# مس (م-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب السّين والميم
سم ، مس : ( مستعملان ) .
سم : قال الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِى سَمِّ الْخِيَاطِ ) ( الأعراف : 40 ) ، أخبَرَنا المنذريّ عن ابن فهم ، عن محمد بن سلام ، عن يونس ، قال : أهل العالية يقولون : السُّمّ والشُّهد ، يرفعون . وتميمٌ تفتح السّم والشَّهد قال : وسمعتُ أبا الهيثم يقول هما لغتان : سم وسُمّ ، لخرْق الإبرة . والسَّمّ : سَمُّ الحيّة .
وقال الليث : السمُّ القاتل جمعه سمام . قال : والسمانِ : عرقان في خيْشوم الفرس . قال : والسامّة والجميعُ سوامّ : عُروق في خَيْشومه . وسامُّ أبرصَ ، من كبار الوَزَغِ . قال : وسامّاً أبرص وسوامُّ أبرص .
أبو عُبيد عن اليزيديّ : السامّةُ الخاصةُ ، وأنشدنا :
وهو الذي أَنعَم نُعمتي عمّتِ
على العِبادِ رَبُّنا وسَمَّتِ
قال : وقال الأمويّ : أهلُ المسمّة : الخاصةُ والأقارب . وأهل المنحاة : الذين لَيْسُوا بالأقارب .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المسمّة الخاصة والمعمّة العامة .
وقال الليث : السامة : الموت .
قلتُ : المعروف في هذا الحرف تخفيفُ الميم ، والتشديد فيه خطأ عند البصريِّين والكوفيين ، وأما السامّة بتشديد الميم فهي
ذوات السم من الهوام ، ومنه حديث ابن عباس : ( اللهم إني أعوذُ بك من كلِّ شيطانٍ وهامة ، ومن شر كلِّ عينٍ لامة ، ومن شرِّ كل سامة ) .
قال شمر : ما لا يقتلُ ويسمُّ فهو السَّوام بتشديد الميم ؛ لأنها تَسم ، ولا تَبلُغ أن تقتُل مثل الزُّنبور والعَقْرب وأشباهها .
وقال الليث : السُّموم : الوَدَع وأشباهُه يستخرج من البحر يُنظم للزينة ، واحدها سَمٌّ وسُمّة ، وأنشد :
على مُصلَخمَ ما يكاد جَسيمُه
يَمُدُّ بعطفَيْه الوضينَ المسمَّما
أراد وَضِيناً مزيَّناً بالسُّموم . قال : السمامة : والجميع السَّمامُ ضربٌ من الطّير دون القَطَا في الْخِلْقَة .
ثعلب : عن ابن الأعرابي : يقال لتزاويق وَجْه السقْف سَمَّان . وقال غيره : سمُّ الوَضِين : عُرْوتُه ، وكل خَرْق سَمٌّ . والتَّسميمُ : أن يتخذ للوَضِين عُرًى ، وقال حُميد بن ثَور :
على كل نابي المحْزَمَيْن نَرَى له
شَراسيفَ تَغتالُ الوَضِين المسمَّما
أي : الذي له ثلاث عُرًى ، وهي سُمومه . قال أبو عبيدة : السَّمُوم بالنهار وقد تكون باللَّيل ، والحرور باللّيل . وقد يكون بالنهار . والعجّاج جعل الحرور بالنهار فقال :
ونسجت لوافح الحَرور
يرقْرَقَان آلها المسجور
شبائباً كسرَقِ الحَرير
وقال اللحياني : السَّمَان : الأَصباغ التي تزَوَّق بها السُّقوف ، ولم أسمعْ لها بواحدة . قال : ويقال للجُمّارة : سِمة القُلْب . ويقال : أصبتُ سمَّ حاجتِك ، أي : وجهها . وسَمَمت الشيءَ أسُمُّه سَمّاً ، أي : شدَدْتُه .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : السَّموم بالنهار ، وقد تكون باللّيل . والحرور بالنَّهار وقد تكون باللّيل .
وأخْبَرني المنذريّ عن الحرّاني عن ابن السكّيت : يقال : سمّ اليومُ : إذا هَبَّ فيه السّموم . وقال الفراء : ويقال : يومٌ مَسْموم وإناء مسموم من سُمّ ، ولا يقال : سُمّ .
قال يعقوب : والسَّموم والحَرور أنثيان ، وإنما ذكّرت في الشعر .
قال الرّاجز :
اليوم يومٌ بارِدٌ سَمُومُه
مَن جَزِعَ اليَومَ فلا تَلُومُه
وسمعتُ العَرَب تُنشِد :
اليومُ يومٌ بكَرَتْ سَمُومُهُ
قال شمر : قال ابن الأعرابيّ : سَموم بيّن السّم ، وحَرُور بيّن الحَرّ . وقد سُمّت لَيلتُنا وأسمّت . ويقال : كان يومُنا سَموماً ،
وليلةٌ سَموم ذاتُ سَموم .
وقال الليث : نبات مَسمومٌ : أصابتْه السَّموم . وسَامَة كل شيء وسمامة كل شيء سَماوَته : شخصُه .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : سممتُ الشيءَ أسمّه : أَصلحتُه . قال : وقال أبو زيد : سممتُه : شدَدْتُه ، ومثلُه رَتَوْته . وسَمَمْتُ بين القومِ : أصلحت .
قال الكُمَيت :
وتنأَى قُعورُهم في الأمور
عمّنْ يَسُمُّ ومَنْ يَسْمُل
الأصمعيّ والفرّاء وأبو عمرو : سَمامُه الرّجل وكلِّ شيء : شخصه ، وكذلك سَماوَته ، وقيل : سَماوَته أَعْلاَه .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : ما لَه سَمٌّ ولا حَمّ غيرُك ، ولا سمٌّ معاً ، أي : ما لَه هَمٌّ غيرُك . وسمُومُ السَّيف : حُزورٌ فيه يعلَّم بها ، وقال الشاعر يمدَحَ الخوارج :
لِطافٌ برَاهَا الصَّوْمُ حتّى كأنّها
سُيُوفُ يَمانٍ أخْلَصَتْهَا سُمومُها
يَقول : بَيَّنَت هذه السُّموم عن هذه السّيوف أنها عُتُق . قال : وسُموم العُتُق غيرُ سُموم الحُدْث .
وقال أبو عُبَيْدة : في وجهِ الفَرَس سُموم واحدُها سَمّ ، وهو ما دَقّ من صَلاَبَة العَظَم من جانِبيْ قصَبَة أنْفِه إلى نواهِقه . قال : وتستَحبُّ عُرْيُ سمُّونِ ، ويُستَدَلّ به على العِتْق ، وقال حميد :
طِرْفٌ أسِيل معقد البِرَيمِ
عارٍ لطيفِ موضعِ السُّموم
قال : ومن دوائر الفَرَس : دائرة السّمامة ، وهي التي تكون وسَطَ العُنُق في عرضها ، وهي تُستحَبّ . قال : وسُموم الفَرَس أيضاً : كلُّ عظْم فيه مُخّ . قال : والسُّموم أيضاً : فُروجُ الفَرَس واحدها سمّ . قال : وفُروجه : عيناه وأُذُناه ومَنخراه .
وأَنشَد :
فنَفَّستُ عن سمَّيه حتّى تَنَفسا
أراد عن مَنخَريه .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : السَّمسامُ : والسُّمْسُماني : الخفيفُ السريعُ . قال : والسمسامة : المرأة الخفيفة اللطيفة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السمسَم : الثعلب . وأنشد :
فارَقَني ذَأْلاَنَهُ وسَمْسَمُهْ
وسَمْسَم : اسمُ موضع .
وقال ابن السكّيت : وهي رمْلةٌ معروفة ؛ وأَنشد قولَ البَعيث :
مُدامِنُ جَوْعاتٍ كأنَّ عُرُوقَه
مَسارِبُ حَيّاتٍ تَسَرَّبْنَ سَمْسَمَا
قال : ورواه عُمارةُ : ( تَشَرّبْن سَمْسَمَا ) يعني : شرِبْن السم . ومن رواه : ( تَشَرّبن ) جَعَل سَمسَماً رملة . ومسَارِبُ الحياة :
آثارها في السَّهل إذا مرّت تَسرَّبُ تَجيءُ وتَذهب ، شَبَّه عُروقَه بمَجارِي حَيَّاتٍ ، لأنها ملتوية .
وقال الليث : يقال لدُوَيْبّةٍ على خِلْقَة الأَكلَة حمراءَ هي السِّمْسِمة .
قلت : وقد رأيتُها في البادية ، وهي تَلسَع فتؤلِمُ إذا لَسَعَتْ .
وقال أبو خَيْرة : هي السَّماسم ، وهي هَناتٌ تكون بالبَصْرة يَعْضُضْن عَضّاً شديداً ، لهنّ رُؤوسٌ فيها طول إلى الحُمرة ألوانُها .
وقال اللحياني : يقال في مَثَلٍ إذا سُئل الرجل ما لا يَجِد وما لا يكون : كَلَّفْتَنِي سَلاَ جَمَلٍ ، وكلَّفْتَني بَعْضَ الأنُوق ، وكلَّفْتَني بَيْض السِّمَاسم .
قال : وهي طَيرٌ مِثلُ الخَطاطِيف ولا يُقدَر لها على بَيْض .
قال : والسُّمّةُ : شِبْه سُفْرة عظيمة تُسَفُّ من الخُوص وتُبْسَط تحتَ النخلة إذا صُرِمت ليسقُط ما تَناثَر من الرُّطَب والتَّمْر عليها ، وجمعُها سُمَم .
قال : وسُمّة المرأة : صدغُها وما اتصل به مِنْ رَكَبِها وشَفْرَيْها .
قال الأصمعي : سُمّة المرأةِ : ثَقْبة فَرجِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : سَمسَم الرجلُ : إذا مَشَى مَشْياً رقيقاً . ومسْمَس : إذا تخبط .
عمرو عن أبيه : يقال لِجُمّار النخلة : سُمّة ، وجمعها سُمَم ، وهي اليَفَقَةُ : ومَسامُّ الإنسان : تخلخُل بشَرَته وجلده التي يَبرُز عرقُه وبُخارُ باطِنه منها ، سُمّيتْ مَسامَّ لأنّ فيها خُروقاً خفيّةً وهي السُّموم .
مس : قال الله جلّ وعزّ : ( الَّذِى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ) ( البقرة : 275 ) .
قال الفراء : المَسُّ : الجنُونُ . والعرب تقول : رجل مَمْسوسٌ .
عَمْرو عن أبيه : المَأسُوس والمَمْسوس والمُدَلّس كله المجنون . والمَسُّ : مَسّك الشيءَ بِيَدَك .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ ) ( البقرة : 237 ) ، وقرىء : ( تُماسُّوهُنّ ) .
قال أحمد بن يحيى : اختار بعضهم ( ما لم تَمَسُّوهن ) وقال : لأنّا وجَدْنَا هذا الحرفَ في غير موضع من الكتاب بغير ألف ) وَلَمْ يَمْسَسْنِى بَشَرٌ ) ( آل عمران : 47 ) ، فكلُّ شيء من هذا الباب فهو فِعل الرجل في باب الغِشْيان .
قال : وأخبَرَنا سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : إنه لَحَسَن المَسِّ في ماله ، يُريد أنه حَسَن الأثر والمَسّ يكون في الخير والشر : والمَسَّ والمَسِيس : جِماع الرجلِ المرأة .
وأُخبرتُ عن شمر أنه قال : سئل أعرابيٌّ عن رَكِيّةٍ ، فقال : ماؤها الشّفاء المَسُوس .
قال : والمَسُوس : الذي يمَسُّ الغُلّة فيَشفيها ، وأنشد :
لو كنتَ ماءً كنتَ لا
عَذْباً يُذَاق ولا مَسُوسَا
وقال ثعلب عن ابن الأعرابي : المَسُوس : كلُّ ما شَفَى الغَليل ، لأنه مَسَّ الغُلّة ، وأَنشَد :
يا حَبّذا رِيقتُكِ المَسُوسُ
وأَنْتِ خَوْدٌ بادنٌ شَمُوسُ
الليث : الرَّحِمُ الماسّة والمسّاسة : القريبة وقد مَسّتْه مواسُّ الخَبَل .
عمرو عن أبيه : الأسْنُ : لُعْبَةٌ لهم يسمُّونها المَسّة والضّبَطة .
وقال الزّجاج في قول الله عز وجل : ( فَإِنَّ لَكَ فِى الْحَيَواةِ أَن تَقُولَ لاَ مِسَاسَ ) ( طه : 97 ) ، قرىء : ( مِسَاسِ ) بفتح السين منصوباً على التّبرئة . قال : ويجوز ( لاَ مَسَاسِ ) مبنيٌّ على الكسر ، وهو نفي قولك : مَساسِ مَساسِ ، فهو نفي ذلك ، وبُنِيَتْ ( مَساسِ ) على الكسر وأصلُها الفَتْح لمكان الألف ، فاختير الكسرُ لالتقاء الساكنين .
وقال الليث : ( لا مَساس ) : أي : لا مُماسّة ، أي : لا يَمَسُّ بعضُنا بعضاً . قال : والمَسْمسَةُ : اختلاطُ الأمْرِ واشتباهُه .
قال رُؤْبة :
إن كنتَ من أمرِك في مَسْماسِ
فاسْطُ عَلَى أُمِّك سَطْوَ الماسِ
قال : خفّف سينَ الماس كما يخفّفونها في قولهم : مَسْتُ الشيءُ ، أي : مسَسْتُه .
قلت : هذا غَلَط ، الماسي هو الذي يُدخِل يده في حياء الأنثى لاستخراج الجنين إذا نَشِب يقال : مَسَيْتها أَمْسيها مَسْياً ، رَوَى ذلك أبو عُبيد عن الأصمعي ، وليس المَسْيُ من المَسِّ في شيء ، وأما قولُ ابن مَغْراء :
مَسْنا السَّماءَ فنِلْناهَا وطَالْهُمْ
حتى يَرَوْا أُحُداً يَمشي وثَهْلاَنَا
فإنه حَذَف إحدى السينين من مَسسنا استثقالاً للجمع بينهما ، كما قال الله جلَّ وعزَّ : ( حُطَاماً فَظَلْتُمْ ) ( الواقعة : 65 ) والأصل : فظللتم .
وقال ابن السكيت : مَسِسْتُ الشيءَ أمَسُّه مسّاً ، وهي اللغة الفصيحة .
وقال أبو عُبَيْدة : مَسَسْتُ الشيء أمَسُّه أيضاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الساسَمُ : شجرةٌ يُسوَّمنها الشِّيزَى ، وأَنشَد قولَ ضمرة :
ناهَبْتُها القومَ على صُنْتُعٍ
أجرَد كالقِدْحِ من السَّاسَمِ
عمرو عن أبيه : الطَّرِيدةُ لُعبةٌ : تسَمّيها العامّةُ : المَسّة والضَّبَطة ، فإذا وقعتْ يدُ اللاعب من الرَّجُل على بدَنِه رأسِه أو
كَتِفه فهي المَسَّةُ ، وإذا وقعت على رِجله فهي الأَسْنُ .
وقال ابن أحمر :
تَطايح الطّلُّ عن أسدانها صُعُداً
كما تَطايح عن ماموسة الشَّرَرُ
أراد بماموسة : النار ، جعلها معرفة غير منصرفة .
ورواه بعضهم : عن مأنوسة الشرر .
وقال ابن الأعرابي : المأنوسة : النار . والله أعلم .
كتاب الثلاثي الصحيح من حرف السين

##### Türkçe

باب **السّين** ve **الميم**
**سم** ، **مس** : (ikisi de kullanılır) .
**سم** : Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( **حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِى سَمِّ الْخِيَاطِ** ) (الأعراف: 40), bize el-Münzirî, İbn Fehm’den, Muhammed b. Selâm’dan, Yûnus’tan haber verdi; dedi ki: Âliye ehli: **السُّمّ** ve **الشُّهد** derler, (başını) ötreli yaparlar. Temîm ise **السّم** ve **الشَّهد**’i fetha ile yapar. Dedi ki: Ebü’l-Heysem’i şöyle derken işittim: İkisi iki lehçedir: **سم** ve **سُمّ**; iğnenin deliği için. **السَّمّ**: yılanın zehri.
Ve el-Leys dedi: **السمُّ** öldürücü (zehir)dir; çoğulu **سمام**. Dedi ki: **والسمانِ**: atın burun boşluğunda iki damardır. Dedi ki: **والسامّة** ve hepsi **سوامّ**: onun burun boşluğunda damarlar. Ve **سامُّ أبرصَ**: büyük kertenkelelerden. Dedi ki: **وسامّاً أبرص** ve **سوامُّ أبرص**.
Ebü Ubeyd, el-Yezîdî’den: **السامّةُ** seçkin zümredir; bize şu beyit okundu:
وهو الذي أَنعَم نُعمتي عمّتِ
على العِبادِ رَبُّنا وسَمَّتِ
Dedi ki: el-Emevî dedi: **أهلُ المسمّة**: seçkinler ve akrabalar. **وأهل المنحاة**: akraba olmayanlardır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المسمّة** seçkin zümre, **والمعمّة** genel (halk)tır.
Ve el-Leys dedi: **السامة**: ölüm.
Dedim ki: Bu harfte bilinen, **الميم**’i hafifletmektir; onda şeddeli söyleyiş Basralılara ve Kûfelilere göre hatadır. Ama **السامّة** (mim şeddeli) ise,
haşerattan zehir sahibi olanlardır; ondan İbn Abbâs hadisi: ( **اللهم إني أعوذُ بك من كلِّ شيطانٍ وهامة ، ومن شر كلِّ عينٍ لامة ، ومن شرِّ كل سامة** ) .
Şemmer dedi: Öldürmeyen fakat zehirleyen şey **السَّوام** (mim şeddeli)dir; çünkü o zehirler, öldürmeye varmaz; zünbûr, akrep ve benzerleri gibi.
Ve el-Leys dedi: **السُّموم**: denizden çıkarılan, süs için dizilen **الوَدَع** ve benzerleridir; tekili **سَمٌّ** ve **سُمّة**; ve şu beyiti okudu:
على مُصلَخمَ ما يكاد جَسيمُه
يَمُدُّ بعطفَيْه الوضينَ المسمَّما
**السُّموم** ile süslenmiş bir **وَضِين** istedi. Dedi ki: **السمامة** ve hepsi **السَّمامُ**: yaratılışta **الْقَطَا**’dan aşağı bir kuş türüdür.
Sa‘leb: İbnü’l-A‘râbî’den: Tavan yüzünün bezemelerine **سَمَّان** denir. Başkası dedi: **سمُّ الوَضِين**: onun halkasıdır; her delik **سَمٌّ**dür. **والتَّسميمُ**: **الوَضِين** için halkalar edinmektir. Humeyd b. Sevr dedi:
على كل نابي المحْزَمَيْن نَرَى له
شَراسيفَ تَغتالُ الوَضِين المسمَّما
Yani: üç halkası olan; onlar onun **سُموم**’udur. Ebû Ubeyde dedi: **السَّمُوم** gündüz(ün rüzgârı)dır; gece de olabilir. **والحرور** gece(leyin)dir; gündüz de olabilir. El-Acçâc **الحرور**’u gündüz yaptı ve dedi ki:
ونسجت لوافح الحَرور
يرقْرَقَان آلها المسجور
شبائباً كسرَقِ الحَرير
El-Lihyânî dedi: **السَّمَان**: tavanların onunla bezendiği boyalardır; onun tekilini işitmedim. Dedi ki: **الجُمّارة** için: **سِمة القُلْب** denir. Ve denir: **أصبتُ سمَّ حاجتِك**; yani: onun yüzünü. Ve **سَمَمت الشيءَ أسُمُّه سَمّاً**; yani: onu sıktım/sağlamlaştırdım.
Ebü Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **السَّموم** gündüzdür; gece de olabilir. **والحرور** gündüzdür; gece de olabilir.
Ve bana el-Münzirî, el-Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: Denir: **سمّ اليومُ**; yani onda **السّموم** esti. El-Ferrâ dedi: Ve denir: **يومٌ مَسْموم** ve **إناء مسموم** (zehirden) **من سُمّ**; **سُمّ** denmez.
Ya‘kûb dedi: **السَّموم** ve **الحَرور** dişildir; ancak şiirde erkek yapılmıştır.
Râciz dedi:
اليوم يومٌ بارِدٌ سَمُومُه
مَن جَزِعَ اليَومَ فلا تَلُومُه
Ve Arapların şöyle inşâd ettiğini işittim:
اليومُ يومٌ بكَرَتْ سَمُومُهُ
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **سَموم** açıkça zehir, **وحَرُور** açıkça sıcaklıktır. Ve gecemiz **سُمّت** ve **أسمّت**. Ve denir: günümüz **سَموماً** idi,
ve **ليلةٌ سَموم**: **ذاتُ سَموم**.
Ve el-Leys dedi: **نبات مَسمومٌ**: ona **السَّموم** isabet etti. Ve her şeyin **سَامَة**’si ve her şeyin **سمامة**’si, onun **سَماوَته**’si: onun şahsıdır.
Ebü Ubeyd, Ebû Amr’dan: **سممتُ الشيءَ أسمّه**: onu düzelttim. Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **سممتُه**: onu sıktım/sağlamlaştırdım; benzeri **رَتَوْته**. Ve **وسَمَمْتُ بين القومِ**: aralarını düzelttim.
El-Kümeyt dedi:
وتنأَى قُعورُهم في الأمور
عمّنْ يَسُمُّ ومَنْ يَسْمُل
El-Asma‘î, el-Ferrâ ve Ebû Amr: erkeğin ve her şeyin **سَمامُه**’u: şahsıdır; aynı şekilde **سَماوَته**; ve denildi: **سَماوَته** onun üstüdür.
Ebü Ubeyd, el-Ferrâ’dan: Onun senden başka **سَمٌّ**ü de **حَمّ**ı da yoktur; ve birlikte **سمٌّ** de yoktur; yani: senden başka kaygısı yoktur. Ve kılıcın **سمُومُ**u: onda işaretlenen çentiklerdir. Şair Hâricîleri överek dedi:
لِطافٌ برَاهَا الصَّوْمُ حتّى كأنّها
سُيُوفُ يَمانٍ أخْلَصَتْهَا سُمومُها
Der ki: Bu **السُّموم** bu kılıçların eski (asîl) olduğunu bu kılıçlardan ayırt etti. Dedi ki: Eski(lerin) **سُموم**u, yeni(lerin) **سُموم**u gibi değildir.
Ebû Ubeyde dedi: Atın yüzünde **سُموم** vardır; tekili **سَمّ**; o, burnunun kamışının iki yanından burun deliklerine kadar kemiğin sertliğinden incelen şeydir. Dedi ki: **عُرْيُ سمُّونِ** sevilir; onunla asâlet/eskilik anlaşılır. Humeyd dedi:
طِرْفٌ أسِيل معقد البِرَيمِ
عارٍ لطيفِ موضعِ السُّموم
Dedi ki: Atın dairelerinden: **دائرة السّمامة**; o, boynun ortasında enlemesine olanıdır; o beğenilir. Dedi ki: Atın **سُموم**u ayrıca: içinde ilik bulunan her kemiktir. Dedi ki: **السُّموم** ayrıca: atın açıklıklarıdır; tekili **سمّ**. Dedi ki: Onun açıklıkları: gözleri, kulakları ve burun delikleridir.
Ve şu beyiti okudu:
فنَفَّستُ عن سمَّيه حتّى تَنَفسا
Yani: iki burun deliğinden.
Ebü Ubeyd, el-Asma‘î’den: **السَّمسامُ** ve **السُّمْسُماني**: hafif, hızlıdır. Dedi ki: **والسمسامة**: hafif, latif kadın.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **السمسَم**: tilkidir. Ve şu beyiti okudu:
فارَقَني ذَأْلاَنَهُ وسَمْسَمُهْ
Ve **وسَمْسَم**: bir yer adıdır.
İbnü’s-Sikkît dedi: O bilinen bir kumluktur; ve el-Ba‘îs’in sözünü okudu:
مُدامِنُ جَوْعاتٍ كأنَّ عُرُوقَه
مَسارِبُ حَيّاتٍ تَسَرَّبْنَ سَمْسَمَا
Dedi ki: Ummâra onu şöyle rivayet etti: ( **تَشَرّبْن سَمْسَمَا** ) yani: zehri içtiler. Kim ( **تَشَرّبن** ) diye rivayet ederse, **سَمسَماً**’yı bir kumluk yapmıştır. **ومسَارِبُ الحياة**:
düzlükte geçtiğinde onun izleridir; sızarak gelir gider; damarlarını yılanların akış yollarına benzetti; çünkü onlar kıvrımlıdır.
Ve el-Leys dedi: Kırmızı, **الأَكلَة** yaratılışında bir küçük canlıya **السِّمْسِمة** denir.
Dedim: Onu çölde gördüm; sokar da soktuğunda acıtır.
Ebû Hayra dedi: O **السَّماسم**’dir; Basra’da olan küçük şeylerdir; şiddetli ısırırlar; onlarda kızıllığa doğru uzunca başlar vardır; renkleri.
El-Lihyânî dedi: Bir adamdan bulamadığı ve olmayacak şey sorulduğunda meselde denir: **كَلَّفْتَنِي سَلاَ جَمَلٍ**; ve **وكلَّفْتَني بَعْضَ الأنُوق**; ve **وكلَّفْتَني بَيْض السِّمَاسم**.
Dedi ki: O, **الخَطاطِيف** gibi bir kuştur; onun yumurtasına güç yetirilmez.
Dedi ki: **السُّمّةُ**: hurma lifinden örülen, büyük bir sofra benzeri şeydir; hurma ağacı budandığında altına serilir ki, yaş hurmadan ve hurmadan dökülenler onun üzerine düşsün; çoğulu **سُمَم**.
Dedi ki: Kadının **سُمّة**si: şakağı ve ona bitişik olan, kirpikleri ve göz kapağı kenarlarıdır.
El-Asma‘î dedi: Kadının **سُمّة**si: ferciğinin deliğidir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **سَمسَم الرجلُ**: ince bir yürüyüşle yürüdüğünde. **ومسْمَس**: sendelediğinde/sağa sola çarptığında.
Amr, babasından: Hurma ağacının göbeğine (**جُمّار**) **سُمّة** denir; çoğulu **سُمَم**; o **اليَفَقَةُ**’dır. Ve insanın **مَسامُّ**u: derisinin ve cildinin gevşekliği/porozluğu; ondan damar teri ve içinin buharı dışarı çıkar; onlara **مَسامَّ** denildi; çünkü onlarda gizli delikler vardır; onlar **السُّموم**dur.
**مس** : Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( **الَّذِى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ** ) (البقرة: 275).
El-Ferrâ dedi: **المَسُّ**: deliliktir. Araplar: **رجل مَمْسوسٌ** der.
Amr, babasından: **المَأسُوس** ve **المَمْسوس** ve **المُدَلّس**: hepsi delidir. Ve **المَسُّ**: bir şeyi elinle tutmandır.
Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( **وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ** ) (البقرة: 237); ve şöyle okunmuştur: ( **تُماسُّوهُنّ** ).
Ahmed b. Yahyâ dedi: Bazıları ( **ما لم تَمَسُّوهن** )’u seçti ve dedi ki: Çünkü bu harfi kitapta başka yerlerde elifsiz bulduk: ( **وَلَمْ يَمْسَسْنِى بَشَرٌ** ) (آل عمران: 47); bu babtan olan her şey, **باب الغِشْيان**’da erkeğin fiilidir.
Dedi ki: Ve bize Seleme, el-Ferrâ’dan haber verdi; o şöyle dedi: O, malında **لَحَسَن المَسِّ**tir; yani: izi/tesiri güzeldir. Ve **المَسّ** hayırda da şerde de olur. Ve **المَسَّ** ve **المَسِيس**: erkeğin kadınla cinsel birleşmesidir.
Ve Şemmer’den bana haber verildi ki şöyle dedi: Bir bedevîye bir kuyu hakkında soruldu; dedi ki: Suyu, şifa olan **المَسُوس**tur.
Dedi ki: **والمَسُوس**: içteki harareti/yanmayı yoklayıp gideren, böylece onu iyileştiren şeydir. Ve şu beyiti okudu:
لو كنتَ ماءً كنتَ لا
عَذْباً يُذَاق ولا مَسُوسَا
Ve Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَسُوس**: susuzluğu gideren her şeydir; çünkü o iç yanmayı yokladı. Ve şu beyiti okudu:
يا حَبّذا رِيقتُكِ المَسُوسُ
وأَنْتِ خَوْدٌ بادنٌ شَمُوسُ
El-Leys: **الرَّحِمُ الماسّة** ve **والمسّاسة**: yakın (akraba)dır; ve ona bozukluğun **مواسُّ**u dokunmuştur.
Amr, babasından: **الأسْنُ**: onların bir oyunudur; avam ona **المَسّة** ve **الضّبَطة** der; oyuncunun elinin adamın bedenine, başına veya omzuna düşmesi **المَسَّةُ**dir; ayağına düşmesi ise **الأَسْنُ**dür.
Ez-Zeccâc, Allah عز وجل sözünde: ( **فَإِنَّ لَكَ فِى الْحَيَواةِ أَن تَقُولَ لاَ مِسَاسَ** ) (طه: 97) hakkında dedi ki: ( **مِسَاسِ** ) diye, **السّين** fetha ile, teberriye üzere mansup okunmuştur. Dedi ki: ( **لاَ مَسَاسِ** ) da caizdir; kesre üzere mebnîdir; bu, senin “**مَساسِ مَساسِ**” sözünün nefyidir; o halde onun nefyidir. **مَساسِ** kesre üzere bina edildi; aslı, elifin yeri sebebiyle fetha idi; iki sâkinin birleşmesi için kesre tercih edildi.
Ve el-Leys dedi: ( **لا مَساس** ): yani: **لا مُماسّة**; yani: bazımız bazımıza dokunmaz. Dedi ki: **والمَسْمسَةُ**: işin karışması ve şüpheli hale gelmesidir.
Rü’be dedi:
إن كنتَ من أمرِك في مَسْماسِ
فاسْطُ عَلَى أُمِّك سَطْوَ الماسِ
Dedi ki: **الماس** sözünde **س**’yi hafifletti; onların “**مَسْتُ الشيءُ**” sözünde hafiflettikleri gibi; yani: **مسَسْتُه**.
Dedim: Bu yanlıştır; **الماسي** dişinin hayasına elini sokup, takılıp kalan cenini çıkarmak için yapan kimsedir; denir: **مَسَيْتها أَمْسيها مَسْياً**; bunu Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den rivayet etti. **المَسْيُ**’nin **المَسِّ** ile hiçbir ilgisi yoktur. İbn Mağrâ’nın sözüne gelince:
مَسْنا السَّماءَ فنِلْناهَا وطَالْهُمْ
حتى يَرَوْا أُحُداً يَمشي وثَهْلاَنَا
O, **مَسسنا**’dan iki **س**’den birini, ikisini bir araya getirmeyi ağır bulduğu için düşürdü; Allah جلّ وعزّ’ün ( **حُطَاماً فَظَلْتُمْ** ) (الواقعة: 65) sözünde olduğu gibi; aslı: **فظللتم**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **مَسِسْتُ الشيءَ أمَسُّه مسّاً**; bu fasih dildir.
Ebû Ubeyde dedi: **مَسَسْتُ الشيء أمَسُّه** de.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الساسَمُ**: **الشِّيزَى** diye adlandırdıkları bir ağaçtır. Ve Damra’nın sözünü okudu:
ناهَبْتُها القومَ على صُنْتُعٍ
أجرَد كالقِدْحِ من السَّاسَمِ
Amr, babasından: **الطَّرِيدةُ** bir oyundur; avam ona **المَسّة** ve **الضَّبَطة** adını verir. Oyuncunun elinin adamın bedenine, başına veya
omzuna düşmesi **المَسَّةُ**dir; ayağına düşmesi ise **الأَسْنُ**dür.
İbn Ahmer dedi:
تَطايح الطّلُّ عن أسدانها صُعُداً
كما تَطايح عن ماموسة الشَّرَرُ
**ماموسة** ile ateşi kastetti; onu marife, gayr-i munsarif yaptı.
Bazıları onu şöyle rivayet etti: **عن مأنوسة الشرر**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المأنوسة**: ateştir. Allah daha iyi bilir.
**كتاب الثلاثي الصحيح**’tan, **حرف السين**’den.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم وما بعدها في المضاعف والمطابق)
 (من)  الميم والنون أصلان. أحدهما يدلُّ على قطع وانقطاع، والآخر على اصطناع خير.
الأوّل [المنّ]: القطع، ومنه يقال: مَنَنْتُ الحبلَ: قطعته. قال الله تعالى: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. والمَنُون: المنيّة، لأنها تنقص العدد وتقطع المدَد. والمنُّ: الإعياء، وذلك أنَّ المُعْيِيَ ينقطع عن السَّير. قال:
* قلائصاً لا يشتَكين المَنَّا *
والأصل الآخر المَنُّ، تقول([1]): مَنّ يمنّ منَّاً، إذا صنع صُنعاً جميلاً. ومن الباب المُنّة، وهي القُوَّة التي بها قِوام الإنسان، وربما قالوا: مَنَّ بيدٍ أسداها، إذا قَرَّع بها. وهذا يدلُّ على أنّه قطع الإحسان، فهو من الأوّل.
(مه)  الميم والهاء كلمتان تدلُّ إحداهما على زَجْر، والأخرى على مَنْظَرٍ ولَذَّةٍ.
فالأولَى قولهم: مَهْ([2]). ومهمه به: زَجره بقوله له ذلك. والمَهْمَه: الخَرق الأملس الواسع.
والأخرى قولهم: ليس له مَهَهٌ، إذا لم يكن جميلاً. ويقولون: "كل شيء مَهَهٌ ومَهَاهٌ إلاَّ النِّساء وذكرَهُنّ([3])". والمَهاهُ: اللّذَّة. أنشدنا القَطّان عن ثعلب:
وليس لعيشنا هذا مَهَاهٌ *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ([4])(مت)  الميم والتاء أصيل يدلُّ على مدٍّ ونَزْع في الشيءُ. يقال مَتَتُّ ومدَدْتُ. ومنه قولهم يَمُتّ بكذا، إذا توصَّل بقرابةٍ وما أشبهها. ومنه المَتُّ: النَّزْع من البِئر على غير بَكَرة.
(مث)  الميم والثاء كلمتان. يقولون: مثَّ يدَه: مسحها ومَثَّ الشَّيء، إذا كان يرشَح دَسَماً. وقال ابن دريد([5]): مثَّ شارِبُه، إذا أكل دَسَماً فبقي عليه.
(مج)  الميم والجيم كلمتانِ إحداهما تخليطٌ في شيء، والثانية رَمْيٌ للشيء بسرعة.
فالأولى المجمجة: تخليطٌ فيما يُكتَب. ومَجمَجَ في أخباره: لم يَشْفِ ولم يُفصِح.
والأخرى مَجَّ الشرابَ من فيه: رمى به. والشَّراب مُجَاج العِنَب. والمَطَر مُجَاج المُزْن. والعسل مُجاج النَّحْل. وهو هرِم ماجٌّ: يمجُّ ريقَه ولا يستطيع أن يَحبسه من كِبره. ومن باب السرعة أمَجَّ في البلاد إمجاجاً: ذهب. وأمَجَّ الرّجُل: أسرَعَ في عَدْوِه.
(مح)  الميم والحاء ثلاثُ كلماتٍ لا تنقاس على أصلٍ واحد: الأولى مَحَّ الشَّيء وأَمَحَّ، إذا دَرَسَ وَبلِيَ. والمَحُّ: الثَّوْبُ البالي.
والثانية: الرَّجل* المَحَّاح: الكذّاب الذي يُرِي بكلامه ما لا يفعله.
والثالثة المُحُّ: صُفْرة البَيض. ويقال: المَاحُ بياضها([6]).
(مخ)  الميم والخاء كلمةٌ تدلُّ على خالصِ كلِّ شيء. منه مُخُّ العظم، معروف. وأمَخَّتِ الشَّاة: كثُر مخُّها. وربما سمَّوا الدماغ مُخَّاً. قال:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى المُخُّ الذي في الجماجمِ([7])وخالصُ كلِّ شيءٍ مُخُّه.
(مد)  الميم والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على جَرِّ شيءٍ في طول، واتّصال شيء بشيء في استطالة. تقول: مدَدْت الشيءَ أمدُّه مَدَّاً. ومَدَّ النهرُ، ومَدَّهُ نهرٌ آخر، أي زاد فيه ووَاصله فأطال مدّته. وأمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ. ومنه أمَدَّ الجُرْح: صارت فيه مِدَّةٌ، وهي ما يخرج. ومنه مددت الإبل مدّاً: أسقيتها الماء بالدَّقيق أو بشيءٍ تمدّه به([8]). والاسم المَدِيد. ومدُّ النهارِ: ارتفاعُه إذا امتدَّ. والمِداد: ما يكتب به، لأنَّهُ يُمَدُّ بالماء. ومددت الدّواةَ وأمددتها. والمَدَّة: استمدادك من الدَّواة مدَّةً بقلمك. ومن الباب المُدُّ من المكاييل، لأنَّه يمدّ المكيل بالمكيل مثله.
ومما شذّ عن الباب ماءٌ إمِدَّانٌ: شديد المُلوحة.
(مر)  الميم والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على مضيِّ شيءٍ، والآخر على خلاف الحلاوة والطِّيب.
فالأوّل مرّ الشيء يمُرّ، إذا مضَى. ومَرُّ السَّحابِ: انسحابُه ومضيُّه. ولقيته مرّةً ومرتين إنّما هو عبارة عن زمانٍ قد مرّ. ويقولون: لقيته مرّة من المرّ، يجمعون المرّة على المَرّ.
والأصل الآخر أمَرَّ الشَّيءُ يُمِرّ ومَرّ، إذا صار مرّاً. ولقيت منه الأمرَّينِ، أي شدائد غير طيِّبَة. والأمرّان: الهمّ والمرَض([9]). والأمرّ: المصارين يجتمع فيها الفَرث. قال:
ولا تُهْدِي الأمَرَّ وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ([10])وسمِّي الأمرَّ لأنّه غير طيّب. ثم سمِّيت بعد ذلك كلُّ شدّةٍ وشديدة بهذا البناء. يقولون: أمررت الحبلَ: فتَلتُه، وهو مُمَرّ. والمرّ: شِدّة الفَتْل. والمرير: الحبل المفتول. وكذلك المريرة: القُوّة منه. والمَرِيرة: عِزّة النَّفس. وكلُّ هذا قياسُه واحد. والمُرَار: شجرٌ مُرّ.
أمَّا المَرمر فضربٌ من الحجارة أبيض صافٍ. والمَرْمَرَة أيضاً: نَعمة الجِسم وتَرجرُجُه. وامرأة مَرْمارة، إذا كانت تترجرج من نَعمتها.
(مز)  الميم والزاء أصلانِ: أحدهما طعمٌ من الطعوم، والآخر [يدلُّ] على مزيّةٍ وفضل.
فالأول: المُزُّ: الشّيءُ بين الحامض والحُلْو. ويقولون: سمِّيت الخمر مُزَّاءً([11]) من هذا، وقيل بل هو من القياس الآخر.
والأصل الآخر الفضل. وله عليه مِزٌّ([12])، أي فَضْل. والمُزَّاء منه؛ يقولون: هذا الشراب أمزُّ من هذا، أي أفضل. قالوا: والمُزّاء اسم، ولو كان نعتاً لقيل مَزَّاءُ. والتمزُّز: تمصُّص الشَّرابِ قليلاً قليلاً. ويمكن أن يكون هذا من الأوَّل.
(مس)  الميم والسين أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَسِّ الشّيء باليد. ومَسِسْتُهُ أَمَسُّهُ. وربما قالوا: مَسَسْتُ أَمُسُّ. والممسُوسُ: الذي به مَسٌّ، كأنَّ الجِنّ مسَّتْه. والمَسُوس من الماء: ما نالته الأيدي. قال:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا مَسُوسا([13])(مش)  الميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء وسهولةٍ ولُطف. منه المُشَاش، وهي العظام اللَّيِّنة، يقال مششتها أمُشُّها. قال:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في المُشاشِ آلفاً كلَّ مَجزِرِ([14])والمشاش: الطِّينة اللَّيِّنة تُغرس فيها النخلة. قال:
* راسِي العُروقِ في المُشاشِ البجباجْ([15]) *
وهو طيِّب المُشاش، إذا كان بَرَّاً طيّباً. ويقولون: فلانٌ يمُشُّ مالَ فلانٍ، إذا أخَذَ منه الشَّيءَ بعد الشَّيء. ومنه مَشُّ اليد، إذا مُسِحت بمنديلٍ، لا يكون ذلك إلاّ بسهولة ولين. والمَشُوش، هو المِنديل. ومَشَشت النّاقَة: حلَبتُها وتركتُ في الضَّرعِ بعضَ اللَّبن. ومَشَّ الشَّيءَ: دافه في ماءٍ حتَّى يلينَ ويذوب. ويقال: مات ابنٌ لأمِّ الهَيثَم([16]) فسألناها فقالت: "ما زلت أَمُشُّ له الأشْفِيَة([17]) ألدُّه تارةً وأُوجِره* أخرى، فأبى قضاءُ الله تعالى". ومن الباب المَشَش: كلُّ ما شخَص من عظمٍ وكان له حَجْم، ويكون ذلك من عيبٍ يُصِيب العَظْم.
(مص)  الميم والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على شِبه التذوُّق للشّيء، وأخْذِ خالِصِه. من ذلك مَصِصْتُ الشيء أمَصُّه، وامتصصته أمتصُّه. والمصمصة: خلاف المَضمضة، لأنّ المصمصة بالصاد يكون بطرف اللِّسان. ومنه مُصاص الشيء: خالصه، وهو مقيسٌ من امتصصت الشيء، فهو الخالص الذي يُمتصّ. وفرس مُصامِصٌ: خالص العربية.
(مض)  الميم والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَغْط الشَّيء للشيء.
منه مضَّنِي الشَّيءُ وأمضَّني: بلغ منِّي المشقّة، كأنّه قد ضغطك. والمضمضة: تحريك الماء في الفَم وضغطه. والكحلُ يمضُّ العين، إذا كانت لـه حُرْقة. ومَضِيضُه: حُرقَته. ويقولون: مِضِّ([18])، وهي حكايةٌ لشيءٍ يفعله الإنسان بشفته إذا أطمَعَ في الشيء([19]). يقولون للرّجُلِ إذا أقرَّ بحقٍّ عليه: مِضِّ. ومثلٌ من أمثالهم: "إنَّ في مِضِّ لطَمَعاً"، قالوا: وذلك إذا سُئِل حاجةً فكسر شفَتَيه.
(مط)  الميم والطاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مدِّ الشيء. ومَطُّه: مَدُّه. والقياس فيه وفي المُطَيطاء واحدٌ، وهو المشيُ بتبختُر، لأنَّه إذا فعل مَطّ أطرافَه. قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]، قالوا: أصله يتمطَّط، فجعلت الطاء الثالثة ياءً للتخفيف، ومطَّ حاجِبَيه: تكبَّر، وهو منه. ومنه المَطِيطة: الماء المختلِط بالطِّين؛ وهذا يكون إذا مدّ الماءَ مياهُ سيلٍ كدرة.
(مظ)  الميم والظاء كلمةٌ تدلُّ على مشارَّة ومنازعة. وماظَظْتُه مماظّة ومِظاظا: شارَرتُه ونازعته. وفي الحديث: "لا تُمَاظَّ جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس". ومن غير هذا المَظُّ: رمَّان البَرِّ.
(مع)  الميم والعين كلمةٌ تدلُّ على اختلاطٍ وجلبةٍ وما أشبه ذلك. منه المَعْمعة: صوت الحريق وصوت الشُّجعان في الحرب. والمَعمعان: شدّة الحرّ. قال ذو الرمة:
حَتَّى إذا معمعانُ الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([20])ومما ليس من هذا الباب "مَعَ"، وهي كلمةُ مصاحبةٍ، يقال: هذا مع ذاك. ويقولون في صفة النساء([21]): "منهنَّ معْمَع، لها شَيْئها أجْمَع"، وهي التي لا تعطي أحداً شيئاً يكون معها أبداً.
(مغ)  الميم والغين يدلُّ على شِبه ما مضى ذكره. يقولون: المغمغة: الاختلاط. قال رؤبة:
* الخُلُقِ المُمَغْمَغِ([22]) *
ويقولون: مغمغ طعامَه، إذا روَّاه دسماً.
(مق)  الميم والقاف أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتجاوُزِ حدّ. والطَّويل البائن أمَقُّ بيَّن المَقَق. والمُقَامِق من الرِّجال: الذي يتكلَّم بأقصى حَلْقه ويتشدَّق. ويقولون: مَققْت الطَّلعةَ: شقَقْتُها.
(مك)  الميم والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على انتقاء العَظْم، ثم يقاس على ذلك. يقولون: تمكَّكت العظم: أخرجت مُخَّه. وامتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: شربه. والتمكّك: الاستقصاء. وفي الحديث: "لا تُمككُوا على غرمائكم([23])". ويقال: سمِّيت مكّة لقلّة الماء بها، كأنَّ ماءها قد امتُكَّ. وقيل سمِّيت لأنها تمُكُّ مَن ظَلَمَ فيها، أي تُهلِكه وتَقْصِمُه كما يمكُّ العظم. وينشدون:
 * يا مَكَّةُ الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *
(مل)  الميم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على تقليب شيء، والآخر على غَرَضٍ([25]) من الشَّيء.
فالأوَّل مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ، وذلك تقليبك إيَّاها فيها. والمَلَّة: الرَّماد أو التُّرابُ الحارّ. ويقال: أطعمنا خبزَ ملّةٍ وخبزةً مليلاً. والمُلْمُول: المِيل: لأنَّه يقلّب في العين عند الكَحْل.
ومن الباب طريقٌ مُمَلٌّ: سُلِك حتَّى صار مَعْلماً. قال:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])والمَلِيلة: حُمَّى في العِظام: كأنَّها تقلِّب. وباتَ يتملمَلُ على فِراشه، أي يَقْلَق ويتضَوَّر عليه، حتَّى كأنَّه على مَلَّة؛ والأصل يتملّل.
ومن الباب امتلَّ يَعدُو، وذلك إذا أسرَعَ* بعضَ الإسراع.
والباب الآخَر مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً: سئِمْتُه. وأملَلْتُ القومَ: شَقَقْتَ عليهم حَتَّى مَلُّوا؛ وكذا أملَلْتُ عليهم.
فأمَّا إملالُ الكتاب وتفسير المَلَّة فقد ذُكِرَتا في الميم واللام والحرف المعتلّ.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "المن من يقول".
([2]) في الأصل: "مكه" تحريف. وبعدها كلام مقحم وهو "إذا زجروه ومهمه به زجروره".
([3]) أي يغار الرجل ويغضب عند ذكر حرمه، والأصوب أن المهه هنا بمعنى اليسير الهين.
([4]) البيت لعمران بن حطان، كما في اللسان (مهه). والأصمعي يرويه: "مهاة".
([5]) الجمهرة (1: 48).
([6]) أي بياض البيضة. والماح بتخفيف الحاء. وكذا وردت في هذه المادة من المجمل واللسان، والصواب أن تذكر في مادة (ميح)، كما في القاموس.
([7]) البيت للنجاشي الشاعر يهجو هند بنت عاصم. البيان (3: 109) (والخزانة 4: 147). وأنشده في اللسان (مخخ، نقا) بدون نسبة.
([8]) في اللسان: "أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم".
([9]) في المجمل: "الهرم والمرض"، وفي أساس البلاغة "المرض والهرم" وفي اللسان: "الشر والأمر العظيم"، وفي القاموس: "الفقر والهرم، أو الصبر والثفاء"، وهما نبتان. وفي جنى الجنتين: "العري والجوع".
([10]) قبله في اللسان (مرر):
إذا ما كنت مهدية فأهدي *** من المأنات أو فدر السنام
([11]) في المجمل: "والمزة: الخمر اللذيذة الطعم. والمزاء اسم لها".
([12]) المز، هذا بكسر الميم.
([13]) لذي الإصبع العدواني، كما في اللسان (مسس).
([14]) البيت لعروة بن الورد، في ديوانه 93.
([15]) في الأصل: "البجاج"، صوابه في المجمل.
([16]) في الأصول: "الهشم"، صوابه في المجمل واللسان، وانظر بعض أحاديث أم الهيثم في أمالي القالي (3: 96) والمزهر (2: 539، 546).
([17]) وكذا في المجمل، وهو جمع شفاء، وفي اللسان "الشفاء دواء معروف، وهو ما يبرئ من السقم، والجمع أشفية وأشاف". وبدله في اللسان: "الأدوية".
([18]) مض، بكسر الميم والضاد المشددة.
([19]) هي أن يقول الإنسان بطرف لسانه شبه لا، وهي مع ذلك كلمة مطمعة في الإجابة.
([20]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (رطب، نشش). وصدره في (أجج). وقد سبق في (أج).
([21]) هو في حديث أوفى بن دلهم، كما في اللسان (معع).
([22]) وكذا اقتصر على هذا القدر في المجمل. وفي اللسان:
* ما منك خلط الخلق الممغمغ *
          وفي الديوان 97:
* ما منك خلط الكذب الممغمغ *
([23]) في الأصل: "لا تمكو"، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "يقول: لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة، وارفقوا بهم في الاقتضاء والأخذ". وفي المجمل: "على غير مائكم".
([24]) بعده في اللسان: * ولا تمكي مذحجاً وعكا *
([25]) الغرض، بالتحريك، الضجر والملال.
([26]) لأبي دواد الإيادي، كما في المجمل واللسان (ملل).

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** وما بعدها في المضاعف والمطابق)
 (**من**)  **الميم** ve **النون** iki asıldır. Bunlardan biri kesmeye ve kesilmeye delâlet eder; diğeri hayır yapmaya.
Birincisi [**المنّ**]: kesmedir; bundan dolayı denir ki: **مَنَنْتُ الحبلَ**: onu kestim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. **المَنُون**: ölüm(dür); çünkü sayıyı eksiltir ve müddetleri keser. **المنُّ**: bitkinliktir; bu da şudur ki bitkin olan yürüyüşten kesilir. Dedi ki:
* قلائصاً لا يشتَكين **المَنَّا** *
Diğer asıl **المَنُّ**’dür; dersin([1]): **مَنّ يمنّ منَّاً**; güzel bir iş yaptığı zaman. باب’dan **المُنّة** vardır; o, insanın ayakta duruşu kendisiyle olan kuvvettir. Bazen derler: **مَنَّ بيدٍ أسداها**; onunla azarladığı zaman. Bu, onun iyiliği kestiğine delâlet eder; o hâlde birincidendir.

(**مه**)  **الميم** ve **الهاء** iki kelimedir; bunlardan biri azarlamaya, diğeri görünüşe ve lezzete delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **مَهْ**([2]). **ومهمه به**: ona bunu söyleyerek onu azarladı. **والمَهْمَه**: geniş, düz, açık yer.
Diğeri onların sözü: **ليس له مَهَهٌ**; güzel olmadığı zaman. Ve derler: "كل شيء **مَهَهٌ** و**مَهَاهٌ** إلاَّ **النِّساء** وذكرَهُنّ([3])". **والمَهاهُ**: lezzettir. Bize **القَطّان** **ثعلب**’den rivayet etti:
وليس لعيشنا هذا **مَهَاهٌ** *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ([4])

(**مت**)  **الميم** ve **التاء** asıl(dır); şeyde bir uzatmaya ve çekip çıkarmaya delâlet eder. Denir: **مَتَتُّ** ve **مدَدْتُ**. Ondandır onların sözü: **يَمُتّ** بكذا; akrabalık ve benzeriyle ulaştığı zaman. Ondandır **المَتُّ**: makara olmaksızın kuyudan çekip çıkarma.

(**مث**)  **الميم** ve **الثاء** iki kelimedir. Derler: **مثَّ يدَه**: onu sildi. Ve **مَثَّ الشَّيء**; yağ sızdırır olduğu zaman. **ابن دريد**([5]) dedi: **مثَّ شارِبُه**; yağlı yediği zaman, sonra onun üzerinde kaldığı zaman.

(**مج**)  **الميم** ve **الجيم** iki kelimedir; bunlardan biri bir şeyde karıştırmadır, ikincisi bir şeyi hızla atmaktır.
Birincisi **المجمجة**: yazılanda karıştırmadır. Ve **مَجمَجَ في أخباره**: ne doyurdu ne de açıkladı.
İkincisi: **مَجَّ الشرابَ من فيه**: onu attı. Ve içecek, üzümün **مُجَاج**’ıdır. Ve yağmur, bulutların **مُجَاج**’ıdır. Ve bal, arının **مُجاج**’ıdır. Ve o, yaşlı, **ماجٌّ**’dır: tükürüğünü dışarı atar ve yaşlılığından onu tutamaz. Hız باب’ından: **أمَجَّ في البلاد إمجاجاً**: gitti. Ve **أمَجَّ الرّجُل**: koşusunda hızlandı.

(**مح**)  **الميم** ve **الحاء** üç kelimedir; tek bir asla kıyas edilmez: birincisi **مَحَّ الشَّيء** ve **أَمَحَّ**; silinip yok olduğu ve eskidiği zaman. Ve **المَحُّ**: eski elbisedir.
İkincisi: **الرَّجل المَحَّاح**: sözüyle yapmadığını gösteren yalancı.
Üçüncüsü **المُحُّ**: yumurtanın sarısı. Ve denir: **المَاحُ** onun beyazı([6]).

(**مخ**)  **الميم** ve **الخاء** her şeyin hâlis(ine) delâlet eden bir kelimedir. Ondan **مُخُّ العظم**; bilinir. Ve **أمَخَّتِ الشَّاة**: iliği çoğaldı. Bazen beyne **مُخّاً** adını verirler. Dedi ki:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى **المُخُّ** الذي في الجماجمِ([7])
Ve her şeyin hâlisi onun **مُخُّ**’udur.

(**مد**)  **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyi uzunlamasına çekmeye ve bir şeyin bir şeye uzayarak bağlanmasına delâlet eder. Dersin: **مدَدْت** الشيءَ **أمدُّه مَدَّاً**. Ve **مَدَّ النهرُ**; ve onu başka bir nehir **مَدَّهُ**; yani onda arttı ve ona bağlandı, böylece onun uzamasını uzattı. Ve **أمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ**. Ondandır **أمَدَّ الجُرْح**: onda **مِدَّةٌ** oldu; o da çıkan şeydir. Ondandır **مددت الإبل مدّاً**: onlara suyu unla yahut onunla uzattığın bir şeyle içirdim([8]). İsim **المَدِيد**’dir. Ve **مدُّ النهارِ**: uzadığı zaman onun yükselmesidir. Ve **المِداد**: kendisiyle yazılan şeydir; çünkü suyla uzatılır. Ve **مددت الدّواةَ** ve **أمددتها**. Ve **المَدَّة**: kaleminle hokkadan bir **مدَّةً** istemendir. باب’dan ölçülerden **المُدُّ** vardır; çünkü ölçülen şeyi onun benzeriyle uzatır.
Ve باب’dan şâz olan: **ماءٌ إمِدَّانٌ**: şiddetli tuzludur.

(**مر**)  **الميم** ve **الراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyin geçip gitmesine, diğeri tatlılığın ve hoşluğun zıddına delâlet eder.
Birincisi: **مرّ** الشيء **يمُرّ**; geçtiği zaman. Ve **مَرُّ السَّحابِ**: onun sürüklenmesi ve geçmesidir. Ve onu bir kere ve iki kere gördüm; bu ancak geçmiş bir zamanın ifadesidir. Ve derler: onu **مرّة من المرّ** gördüm; **المرّة**’yi **المَرّ** üzerine cem ederler.
Diğer asıl: **أمَرَّ** الشيءُ **يُمِرّ** ve **مَرّ**; acı olduğu zaman. Ve ondan **الأمرَّينِ** ile karşılaştım; yani hoş olmayan şiddetler. Ve **الأمرّان**: keder ve hastalık([9]). Ve **الأمرّ**: içinde dışkının toplandığı bağırsaklardır. Dedi ki:
ولا تُهْدِي **الأمَرَّ** وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ([10])
Ve **الأمرّ** hoş olmadığı için böyle adlandırıldı. Sonra bundan sonra her şiddet ve şiddetli şey bu bina ile adlandırıldı. Derler: **أمررت الحبلَ**: onu büktüm; o da **مُمَرّ**’dır. Ve **المرّ**: bükmenin şiddetidir. Ve **المرير**: bükülmüş iptir. Keza **المريرة**: ondan kuvvettir. Ve **المَرِيرة**: nefsin izzetidir. Bütün bunların kıyası birdir. Ve **المُرَار**: acı bir ağaçtır.
**المَرمر** ise beyaz, saf bir taş türüdür. Ve **المَرْمَرَة** de: bedenin yumuşaklığı ve sallanmasıdır. Ve **امرأة مَرْمارة**; yumuşaklığından sallandığı zaman.

(**مز**)  **الميم** ve **الزاء** iki asıldır: bunlardan biri tatlardan bir tattır; diğeri [delâlet eder] bir meziyete ve fazlalığa.
Birincisi: **المُزُّ**: ekşi ile tatlı arasındaki şeydir. Ve derler: şarap bu sebeple **مُزَّاءً**([11]) diye adlandırıldı; denildi ki, bilakis o diğer kıyastandır.
Diğer asıl fazlalıktır. Onun üzerinde **مِزٌّ**([12]) vardır; yani fazlalık. Ve ondan **المُزَّاء**; derler: bu içecek bundan daha **أمزُّ**’dur; yani daha faziletlidir. Dediler: **المُزّاء** isimdir; eğer sıfat olsaydı **مَزَّاءُ** denirdi. Ve **التمزُّز**: içeceği az az emip çekmektir. Bu birinciden de olabilir.

(**مس**)  **الميم** ve **السين** sahih tek bir asıldır; bir şeyi elle yoklamaya delâlet eder. **مَسِسْتُهُ أَمَسُّهُ**. Bazen derler: **مَسَسْتُ أَمُسُّ**. Ve **الممسُوسُ**: kendisinde **مَسٌّ** olan; sanki cin ona dokunmuştur. Ve sudan **المَسُوس**: ellere değmiş olan. Dedi ki:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا **مَسُوسا**([13])

(**مش**)  **الميم** ve **الشين** sahih bir asıldır; şeyde yumuşaklığa, kolaylığa ve inceliğe delâlet eder. Ondan **المُشَاش**; o yumuşak kemiklerdir; denir: **مششتها أمُشُّها**. Dedi ki:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في **المُشاشِ** آلفاً كلَّ مَجزِرِ([14])
Ve **المشاش**: hurma fidanının dikildiği yumuşak çamurdur. Dedi ki:
* راسِي العُروقِ في **المُشاشِ** البجباجْ([15]) *
Ve o, **طيِّب المُشاش**’tır; iyi, hoş olduğu zaman. Ve derler: falan, falanın malını **يمُشُّ**; ondan şeyi şeyden sonra aldığı zaman. Ondandır **مَشُّ اليد**; mendille silindiği zaman; bu ancak kolaylık ve yumuşaklıkla olur. Ve **المَشُوش**: mendildir. Ve **مَشَشت النّاقَة**: onu sağdım ve memede sütün bir kısmını bıraktım. Ve **مَشَّ الشَّيءَ**: yumuşayıp eriyinceye kadar onu suda ezdi. Ve denir: **ابنٌ** **لأمِّ الهَيثَم**([16]) öldü; ona sorduk, dedi ki: "ما زلت **أَمُشُّ** له **الأشْفِيَة**([17]) **ألدُّه** تارةً و**أُوجِره** أخرى، فأبى قضاءُ الله تعالى". باب’dan **المَشَش**: kemikten sivrilen ve hacmi olan her şeydir; bu, kemiğe isabet eden bir ayıptan olur.

(**مص**)  **الميم** ve **الصاد** sahih bir asıldır; bir şeyin tadına benzer bir şey ve onun hâlisini almaya delâlet eder. Bundan: **مَصِصْتُ** الشيء **أمَصُّه**; ve **امتصصته أمتصُّه**. Ve **المصمصة**: **المَضمضة**’nin zıddıdır; çünkü **المصمصة** **بالصاد** dilin ucuyla olur. Ondandır **مُصاص** الشيء: onun hâlisi; bu, **امتصصت** الشيء’den kıyas edilmiştir; o hâlis olan, emilip çıkarılandır. Ve **فرس مُصامِصٌ**: hâlis Arap(soyundan).

(**مض**)  **الميم** ve **الضاد** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye baskı yapmasına delâlet eder.
Ondan: **مضَّنِي** الشيءُ ve **أمضَّني**: benden meşakkate ulaştı; sanki seni sıkıştırmış gibidir. Ve **المضمضة**: ağızda suyu hareket ettirmek ve onu sıkıştırmaktır. Ve sürme gözü **يمضُّ**; onda yanma olduğu zaman. Ve onun **مَضِيضُه**: yanmasıdır. Ve derler: **مِضِّ**([18]); bu, insanın bir şeye tamah ettiği zaman dudağıyla yaptığı bir şeyin hikâyesidir([19]). Bir hakka ikrar ettiği zaman adama derler: **مِضِّ**. Onların darb-ı mesellerinden bir mesel: "إنَّ في **مِضِّ** لطَمَعاً"; dediler: bu, bir ihtiyaç sorulduğunda iki dudağını kırdığı zamandır.

(**مط**)  **الميم** ve **الطاء** sahih bir asıldır; bir şeyi uzatmaya delâlet eder. Ve **مَطُّه**: onu uzatmaktır. Kıyas onda ve **المُطَيطاء**’da birdir; o da çalım satarak yürümektir; çünkü bunu yaptığı zaman uzuvlarını uzatır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]; dediler: aslı **يتمطَّط** idi; hafifletme için üçüncü **الطاء**’yı **ياءً** yaptılar. Ve **مطَّ حاجِبَيه**: kibirlendi; o da ondandır. Ondandır **المَطِيطة**: çamurla karışık su; bu, selin bulanık suları suyu uzattığı zaman olur.

(**مظ**)  **الميم** ve **الظاء** ortaklık ve çekişmeye delâlet eden bir kelimedir. **ماظَظْتُه** **مماظّة** ve **مِظاظا**: onunla ortaklaştım ve çekiştim. Hadiste: "لا تُمَاظَّ جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس". Bundan başka olarak **المَظُّ**: kırın narı.

(**مع**)  **الميم** ve **العين** karışmaya, gürültüye ve buna benzer şeye delâlet eden bir kelimedir. Ondan **المَعْمعة**: yangının sesi ve savaşta yiğitlerin sesi. Ve **المَعمعان**: sıcağın şiddeti. **ذو الرمة** dedi:
حَتَّى إذا **معمعانُ** الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([20])
Ve bu باب’dan olmayan: "**مَعَ**"; o, beraberlik kelimesidir; denir: bu, onunla beraberdir. Ve kadınların sıfatında([21]) derler: "منهنَّ **معْمَع**، لها شَيْئها أجْمَع"; o, yanında ebediyen kendisiyle olacak bir şeyi kimseye vermeyen kadındır.

(**مغ**)  **الميم** ve **الغين** zikredilmiş olana benzer bir şeye delâlet eder. Derler: **المغمغة**: karışmadır. **رؤبة** dedi:
* الخُلُقِ **المُمَغْمَغِ**([22]) *
Ve derler: **مغمغ** طعامَه; onu yağla sulandırdığı zaman.

(**مق**)  **الميم** ve **القاف** uzunluğa ve sınırı aşmaya delâlet eden bir asıldır. Ve ayrık uzun olan: **أمَقُّ**; açık **المَقَق**. Ve erkeklerden **المُقَامِق**: boğazının en dibinden konuşan ve ağzını yayarak konuşan kimsedir. Ve derler: **مَققْت** الطَّلعةَ: onu yardım.

(**مك**)  **الميم** ve **الكاف** sahih bir asıldır; kemiği ayıklamaya delâlet eder; sonra buna kıyas edilir. Derler: **تمكَّكت** العظم: onun iliğini çıkardım. Ve **امتَكَّ** الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: onu içti. Ve **التمكّك**: sonuna kadar araştırmadır. Hadiste: "لا تُمككُوا على غرمائكم([23])". Ve denir: **مكّة** suyun azlığından dolayı böyle adlandırıldı; sanki onun suyu **امتُكَّ** edilmiştir. Ve denildi: orada zulmeden kimseyi **تمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder ve kırar; kemiği **يمكُّ** ettiği gibi. Şöyle inşad ederler:
 * يا **مَكَّةُ** الفَاجِرَ **مُكِّي** مَكَّا([24]) *

(**مل**)  **الميم** ve **اللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyi çevirmeye, diğeri şeyden bir **غَرَضٍ**([25])’a delâlet eder.
Birincisi: **مَلَلْتُ** الخُبزة في النّار **أمُلُّها مَلاًّ**; bu, onu ateşte çevirip durmandır. Ve **المَلَّة**: kül yahut sıcak topraktır. Ve denir: bize **خبزَ ملّةٍ** ve **خبزةً مليلاً** yedirdiler. Ve **المُلْمُول**: sürme çubuğudur; çünkü sürme sırasında gözde çevrilir.
Ve باب’dan **طريقٌ مُمَلٌّ**: işaret oluncaya kadar gidilip geçilmiş yoldur. Dedi ki:
رفعناها ذَمِيلاً في *** **مُمَلّ** مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])
Ve **المَلِيلة**: kemiklerde bir hummadır; sanki çevirir. Ve yatağında **يتملمَلُ** etti; yani huzursuz olur ve kıvranır; ta ki sanki bir **مَلَّة** üzerindedir; aslı **يتملّل**’dir.
Ve باب’dan **امتلَّ** koşar; bu, biraz hızlandığı zaman(dır).
Diğer باب: **مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً**: ondan usandım. Ve **أملَلْتُ** kavmi: onlara ağır geldin, ta ki usandılar; ve keza **أملَلْتُ** عليهم.
Kitabın **إملالُ**’ına ve **المَلَّة**’nin tefsirine gelince: ikisi de **الميم** ve **اللام** ve illetli harfte zikredildi.

--------------ـــ
([1]) Asılda: "المن من يقول".
([2]) Asılda: "مكه" tahriftir. Ondan sonra sokulmuş söz vardır; o da "إذا زجروه ومهمه به زجروره".
([3]) Yani erkek, mahreminin zikredilmesi sırasında kıskanır ve öfkelenir; daha doğru olan, buradaki **المهه**’nin az, kolay anlamında olmasıdır.
([4]) Beyit **عمران بن حطان**’ındır; **اللسان** (**مهه**)’de olduğu gibi. **الأصمعي** onu "مهاة" diye rivayet eder.
([5]) **الجمهرة** (1: 48).
([6]) Yani yumurtanın beyazı. **الماح** **الحاء**’ın hafifletilmesiyle. Keza bu maddede **المجمل** ve **اللسان**’da gelmiştir; doğru olan, **(ميح)** maddesinde zikredilmesidir; **القاموس**’ta olduğu gibi.
([7]) Beyit **النجاشي** şairindir; **هند بنت عاصم**’i hicveder. **البيان** (3: 109) (**والخزانة** 4: 147). Ve onu **اللسان** (**مخخ**، **نقا**)’da nisbesiz inşad etti.
([8]) **اللسان**’da: "أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم".
([9]) **المجمل**’de: "الهرم والمرض"; **أساس البلاغة**’de "المرض والهرم" ve **اللسان**’da: "الشر والأمر العظيم"; ve **القاموس**’ta: "الفقر والهرم، أو الصبر والثفاء"; ikisi de bitkidir. Ve **جنى الجنتين**’de: "العري والجوع".
([10]) Ondan önce **اللسان** (**مرر**)’de:
إذا ما كنت مهدية فأهدي *** من المأنات أو فدر السنام
([11]) **المجمل**’de: "والمزة: الخمر اللذيذة الطعم. والمزاء اسم لها".
([12]) **المز**; bu, **الميم**’in kesresiyle(dir).
([13]) **لذي الإصبع العدواني**’nindir; **اللسان** (**مسس**)’te olduğu gibi.
([14]) Beyit **عروة بن الورد**’ündür; divanında 93.
([15]) Asılda: "البجاج"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([16]) Asıllarda: "الهشم"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır; ve **أم الهيثم** hadislerinden bazılarına bak: **أمالي القالي** (3: 96) ve **المزهر** (2: 539، 546).
([17]) Keza **المجمل**’de; o, **شفاء**’ın cem’idir. Ve **اللسان**’da "الشفاء دواء معروف، وهو ما يبرئ من السقم، والجمع أشفية وأشاف". Ve **اللسان**’da onun yerine: "الأدوية".
([18]) **مض**; **الميم**’in kesresiyle ve şeddeli **الضاد** ile(dir).
([19]) O, insanın dilinin ucuyla, hayıra benzer bir şey söylemesidir; bununla beraber cevapta ümit verici bir kelimedir.
([20]) **ديوان ذي الرمة** 11 ve **اللسان** (**رطب**، **نشش**). Onun صدر’ı (**أجج**)’de(dir). Daha önce (**أج**)’de geçti.
([21]) O, **أوفى بن دلهم** hadisi içindedir; **اللسان** (**معع**)’da olduğu gibi.
([22]) Keza **المجمل**’de bunun bu kadarıyla yetindi. Ve **اللسان**’da:
* ما منك خلط الخلق الممغمغ *
          Ve divanda 97:
* ما منك خلط الكذب الممغمغ *
([23]) Asılda: "لا تمكو"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ve **اللسان**’da: "يقول: لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة، وارفقوا بهم في الاقتضاء والأخذ". Ve **المجمل**’de: "على غير مائكم".
([24]) Ondan sonra **اللسان**’da: * ولا تمكي مذحجاً وعكا *
([25]) **الغرض**; harekeli olarak, bıkkınlık ve usanmadır.
([26]) **أبي دواد الإيادي**’nindir; **المجمل** ve **اللسان** (**ملل**)’de olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَسَّهُ
1 مَسَّهُ ذ , (A, Mgh,) first pers. مَسِسْتُهُ, (S, M, Msb, K,) for which they sometimes say مِسْتُهُ, rejecting the first س, (Sb, * S, M, * K,) and transferring the kesreh thereof to the م (Sb, * S, M, *) contr. to general rule, (Sb, M,) and some do not transfer the kesreh, but leave the م with its fethah, [saying مَسْتُهُ,] like ظِلْتُمْ and ظَلْتُمْ for ظَلِلْتُمْ, an irregular contraction, (S,) aor. يَمَسُّهُ, (S, Msb, K,) [and يَمْسَسْهُ when mejzoom, accord. to rule,] inf. n. مَسٌّ (S, M, A, Msb, K) and مَسِيسٌ, (S, * M, A, K,) or the latter is a simple subst., (Msb,) and مِسِّيسَى; (S, * K;) and [مَسَّهُ,] first pers. مَسَسْتُهُ; aor. يَمُسُّهُ, (AO, S, M, Msb, K,) inf. n. مَسٌّ; (Msb;) the former of which two verbs is the more chaste; (S, TA;) He touched it, or felt it, [generally the former,] syn. لَمَسَهُ, (M, A, K,) with his hand: (TA: as from the K [but wanting in a MS copy of the K and in the CK:]) or he put his hand to it without the intervention of anything: (Msb:) or مَسٌّ is like لَمْسٌ; excepting that the latter is [sometimes] used to signify the seeking for [or feeling for] a thing, even though it be not found; whereas the former is [only] said of that [action] with which is perception by the sense of لمس: (Er-Rلghib, TA:) [see also لَمَسَهُ:] and [in like manner you say,] مَاسَّ الشَّىْءُ الشَّىْءَ, inf. n. مُمَاسَّةٌ and مِسَاسٌ, (M, A, *) meaning, the thing met [or touched] the thing with its substance. (M.) ― -b2- [Hence,] مَسَّهَا, (M, A, Msb,) first pers. مَسِسْتُهَا, aor. يَمَسُّهَا, (Msb,) inf. n. مَسٌّ and مَسِيسٌ, (Mgh, Msb,) (tropical:) Inivit eam; scil. mulierem; (M, A, Msb;) as also ↓ مَاسَّهَا, (M, A, Msb,) inf. n. مُمَاسَّةٌ (S, Msb) and مِسَاسٌ: (Msb:) the former is used in this sense in several places in the Kur, and is said by some to be preferable to the latter: (TA:) and تَمَاسٌّ is also used metonymically for [the coming together, in the sense of] مُبَاضَعَةٌ, as well as مُمَاسَّةٌ. (S.) ― -b3- مَسَّ المَآءُ الجَسَدَ, inf. n. مَسٌّ, (tropical:) The water wetted the body. (Msb.) ― -b4- مَسَّ also signifies (tropical:) He, or it, struck, or smote; because striking, or smiting, like touching, is with the hand. (TA.) You say, مَسَّهُ بِالسَّوْطِ (tropical:) He struck him with the whip]. (A.) ― -b5- And it is said of anything annoying or hurtful that befals a man. Thus in the Kur, [ii. 74, and iii. 23,] لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ (tropical:) [The fire of hell will not smite us; or here it may be rendered touch us]. And [ii. 210,] مَسَّتْهُمُ البَأْسَآءُ [Distress, or misfortune, smote, or afflicted, or befell, them]. And in other instances; all which are similar to the saying in the same, ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ. (TA.) [See مَسٌّ below.] You say also, مَسَّهُ المَرَضُ (tropical:) [Sickness smote him, or befell him]: and مَسَّهُ العَذَابُ (tropical:) [Punishment befell him]: and مَسَّهُ الكِبَرُ (tropical:) [Old age came upon him]. (A.) And مَسَّتْهُ الجِنُّ (tropical:) [lit. The jinn, or genii touched him; meaning, affected him with madness, or insanity]: (TA:) [whence,] مُسَّ, [in the TA, مُسَّ بِهِ, app. meaning, from what immediately precedes, مُسَّ بِالجُنُونِ, inf. n. مَسٌّ,] He was, or became, [touched with madness, or insanity: or] mad, or insane: (K:) as though the jinn had touched him. (TA.) And مَسَّهُ بِعَذَابٍ (tropical:) He punished him. (TA, from a trad.) ― -b6- [Hence, app.,] مَسَّتْ اِلَيْهِ الحَاجَةُ, (S, K,) inf. n. [مَسٌّ and] مَسِيسٌ, (TA,) (assumed tropical:) [which seems to signify either The want of him, or it, was difficult of accomplishment, or distressing; or the want was difficult of accomplishment, or distressing, to him]. (S, K,. [In both these lexicons, the meaning is left to be inferred only from the fact that this phrase immediately follows the explanation of حَاجَةٌ مَاسَّةٌ, q. v.]) ― -b7- [مَسَّ is also said of what is good, as well as of what is evil; as in the following instance:] مَسَّتْهُ مَوَاسُّ الخَيْرِ وَالشَّرِّ (tropical:) [The haps of good fortune, and of evil,] happened to him, or betided him. (TA.) ― -b8- [As touching implies proximity,] مَسَّتْ بِكَ رَحِمُ فُلَانٍ signifies (tropical:) The relationship of such a one is near to you. (S, K, * TA.) ― -b9- And as مَسَّ originally signifies “ he touched or felt with the hand, ” it is used metaphorically as meaning (tropical:) He took a thing; as, for instance, (in a trad.,) water from a مِيضَأَة. (TA.) -A2- مَسَّ is made doubly trans. by means of the prep. بِ prefixed to the second objective complement. (Msb.) See 4, in two places.

3 مَاْسَ٣َ see 1, in two places: and see لَا مَسَاسِ.

اـمسّهُ الشَّىْءَ
4 اـمسّهُ الشَّىْءَ ذ He made him, or caused him, to touch the thing: (S, * IJ, M, A: *) he enabled him to touch it. (Mgh.) ― -b2- أَمَسَّ الجَسَدَ مَآءً, and الجَسَدَ بِمَآءٍ ↓ مَسَّ, (tropical:) He wetted the body with water; or caused water to wet the body. (Msb.) And أَمَسَّ وَجْهَهُ الطِّيبَ (tropical:) He smeared his face with the perfume. (Mgh.) And أَمَسَّتْهُ عَارِضَيْهَا, and بِعَارِضَيْهَا ↓ مَسَّتْهُ, (tropical:) She smeared the sides of her cheeks with it; namely, perfume. (Mgh.) ― -b3- أَمَسَّهُ شَكْوَى (tropical:) He made a complaint to him. (M, TA.)

تماسّا
6 تماسّا ذ They (two bodies) touched each other; were, or became, in contact. (M, A, * K, *) ― -b2- Hence, (K,) (tropical:) They two came together in the way of مُبَاضَعَة: (S, Msb, * K: *) in this sense the verb is used in the Kur, lviii. 4 and 5. (S, TA.) See also مَسَّهَا.

مَسٌّ
مَسٌّ ذ : see 1. ― -b2- It is used to denote [the first sensible effect of] anything annoying or hurtful that befalls a man. (TA.) Thus in the Kur, [liv. 48,] (TA,) ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (tropical:) Taste ye the first effect upon you of the fire of hell: (K, TA:) or the stroke thereof: (Jel:) or the heat and pain thereof. (Bd.) In like manner you say, (K,) وَجَدَ مَسَّ الحُمَّى (M, K) (tropical:) He felt the commencement, or first touch, [or access,] of fever, before its taking him forcibly, and becoming apparent. (M, L.) And لَمْ يَجِدْ مَسًّا مِنَ النَّصَبِ (tropical:) He did not feel the first sensation of fatigue. (TA, from a trad.) [And hence,] بِهِ مَسٌّ مِنَ الجُنُونِ (tropical:) [In him is a touch, or stroke, of madness, or insanity, or diabolical possession]: (S, TA:) and مَسٌّ, alone, signifies madness, or insanity, or diabolical possession: (M, A, * Mgh, K:) as in the Kur, ii. 276: (TA:) and you say بِهِ مَسٌّ in him is madness, &c.: (A, * Mgh:) for they assert that the devil touches one and his intellect in consequence becomes confused. (Mgh.) ― -b3- You say also, هُوَ حَسَنُ المَسِّ فِى مَالِهِ (tropical:) He has the impress of a good state, or condition, in his camels, or sheep, or goats: and رَأَيْتُ لَهُ مَسًّا فِى مَالِهِ (tropical:) I saw him to have an impress of a good state, or condition, in his camels, &c.: like as you say اِصْبَعًا. (A, TA.)

لَا مَسَاسِ
لَا مَسَاسِ ذ , (S, M, K,) like قَطَامِ, (S, K,) indecl., with kesr for its termination, because altered from the inf. n. مَسٌّ, (S,) signifies [properly There shall be no touching: or] touch not thou: (K:) or touch not thou me: (M:) and some read thus in the Kur, [xx. 97:] (M, K:) it is a saying of the Arabs: (S:) and sometimes one says مَسَاسِ [alone], in the sense of an imperative, [affirmatively,] like دَرَاكِ and نَزَالِ: (K:) but ↓ لَا مِسَاسَ, in the Kur, [ubi supra,] (S, M, K,) accord. to the reading of others, (M,) signifies There shall be no mutual touching: (M:) or I will not touch nor will I be touched. (S, K.)

لَا مِسَاسَ
لَا مِسَاسَ ذ : see لَا مَسَاسِ.

مَسُوسٌ
مَسُوسٌ ذ (tropical:) Water that is reached by the hands; or taken with the extended hands: (M, K, * TA:) in the K, نَالَتْهُ is put by mistake for تَنَاوَلَتْهُ [which is the reading in the M]: (TA:) accord. to which explanation, it has the signification of a pass. part. n.: (M:) or, [in the K and,] (tropical:) wholesome water, (A, TA,) that removes thirst, or the heat of thirst, as soon as it touches it: (M, A, * K, * TA:) accord. to which explanation, it has the signification of an act. part. n.: (M:) and (assumed tropical:) anything that cures thirst, or the heat of thirst: (IAar, K:) or, [in the K, and,] (assumed tropical:) water between sweet and salt: (S, K:) or, [in the K and,] (assumed tropical:) sweet and clear water: (As, K:) and (assumed tropical:) salt, or bitter and thick and undrinkable, water, that burns everything by its saltness. (M.) You say also رِيقَةٌ مَسُوسٌ (tropical:) Some saliva that takes away thirst. (IAar, M.) And كَلَأٌ مَسُوسٌ (assumed tropical:) Herbage that has a fattening and beneficial effect upon the animals that pasture on it. (AHn, M.) ― -b2- Also, i. q. فَادْزَهْرٌ [The bezoar-stone]: (K:) or تِرْيَاقٌ [an antidote against poison]: (M:) or both these words by which it is explained mean the same thing. (TA.)

مَسَّاسَةٌ
مَسَّاسَةٌ ذ : see مَاسَّهٌ.

حَاجَةٌ مَاسَّةٌ
حَاجَةٌ مَاسَّةٌ ذ (assumed tropical:) A want difficult of accomplishment; or pressing; syn. مُهِمْةٌ. (S, K.) ― -b2- رَحِمٌ مَاسَّةٌ (tropical:) Near relationship; (S, M, A, * K;) as also ↓ مَسَّاسَةٌ. (TA.) ― -b3- [Also, as a subst., sing. of مَوَاسٌّ, of which an ex. has been given above, (see 1,) signifying Haps of good fortune, and of evil.]

مَمْسُوسٌ
مَمْسُوسٌ ذ A man in whom is a touch, or stroke, (مَسٌّ,) of madness, insanity, or diabolical possession: (S, TA:) or mad, insane, or possessed by a devil. (AA, M, A, Mgh, K.)

##### Türkçe

**مَسَّهُ**
1 **مَسَّهُ** ذ, (A, Mgh,) birinci şahıs **مَسِسْتُهُ**, (S, M, Msb, K,) bunun için bazen **مِسْتُهُ** derler, birinci **س**’yi atarak, (Sb, * S, M, * K,) ve onun kesresini **م**’ye naklederek, (Sb, * S, M, *) genel kaideye aykırı olarak, (Sb, M,) ve bazıları kesreyi nakletmez, fakat **م**’yi fethasıyla bırakır, [**مَسْتُهُ** diyerek,] **ظِلْتُمْ** ve **ظَلْتُمْ**’un **ظَلِلْتُمْ** yerine olması gibi; düzensiz bir kısaltmadır, (S,) muzâri‘ **يَمَسُّهُ**, (S, Msb, K,) [ve meczûm olunca kaideye göre **يَمْسَسْهُ**;] mastar **مَسٌّ** (S, M, A, Msb, K) ve **مَسِيسٌ**, (S, * M, A, K,) yahut ikincisi basit bir isimdir, (Msb,) ve **مِسِّيسَى**; (S, * K;) ve [**مَسَّهُ**’nun] birinci şahsı **مَسَسْتُهُ**; muzâri‘ **يَمُسُّهُ**, (AO, S, M, Msb, K,) mastar **مَسٌّ**; (Msb;) bu iki fiilden birincisi daha fasîhtir; (S, TA;) Ona dokundu, yahut onu yokladı, [genellikle birincisi,] **لَمَسَهُ**’un eşanlamlısı, (M, A, K,) eliyle: (TA: K’dan naklen [fakat K’nın bir yazma nüshasında ve CK’da yoktur:]) yahut araya hiçbir şey girmeksizin elini ona koydu: (Msb:) yahut **مَسٌّ**, **لَمْسٌ** gibidir; ancak ikincisi [bazen] bir şeyi aramayı [yahut yoklamayı], bulunmasa bile, ifade etmek için kullanılır; hâlbuki birincisi [yalnızca] **لمس** duyusuyla idrakin bulunduğu o [fiil] hakkında söylenir: (Er-Râghib, TA:) [**لَمَسَهُ**’a da bak:] ve [aynı şekilde dersin ki] **مَاسَّ الشَّىْءُ الشَّىْءَ**, mastarı **مُمَاسَّةٌ** ve **مِسَاسٌ**, (M, A, *) yani: şey, zatıyla şeye rastladı [yahut dokundu]. (M.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **مَسَّهَا**, (M, A, Msb,) birinci şahıs **مَسِسْتُهَا**, muzâri‘ **يَمَسُّهَا**, (Msb,) mastar **مَسٌّ** ve **مَسِيسٌ**, (Mgh, Msb,) (mecazen:) Ona girdi; yani kadına; (M, A, Msb;) bunun gibi ↓ **مَاسَّهَا** da, (M, A, Msb,) mastarı **مُمَاسَّةٌ** (S, Msb) ve **مِسَاسٌ**: (Msb:) birincisi bu mânada Kur’ân’da birkaç yerde kullanılmıştır ve bazılarınca ikincisine tercih edilir denilmiştir: (TA:) ve **تَمَاسٌّ** da kinaye olarak **مُبَاضَعَةٌ** [mânasında, yani] birleşme için kullanılır; **مُمَاسَّةٌ** gibi. (S.) ― -b3- **مَسَّ المَآءُ الجَسَدَ**, mastar **مَسٌّ**, (mecazen:) Su bedeni ıslattı. (Msb.) ― -b4- **مَسَّ** ayrıca (mecazen:) Vurdu, yahut darbe indirdi; çünkü vurmak da dokunmak gibi elle olur. (TA.) Dersin ki, **مَسَّهُ بِالسَّوْطِ** (mecazen:) Onu kamçıyla vurdu]. (A.) ― -b5- Ve insana isabet eden her rahatsız edici yahut incitici şey hakkında söylenir. Böylece Kur’ân’da [ii. 74 ve iii. 23] **لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ** (mecazen:) [Cehennem ateşi bize vurmayacak; yahut burada “bize dokunmayacak” diye tercüme edilebilir]. Ve [ii. 210] **مَسَّتْهُمُ البَأْسَآءُ** [Sıkıntı yahut musibet onlara vurdu, yahut onları etkiledi, yahut onlara isabet etti]. Ve başka yerlerde; bunların hepsi aynı yerdeki şu söze benzer: **ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ**. (TA.) [Aşağıda **مَسٌّ**’e bak.] Yine dersin ki, **مَسَّهُ المَرَضُ** (mecazen:) [Hastalık ona vurdu, yahut ona isabet etti]: ve **مَسَّهُ العَذَابُ** (mecazen:) [Azap ona isabet etti]: ve **مَسَّهُ الكِبَرُ** (mecazen:) [İhtiyarlık ona geldi]. (A.) Ve **مَسَّتْهُ الجِنُّ** (mecazen:) [lafzen: Cinler ona dokundu; yani onu delilikle yahut akıl bozukluğuyla etkiledi]: (TA:) [buradan] **مُسَّ**, [TA’da **مُسَّ بِهِ**, görünüşe göre hemen önce gelenden, **مُسَّ بِالجُنُونِ**, mastarı **مَسٌّ**,] O, yahut o oldu, [delilikle yahut akıl bozukluğuyla dokunulmuş: yahut] deli, yahut akıl hastası: (K:) sanki cinler ona dokunmuş gibi. (TA.) Ve **مَسَّهُ بِعَذَابٍ** (mecazen:) Ona azap etti. (TA, bir rivayetten.) ― -b6- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **مَسَّتْ اِلَيْهِ الحَاجَةُ**, (S, K,) mastar [**مَسٌّ** ve] **مَسِيسٌ**, (TA,) (varsayılan mecaz:) [ki şu mânaya gelir gibi görünür: Ona (yahut ona dair) ihtiyaç, yerine getirilmesi güç oldu yahut sıkıntı verici oldu; yahut ihtiyaç, ona göre yerine getirilmesi güç yahut sıkıntı verici oldu]. (S, K,. [Bu iki sözlükte de mânanın, bu ibarenin hemen **حَاجَةٌ مَاسَّةٌ** açıklamasından sonra gelmesi olgusundan çıkarılması istenir.]) ― -b7- [**مَسَّ** iyilik için de, kötülük için de söylenir; aşağıdaki örnekte olduğu gibi:] **مَسَّتْهُ مَوَاسُّ الخَيْرِ وَالشَّرِّ** (mecazen:) [İyi talihin ve kötülüğün payları] ona oldu, yahut ona rastladı. (TA.) ― -b8- [Dokunma yakınlığı gerektirdiğinden,] **مَسَّتْ بِكَ رَحِمُ فُلَانٍ** (mecazen:) Şu kimsenin akrabalığı sana yakındır, demektir. (S, K, * TA.) ― -b9- Ve **مَسَّ** aslında “elle dokundu yahut yokladı” mânasına geldiğinden, mecazen (mecazen:) bir şeyi aldı mânasında kullanılır; meselâ (bir rivayette) bir **مِيضَأَة**’den su [almak]. (TA.) -A2- **مَسَّ**, ikinci mef‘ûle başına getirilen **بِ** edatı vasıtasıyla iki mef‘ûllü yapılır. (Msb.) 4’e iki yerde bak.

3 **مَاْسَ٣َ**: 1’e iki yerde bak: ve **لَا مَسَاسِ**’e bak.

**اـمسّهُ الشَّىْءَ**
4 **اـمسّهُ الشَّىْءَ** ذ Ona şeyi dokundurdu: (S, * IJ, M, A: *) ona ona dokunmayı mümkün kıldı. (Mgh.) ― -b2- **أَمَسَّ الجَسَدَ مَآءً**, ve **الجَسَدَ بِمَآءٍ** ↓ **مَسَّ**, (mecazen:) Bedeni suyla ıslattı; yahut suyu bedeni ıslatır hâle getirdi. (Msb.) Ve **أَمَسَّ وَجْهَهُ الطِّيبَ** (mecazen:) Yüzünü koku ile sıvadı. (Mgh.) Ve **أَمَسَّتْهُ عَارِضَيْهَا**, ve **بِعَارِضَيْهَا** ↓ **مَسَّتْهُ**, (mecazen:) Yanaklarının iki yanını onunla sıvadı; yani koku ile. (Mgh.) ― -b3- **أَمَسَّهُ شَكْوَى** (mecazen:) Ona bir şikâyet iletti. (M, TA.)

**تماسّا**
6 **تماسّا** ذ İkisi (iki cisim) birbirine dokundu; temas hâlinde oldu yahut temas hâline geldi. (M, A, * K, *) ― -b2- Bundan dolayı, (K,) (mecazen:) İkisi **مُبَاضَعَة** yoluyla bir araya geldi: (S, Msb, * K: *) bu mânada fiil Kur’ân’da lviii. 4 ve 5’te kullanılmıştır. (S, TA.) **مَسَّهَا**’ya da bak.

**مَسٌّ**
**مَسٌّ** ذ: 1’e bak. ― -b2- İnsana isabet eden rahatsız edici yahut incitici herhangi bir şeyin [ilk hissedilir etkisini] ifade etmek için kullanılır. (TA.) Böylece Kur’ân’da [liv. 48] (TA) **ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ** (mecazen:) Cehennem ateşinin size olan ilk etkisini tadın: (K, TA:) yahut onun darbesini: (Jel:) yahut onun hararetini ve acısını. (Bd.) Aynı şekilde dersin ki, (K,) **وَجَدَ مَسَّ الحُمَّى** (M, K) (mecazen:) Ateşli hastalığın başlangıcını, yahut ilk dokunuşunu, [yahut ilk gelişini,] onu şiddetle tutup belirginleşmesinden önce hissetti. (M, L.) Ve **لَمْ يَجِدْ مَسًّا مِنَ النَّصَبِ** (mecazen:) Yorgunluğun ilk duyumunu hissetmedi. (TA, bir rivayetten.) [Ve buradan,] **بِهِ مَسٌّ مِنَ الجُنُونِ** (mecazen:) [Onda delilikten, yahut akıl bozukluğundan, yahut şeytanî musallattan bir dokunuş yahut darbe vardır]: (S, TA:) ve **مَسٌّ** tek başına delilik, yahut akıl bozukluğu, yahut şeytanî musallat mânasına gelir: (M, A, * Mgh, K:) Kur’ân’da ii. 276’daki gibi: (TA:) ve **بِهِ مَسٌّ** dersin: onda delilik vb. vardır: (A, * Mgh:) çünkü şeytanın birine dokunduğunu ve bunun sonucunda aklının karıştığını iddia ederler. (Mgh.) ― -b3- Yine dersin ki, **هُوَ حَسَنُ المَسِّ فِى مَالِهِ** (mecazen:) Develerinde, yahut koyunlarında, yahut keçilerinde iyi bir hâlin izi vardır: ve **رَأَيْتُ لَهُ مَسًّا فِى مَالِهِ** (mecazen:) Develerinde vb. iyi bir hâlin izi olduğunu gördüm: **اِصْبَعًا** dediğin gibi. (A, TA.)

**لَا مَسَاسِ**
**لَا مَسَاسِ** ذ, (S, M, K,) **قَطَامِ** gibi, (S, K,) gayr-i munsarif, sonu için kesre ile; çünkü mastar **مَسٌّ**’dan değiştirilmiştir, (S,) [asıl olarak “dokunma olmayacaktır” mânasına gelir: yahut] “dokunma sen” demektir: (K:) yahut “bana dokunma sen”: (M:) ve bazıları Kur’ân’da [xx. 97] böyle okur: (M, K:) Arapların bir sözüdür: (S:) ve bazen **مَسَاسِ** [yalnız] emr mânasında, [olumlu olarak,] **دَرَاكِ** ve **نَزَالِ** gibi söylenir: (K:) fakat ↓ **لَا مِسَاسَ**, Kur’ân’da [aynı yerde], (S, M, K,) başkalarının kıraatına göre, (M,) “karşılıklı dokunma olmayacaktır” demektir: (M:) yahut “ne ben dokunacağım ne de bana dokunulacak.” (S, K.)

**لَا مِسَاسَ**
**لَا مِسَاسَ** ذ: **لَا مَسَاسِ**’e bak.

**مَسُوسٌ**
**مَسُوسٌ** ذ (mecazen:) Ellerin ulaştığı su; yahut uzatılmış ellerle alınan: (M, K, * TA:) K’da yanlışlıkla **نَالَتْهُ**, **تَنَاوَلَتْهُ** yerine konmuştur [M’daki okunuş budur]: (TA:) bu açıklamaya göre edilgen ism-i mef‘ûl mânası vardır: (M:) yahut, [K’da ve] (mecazen:) susuzluğu gideren, (A, TA,) susuzluğun hararetini, ona dokunur dokunmaz gideren sağlıklı su: (M, A, * K, * TA:) bu açıklamaya göre etken ism-i fâ‘il mânası vardır: (M:) ve (varsayılan mecaz:) susuzluğu yahut susuzluğun hararetini gideren herhangi bir şey: (IAar, K:) yahut, [K’da ve] (varsayılan mecaz:) tatlı ile tuzlu arası su: (S, K:) yahut, [K’da ve] (varsayılan mecaz:) tatlı ve berrak su: (As, K:) ve (varsayılan mecaz:) tuzlu, yahut acı ve koyu ve içilmez su; tuzluluğuyla her şeyi yakan. (M.) Yine dersin ki **رِيقَةٌ مَسُوسٌ** (mecazen:) Susuzluğu gideren bir miktar tükürük. (IAar, M.) Ve **كَلَأٌ مَسُوسٌ** (varsayılan mecaz:) Üzerinde otlayan hayvanlara semirtici ve faydalı etkisi olan ot. (AHn, M.) ― -b2- Ayrıca, **فَادْزَهْرٌ** ile aynı mânadadır [bezoar taşı]: (K:) yahut **تِرْيَاقٌ** [zehire karşı panzehir]: (M:) yahut kendisiyle açıklandığı bu iki kelime aynı şeyi ifade eder. (TA.)

**مَسَّاسَةٌ**
**مَسَّاسَةٌ** ذ: **مَاسَّهٌ**’a bak.

**حَاجَةٌ مَاسَّةٌ**
**حَاجَةٌ مَاسَّةٌ** ذ (varsayılan mecaz:) Yerine getirilmesi güç bir ihtiyaç; yahut sıkıştırıcı; **مُهِمْةٌ**’un eşanlamlısı. (S, K.) ― -b2- **رَحِمٌ مَاسَّةٌ** (mecazen:) Yakın akrabalık; (S, M, A, * K;) bunun gibi ↓ **مَسَّاسَةٌ** da. (TA.) ― -b3- [Ayrıca, bir isim olarak, yukarıda örneği verilmiş olan **مَوَاسٌّ**’un tekilidir, (1’e bak,) “iyi talihin ve kötülüğün payları” mânasında.]

**مَمْسُوسٌ**
**مَمْسُوسٌ** ذ Delilik, akıl bozukluğu, yahut şeytanî musallattan (**مَسٌّ**) bir dokunuş yahut darbe bulunan adam: (S, TA:) yahut deli, akıl hastası, yahut bir şeytan tarafından musallat olunmuş. (AA, M, A, Mgh, K.)
