّرّ، أي: رأيت فيه أَثَراً. قال
توسّمتـه لـمّـا رايت مَـهـابةً		عليه، وقلت: المَرْءُ من آلِ هاشمِ
وفَلانة ذات مِيسَم وجمال، ومِيسمها أثر الجمال فيها، وهي وسميةٌ قسيمةٌ، وقد وَسُمَت وَسامةً، بيّنة الوَسام والقَسام، قال:
ظعائنُ من بني جُشَمَ بنِ بَكْرٍ		خَلَطْنَ بمِيسَمٍ حَسَباً ودينـا
والوَسميُّ: أوّل مطر السّنة، يَسِمُ الرض بالنَّبات، فيصيرّ فيها أثراً من المطر في أوّل السّنة.
وأرض موسومة: أصابها الوَسْميُّ وهو مَطَرٌ يكونُ يعدَ الخَرْفيّ في البَرْد، ثم يتبعُهُ الوَلْيُ في آخر صميم الشّتاء، ثمّ يتبعُهُ الرِّبعيّ.
ومَوْسِم الحجّ مَوْسما، لأنّه مَعلَمٌ يُجْتَمَعُ فيه، وكذلك مَواسمُ أَسْواقِ العَرَبِ في الجاهليّة.
ومس:
المُومِساتُ: الفواجرُ مُجاهَرةً.
مسو:
المَسْوُ، لغة في المَسْي، وهو إدخال النّاتج يده في رَحِمِ النّاقة أو الرَّمَكة فيَمسُط ماء الفحل من رَحِمِها استِلآْماً للفحل كراهية أن تحمل له.
موس:
المَوْسُ: تأسيسُ اسم المُوسَى، وبعضهم ينوّن موسىً لما يُحْلَق به.
ومُوسَى عليه السّلام، يقال: اشتقاقُ اسمه من الماء والشّجر، فالمُو: ماء والسّا: شجر لحال التّابوت في الماء.
مسي:
المُسيُ: من المساء، كالصُّبْح من الصّباح. والمُمسَى كالمُصْبَح والمساء: بعد الظُّهْر إلى صلاةِ المَغْرِب. وقال بعضٌ: إلى نِصْفِ اللَّيل. وقول النّاس: كيف أمستي? أي: كيف كنت في وقتِ المَساء، وكَيْف أصبحت? أي: كَيْفَ صرتَ في وقتِ الصُّبح? ومسّيت فلانا: قلت له: كيف أمسيت وأمسينا نحن: صِرْنا في وقت المساء.
ميس:
المَيْسُ: شَجَرٌ من أجود الشّجر خَشَباً، وأصلبه، وأصلحه لصَنعة الرَحال، ومنه تُتَّخَذُ رِحال الشّام، فلما كَثرُ قالت العرب: المَيس: الرَّحْل.
والمَيسُ: ضربٌ من المَيَسان، أي: ضَرْبٌ من المَشي في تَبَخْتُرٍ وتَهادٍ، كما تَمِيسُ الجاريةُ العَرُوس.
والجَمَلُ ربّما ماس بهَوْدَحه في مَشْيه فهو يَميس مَيَساناً، قال:
لا: بل تَميسُ إنّها عروسُ
ومَيْسان: اسم كورة من كُوَر دجلة، والنِّسبة إليها: مَيسانّي ومَيْسَنانّي، قال العجّاج:
ومَيْسنانياً لها مُمَيَسا
يصف الثّوب، وقوله مُمَيّسا، أي: مذيّلا مُطَوَّلاً.
سأم:
سَئِمت الشّيء سآمةً: مَلِلْته.
مأس:
ماسْتُ بينهم إذا أَرَّشْتُ. ورجل مأسٌ: لا يَلتقت إلى مَوْعظة.
والمأس: الحدّ قال:
أما ترى رأسي أَزْرَى بـه		مأس زمانٍ انتكاثٍ مَؤُوسْ
والماس: الجَوْهر يُقْطَعُ به الصّخرة.
أسم:
أُسامةُ: من أسماء الأَسَد يقال: أَشجَعُ من أُسامة.
أمس:
أَمْسِ: ظرف مبنيّ على الكَسْر، وينسب إليه: إِمسِيٌّ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الميم** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**س م و**، **س و م**، **و س م**، **و م س**، **م س و**، **م و س**، **م س ي**، **م ي س**، **س أ م**، **م أ س**، **أ س م**، **أ م س** kullanımlardır.

**سمو**:
**سما** şey **يَسْمُو** **سُمُوّاً**: yani yükseldi. Ve ona gözüm yükseldi: yani gözün ona yükseldi. Ve eğer uzaktan sana bir şey yükseltilirse de onu seçip ayırt edersen, dersin ki: bana bir şey yükseldi. Dedi ki:
سمالي فرسانٌ كأنّ وجوهَهم
Ve eğer kavim yeryüzünün kıraçlarında ve çöllerinde ava çıkarsa, dersin: **سَمَوْا**; ve onlar **السُّماةُ**’dir, yani avcılar. Ve **سما** aygır, **شَوْله**’sinin üzerine uzayıp yükseldiğinde **سُمُوّاً** (yükselme).

Ve isim: onun kuruluşunun aslı: **السُمُوّ**’dur. Ve ismin **ألف**’i ziyadedir; onun eksilmesi **الواو**’dur. Küçülttüğünde dersin: **سُمَيّ**. Ve **سمّيت** ve **أَسْميت** ve **تَسَمَّيْت** bununla, dedi ki:
باسم الذّي في كلّ سورة سِمُهْ
Ve hilâlin **سَماوةُ**’si: ufuktan biraz yükseldiğinde onun şahsıdır, dedi ki:
سماوةَ الهلالِ حتّى أحقوقفا
Deveyi ve onun eğriliğini, hilâle benzetme olarak vasfeder.

Ve **السَّماوة**: bedevîlikte bir sudur. Ve **أمّ النّعمان** buna onunla adlandırıldı; onun adı **ماء السّماوة** idi; şairler onu **ماء السّماء** diye adlandırdılar. Ve bu bedevîlik Şam’a ve **الحَزْن**’a—**حَزْن بني جَعدة**’ya—bitişir. Ve **أمّ النُّعمان** **بني ذُهْل بن شيبان**’dandır.

Ve **السّماء**: her şeyin tavanıdır; ve her ev. Ve **السّماء**: bol yağmur; denir: onları bir **سماء** isabet etti. Ve üç **أسمية**; ve hepsi: **سُمِيٌّ**.

Ve **السّماواتُ السَّبْعُ**: yerlerin tabakalarıdır. Ve hepsi: **السّماء** ve **السّماوات**.

Ve **السّماويّ**: **السّماوة**’ye nispet.

**سوم**:
**السَّوْمُ**: alışverişte senin fiyat istemendir; ondan **المساوَمة** ve **الاستِيام**. **ساومته**: bana karşı **قاستام** etti.

Ve **السَّوْم**: develerin yürüyüşünden ve rüzgârın esişinden; eğer sükûnet içinde sürekli olursa. **سامَتْ** **تسوم** **سَوْماً**. Lebîd dedi:
ورَمَى دوابرَها السَّفا وتهيّجـت		ريح المصايف سَوْمُها وسِهامُها
Ve dedi:
يستوعبُ البُوعَيْن من جريرِه
مالد لَحيَيْه إلى مَنْـحـورِه
سوماً إذا ابتل ندَى غـرورِه
Yani: boynunda ve süratinde süreklilik olarak.

Ve **السَّوْمُ**: bir insana bir meşakkat ve şerden bir plan yüklenmendir; onu **تسومه** **سَوْماً**; tıpkı **سَوم العالّة** gibi. Ve **العالّة**: suya kanmış olan; böylece kanmadan sonra ikinci kez su içmeye zorlanır; hoşlanmaz ve ona devam eder ki içsin.

Ve **السَّوام**: otlayan davarlar; en çok özellikle develer için söylenir. Ve **السّائمة** **تسومُ** otu; yani onun otlamasına devam ettiğinde. Ve çobanlar onu **يسومونها**: yani onu otlatırlar. Ve **المُسيمُ**: çoban. Ve falan kişi atını **تسويما** ile işaretledi: üzerine bir ipek parçasıyla yahut onunla bilinecek bir şeyle alamet koydu.

Ve **السَّامُ**: ihtiyarlık; ve denir: ölüm. Ve **السّامة**’yi topladığında dersin: **سِيَم**. Bazısı onun küçültmesinde der: **سُيَيْمة**. Bazısı da onun **ألف**’ini **واو** yapar; **القامة** ve **القِيَم** kıyasınca. Ve **السّام**: bir dağda, uzatılmış bir çizgi gibi olan bir damardır; taşlar ile dağın hamurunu/kitlesini ayırır. Eğer **السّامة**’nin uzanışı doğudan batıya doğru olursa, asla geri kalmaz ki onda az yahut çok bir gümüş madeni olsun.

Ve **السِّيما**: onun **ياء**’sı aslında **واو**’dur. Ve o, insanda hayır ve şerrin onunla bilindiği alamettir. Allah—azze ve celle—dedi: "**يَعْرِفُونهم بسيماهم**" yani huşû.

**وسم**:
**الوَسْمُ** ve bir tanesi **الوَسمَةُ**: yaprağı boya olan bir ağaçtır.

Ve **الوسم**: dağlama izi. Ve **بعيرٌ موسومٌ**: bir alametle damgalandı; onunla bilinir; kulak kesmekten yahut dağlamadan.

Ve **المِيسَمُ**: dağlama demiri; yahut onunla binek hayvanlarının alametlerinin damgalandığı şey. Ve hepsi: **المواسم**. Ferazdak dedi:
لقد قلّدتُ جِلفَ بني كلـيبٍ		قلائدَ في السَّوالفِ ثابتات
قلائدَ ليس من ذَهَبٍ ولكنْ		مواسمَ من جهنَّمَ مُنْضِجات
Ve falan kişi hayır ve şer ile **مَوْسومٌ**’dur: yani onun üzerinde onun alameti vardır.

Ve onda hayrı ve şerri **توسمتُ**: yani onda bir iz gördüm. Dedi:
توسّمتـه لـمّـا رايت مَـهـابةً		عليه، وقلت: المَرْءُ من آلِ هاشمِ
Ve falanca kadın **ذات مِيسَم** ve güzellik sahibidir; onun **مِيسم**’i, onda güzelliğin izidir. Ve o **وسميةٌ** **قسيمةٌ**’dir. Ve **وَسُمَت** **وَسامةً** ile; **الوَسام** ve **القَسام**’ı açık/seçik. Dedi:
ظعائنُ من بني جُشَمَ بنِ بَكْرٍ		خَلَطْنَ بمِيسَمٍ حَسَباً ودينـا
Ve **الوَسميُّ**: senenin ilk yağmurudur; yeri bitkiyle damgalar; böylece onda senenin başında yağmurdan bir iz olur.

Ve **أرض موسومة**: ona **الوَسْميُّ** isabet etti; o, soğukta **الخَرْفيّ**’den sonra olan bir yağmurdur; sonra onu kışın en şiddetlisinin sonunda **الوَلْيُ** takip eder; sonra onu **الرِّبعيّ** takip eder.

Ve haccın **مَوْسِم**’i **مَوْسما** (diye adlandırıldı); çünkü o, içinde toplanılan bir alamettir. Ve aynı şekilde cahiliyede Arapların pazarlarının **مَواسم**’i.

**ومس**:
**المُومِساتُ**: açıkça (alenen) fahişeler.

**مسو**:
**المَسْوُ**: **المَسْي**’de bir dildir (lehçedir). O, doğan yavrunun elini devenin yahut kısrağın rahmine sokmasıdır; böylece aygırın suyunu onun rahminden sıvazlayıp çıkarır; aygır için bir “**استِلآْماً**” olarak; ona gebe kalmasın diye hoşlanmama sebebiyle.

**موس**:
**المَوْسُ**: **المُوسَى** isminin kuruluşudur. Bazıları, onunla tıraş olunan şeye **موسىً** diye tenvin verir.

Ve **مُوسَى** عليه السّلام: denir ki, isminin iştikakı sudan ve ağaçtandır; **المُو**: su, ve **السّا**: ağaçtır; tabutun suda oluşu hâli sebebiyle.

**مسي**:
**المُسيُ**: akşamdan; tıpkı **الصُّبْح**’ın sabahdan olması gibi. Ve **المُمسَى** tıpkı **المُصْبَح** gibidir. Ve **المساء**: öğleden **صلاةِ المَغْرِب**’e kadardır. Bazısı dedi: gecenin yarısına kadar. Ve insanların sözü: nasıl **أمستي**? yani akşam vaktinde nasıldın? Ve nasıl **أصبحت**? yani sabah vaktinde nasıl oldun? Ve falanı **مسّيت**: ona “nasıl **أمسيت**” dedin. Ve biz **أمسينا**: akşam vaktine girdik.

**ميس**:
**المَيْسُ**: odun bakımından en iyi ağaçlardan bir ağaçtır; en sertidir ve semer yapımına en elverişlisidir. Ondan Şam semerleri yapılır. Sonra çoğalınca Araplar dedi ki: **المَيس**: semer.

Ve **المَيسُ**: **المَيَسان**’dan bir türdür; yani salınarak ve nazla yürüyüşten bir tür; tıpkı gelin kızın **تَمِيسُ** etmesi gibi.

Ve deve, yürüyüşünde mahfesiyle bazen salınır; o hâlde o **يَميس** **مَيَساناً**. Dedi:
لا: بل تَميسُ إنّها عروسُ
Ve **مَيْسان**: Dicle’nin kûrelerinden bir kûrenin adıdır. Ona nispet: **مَيسانّي** ve **مَيْسَنانّي**. Accâc dedi:
ومَيْسنانياً لها مُمَيَسا
Elbiseyi vasfeder. Ve onun sözü **مُمَيّسا**: yani etekli, uzatılmış.

**سأم**:
**سَئِمت** şeyi **سآمةً**: ondan usandım.

**مأس**:
Aralarında **ماسْتُ**: eğer aralarını bozup kışkırttıysam. Ve **رجل مأسٌ**: öğüde dönüp bakmayan.

Ve **المأس**: keskinliktir. Dedi:
أما ترى رأسي أَزْرَى بـه		مأس زمانٍ انتكاثٍ مَؤُوسْ
Ve **الماس**: onunla kaya kesilen cevherdir.

**أسم**:
**أُسامةُ**: aslanın adlarındandır; denir: **أَشجَعُ** (daha yiğit) **من أُسامة**.

**أمس**:
**أَمْسِ**: kesre üzere mebnî bir zarftır. Ve ona nispet edilir: **إِمسِيٌّ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س م ( و ا ي ء )
سوم ، سما ، وسم ، ومس ، مسي ، مأس ، موس ، أمس : ( مستعملة ) .
سوم : السَّوْم : عَرْضُ السِّلْعة على البَيْع .
وقال أبو زيد فيما رَوَى أبو عبيد عنه : سُمْتُ بِالسِّلعة أسوم بها .
ويقال : فلان غالي السِّيمةِ : إذا كان يُغلِي السَّوْم .
قال : ويقال : سُمْتُ فلاناً سِلْعَتي سَوْماً : إذا قلتَ : أتأخُذها بكذا من الثّمن ، ومِثْل ذلك سُمْتُ بسِلْعَتي سوماً أو يقال استمت عليه بسلعتي استِياماً إذا كنت أنت تذكر ثمنها . ويقال : اسْتام مني بسَلعتي استياماً إذا كان هو العارِض عليكَ الثمنَ ، وسامَني الرجلُ بسِلعتِه سَوْماً . وذلك حينَ يذكر لك هو ثمَنها ، والاسم من جميع ذلك السُّومة والسِّيمة . والسَّوْمُ أيضاً من قول الله جلّ وعزّ : ( يَسُومُونَكُمْ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَ الْعَذَابِ ) ( البقرة : 49 ) .
قال أهل اللغة : معناه : يُولُونَكم سُوءَ العذاب ، أي : شديدَ العذَاب .
وقال الليث : السَّوْم : أن تُجشِّمَ إنساناً مَشقّةً أو سوءاً أو ظُلْماً .
وقال شمر في قوله : سامُوهم سوءَ العذاب قال : أرادُوهم به .
وقيل : عَرضوا عليهم ، والعربُ تقول : عَرضَ عليّ فلانٌ سَوْمَ عَالةٍ .
قال أَبو عبيد : قال الكسائىّ : هو بمعنى قولِ العامة : عَرْضٌ سابرِيّ .
قال شمر : يُضرَب هذا مَثَلاً لمن يَعرِض عليك ما أنت عنه غَنيّ ، كالرجل يَعلم أنّك نزلتَ دارَ رجل ضَيْفاً فيَعرِض عليكَ القِرَى .
وقال الأصمعي : السَّوْم : سُرعةُ المَرِّ ، يقال : سامَت الناقةُ تَسُوم سَوْماً ، وأَنشدَ بيتَ الراعي :
مَقّاءُ مُنْفَتَق الإبْطَيْنِ ماهرةٌ
بالسَّوْم ناطَ يَدَيْها حارِكٌ سَنَدُ
ومنه قولُ عبد الله ذي النِّجادَين يخاطب ناقَةَ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم )
تَعرَّضي مَدارِجاً وَسُومِي
تَعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم
وقال غيرُه : السَّوْم : سرعة المَرِّ مع قَصْد الصَّواب في السِّير .
ويقال : سامَت الراعِيةُ تَسُومُ سَوْماً : إذا رَعَتْ حيثُ شاءت . والسَّوامُ : كل ما رَعَى مِنَ المال في الفَلَوات إذا خُلِّيَ وسَوْمه يَرعَى حيثُ شاء . والسائم : الذاهب على وجهِه حيث شاء .
يقال : سامَت السائمةُ وأنا أَسَمْتُها أُسِيمُها : إذا رَعَيْتَها ، ومنه قوله تعالى : ( فِيهِ تُسِيمُونَ ) ( النحل : 10 ) .
وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب أنّه قال : أسَمْتُ الإبلَ : إذا خَلّيْتَها تَرعَى .
وقال الأصمعيّ : السَّوام والسائمة : كلُّ إبلٍ تُرسَل ترعَى ولا تُعلَف في الأصل . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ ) ( آل عمران : 14 ) .
أبو زيد : الخيل المسومة : المُرسَلَة وعليها رُكْبَانُها ، وهو من قولك : سَوّمْتُ فلاناً : إذا خَليْته وسَوْمَه ، أي : وما يريد .
وقيل : الخيلُ المسوَّمة : هي الّتي عليها السِّيما والسُّومة ، وهي العَلاَمة .
وقال ابن الأعرابي : السِّيَمُ : العلامات على صُوف الغنم .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ) ( آل عمران : 125 ) ، قرىء بفتح الواو وكسرها ، فمن قرأ : ( مسوَّمين ) أراد مُعلَّمين . من السّومة ، أعلموا بالعمائم . ومن قرأ : ( مُسوِّمين أراد معلِّمين .
وقال الليث : سَوَّم فلانٌ فَرسَه : إذا أعلَم عليه بحرَيرةٍ أو بشيء يُعرَف به .
قال : والسِّيمَا ياؤها في الأصل واو ، وهي العلامة التي يُعرف بها الخيرُ والشرّ .
قال الله جلّ وعزّ : تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ ) ( البقرة : 273 ) ، وفيه لغةٌ أخرى : السِّيماء بالمد ، ومنه قول الشاعر :
غُلامٌ رَماهُ الله بالحُسْنِ يَافِعاً
لَه سِيميَاءُ لا تَشُقُّ على البَصَرْ
وأَنشَد شمر في تأنيث السِّيمى مقصورة :
ولهمْ سِيمَا إذا تُبْصِرُهُمْ
بَيَّنتْ رِيبةَ مَنْ كان سَأَلْ
وأما قولهم : ولا سِيَّما كذا ، فإن تفسيرَه في لفيف السّين ؛ لأنَّ ( ما ) فيها صلة .
قال أبو بكر : قولهم عليه سِيمَا حسَنة ؛ معناه علامة ، وهي مأخوذة من وَسِمت أَسِم . والأصلُ في سِيما وَسْمَى ، فحُوّلت الواو من موضع الفاء إلى موضع العين ؛ كما قالوا : ما أطْيَبه وأَيْطبه فصار سوْمَى ، وجُعلت الواوُ ياء لسكونها وانكسار ما قبلها .
أبو عُبيد عن أبي زيد : سَوَّمْتُ الرجلَ تسْويماً : إذا حَكّمْتَه في مالك . وسوَّمْتُ على القوم : إذا أغَرْتَ عليهم فَعِثْتَ فيهم .
وقال ابن الأعرابيّ : من أمثالهم عبدٌ وسُوِّم في يده ، أي : وخُلِّيَ وما يُريد . قال : وسامَ : إذا رَعَى . وسامَ : إذا طلب . وسام : إذا باعَ . وسامَ : إذا عَذَّب .
وقال النَّضر : سامَ يَسُوم : إذا مَرَّ . وسامَت الناقةُ : إذا مَضَت ، وخُلِّيَ لها سَوْمها أي وجهُها .
ثعلب عنه أيضاً : السّامَةُ : السّاقة . والسّامة : المَوْتَةُ ، والسامة : السَّبِيكة من الذهب . والسّامة : السَّبِيكة من الفِضَّة .
وقال أبو عُبيد : السّامُ : عُروقُ الذَّهب ، واحدتُه سامة ، قال قيس بن الحطيم :
لَو انكَ تُلقِي حَنظَلاً فَوقَ بَيْضِنا
تَدَحرَجَ عن ذِي سامِهِ المُتقارِبِ
أي : البيض الّذي له سامٌ .
وقال شمر : السّامُ : شجر ، وأَنشَد قولَ
العجَّاج :
ودَقَلٌ أجرَدُ شَوْذَبِيُّ
صَعْلٌ من السّامِ ورُبّانِيُّ
يقول : الدَّقَل لا قِشْر عليه ، والصَّعْل : الدقيق الرأس ، يعني رأسَ الدَّقَل . والسّامُ : شجر . يقول : الدَّقَل منه ورُبَّانيّ : رأس المَلاَّحين .
يَسُومُ : اسم جبل ، صخرة ملساء ، قال أبو وجزة :
وسرنا بمطلول من اللهو ليّن
يحط إلى السهل اليَسُومى أعصما
قال أبو سعيد : يقال للفضة بالفارسية سيم ، وبالعربية سام .
وقال أبو تراب : قال شُجاع : سارَ القومُ وساموا بمعنًى واحد .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( في الحبَّة السَّوْداء شِفَاءٌ من كلِّ داءٍ إلاّ السَّام ) . قيل : وما السَّام ؟ قال : ( المَوْت ) . وكان اليهودُ إذا سلَّموا على رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) قالوا : السامُ عليكم ، فكان يَردُّ عليهم : ( وعليكم ) ، أي : وعليكم مِثلُ ما دعَوْتُم .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه نَهَى عن السَّوْم قبل طلوع الشمس .
قال أبو إسحاق : السَّوْم : أن يُساوِم بسِلْعَتِه ، ونُهِي عن ذلك في ذلك الوقت لأنّه وقتٌ يُذكر الله تعالى فيه فلا يُشغَل بغيرِه .
قال : ويجوز أن يكون السَّوْم من رَعْي الإبِل ، لأنها إذا رَعَت الرِّعْيَ قبل شُروق الشمسِ عليه وهو نَدٍ أصابَها منه داءٌ ربّما قتلها ، وذلك معروفٌ عند أهلِ المالِ من العَرَب .
وسم : قال الليث : الوَسْم والوَسْمةُ : شجرةٌ ورَقُها خِضاب .
قلتُ : كلامُ العرب الوَسِمة بكسر السين قاله النَّحويون .
وقال اللَّيث : الوَسْم أيضاً : أَثَر كَيَّةٍ ، تقول : بعيرٌ مَوْسوم : أي قد وُسِم بِسمَةٍ يُعرَف بها ، إما كيّةٌ أو قَطْعٌ في أذُنه ، أو قَرْمَةٌ تكونُ علامةً له . والميسَم : المِكواة أو الشيءُ الّذي يُوسَم به الدَّواب ، والجميع المَواسِم ، وقال الله تعالى : ( الاَوَّلِينَ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ ) ( القلم : 16 ) ، فإنّ فلاناً لموسومٌ بالخير وبالشّرِّ : أي : عليه علامةُ الخير أو الشرّ ، وإنّ فلانة لَذات مِيسَم ، ومِيسَمُهَا : أَثَر الجمَال والعِتْق . وإنها لوَسِيمة قَسِيمة .
وقال أبو عبيد : الوَسَامة والمِيسَم : الحُسْن .
وقال ابن كلثوم :
خلطْنَ بمِيسَم حسباً ودِيناً
وقال الليث : إنما سُمِّي الوَسْمِيُّ من المطر وَسْمِيّاً لأنَّه يَسِم الأرض بالنبات ، فيُصَيِّر فيها أثراً في أوّل السنَة . وأرضٌ مَوْسومة : أصابَها الوَسْمِيّ ، وهو مطرٌ يكون بعد الخَرَفِيّ في البَرْد ، ثم يَتْبَعُه
الوَلِيُّ في صميم الشِّتاء ، ثم يَتبَعه الرِّبْعي .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أوّل ما يَبدأ المطرُ في إقبالِ الشتاءِ فاسمُه الخَرِيف ، وهو الّذي يأتي عند صِرامِ النَّخل ، ثم الّذي يلِيه الوَسْمِيّ ، وهو أوّل الربيع ، وهذا عند دُخول الشِّتاء ، ثم يليه الرَّبيع في الصَّيف ، ثم الحَميم .
وأخبَرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : نجُومُ الوَسْميِّ أوّلها فُرُوعُ الدَّلْو المؤخَّر ثم الحُوت ، ثم الشَّرَطان ثم البُطَيْن ، ثم النَّجْم ؛ وهو آخر نجوم الوَسْمِيّ ، ثم بعد ذلك نُجومُ الرَّبيع ، وهو مَطَر الشتاء أول أنجمه الهَقِعَة وآخِرُها الصَّرْفة تَسقُط في آخِر الشّتاء .
قال ابن الأعرابي : والوَسِيم : الثابتُ الحُسْن : كأنّه قد وُسِم .
قال شمر : دِرْعٌ مَوسُومَةٌ : وهي المُزيّنة بالشِّبْه في أسفلها .
وقال الليث : مَوْسِم الحَج سُمِّي مَوْسِماً لأنّه مَعْلمٌ يُجتَمَع إليه ، وكذلك كانت مواسمُ أسواقِ العَرَب في الجاهليّة ، ويقال : تَوسّمتُ في فلان خيراً ، أي : رأيتُ فيه أَثَراً منه ، وتوسَّمْت فيه الخير ، أي : تفرَّسْتُ .
يعقوب : كل مجمع من الناس كثيرٌ فهو مَوْسِم ؛ ومنه موسم مِنًى . ويقال : وسَمْنا موسِمنا ؛ أي : شهدناه ، وكذلك عَرَفنا ، أي : شهدنا عرفة . وعيَّد القومُ : شهدوا عيدَهم .
وقوله جلّ وعزّ : ( ( إِنَّ فِى ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ ) ( الحجر : 75 ) ، أي : للمتفرِّسين .
سما : في حديثِ عائشة الّذي ذكرت فيه أَهْلَ الإفْك : وإنه لم يكن في نساء النبيّ امرأةٌ تُسامِيها غيرَ زينبَ ، فعَصَمها الله ، ومعنى تُسامِيها : تُبارِيها وتُعَارِضُها .
وقال أبو عمرو : المُساماةُ : المفاخَرة .
وقال الليث : سما الشيءُ يَسْمو سُمُوّاً : وهو ارتفاعُه ، ويقال للحَسِيب والشّريف ، قد سَمَا ، وإذا رفَعتَ بَصَرك إلى الشيء قلتَ سمَا إليه بَصَري ، وإذا رُفع لك شيءٌ من بَعيد فاستَبَنْتَه قلتَ : سمَا لِي شيء قال : وإذا خرج القومُ للصّيد في قِفار الأرض وصَحَارِيها قلت : سَمَوْا ، وهم السُّماة ، أي : الصَّيّادُون .
أبو عبيد : خرج فلان يَسْتَمِي الوحشَ أي : يطلبُها .
وقال ابن الأعرابيّ : المِسْماةُ : جَوْرَبُ الصّياد يَلبَسها لتَقِيه حَرَّ الرَّمْضاء إذا أراد أن يتربّصَ الظِّباءَ نصفَ النَّهار . قال : ويقال : ذهب صِيتُه في الناس وُسمَاه ، أي : صوتُه في الخَيْر لا في الشرّ .
الليث : سَمَا الفحلُ : إذا تَطاوَلَ على شَوْلِه ، وسُماوَتُه أي : شخصه ، وأنشَد :
كأن على أَثْباجها حينَ آنَسَتْ
سَماوَتُه قَيّاً من الطَّيرِ وُقَّعا
وسَماوَةُ الهِلال : شخصُه إذا ارتَفَع عن
الأُفق شيئاً ، وأنشدَ :
طَيَّ اللَّيالِي زُلَفاً فزُلفَا
سَماوَةَ الهِلالِ حتّى احقَوقَفَا
قال : والسَّماوة : ماءٌ بالبادية ، وكانت أمُّ النُّعمان سُميتْ بها ، فكان اسمُها ماءَ السَّماوَة فسمّتْها العربُ ماءَ السّماء .
وسَماوة كل شيء : شخص أغلاه . قال :
سماوتهُ أسمالُ بُرْد مُحَبَّر
وصَهْوتهُ من أَتْحَمِيَ مُعَصَّب
أبو عبيدة : سماءُ الفرس من لدن عَجْب الذَّنب إلى الصُّطرة .
قال : والسَّماءُ : سَقْفُ كلِّ شيء وكلّ بيت . والسَّماءُ : السحاب . والسَّماء : المَطَر . والسَّماء أيضاً : اسم المَطْرة الجديدة .
يقال : أصابتْهم سَماءٌ ، وسُمِى كَثيرةٌ ، وثلاثُ سُمِيّ ، والجميع الأَسْمِيةُ والجمعُ الكثيرُ سُمِيّ .
قال : والسَّموات السَّبع : أطباق الأَرَضين ، وتُجمَع سَماء وسَماوات .
قلتُ : السماء عند العرب مؤنَّثة ، لأنّها جمعُ سَماءَة ، وسبق الجَمعُ الوُحدانَ فيها . والسماءة أصلها سَمآوَة فاعلم . وإذا ذكّرت العرب السَّماء عَنَوْا بها السَّقْف .
ومنه قولُ الله : ( شِيباً السَّمَآءُ مُنفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً ) ( المزمل : 18 ) ، ولم يقل مُنفَطرة .
وقال الزجّاج : السماءُ في اللّغة : يقال لكلّ ما ارتفَعَ وعَلا قد سَمَا يَسمُو ، وكلُّ سَقْف فهو سَماء ، ومن هذا قيل للسحاب : السَّماءُ ، لأنها عاليَة . والاسم ألِفُه ألفُ وَصْل ، والدّليل على ذلك أنّك إذا صَغَّرتَ الاسمَ قلتَ : سُمَيّ ، والعرب تقول : هذا اسمٌ ، وهذا سُمٌ وأَنشَد :
بِاسم الَّذِي في كلِّ سُورةٍ سُمُهْ
وسُمَه رَوَى ذلك أبُو زَيْد وغيره من النحويِّين .
قال أبو إسحاق : ومعنى قولنا : اسمٌ هو مشتقٌّ من السُّمُو ، وهو الرِّفْعة ، والأصل فيه سِمْوٌ بالواو ، وجمعه أَسْماء ، مثل قِنْو وأَقْناء ، وإنما جُعِل الاسم تَنْويهاً على الدّلالة على المعنى ، لأنّ المعنى تحتَ الاسم .
قال : ومن قال : إنّ اسماً مأخوذٌ من وَسَمْتُ ، فهو غلط ؛ لأنّه لو كان اسمٌ من سِمْتهُ لكان تصغيرُه وُسَيْما مثل تصغير عِدَة وصِلَة ، وما أشبههما .
وقال أبو العبّاس : الاسمُ رَسْمٌ وَسِمَةٌ يُوضَع على الشيءِ يُعرَف به .
وسُئل عن الاسم أهو المسمَّى أو غيرُ المسمَّى ؟ .
فقال : قال أبو عُبيدة : الاسم هو المسمَّى .
وقال سيبويه : الاسمُ غيرُ المسمَّى ، قيل له : فما قولُك ؟ فقال : ليس لي فيه قول .
وقال ابنُ السكّيت : يقال هذا سامَةُ غادِياً ، وهو اسم للأب ، وهو مَعرِفة .
قال زُهَير يَمدَح رجلاً :
ولأنتَ أجرأُ من أُسامةَ إذْ
دُعِيَتْ نَزالِ ولُجَّ في الذُّعْرِ
أمس : قال الكسائيّ : العَرَب تقول : كلّمتُك أَمْسِ ، وأَعجَبَني أَمْس يا هذا . وتقول في النّكرة : أعجَبَني أَمْسٍ ، وأَمْسٌ آخَر ، فإذا أضفتَه أو نكّرته أو أدخلتَ عليه الألف واللاّم للتعريف أجريتَه بالإعراب ، تقول : كان أَمْسُنا طَيّباً ، ورأيتُ أَمسَنا المُبارَك . وتقول : مَضى الأَمْسُ بما فيه .
قال الفرّاء : ومن العرب مَن يَخفِض الأَمْسِ وإن أدخل عليه الألفَ واللاّم .
وأَنشَد :
وإنِّي قَعَدْتُ اليومَ والأمْسِ قَبْلَه
وقال أبو سَعيد : تقول : جاءني أَمْسِ ، فإذا نَسَبْتَ شيئاً إليه كسرتَ الهمزة فقلت : امْسِيٌّ ؛ على غير قياس .
قال العجّاج :
وجَفَّ عَنْهُ العَرَق الإمْسِيّ
قال ابن كيسان في أمس : يقولون إذا نكروه : كلُّ يوم يصير أمساك ، وكل أمس مضى فلن يعود ، ومضَى أمسٌ من الأموس .
وقال البصريون : إنما لم يتمكّن أمس في الإعراب لأنه ضارع الفعل الماضي وليس بمعرَب .
وقال الفراء : إنما كسرت لأن السين طبعها الكسر .
وقال الكسائي : أصلُه الفعل ، أخذ من قولك : أمسِ بخير ، ثم سُمّي به .
وقال أبو الهيثم : السين لا يُلفظ بها إلا من كَسْر الفَم ما بين الثّنية إلى الضرس ، وكسرت إذ كان مخرجها مكسوراً في قول الفراء ، وأنشد :
وقافِية بين الثنية والضرس
وقال ابن الأنباري : أدخل الألف واللام على أمس وترك على حاله في الكسر ، لأن أصل أمس عندنا من الإمساء ، فسمّى الوقت بالأمر ولم يغيَّر لفظه .
ومن ذلك قول الفرزدق :
ما أنت بالحكم التُرْضَى حكومته
ولا الأصيل ولا ذي الرأي والجدل
فأدخل الألف واللام على ترضى وهو فعل مستقبل على جهة الاختصاص بالحكاية .
وأنشد :
أخَفْن أطناني إن شكيت وإنني
لفي شُغُل عن ذَحْلِي اليَتَتَبّع
فأدخل الألف واللام على ( يتتبع ) وهو فعل مستقبل كما وصفنا .
وقال ابن السكيت : تقول : ما رأيتُه مُذْ أَمسِ ، فإن لم تَرَه يوماً قَبْلَ ذلك قلتَ : ما رأيتُه مُذْ أوَّلَ من أمسِ ، فإن لم تَرَه مذ يومين قبل ذلك قلتَ : ما رأيتُه مذْ أوّلَ مِن أوّلَ مِن أَمسِ .
وقال العجاج :
كأن أمسيّاً به من أمس
يصفَرُّ لليُبْس اصفرار الوَرْس
قال ابن بزرج : قال عرّام : ما رأيته مذ أمس الأحدث .
وكذلك قال نجاد قال : وقال الآخرون بالخفض مذ أمس الأحدث .
وقال نجاد : عهدي به أمس الأحدث ، وأتاني أمس الأحدث .
قال : وتقول : ما رأيته قبل أمس بيوم ، تريد : أول من أمس ، وما رأيته قبل البارحة بليلة .
موس : قال الليث : المَوْسُ : لغةٌ في المَسْي ، وهو أن يُدخل الراعي يدَه في رَحِم الناقة أو الرَّمَكة يَمْسُطُ ماء الفَحل من رحمها استِلاماً للفَحْل كراهيةَ أن تحمِل له .
قلتُ : لم أسمعْ المَوْس بمعنى المَسْيِ لغير الليث .
وقال اللّيث أيضاً : المَوْس تأسيسُ اسم الموسَى الذي يُحلَق به ، وبعضُهم ينوِّن مُوسًى .
قلت : جعَلَ الليثُ مُوسَى فُعْلَى من المَوْس ، وجَعل الميمَ أصليّة ، ولا يجوز تنوينُه على قياسه .
لأن فُعلَى لا ينصرف .
وقال ابن السكيت : يقال : هذه مُوسَى حَدِيدة وهي فُعْلى عن الكسائيّ .
قال : وقال الأمويّ : هو مذكّر لا غير ، هذا موسى كما ترى ، وهو مُفعَلٌ من أوْسَيْتُ رأسَه : إذا حلقته بالمُوسَى .
قال يعقوب : وأنشدنا الفرّاء في تأنيث المُوسَى :
فإن تَكُن المُوسَى جَرَت فوقَ بَظْرِها
فما وُضِعَتْ إلاّ ومصّانُ قاعِدُ
وقال الليث : أما مُوسَى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فيقال : إن اشتقاقَه من الماء والسّاج ، ف ( المو ) : ماء و ( سا ) : شَجَر لِحالِ التابوتِ في الماء .
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : ماسَ يَميس مَيْساً : إذا مَجَن .
وقال اللّيث : المَيْسُ : ضَرْبٌ من المَيسَان في تَبَخْتُر وتَهَادٍ ؛ كما تَمِيسُ العَروسُ والجَملُ وربَّما ماسَ بِهَوْدَجِه في مَشْيِه فهو يَميسُ مَيَساناً .
قلت : وهذا الّذي قاله الليث صحيح ، يقال : رجلٌ مَيّاسٌ وجاريةٌ مَيّاسة : إذا كانا يَخْتالان في مِشْيَتِهِما .
وقال الليث : مَيْسان اسمُ كُورةٍ من كُوَرِ دِجْلَة والنِّسْبَة إليها مَيْسَانيّ ومَيْسَنَانِيّ ، وقال العجّاج يصف ثوراً وَحْشِيّاً :
ومَيْسَنانِيّاً لها مُمَيَّسَا
وقبله :
خَوْدٌ تخال رَيطها المدْمَقا
يعني ثياباً تنسج بميسان . مُمَيَّس : مُذَيَّل ، أي : له ذيل .
عمرو عن أبيه : المَيَاسِين : النُّجوم
الزَّاهرة . والمَيْسُون : الحَسَنُ القَدّ والوجهِ من الغِلْمَان .
وقال الليث : المَيْسُ : شجرٌ من أجوَد الشّجَر وأَصْلَبِه وأصلَحِه لضعفه للرّحال ؛ ومنه تُتَّخذ رِحالُ الشام ، فلما كَثُر ذلك قالت العرب : المَيْسُ : الرَّحْل .
وقال النضر : يسمّى الدُّشْتُ المَيْس شجرة مزورة تكون عندنا ببلخ فيها البعوض .
وفي ( النّوادر ) : ماسَ اللَّهُ فيهم المَرَض يَمِيسُه ، وأماسَه فيهم يُمِيسه ، وبَسَّه وثَنّهُ : أي : كَثّرَ فيهم .
مسي : أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : يقال : مَسَى يَمْسِي مَسْياً : إذا ساءَ خُلُقُه بعد حُسْن . قال : ومَسَى يمسي مسياً وأَمْسى ومَسَّى كلُّه : إذا وعَدَك بأمرٍ ثم أَبْطَأَ عنك .
أبي عُبيد عن الأصمعيّ : الْمَاسُ خفيفٌ غيرُ مهموز ، وهو الّذي لا يلتِفت إلى موعظةِ أحد ولا يَقبَل قولَه ، يقال : رجل ماسٌ وما أَمْساهُ .
قلت : كأنّه مقلوبٌ كما قالوا هارٍ وهارٌ وهائرٌ ومثله رَجُلٌ شاكِي السِّلاح ، وشاكُ السِّلاح .
قلت : ويجوز أن يكون ماسٌ كان في الأصل ماسئاً بالهمز فخفّفت همزُه ثم قُلِب .
قال أبو زيد : الماسىء : الماجِنُ ، وقد مَسأ : إذا مَجَن .
وقال الليث : المَسْيُ لُغَةٌ في المَسْوِ ؛ إذا مَسَطَ الناقةَ ، قال : مَسَيْتُها ومَسَوْتُها .
أبو عُبيد عن أبي زيد : مَسَيْتُ النَّاقةَ : إذا سَطَوْتَ عليها ، وهو إدخالُ اليد في الرَّحم ، والمَسْيُ : استخراجُ الوَلَد .
وقال الليث : الْمُسْيُ من المساء كالصُّبح من الصَّباح ، قال : والمُمْسى كالمُصْبح ، قال : والمَساء بعد الظُّهر إلى صَلاةِ المغرب .
وقال بعضهم : إلى نصفِ الليل . وقول الناس : كيف أَمْسيْت ، أي : كيف أنت في وقت الْمَساء . ومسيتُ فُلاناً قلت له كيفَ أمسيت وأمسينا نحن صرنا في وقت المساء .
وقال أبو عمرو : لَقِيتُ من فلانٍ التَّماسِي ، أي : الدَّواهي ، لا يُعرَف لها واحد ، وأَنشَد لِمِرْداس :
أُرَاوِدُها كَيْما تَلِينَ وإنّنِي
لأَلْقى عَلَى العِلاَّتِ منها التّماسِيا
ويقال : مَسَيْتُ الشيءَ مَسْياً : إذا انْتَزَعْتَه ، وقال ذو الرّمة :
يَكَادُ المِراحُ العَرْبُ يَمْسِي غُروضَها
وقد جَرَّدَ الأكتافَ مَوْرُ المَوارِكِ
وقال ابن الأعرابيّ : أَمْسَى فلانٌ فلاناً : إذا أعانه بشيء .
وقال أبو زيد : رَكِب فلانٌ مَسْأَ الطَّرِيق : إذا ركب وسَطَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ماسَى فلانٌ
فلاناً : إذا سَخِر منه ، وسامَاه : إذا فاخَره .
ومس : أبو عُبَيد عن أبي زيد : المومِسَة : الفاجرة . وقال اللّيث : المُومِسات : الفَوَاجِرُ مُجاهَرَةً .
وقال ابنُ دُرَيْد : الوَمْسُ : احتِكاكُ الشَّيء بالشيء حتَّى يَنْجَرِد ؛ وأنشد قولَ ذي الرُّمة :
وقد حَرَّدَ الأكْتافَ وَمْسُ الحَوارِكِ
قلت : ولم أَسْمَع الوَمْسَ لغيره ، ورواه غيرُه : مَوْرَ المَوَارِك ، والمَوَارِك : جمع المِيرَكَة والمَوْرِك .
مأس : قال اللِّحيانيّ : يقال للنَّمام المائِسُ والمَؤُوس والمِمْآسُ ؛ وقد مأسْتُ بينهم ، أي : أَفسَدْتُ .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : مأَسْتَ بين القوم ، وأَرَّشْتَ ، وأرَّثْتَ بمعنًى واحد .

##### Türkçe

س م ( **و ا ي ء** )
**سوم** ، **سما** ، **وسم** ، **ومس** ، **مسي** ، **مأس** ، **موس** ، **أمس** : ( kullanımdadır ) .
**سوم** : **السَّوْم** : malı satışa arz etmektir .
Ve Ebû Zeyd, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği şeyde dedi ki: **سُمْتُ بِالسِّلعة أسوم بها** .
Ve denir ki: falan **غالي السِّيمةِ**’dir: **السَّوْم**’u pahalılaştırdığı zaman.
Dedi ki: Ve denir ki: **سُمْتُ فلاناً سِلْعَتي سَوْماً**: “Onu şu fiyata alır mısın?” dediğin zaman; bunun benzeri: **سُمْتُ بسِلْعَتي سوماً**; yahut denir ki: sen onun fiyatını zikrediyor isen **استمت عليه بسلعتي استِياماً**. Ve denir ki: fiyatı sana arz eden o olduğu zaman **اسْتام مني بسَلعتي استياماً**. Ve adam beni kendi malıyla **سامَني** **سَوْماً**. Bu, onun sana onun fiyatını zikrettiği zamandır. Bütün bunların ismi **السُّومة** ve **السِّيمة**’dir. Ve **السَّوْم** ayrıca, Allah Teâlâ’nın sözü cümlesindendir: **( يَسُومُونَكُمْ سُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءَ الْعَذَابِ )** (Bakara: 49).
Dil ehli dedi ki: manası: size azabın kötüsünü tattırırlar; yani: şiddetli azabı.
Leys dedi ki: **السَّوْم**: bir insana meşakkat yahut kötülük yahut zulüm yükletmendir.
Şemmer, “**سامُوهم سوءَ العذاب**” sözü hakkında dedi ki: onu onlara murad ettiler.
Ve denildi ki: onlara arz ettiler; Araplar der ki: falan bana **سَوْمَ عَالةٍ** arz etti.
Ebû Ubeyd dedi ki: Kisâî dedi: bu, avamın sözü olan **عَرْضٌ سابرِيّ** manasınadır.
Şemmer dedi ki: bu, sana senin ondan müstağni olduğun şeyi arz eden kimse için mesel olarak vurulur; tıpkı bir adamın, senin bir adamın evine misafir olarak indiğini bildiği halde sana ikramı arz etmesi gibi.
Asmaî dedi ki: **السَّوْم**: geçişin süratidir; denir ki: deve **سامَت** **تَسُوم** **سَوْماً**; ve râî’nin beytini inşad etti:
مَقّاءُ مُنْفَتَق الإبْطَيْنِ ماهرةٌ
بالسَّوْم ناطَ يَدَيْها حارِكٌ سَنَدُ
Ve ondan, **ذو النِّجادَين** olan Abdullah’ın, Nebî’nin devesine ( **صلى الله عليه وسلم** ) hitap ederek sözü:
تَعرَّضي مَدارِجاً وَسُومِي
تَعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم
Başkası dedi ki: **السَّوْم**: yürüyüşte doğruya kast ile birlikte geçişin süratidir.
Ve denir ki: otlayan hayvan **سامَت** **تَسُومُ** **سَوْماً**: dilediği yerde otladığı zaman. Ve **السَّوامُ**: salıverildiği zaman ıssız yerlerde maldan otlayan her şeydir; ve onun **سَوْمه**: dilediği yerde otlamasıdır. Ve **السائم**: dilediği yerde kendi halince giden kimsedir.
Denir ki: **سامَت السائمةُ** ve ben onu **أَسَمْتُها أُسِيمُها**: onu otlattığın zaman; ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **( فِيهِ تُسِيمُونَ )** (Nahl: 10).
Münzirî bana Sa‘leb’den haber verdi ki o şöyle demiş: **أسَمْتُ الإبلَ**: onları otlasın diye salıverdiğim zaman.
Asmaî dedi ki: **السَّوام** ve **السائمة**: aslında gönderilip otlayan ve yem verilmeyen her devedir. Ve Allah Teâlâ dedi: **( وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ )** (Âl-i İmrân: 14).
Ebû Zeyd: **الخيل المسومة**: binicileri üzerinde olduğu halde salıverilmiş olanlardır; bu, senin “**سَوّمْتُ فلاناً**” sözündendir: onu ve onun **سَوْمَه**’unu, yani: ne istiyorsa, salıverdiğin zaman.
Ve denildi ki: **الخيلُ المسوَّمة**: üzerinde **السِّيما** ve **السُّومة** bulunanlardır; o da alâmettir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السِّيَمُ**: koyun yünü üzerindeki alâmetlerdir.
Ve Allah Teâlâ dedi: **( مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ )** (Âl-i İmrân: 125); **الواو**’nun fethi ve kesriyle okunmuştur. Kim **( مسوَّمين )** okursa, muradı “alâmetlenmişler”dir; **السّومة**’dandır; sarıklarla alâmetlendirilmişler. Kim **( مُسوِّمين** okursa, muradı “alâmetleyenler”dir.
Leys dedi ki: falan, atını **سَوَّم** etti: üzerine bir **حرَيرةٍ** ile yahut onunla bilineceği bir şeyle alâmet koyduğu zaman.
Dedi ki: **السِّيمَا**’nın **ياء**’sı aslında **واو**’dur; o, onunla hayır ve şerrin bilindiği alâmettir.
Allah Teâlâ dedi: **( تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ )** (Bakara: 273); onda başka bir dil vardır: med ile **السِّيماء**. Ondan şairin sözü:
غُلامٌ رَماهُ الله بالحُسْنِ يَافِعاً
لَه سِيميَاءُ لا تَشُقُّ على البَصَرْ
Ve Şemmer, **السِّيمى**’nın müennesliği hakkında, maksûre olarak inşad etti:
ولهمْ سِيمَا إذا تُبْصِرُهُمْ
بَيَّنتْ رِيبةَ مَنْ كان سَأَلْ
Ama onların “**ولا سِيَّما** kذا” sözüne gelince, onun tefsiri **لفيف السّين**’dedir; çünkü içindeki **( ما )** صلة’dir.
Ebû Bekir dedi ki: onların “onun üzerinde **سِيمَا** hasene vardır” sözü; manası: alâmettir; o, **وَسِمت أَسِم**’den alınmıştır. **سِيما**’nın aslı **وَسْمَى** idi; sonra **واو**, **الفاء** mevkiinden **العين** mevkiine çevrildi; tıpkı onların “**ما أطْيَبه**” ve “**أَيْطبه**” demeleri gibi; böylece **سوْمَى** oldu; ve **واو**, sükûnu ve kendisinden öncesinin kesresi sebebiyle **ياء** kılındı.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: adamı **سَوَّمْتُ** **تسْويماً**: onu malında hakem kıldığın zaman. Ve kavmin üzerine **سَوَّمْتُ**: onların üzerine baskın yaptığın ve içlerinde fesat çıkardığın zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onların mesellerindendir: **عبدٌ وسُوِّم في يده**; yani: salıverildi ve ne istiyorsa (öylece). Dedi ki: **وسامَ**: otladığı zaman. **وسامَ**: talep ettiği zaman. **وسام**: sattığı zaman. **وسامَ**: azap ettiği zaman.
Nadr dedi ki: **سامَ يَسُوم**: geçtiği zaman. Ve deve **سامَت**: yürüyüp gittiği zaman; ve ona **سَوْمها** yani yönü salıverildiği zaman.
Sa‘leb ondan da: **السّامَةُ**: sürücü (arka sürü). Ve **السّامة**: ölüm. Ve **السامة**: altından külçe. Ve **السّامة**: gümüşten külçe.
Ebû Ubeyd dedi ki: **السّامُ**: altının damarlarıdır; onun teki **سامة**’dir. Kays b. el-Hatîm dedi ki:
لَو انكَ تُلقِي حَنظَلاً فَوقَ بَيْضِنا
تَدَحرَجَ عن ذِي سامِهِ المُتقارِبِ
Yani: **سام**’ı olan yumurta.
Şemmer dedi ki: **السّامُ**: bir ağaçtır; ve A‘câc’ın sözünü inşad etti:
ودَقَلٌ أجرَدُ شَوْذَبِيُّ
صَعْلٌ من السّامِ ورُبّانِيُّ
Diyor ki: **الدَّقَل**’ın üzerinde kabuk yoktur; **الصَّعْل**: ince başlıdır; yani **الدَّقَل**’ın başı. Ve **السّامُ**: bir ağaçtır. Diyor ki: **الدَّقَل** ondandır; ve **رُبَّانيّ**: gemicilerin başıdır.
**يَسُومُ**: bir dağın adıdır; düz bir kaya. Ebû Vecze dedi ki:
وسرنا بمطلول من اللهو ليّن
يحط إلى السهل اليَسُومى أعصما
Ebû Saîd dedi ki: gümüşe Farsçada **سيم**, Arapçada **سام** denir.
Ebû Turâb dedi ki: Şücâ‘ dedi: kavim yürüdü ve **ساموا**; ikisi bir manadadır.
Nebî’den ( **صلى الله عليه وسلم** ) rivayet olundu ki o dedi: **( في الحبَّة السَّوْداء شِفَاءٌ من كلِّ داءٍ إلاّ السَّام )**. Denildi ki: **السَّام** nedir? Dedi: **( المَوْت )**. Yahudiler, Resûlullah’a ( **صلى الله عليه وسلم** ) selam verdikleri zaman “**السامُ عليكم**” derlerdi; o da onlara **( وعليكم )** diye karşılık verirdi; yani: sizin dua ettiğinizin benzeri sizin üzerinize.
Nebî’den ( **صلى الله عليه وسلم** ) rivayet olundu ki o, güneş doğmadan önce **السَّوْم**’u yasakladı.
Ebû İshâk dedi ki: **السَّوْم**: malıyla pazarlık etmesidir; o vakitte bundan nehyedildi; çünkü o, Allah Teâlâ’nın zikredildiği bir vakittir; onun dışında bir şeyle meşgul olunmaz.
Dedi ki: **السَّوْم**’un, develeri otlatmaktan olması da caizdir; çünkü onlar güneş doğmadan önce, üzerinde çiy bulunan otu otladıkları zaman, onlara ondan bir hastalık isabet eder; belki onları öldürür; bu, Araplardan mal sahipleri yanında bilinen bir şeydir.
**وسم** : Leys dedi ki: **الوَسْم** ve **الوَسْمةُ**: yaprağı boya olan bir ağaçtır.
Dedim ki: Arapların sözü **الوَسِمة** ( **السين**’in kesriyle )dir; bunu nahivciler söylemiştir.

Ve el-Leys dedi: **الوَسْم** da: bir dağlama izidir; dersin ki: **بعيرٌ مَوْسوم**: yani, kendisiyle tanınacağı bir nişanla damgalanmıştır; ya bir dağlamadır, yahut kulağında bir kesiktir, yahut ona alâmet olan bir **قَرْمَةٌ**dır. Ve **الميسَم**: dağlama demiri yahut binek hayvanlarının kendisiyle damgalandığı şeydir; hepsi **المَواسِم**dir. Ve Allah Teâlâ dedi: ( **الاَوَّلِينَ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ** ) ( **القلم : 16** ) ; çünkü falan kimse hayırla ve şerle damgalıdır: yani onun üzerinde hayrın yahut şerrin alâmeti vardır. Ve muhakkak falanca kadın **لَذات مِيسَم**dir; ve onun **مِيسَمُهَا**sı: güzellik ve asalet izidir. Ve o, elbette **وَسِيمة**dir, **قَسِيمة**dir.

Ebû Ubeyd dedi: **الوَسَامة** ve **المِيسَم**: güzelliktir.

İbn Külsûm dedi:
خلطْنَ بمِيسَم حسباً ودِيناً

El-Leys dedi: Yağmurdan **الوَسْمِيُّ** ancak **وَسْمِيّاً** diye adlandırıldı; çünkü yeri bitkiyle damgalar; böylece yılın başında onda bir iz meydana getirir. Ve **أرضٌ مَوْسومة**: ona **الوَسْمِيّ** isabet etmiştir; o, soğukta **الخَرَفِيّ**den sonra olan bir yağmurdur; sonra onu kışın ortasında **الوَلِيُّ** takip eder; sonra onu **الرِّبْعي** takip eder.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Yağmurun kışın gelişinde başladığı ilk şeyin adı **الخَرِيف**tir; o, hurmanın kesimi vaktinde gelendir; sonra onu izleyen **الوَسْمِيّ**dir; o, baharın ilkidir; bu, kışın girişindedir; sonra onu yazda **الرَّبيع** izler; sonra **الحَميم**.

El-Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki şöyle dedi: **الوَسْميِّ**nin yıldızları: ilkinin başı **فُرُوعُ الدَّلْو المؤخَّر** sonra **الحُوت**; sonra **الشَّرَطان** sonra **البُطَيْن**; sonra **النَّجْم**; o, **الوَسْمِيّ**nin yıldızlarının sonuncusudur; sonra bunun ardından **الرَّبيع**in yıldızları gelir; o, kış yağmurudur; yıldızlarının ilki **الهَقِعَة** ve sonu **الصَّرْفة**dir; kışın sonunda düşer.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve **الوَسِيم**: sabit güzelliktir; sanki damgalanmış gibidir.

Şemmer dedi: **دِرْعٌ مَوسُومَةٌ**: o, alt tarafında **الشِّبْه** ile süslenmiş olandır.

El-Leys dedi: **مَوْسِم الحَج** ona **مَوْسِماً** denildi; çünkü o, kendisine toplanılan bir işarettir; cahiliyede Arap pazarlarının mevsimleri de böyleydi. Ve denir ki: **تَوسّمتُ في فلان خيراً**: yani onda ondan bir iz gördüm. Ve **توسَّمْت فيه الخير**: yani feraset ettim.

Ya‘kûb: İnsanların çok olduğu her toplanma **مَوْسِم**dir; ondan da **موسم مِنًى**. Ve denir ki: **وسَمْنا موسِمنا**: yani ona şahit olduk; yine **عَرَفنا**: yani Arafat’a şahit olduk. Ve kavim **وعيَّد** etti: bayramlarına şahit oldular.

Ve O’nun (celîl ve azîz) sözü: ( **إِنَّ فِى ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ** ) ( **الحجر : 75** ) , yani: feraset sahipleri için.

**سما**: Âişe’nin, **أَهْلَ الإفْك**i zikrettiği hadisinde: Nebî’nin kadınları içinde Zeyneb’den başka onunla **تُسامِيها** eden bir kadın yoktu; Allah onu korudu. Ve **تُسامِيها**nın manası: onunla boy ölçüşür ve ona karşı durur.

Ebû Amr dedi: **المُساماةُ**: övünmedir.

El-Leys dedi: **سما** şey **يَسْمو سُمُوّاً**: o, onun yükselmesidir. Ve soylu ve şerefliye: **قد سَمَا** denir. Ve bakışını bir şeye kaldırdığında: **سمَا إليه بَصَري** dersin. Ve uzaktan sana bir şey yükseltilip de onu seçtiğinde: **سمَا لِي شيء** dersin. Dedi: Ve kavim yerin çoraklarına ve sahralarına av için çıktığında: **سَمَوْا** dersin; onlar **السُّماة**dir; yani avcılardır.

Ebû Ubeyd: Falan kimse vahşi hayvanı **يَسْتَمِي** ederek çıktı; yani onu arar.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِسْماةُ**: avcının, öğle vaktinin yarısında ceylanları gözetlemek istediğinde kızgın çakılın sıcağından onu korumak için giydiği çoraptır. Dedi: Ve denir ki: insanların içinde şöhreti ve **وُسمَاه**ı gitti; yani hayırdaki sesi, şerde değil.

El-Leys: **سَمَا الفحلُ**: kendi **شَوْلِه**i üzerine uzandığında. Ve onun **سُماوَتُه**: şahsıdır. Ve inşad etti:
كأن على أَثْباجها حينَ آنَسَتْ
سَماوَتُه قَيّاً من الطَّيرِ وُقَّعا

Ve **سَماوَةُ الهِلال**: ufuktan biraz yükseldiğinde onun şahsıdır. Ve inşad etti:
طَيَّ اللَّيالِي زُلَفاً فزُلفَا
سَماوَةَ الهِلالِ حتّى احقَوقَفَا

Dedi: Ve **السَّماوة**: çölde bir sudur; Nu‘mân’ın annesi onunla adlandırılmıştı; onun adı **ماءَ السَّماوَة** idi; Araplar ona **ماءَ السّماء** adını verdiler.

Ve her şeyin **سَماوة**si: onun en üst şahsıdır. Dedi:
سماوتهُ أسمالُ بُرْد مُحَبَّر
وصَهْوتهُ من أَتْحَمِيَ مُعَصَّب

Ebû Ubeyde: Atın **سماءُ**u, kuyruğun kökünden **الصُّطرة**ya kadardır.

Dedi: Ve **السَّماءُ**: her şeyin ve her evin tavanıdır. Ve **السَّماءُ**: buluttur. Ve **السَّماء**: yağmurdur. Ve **السَّماء** ayrıca: yeni yağmurun adıdır.

Denir ki: Onlara bir **سَماءٌ** isabet etti; ve **سُمِى** çoktur; ve üç **سُمِيّ**; hepsi **الأَسْمِيةُ**dir; ve çokluk cemi **سُمِيّ**dir.

Dedi: Ve **السَّموات السَّبع**: yerlerin tabakalarıdır. Ve **سَماء** ve **سَماوات** toplanır.

Ben dedim: Araplar katında **السماء** müennestir; çünkü o, **سَماءَة**nin cemidir; onda cem, tekilden önce gelmiştir. Ve **السماءة**nın aslı **سَمآوَة**dir; bil. Ve Araplar **السَّماء**ı müzekker yaptıklarında onunla tavanı kastederler.

Ondan da Allah’ın sözü: ( **شِيباً السَّمَآءُ مُنفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً** ) ( **المزمل : 18** ) ; **مُنفَطرة** demedi.

Ez-Zeccâc dedi: Dil bakımından **السماء**: yükselen ve yüce olan her şeye **قد سَمَا يَسمُو** denir; her tavan **سَماء**dır. Bundan dolayı buluta **السَّماءُ** denildi; çünkü o yüksektir. İsimdeki elif, **ألفُ وَصْل**dür; bunun delili: ismi küçülttüğünde **سُمَيّ** dersin. Ve Araplar: **هذا اسمٌ** der; ve **هذا سُمٌ** der. Ve inşad etti:
بِاسم الَّذِي في كلِّ سُورةٍ سُمُهْ

Ve **سُمَه**; bunu Ebû Zeyd ve diğer nahivciler rivayet etti.

Ebû İshâk dedi: **اسمٌ** dememizin manası: o, **السُّمُو**dan türemiştir; o da yüceliktir. Aslı vav ile **سِمْوٌ**dur. Cemi **أَسْماء**dır; **قِنْو** ve **أَقْناء** gibi. İsim ancak manaya delâlet için bir tanıtma kılındı; çünkü mana ismin altındadır.

Dedi: Kim **اسماً**ın **وَسَمْتُ**tan alındığını söylerse, o hatadır; çünkü eğer **اسمٌ** **سِمْتهُ**dan olsaydı, onun küçültmesi **وُسَيْما** olurdu; **عِدَة** ve **صِلَة**nin küçültmesi gibi ve onlara benzerler.

Ebû’l-Abbâs dedi: **الاسمُ**: bir şeye konulan, onunla bilinen bir resim ve nişandır.

İsme dair soruldu: O, adlandırılanın kendisi midir yoksa adlandırılandan başka mıdır?

Dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: isim, adlandırılanın kendisidir.

Sîbeveyh dedi: isim, adlandırılandan başkadır. Ona denildi: Peki sözün nedir? Dedi: Bu hususta benim bir sözüm yoktur.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denir ki: Bu, **سامَةُ** (babasının adı) sabahleyin gidenin adıdır; o, baba için bir isimdir; ve o, marifedir.

Züheyr bir adamı överek dedi:
ولأنتَ أجرأُ من أُسامةَ إذْ
دُعِيَتْ نَزالِ ولُجَّ في الذُّعْرِ

**أمس**: el-Kisâî dedi: Araplar der ki: Seninle **أَمْسِ** konuştum; ve: Ey sen, **أَمْس** beni hayran bıraktı. Ve nekirede der ki: **أَمْسٍ** beni hayran bıraktı; ve başka bir **أَمْسٌ**. Onu izafet yaptığında yahut nekire yaptığında yahut marifelik için başına elif-lâm soktuğunda onu i‘rab ile yürütürsün; dersin ki: **كان أَمْسُنا طَيّباً**; ve: **رأيتُ أَمسَنا المُبارَك**. Ve dersin ki: **مَضى الأَمْسُ بما فيه**.

El-Ferrâ dedi: Araplardan kimi, başına elif-lâm soksa bile **الأَمْسِ**i cerreder.

Ve inşad etti:
وإنِّي قَعَدْتُ اليومَ والأمْسِ قَبْلَه

وقال أبو سَعيد : تقول : جاءني **أَمْسِ** ، فإذا نَسَبْتَ شيئاً إليه كسرتَ الهمزة فقلت : **امْسِيٌّ** ؛ القيasa aykırı olarak.
قال العجّاج :
وجَفَّ عَنْهُ العَرَق **الإمْسِيّ**
قال ابن كيسان في **أمس** : onu nekre yaptıklarında derler ki: “Her gün senin **أمساك**’ın olur; ve her **أمس** geçip gitmiştir, artık geri dönmeyecektir; ve **أموس**’tan bir **أمس** geçip gitti.”
وقال البصريون : **أمس**’in i‘rabda temekkün kazanmamasının sebebi ancak şudur: çünkü o mâzî fiile benzer; mu‘rab değildir.
وقال الفراء : ancak şundan dolayı kesreli kılındı: çünkü **السين**’in tabiatı kesredir.
وقال الكسائي : aslı fiildir; “**أمسِ بخير**” sözünden alınmıştır, sonra onunla adlandırılmıştır.
وقال أبو الهيثم : **السين** ancak, **الثّنية** ile **الضرس** arasındaki ağız açıklığının kesriyle telaffuz edilir; ve (الفرّاء’nın sözünde) mahreci kesik olduğundan kesreli kılındı; ve şu beyti okudu:
وقافِية بين **الثنية** والضرس
وقال ابن الأنباري : **أمس** üzerine **الألف واللام**’ı soktu ve onu kesredeki hâli üzere bıraktı; çünkü bize göre **أمس**’in aslı **الإمساء**’dandır; vakti emirle adlandırdı ve lafzını değiştirmedi.
ومن ذلك قول الفرزدق :
ما أنت بالحكم **التُرْضَى** حكومته
ولا الأصيل ولا ذي الرأي والجدل
Böylece **الألف واللام**’ı **ترضى** üzerine soktu; o ise, hikâyede ihtisâs ciheti üzere müstakbel bir fiildir.
وأنشد :
أخَفْن أطناني إن شكيت وإنني
لفي شُغُل عن ذَحْلِي **اليَتَتَبّع**
Böylece **الألف واللام**’ı (**يتتبع**) üzerine soktu; o da, bizim vasfettiğimiz üzere müstakbel bir fiildir.
وقال ابن السكيت : dersin ki: “Onu **مُذْ أَمسِ**’ten beri görmedim.” Eğer onu bundan önce bir gün görmediysen dersin ki: “Onu **مُذْ أوَّلَ من أمسِ**’ten beri görmedim.” Eğer onu bundan önce iki günden beri görmediysen dersin ki: “Onu **مذْ أوّلَ مِن أوّلَ مِن أَمسِ**’ten beri görmedim.”
وقال العجاج :
كأن **أمسيّاً** به من **أمس**
يصفَرُّ لليُبْس اصفرار **الوَرْس**
قال ابن بزرج : عرّام dedi ki: “Onu **مذ أمس الأحدث**’ten beri görmedim.”
وكذلك قال نجاد قال : ve başkaları da “**مذ أمس الأحدث**”i cer ile söylediler.
وقال نجاد : “Onunla ahdim **أمس الأحدث** idi; ve bana **أمس الأحدث** geldi.”
قال : ve dersin ki: “Onu **قبل أمس** bir gün önce görmedim”; yani: **أول من أمس**’ı kastedersin; ve “Onu **قبل البارحة** bir gece önce görmedim.”

**موس** : قال الليث : **المَوْسُ** : **المَسْي** hakkında bir lugattır; o da şudur: çoban elini devenin yahut kısrağın rahmine sokar; rahminden erkeğin suyunu sıyırıp çıkarır; erkeğe (ait) bir istihlâm olarak, onun için gebe kalmasından hoşlanmadığı için.
قلتُ : **المَوْس**’u **المَسْي** mânasında, el-Leys’ten başkası için işitmedim.
وقال اللّيث أيضاً : **المَوْس**; onunla tıraş olunan **الموسَى** isminin tesisidir; ve bazısı **مُوسًى**’yı tenvinler.
قلت : el-Leys, **مُوسَى**’yı **المَوْس**’tan **فُعْلَى** yaptı ve **الميم**’i aslî kıldı; onun kıyasına göre tenvinlenmesi câiz değildir.
Çünkü **فُعلَى** munsarif olmaz.
وقال ابن السكيت : denir ki: “Bu, demir bir **مُوسَى**’dır”; ve o, el-Kisâî’den (rivayetle) **فُعْلى**’dır.
قال : ve el-Emevî dedi ki: o, yalnızca müzekkerdir; “Bu, gördüğün gibi **موسى**’dır”; ve o, “Başını **أوْسَيْتُ**”tan **مُفعَل**’dır: yani onu **المُوسَى** ile tıraş ettiğim zaman.
قال يعقوب : ve el-Ferrâ bize **المُوسَى**’nın müennesi hakkında şu beyti okuttu:
فإن تَكُن **المُوسَى** جَرَت فوقَ بَظْرِها
فما وُضِعَتْ إلاّ ومصّانُ قاعِدُ
وقال الليث : أما **مُوسَى** النبي ( صلى الله عليه وسلم ) hakkında denir ki: onun اشتقاقı sudan ve **السّاج**’dandır; böylece (**المو**) : su, ve (**سا**) : ağaçtır; tabutun suda bulunması hâli için.
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : denir ki: **ماسَ يَميس مَيْساً** : **مَجَن** ettiği zaman.
وقال اللّيث : **المَيْسُ** : **المَيسَان**’dan bir türdür; böbürlenme ve salınma içinde; tıpkı gelinin ve devenin salınması gibi; ve bazen hevdeciyle yürüyüşünde salınır; böylece o, **مَيَساناً** salınır.
قلت : el-Leys’in söylediği bu şey doğrudur; denir ki: **رجلٌ مَيّاسٌ** ve **جاريةٌ مَيّاسة**: yürüyüşlerinde salındıkları zaman.
وقال الليث : **مَيْسان**; **دِجْلَة**’nın kûrelerinden bir kûrenin adıdır; ona nisbet **مَيْسَانيّ** ve **مَيْسَنَانِيّ**’dir; ve el-A‘câc vahşî bir boğayı vasfederek dedi:
ومَيْسَنانِيّاً لها مُمَيَّسَا
Ve ondan önce:
خَوْدٌ تخال رَيطها المدْمَقا
Yani: **ميسان**’da dokunan elbiseler. **مُمَيَّس**: **مُذَيَّل**; yani: onun bir kuyruğu vardır.
عمرو عن أبيه : **المَيَاسِين** : parlak yıldızlardır. Ve **المَيْسُون** : oğlanlardan boyu ve yüzü güzel olandır.
وقال الليث : **المَيْسُ** : ağaçların en iyilerinden, en sertlerinden ve eyer ağaçları için en elverişlilerinden bir ağaçtır; ondan Şam eyerleri yapılır; bu çoğalınca Araplar dedi ki: **المَيْسُ** : **الرَّحْل**’dir.
وقال النضر : **الدُّشْتُ**’a **المَيْس** denir; Belh’te bizde bulunan, içinde sivrisinek olan, eğri büğrü bir ağaçtır.
وفي (**النّوادر**) : “Allah onlarda hastalığı **ماسَ** etti, onu **يَمِيسُه**; ve onu onlarda **أماسَه** etti, onu **يُمِيسه**; ve onu **بَسَّه** ve **ثَنّهُ**”: yani: onlarda çoğalttı.

**مسي** : أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : denir ki: **مَسَى يَمْسِي مَسْياً** : huyu güzellikten sonra kötüleştiği zaman. قال : ve **مَسَى يمسي مسياً** ve **أَمْسى** ve **مَسَّى**; hepsi: sana bir iş vadettiği, sonra senden geciktiği zaman.
أبي عُبيد عن الأصمعيّ : **الْمَاسُ** hafiftir, hemzesizdir; o, kimsenin öğüdüne dönüp bakmayan ve sözünü kabul etmeyendir; denir ki: **رجل ماسٌ** ve “Onu ne **أَمْساهُ** yaptı!”
قلت : sanki o, kalb edilmiştir; “**هارٍ** ve **هارٌ** ve **هائرٌ**” dedikleri gibi; ve benzeri: “**رَجُلٌ شاكِي السِّلاح**” ve “**شاكُ السِّلاح**”.
قلت : ve câizdir ki **ماسٌ** aslında hemzeli **ماسئاً** idi; hemzesi hafifletildi, sonra kalb edildi.
قال أبو زيد : **الماسىء** : **الماجِنُ**’dir; ve **مَسأ** etti: **مَجَن** ettiği zaman.
وقال الليث : **المَسْيُ**; **المَسْوِ** hakkında bir lugattır; deveye **مَسَطَ** ettiği zaman; قال : “Onu **مَسَيْتُها** ve **مَسَوْتُها**.”
أبو عُبيد عن أبي زيد : “Deveyi **مَسَيْتُ**”: ona **سَطَوْتَ** ettiğin zaman; o, eli rahme sokmaktır; ve **المَسْيُ**: yavruyu çıkarmaktır.
وقال الليث : **الْمُسْيُ** akşamdan, sabahın sabah vaktinden olduğu gibidir; قال : ve **المُمْسى** **المُصْبح** gibidir; قال : ve **المَساء** öğleden, akşam namazına kadardır.
وقال بعضهم : gecenin yarısına kadardır. Ve insanların sözü: “Nasıl **أَمْسيْت**?” yani: **الْمَساء** vaktinde nasılsın. Ve “Falana **مسيتُ**”: ona “Nasıl **أمسيت**?” dedim; ve biz **أمسينا**: akşam vaktine girdik.
وقال أبو عمرو : falandan **التَّماسِي** gördüm; yani: belâlar; onun bir teki bilinmez. Ve Mirdâs’tan şu beyti okudu:
أُرَاوِدُها كَيْما تَلِينَ وإنّنِي
لأَلْقى عَلَى العِلاَّتِ منها التّماسِيا
Ve denir ki: **مَسَيْتُ الشيءَ مَسْياً** : onu çekip kopardığın zaman. Ve Zü’r-Rumme dedi:
يَكَادُ المِراحُ العَرْبُ يَمْسِي غُروضَها
وقد جَرَّدَ الأكتافَ مَوْرُ المَوارِكِ
وقال ابن الأعرابيّ : **أَمْسَى** falan, falana: ona bir şeyle yardım ettiği zaman.
وقال أبو زيد : falan **مَسْأَ الطَّرِيق**’i bindi: yolun ortasına bindiği zaman.
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : falan, falana **ماسَى** etti: onunla alay ettiği zaman; ve ona **سامَاه** etti: onunla övünme yarışına girdiği zaman.

**ومس** : أبو عُبَيد عن أبي زيد : **المومِسَة** : fâciredir. وقال اللّيث : **المُومِسات** : açıkça (fuhşu) yapan fâcirelerdir.
وقال ابنُ دُرَيْد : **الوَمْسُ** : bir şeyin bir şeye sürtünmesi; ta ki soyulup çıplaklaşsın; ve Zü’r-Rumme’nin sözünü okudu:
وقد حَرَّدَ الأكْتافَ **وَمْسُ الحَوارِكِ**
قلت : **الوَمْس**’u ondan başkası için işitmedim; başkası onu “**مَوْرَ المَوَارِك**” diye rivayet etti; ve **المَوَارِك**: **المِيرَكَة** ve **المَوْرِك**’in cem‘idir.

**مأس** : اللِّحيانيّ dedi ki: Nemîme (laf taşıyan) için **المائِسُ** ve **المَؤُوس** ve **المِمْآسُ** denir; “Aralarında **مأسْتُ**” (dedim), yani: “Bozdum.”

أبو عُبَيد, أبي زيد’den: “Kavmin arasında **مأَسْتَ**,” ve “**أَرَّشْتَ**,” ve “**أرَّثْتَ**” (dersin); tek bir anlamdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والسين وما يثلثهما)
(مسط)  الميم والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خَرْط شيءٍ رطْبٍ([1])، وعلى امتدادِه من تِلقاءِ نَفْسه.
يقال إنَّ المَسيطَةَ([2]): ما يبقى في الحوض من الماء بكُدورةٍ قليلة. قال الأصمعيّ بئر ضَغِيط، وهو الرَّكِيُّ إلى جَنْبِهِ ركيٌّ آخر فيحمأُ فَيُنْتِن فيسيلُ في الماء العذب فلا يُشرب، فالبئر ضَغيط، وذلك الماء مَسِيط. قال:
يَشْرَبْنَ ماءَ الآجِنِ الضَّغيطِ *** ولا يَعَفْنَ كَدَر المَسِيط([3])ومن الباب المَسْط: أن تَخرِطَ في السِّقاء من لبنٍ خاثرٍ بأصابعك ليخثُر.
(مسك)  الميم والسين والكاف أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على حَبْس الشيء أو تحبُّسه. والبَخِيل مُمسِكٌ. والإمساك: البُخْل؛ وكذا المَسَاك والمِسَاك([4]) والمَسِيك([5]): البخيلُ أيضاً ورجل مُسَكةٌ، إذ كان لا يَعلَق بشيءٍ فيتخلَّص منه. والمَسَك: السِّوار من الذَّبْل: لاستمساكِهِ باليدِ، الواحدةُ مَسَكة. قال:
ترى العَبَسَ الحوليَّ جَوناً بكُوعِها *** لها مَسَكَاً من غير عاج ولا ذَبْلِ([6])والمَسَكَة من البِئر: المكان الصُّلب الذي لا يحتاج إلى طَيّ. وهو القياس، لأنّه متماسك. والمَسْك: الإهاب، لأنَّه يُمسَك فيه الشَّيءُ إذا جُعِل سِقَاء.
ومما شذَّ عنه المِسْك من الطيب.
(مسل)  الميم والسين واللام. يقولون: المَسَل، والجمع مُسْلاَنٌ: خدٌّ في الأرض ينقاد ويستطيل. وأمّا المسيل فالميم [فيه زائدة، وهو([7])] من باب السين. [ومُسالاَ الرّجُل: جانبا لَحييه، الواحد مُسَال، يكون هذا مِن أسِيل فهو مُسَالٌ. فإن كان كذا فمكانُه غير هذا([8])]. قال:
* فلو كان في الحيِّ النَّجِيِّ سوَادُهُ *** لما مَسَحَت تلك المُسَالاتِ عامرُ([9])
(مسي)  الميم والسين والحرف المعتلّ كلمتانِ متباينتان جداً.
الأولى زمانٌ من الأزمنة، وهو خلاف الإصباح. يقال أصبَحْنا وأمسَيْنا، وأتانا لمُسْي خامسةٍ ومِسْيِ خامسة. والمَسَاء: خِلاف الصَّباح.
والكلمة الأخرى المَسْيُ: أن يُدخِل الرّاعِي يَدَه في رَحِم النّاقة يَمسُطُ ماءَ الفَحل من رحمِها كراهَةَ أن تحمِل. ويقال إن المَاسِيَ: الماجن، وهذا من باب المهموز، يقال مَسَأ، إذا مَجَنَ. وقال ابن دريد([10]) مَسَأَ الرّجلُ: مَرَن على الشّيء.
(مسح)  الميم والسين والحاء أصلٌ صحيح، وهو إمرارُ الشَّيءِ على الشيء بسطاً. ومَسَحْتُه بيدي مسحاً. ثم يستعار فيقولون: مَسَحَها: جَامَعَها. والمَسِيح: الذي أحَدُ شِقَّيْ وجهِهِ ممسوحٌ، لا عينَ له ولا حاجبَ. ومنه سُمِّي الدَّجَّال مَسيحاً، لأنه مَمسوحُ العين. والمَسيح: العرَق، وإنَّما سُمي به لأنه يُمْسَح. والمَسِيح: الدِّرهم الأطلَس، كأنَّ نَقْشه قد مُسِح. والأمْسَح: المكانُ المستوِي كأنَّه قد مُسِح، والمَسْح يكون بالسَّيف أيضاً على جهة الاستعارة. ومَسَحَ يَدَه بالسَّيف: قطَعَها.
ومن الاستعارة: مَسَحت الإبلُ يومَها: سارت. والمَسْحاء: المرأة الرَّسحاء، كأنَّها مُسِح اللحمُ عنها. وعلى فلان مَسْحةٌ من جمال، كأنَّ وجهه مُسِح بالجمال مَسْحاً. ولذلك سمِّي المسيحُ عليه السلام مسيحاً، كأنَّ عليه مَسحةً من جمال، ويقولون: كأنَّ عليه مَسحةَ مَلَك. والمسائح: الذَّوائِب، واحدتها مَسِيحة، لأنّها تُمسَح بالدُّهن. فأمَّا القِسيُّ فهي المسائح، واحدتها مسيحة، لأنَّها [تُمسَح] عند التَّليين. قال:
له مسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها *** لينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ([11])ومما شذَّ عن الباب قولهم: رجل تِمْسَحٌ: مارِدٌ خبيث. وممكن أن يكون هذا تشبيهاً بالذي يسمَّى التِّمساح.
(مسخ)  الميم والسين والخاء كلمتانِ: إحداهما المَسخ، وهو يدلُّ على تشويهٍ وقِلّة طَعْم الشَّيء ومَسَخَه الله: شوَّهَ خَلْقَه من صورةٍ حسنةٍ إلى قبيحة. ورجل مَسيخٌ: لا ملاحةَ له. وطعامٌ مَسيخٌ: لا مِلح له ولا طَعم. قال:
وأنت مسيخٌ كلَحْم الحُوارِ *** فَلاَ أنتَ حُلوٌ ولا أنتَ مُرّْ([12])ويقولون: مَسَخْتُ الناقةَ، إذا أدبَرْتَها بالإنعاب.
والكلمة الأخرى: القِسِيُّ الماسِخيّة، تنسب إلى ماسِخةَ: رجلٍ من الأَسْد. قال:
فقرَّبْتُ مُبْراةً تخالُ ضُلوعَها *** مِن الماسخيّاتِ القِسِيَّ المُوَتَّرا([13]) (مسد)  الميم والسين والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَدْل شَيءٍ وطَيِّه. فالمَسَد: لِيفٌ يُتَّخذ من جريد النَّخل. والمَسَدُ: حبلٌ يتَّخذ من أوبار الإبل. قال:
* ومَسَدٍ أُمِرَّ من أياَنِقِ([14]) *
وامرأةٌ ممسودةٌ: مجدولة الخَلْق، كالحبل الممسود، غير مسترخية. وعبارةُ بعضهم في أصله أنَّه الفَتْل. والمَسَد: اللِّيف، لأنَّ من شأنه أن يفتَلَ للحَبْل.
--------------ـــ
([1]) يقال خرط الدلو في البئر: ألقاها وحدرها. وخرط البازي: أرسله. والخرط، بالتحريك: ضرب من الفساد يصيب اللبن ونحوه، كأن يخرج اللبن منعقداً كقطع الأوتار ومعه ماء أصفر.
([2]) وكذا "المسيط" بطرح الهاء.
([3]) أنشده في اللسان (ضغط، مسط).
([4]) وكذا المساكة والمساكة بالهاء فيهما، كما في القاموس. واقتصر في اللسان على "المساكة" بفتح الميم.
([5]) ويقال أيضاً "مسيك" كسكير.
([6]) لجرير، كما سبق في (عبس). وهو في ديوانه 463 واللسان (عبس، مسك، ذبل).
([7]) الكلمتان الأوليان في هذه التكملة من المجمل.
([8]) هذه التكملة من المجمل.
([9]) أنشده في المجمل (مسل) واللسان (سيل).
([10]) في الجمهرة (3: 288).
([11]) لأبي الهيثم الثعلبي، في اللسان (مسح، رقق). وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان: "لها مسائح"، ونبه في (مسح) أن صواب الرواية "لنا".
([12]) للأشعر الرقبان الأسدي، كما في اللسان والتاج والصحاح (مسخ) ونوادر أبي زيد 73. وانظر مجالس ثعلب 239.
([13]) للشماخ، كما سبق في حواشي (برو/ي).
([14]) لعمارة بن طارق، أو عقبة الهجيمي، كما في اللسان (مسد). وقبله:
* فاعجل بغرب مثل غرب طارق *

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve **السين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**مسط**)  **الميم** ve **السين** ve **الطاء**; sahih bir asıldır; nemli bir şeyi yontmaya([1]) ve onun kendi tarafından uzamasına delâlet eder.
Denilir ki **المَسيطَةَ**([2]): havuzda az bir bulanıklıkla sudan kalan şeydir. **الأصمعيّ** dedi: **بئر ضَغِيط**; o, yanında başka bir kuyu bulunan kuyudur; böylece çamurlanır da kokar, sonra tatlı suya akar da içilmez; kuyu **ضَغيط**tir, o su da **مَسِيط**tir. Dedi:
يَشْرَبْنَ ماءَ الآجِنِ الضَّغيطِ *** ولا يَعَفْنَ كَدَر المَسِيط([3])
Ve babdan **المَسْط**: parmaklarınla tulumda pıhtılaşmış sütten yontmandır ki pıhtılaşsın.

(**مسك**)  **الميم** ve **السين** ve **الكاف**; tek sahih bir asıldır; bir şeyi hapsetmeye yahut onun hapsolmasına delâlet eder. Cimri **مُمسِك**tir. Ve **الإمساك**: cimriliktir; yine öyle **المَسَاك** ve **المِسَاك**([4]) ve **المَسِيك**([5]): yine cimridir. Ve **رجل مُسَكةٌ**; zira bir şeye yapışmaz da ondan sıyrılır. Ve **المَسَك**: **الذَّبْل**den bileziktir; ele tutunmasından dolayı; bir tanesi **مَسَكة**dir. Dedi:
ترى العَبَسَ الحوليَّ جَوناً بكُوعِها *** لها مَسَكَاً من غير عاج ولا ذَبْلِ([6])
Ve kuyudan **المَسَكَة**: sağlam yer; ki örmeye ihtiyaç duymaz. Ve bu kıyastır; çünkü o, birbirine tutunmuştur. Ve **المَسْك**: deridir; çünkü tulum yapıldığında şey onun içinde tutulur.
Ve ondan şâz olan: güzel kokudan **المِسْك**.

(**مسل**)  **الميم** ve **السين** ve **اللام**. Derler: **المَسَل**; çoğulu **مُسْلاَنٌ**: yerde sürüklenen ve uzayıp giden bir çiziktir. Ama **المسيل**; **الميم** [onda ziyadedir, ve o([7])] **السين** babındandır. [Ve **مُسالاَ الرّجُل**: sakalının iki yanı; bir tanesi **مُسَال**; bu, **أسِيل**den olur da o **مُسَالٌ** olur. Eğer böyle ise bunun yeri burası değildir([8])]. Dedi:
* فلو كان في الحيِّ النَّجِيِّ سوَادُهُ *** لما مَسَحَت تلك المُسَالاتِ عامرُ([9])

(**مسي**)  **الميم** ve **السين** ve illetli harf; çokça birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi zamanlardan bir zamandır; sabahlamanın zıddıdır. Denilir: **أصبَحْنا** ve **أمسَيْنا**; ve bize beşincinin **مُسْي**’inde ve beşincinin **مِسْي**’inde geldi. Ve **المَسَاء**: **الصَّباح**ın zıddıdır.
Diğer kelime **المَسْيُ**: çobanın elini devenin rahmine sokmasıdır; gebe kalmasından hoşlanmadığı için onun rahminden erkeğin suyunu **يَمسُطُ** eder. Ve denilir ki **المَاسِيَ**: edepsizdir; bu hemzeli babdandır; denilir **مَسَأ**; edepsizlik ettiğinde. Ve **ابن دريد**([10]) dedi: **مَسَأَ الرّجلُ**: şeye alıştı, üzerinde idman yaptı.

(**مسح**)  **الميم** ve **السين** ve **الحاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şey üzerine yayarak sürmektir. Ve onu elimle **مسحاً** olarak sildim. Sonra ödünç alınır da derler: **مَسَحَها**: onunla cinsel birleşmede bulundu. Ve **المَسِيح**: yüzünün iki yanından biri silinmiş olan; onun gözü de kaşı da yoktur. Ondan dolayı **الدَّجَّال** **مَسيحاً** diye adlandırıldı; çünkü o, gözü silinmiş olandır. Ve **المَسيح**: terdir; ancak onunla adlandırıldı, çünkü o silinir. Ve **المَسِيح**: pürüzsüz dirhemdir; sanki nakşı silinmiştir. Ve **الأمْسَح**: düz yer; sanki silinmiştir. Ve **المَسْح** kılıçla da mecaz yoluyla olur. Ve **مَسَحَ يَدَه بالسَّيف**: onu kesti.
Ve mecazdan: **مَسَحت الإبلُ يومَها**: yürüdü. Ve **المَسْحاء**: **الرَّسحاء** kadındır; sanki et ondan silinmiştir. Ve falanın üzerinde güzellikten bir **مَسْحةٌ** vardır; sanki yüzü güzellikle bir **مَسْحاً** olarak silinmiştir. Bundan dolayı **المسيحُ عليه السلام** Mesih diye adlandırıldı; sanki onun üzerinde güzellikten bir **مَسحةٌ** vardır; ve derler: sanki onun üzerinde bir meleğin **مَسحةَ**sı vardır. Ve **المسائح**: zülüflerdir; bir tanesi **مَسِيحة**; çünkü yağ ile silinir. Ama yaylar ise onlar **المسائح**tir; bir tanesi **مسيحة**; çünkü yumuşatmada [silinir]. Dedi:
له مسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها *** لينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ([11])
Ve babdan şâz olan şeylerden: onların “**رجل تِمْسَحٌ**” sözüdür: azgın, kötü. Ve mümkün ki bu, **التِّمساح** diye adlandırılan şeye benzetmedir.

(**مسخ**)  **الميم** ve **السين** ve **الخاء** iki kelimedir: birincisi **المَسخ**; o, çirkinleştirmeye ve şeyin tadının azlığına delâlet eder. Ve Allah onu **مَسَخَه**: yaratılışını güzel bir sûretten çirkine çevirdi, çirkinleştirdi. Ve **رجل مَسيخٌ**: onda güzellik yoktur. Ve **طعامٌ مَسيخٌ**: onda tuz yoktur ve tat yoktur. Dedi:
وأنت مسيخٌ كلَحْم الحُوارِ *** فَلاَ أنتَ حُلوٌ ولا أنتَ مُرّْ([12])
Ve derler: **مَسَخْتُ الناقةَ**; onu **بالإنعاب** ile geri çevirdiğinde.
Diğer kelime: **القِسِيُّ الماسِخيّة**; **ماسِخةَ**ya nisbet edilir: **الأَسْد**’den bir adam. Dedi:
فقرَّبْتُ مُبْراةً تخالُ ضُلوعَها *** مِن الماسخيّاتِ القِسِيَّ المُوَتَّرا([13]) (**مسد**)  **الميم** ve **السين** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyi bükmeye ve katlamaya delâlet eder. Böylece **المَسَد**: hurma dalından yapılan liftir. Ve **المَسَدُ**: deve kıllarından yapılan iptir. Dedi:
* ومَسَدٍ أُمِرَّ من أياَنِقِ([14]) *
Ve **امرأةٌ ممسودةٌ**: yaratılışı bükülmüş; bükülmüş ip gibi; gevşek değil. Bazılarının aslındaki ifadesi: onun bükme olduğudur. Ve **المَسَد**: liftir; çünkü onun şânından olan, ip için bükülmesidir.
--------------ـــ
([1]) Denilir: kuyuda kovayı **خرط** etti: onu attı ve indirdi. Ve şahini **خرط** etti: onu saldı. Ve **الخرط** (harekeli olarak): süt ve benzeri şeylere isabet eden bir çeşit bozulmadır; sanki süt, sinir parçaları gibi pıhtılaşmış olarak çıkar ve onunla birlikte sarı su vardır.
([2]) Yine böyledir: **"المسيط"**; **الهاء**’yı atmakla.
([3]) Onu **اللسان**’da (**ضغط**، **مسط**) rivayet etti.
([4]) Yine böyledir **المساكة** ve **المساكة**; ikisinde de **الهاء** ile; **القاموس**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da **"المساكة"** ile yetindi; **الميم**’i fetha ile.
([5]) Yine denilir: **"مسيك"**; **سكير** gibi.
([6]) **جرير**’indir; daha önce (**عبس**)’te geçtiği gibi. Ve onun divanında 463 ve **اللسان** (**عبس**، **مسك**، **ذبل**)dedir.
([7]) Bu tekmilenin içindeki ilk iki kelime **المجمل**’dendir.
([8]) Bu tekmile **المجمل**’dendir.
([9]) Onu **المجمل** (**مسل**) ve **اللسان** (**سيل**)’de rivayet etti.
([10]) **الجمهرة**’de (3: 288).
([11]) **أبي الهيثم الثعلبي**’nindir; **اللسان** (**مسح**، **رقق**)’de. Ve yine onun rivayeti **المجمل**’de geçti; ve **اللسان**’da: “**لها مسائح**”; ve (**مسح**)’ta rivayetin doğrusunun “**لنا**” olduğuna dikkat çekti.
([12]) **الأشعر الرقبان الأسدي**’nindir; **اللسان** ve **التاج** ve **الصحاح** (**مسخ**) ve **نوادر أبي زيد** 73’te olduğu gibi. Ve bkz. **مجالس ثعلب** 239.
([13]) **الشماخ**’ındır; daha önce (**برو/ي**) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([14]) **عمارة بن طارق**’ındır; yahut **عقبة الهجيمي**; **اللسان** (**مسد**)’de olduğu gibi. Ve ondan önce:
* فاعجل بغرب مثل غرب طارق *

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م س ي
أتيته مساء أمس ومسى أمس وأتيته لمسي خامسةٍ وآتيه أمسيّةَ كل يوم وأنا أصبّحه ومن المجاز‏:‏ صبّحته ومسّيته‏:‏ قلت له ذلك ومسّى به الليل إذا جاء مساءً وأمسى يفعل كذا‏:‏ صار‏.

##### Türkçe

م س ي
Ona dün akşamleyin geldim; ve dün akşam oldu; ve ona beşinci olarak **لمسي**’de geldim; ve ona her gün **أمسيّةَ**’de gelirim, ben de onu sabahlarım. Mecazdandır: Onu sabahladım ve onu akşamladım: ona bunu söyledim. Ve gece onunla akşamladı; akşamleyin geldiği zaman. Ve **أمسى** şöyle şöyle yapar: oldu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م س ي * * المَسَاءُ * ضد الصباحِ و * الإمْسَاءُ * ضد الإصباح و * أمْسَى * * مُمْسًى * أيضا وهو مصدر وموضع والمُمْسى اسم من الإمساء

##### Türkçe

* م س ي * * **المَسَاءُ** * sabahın zıddıdır ve * **الإمْسَاءُ** * da sabahlamanın zıddıdır ve * **أمْسَى** * * **مُمْسًى** * da; ayrıca o bir mastar ve bir yerdir; ve **المُمْسى** ise **الإمساء**’dan bir isimdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!مَسَى النَّاقَةَ والفَرَسَ ، كرَمَى ) ، *!يمْسِيهُما *!مَسْياً : ( نَقَّى رَحِمَهُما ) من نطْفَةٍ ، أَو سَطَا عليهما بإخْراجِ ولدِهِما ؛ قالَ رُؤْبة :
إنْ كُنْتَ مِن أَمْرِكَ في مَسْماسِ
فاسْطُ على أُمِّكَ سَطْوَ *!الماسِي وقالَ ذُو الرُّمَّة :
*!مَسَتْهُنَّ أيامُ العُبورِ وطُولُ ما
خَبَطْن الصُّوَى بالمُنْعَلاتِ الرَّواعِف ِوكَذلكَ *!مسَى على الناقَةِ والفَرَسِ .
( و ) مَسَى ( الحَرُّ المالَ ) مَسْياً : ( هَزَلَهُ .
( و ) مَسَى ( السَّيْرَ ) مَسْياً : ( رَفَقَ به .
( و ) مَسَى ( الشَّيءَ : مَسَحَه بيدِهِ ) .
( وقالَ ابن القطَّاع : مَسَى الضِّرْعَ مَسَحَه ليَدُرّ .
( وكلُّ استِلالٍ : *!مَسْيٌ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه ؛ ومنه قولُ ذي الرُّمة :
يَكادُ المِراحُ العَرْبُ *!يَمْسِي عُروضَها
وقد جَرَّدَ الأَكْنافَ مَوْرُ المَوارِكِ ( ورجُلٌ *!ماسٍ ) ، زِنَةَ ماشٍ : ( لا

يَلْتَفِتُ إِلى مَوْعِظَةِ أَحَدٍ ) ، ولا يُقْبَلُ قولَه .
وقال أبو عبيدٍ : رجُلٌ ماسٌ زِنَةَ مالٍ ، وهو خَطَأٌ .
( *!وامْتَسَى : عَطِشَ .
( *!وتَمَسَّى : تَقَطَّعَ ، *!كَتَمَاسَى .
( و ) قال أبو عمرٍ و : ( *!التَّماسِي الدَّواهِي ، بِلا واحِدٍ ) يُعْرَف ؛ وأَنْشَدَ لمِرْداس :
أُداوِرُها كيْما تَلِينَ وإنَّني
لأَلْقى على العِلاَّتِ منها *!التَّماسِيا ( *!ومِسِّينَى ) ، بكسْرِ الميم والسِّيْن المُشدّدَةِ وسكونِ التَّحْتِيةِ وفَتْح النونِ مَقْصورٌ وضَبَطَه في التكملةِ بفَتْح الميمِ : ( د في بَرِّ قُسْطَنطِينِيَّةَ ) بَيْنها وبيَن أَدْرَنَة .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
رجُلٌ ماسٌّ : خَفِيفٌ . وما *!أَمْساهُ : أَي ما أَخَفَّه .
قالَ الأزْهرِي : هو مَقْلوبٌ .
*!ومَسَى يَمْسِي مَسْياً : إذا ساءَ خُلُقُه بعْدَ حُسْن ؛ عن ابنِ الأعْرابي ، ونقلَهُ الصَّاغاني .
وقد سَمَّوا *!ماسياً .
وابنُ *!ماسِيَ محدِّثٌ مَشْهورٌ له جزءٌ وَقَعَ لنا عالِياً .

##### Türkçe

: (**مَسَى النَّاقَةَ والفَرَسَ** ، **كَرَمَى**) ، **يمْسِيهُما** **مَسْياً** : (rahimlerini) bir nutfeden arıttı/temizledi, yahut ikisinin üzerine, ikisinin yavrusunu çıkarmakla saldırdı; Rü’be dedi ki:
Eğer işinden **مَسْماسِ** içinde isen
Öyleyse anana, **الماسِي**’nin saldırışı gibi saldır. Ve Zü’r-Rumme dedi ki:
**مَسَتْهُنَّ** geçiş günleri ve uzun süre
Nallı (ayaklarla) kan akıtanlarla **الصُّوَى**’yı dövdükleri (süre)
Ve bunun gibi **مسَى** deve ve at üzerine.

( Ve ) **مَسَى** (sıcak, malı) **مَسْياً** : (onu zayıflattı/inceltti).

( Ve ) **مَسَى** (yürüyüşü) **مَسْياً** : (onda yumuşak davrandı).

( Ve ) **مَسَى** (şeyi: eliyle meshetti/sıvazladı).

(İbnü’l-Kattâ‘ dedi ki: **مَسَى الضِّرْعَ**: sağsın diye onu meshetti.
(Ve her türlü çekip çıkarma: **مَسْيٌ**’dir);) İbn Sîde’den; ve ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
Neredeyse Arap ağılı, onun enlerini **يَمْسِي**
Ve **المَوارِكِ**’in dalgalanması yanları soyup sıyırmıştır.

( Ve bir adam **ماسٍ** ) , **ماشٍ** vezninde: (hiç kimsenin öğüdüne dönüp bakmaz), ve sözü kabul edilmez.

Ebû Ubeyd dedi ki: bir adam **ماسٌ** , **مالٍ** vezninde; ve bu hatadır.

( **وامْتَسَى** : susadı.

( **وتَمَسَّى** : parçalandı, **كَتَمَاسَى** gibi.

( Ve ) Ebû Ömer dedi ki: ( **التَّماسِي** belâlar/afetlerdir, tekili olmaksızın) bilinir; ve Mirdâs’tan inşâd etti:
Onu yumuşasın diye evirip çeviririm; hâlbuki ben
Ondan, hastalıklar üzerine, **التَّماسِيا**’yı mutlaka bulurum.

( **ومِسِّينَى** ) , mimin ve şeddeli sînin kesresiyle, **التَّحْتِيةِ**’nin sükûnuyla ve nûnun fethasıyla, maksûrdur; ve onu et-Tekmile’de mimin fethasıyla ضبط etti: (Kostantîniyye kırında bir yer), onunla Edirne arasında.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
Bir adam **ماسٌّ**: hafif(kanlı). Ve “onu ne **أَمْساهُ**”: yani onu ne kadar hafif kıldı.
Ezherî dedi ki: o, ters çevrilmiş olandır.

**ومَسَى يَمْسِي مَسْياً** : huyu güzellikten sonra kötüleştiği zaman; İbnü’l-A‘râbî’den; ve onu Sâgânî nakletti.

Ve **ماسياً** diye adlandırdılar.

Ve İbn **ماسِيَ** meşhur bir muhaddistir; ona ait bir cüz vardır; bize âlî olarak vâki oldu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: مسى

مَسَّاهُ بِكَذَا
2 مَسَّاهُ بِكَذَا ذ He came to him in the evening with such a thing. (TA, voce صَبَّحَ.)

أَمْسَى
4 أَمْسَى ذ He entered upon the مَسَآء. (Msb.) ― -b2- أَمْسَى as syn. with صَارَ: see an ex. voce نَشَطَ, in a verse of Himyلn, and another voce عَسَى.

أَنَيْتُهُ لِمُِسْىِ خَامِسَةٍ
أَنَيْتُهُ لِمُِسْىِ خَامِسَةٍ ذ : see صُبْحٌ.

مَسَآءٌ
مَسَآءٌ ذ Afternoon, counted from noon to sunset: (Az, IKoot, Mgh, Msb, TA:) or, accord. to some, to midnight: (TA:) contr. of صَبَاح: (S, K, Msb, &c.:) and evening, after sunset. (Mgh.) ― -b2- أَتَيْتُهُ ذَا مَسَآءٍ [I came to him in the evening]. (IAar, TA, art. صبح.) See صَبَاحٌ. ― -b3- أَتَيْتُةُ صَبَاحًا مَسَآءً: see صَبَاحٌ.

أَمْسِيَّةٌ
أَمْسِيَّةٌ ذ : see أُصْبُوحَة.

مَمْسًى
مَمْسًى ذ a name for the مَسَآء; and the time thereof; and the place thereof; like as مَصْبَحٌ is a name for the صَبَاح; and the time thereof; and the place thereof. (Marg. note in a copy of the S, in art. صبح.)

مُسْتَمْسَكٌ
مُسْتَمْسَكٌ ذ A place, or thing, to lay hold of: see مَعَضٌّ.

##### Türkçe

**مَسَّاهُ بِكَذَا**
2 **مَسَّاهُ بِكَذَا** ذ Akşamleyin ona böyle bir şey ile geldi. (TA, **صَبَّحَ** maddesinde.)

**أَمْسَى**
4 **أَمْسَى** ذ **مَسَآء** üzerine girdi. (Msb.) ― -b2- **أَمْسَى**, **صَارَ** ile eşanlamlı olarak: **نَشَطَ** maddesinde, Himyerî’den bir beyitte, ve bir başkası **عَسَى** maddesinde bir örneğe bak.

**أَنَيْتُهُ لِمُِسْىِ خَامِسَةٍ**
**أَنَيْتُهُ لِمُِسْىِ خَامِسَةٍ** ذ: **صُبْحٌ**’a bak.

**مَسَآءٌ**
**مَسَآءٌ** ذ Öğleden sonra; öğleden gün batımına kadar sayılır: (Az, IKoot, Mgh, Msb, TA:) yahut bazılarına göre, gece yarısına kadar: (TA:) **صَبَاح**’ın zıddı: (S, K, Msb, vb.:) ve gün batımından sonra akşam. (Mgh.) ― -b2- **أَتَيْتُهُ ذَا مَسَآءٍ** [Akşamleyin ona geldim]. (IAar, TA, **صبح** maddesi.) **صَبَاحٌ**’a bak. ― -b3- **أَتَيْتُةُ صَبَاحًا مَسَآءً**: **صَبَاحٌ**’a bak.

**أَمْسِيَّةٌ**
**أَمْسِيَّةٌ** ذ: **أُصْبُوحَة**’ye bak.

**مَمْسًى**
**مَمْسًى** ذ **مَسَآء** için bir ad; ve onun vakti; ve onun yeri; tıpkı **مَصْبَحٌ**’un **صَبَاح** için bir ad olması gibi; ve onun vakti; ve onun yeri. (S’nin bir nüshasında, **صبح** maddesinde, kenar notu.)

**مُسْتَمْسَكٌ**
**مُسْتَمْسَكٌ** ذ Tutunulacak bir yer, yahut şey: **مَعَضٌّ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَسَى
مَسَى I ( n. ac. مَسْي 1 ),
a.  see مَسَوَ I ( a ).

b.  Pulled out; drew ( sword ).

c.  Extenuated ( flock: heat ).

d.  Journeyed leisurely.

e.  Wiped.

تَمَسَّيَ
تَمَسَّيَ V ,
a.  Was hacked, cut up.

تَمَاْسَيَ
تَمَاْسَيَ VI
a.  see V .

اِمْتَسَيَ
اِمْتَسَيَ VIII ,
a.  Thirsted.

مُِسْي
مُِسْي [ مِسْي 2 ,  3 ],
a.  see مَسَوَ مَسَاْي 22 .

مَاسٍ
مَاسٍ [ 21 ],
a.  Heedless.

أَلتَّمَاسِي
أَلتَّمَاسِي
a.  Ills, misfortunes.

مُسْيُو
مُسْيُو
a.  Monsieur, Mr.; Sir.

##### Türkçe

**مَسَى**
**مَسَى** I (mastar, **مَسْي** 1),
a. **مَسَوَ** I’e bak (a).

b. Çekip çıkardı; çekti (kılıcı).

c. Zayıflattı (sürü: sıcaklık).

d. Ağır ağır yolculuk etti.

e. Sildi.

**تَمَسَّيَ**
**تَمَسَّيَ** V,
a. Baltayla doğrandı, parça parça kesildi.

**تَمَاْسَيَ**
**تَمَاْسَيَ** VI
a. V’e bak.

**اِمْتَسَيَ**
**اِمْتَسَيَ** VIII,
a. Susadı.

**مُِسْي**
**مُِسْي** [**مِسْي** 2, 3],
a. **مَسَوَ مَسَاْي** 22’ye bak.

**مَاسٍ**
**مَاسٍ** [21],
a. Aldırışsız.

**أَلتَّمَاسِي**
**أَلتَّمَاسِي**
a. Kötülükler, musibetler.

**مُسْيُو**
**مُسْيُو**
a. Monsieur, Mr.; Sir.
