# مشش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B4%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مشش

المش: الخلط، يقال: مش الشيء، إذا دافه في ماء حتى يذوب، عن ابن دريد، قال أبو حاتم: ومات ابن لأم الهيثم فسئلت فقالت: ما زلت أمش له الأشفية، أي الأدوية، فألده تارة وأوجره أخرى، فأبى قضاء الله عز وجل، أي أخلطها. والمش: مسح اليد بالشيء الخشن لتنظيفها وقطع دسمها، وهو قول الأصمعي، ونصه: ليقلع الدسم، ونص المحكم: ليذهب به غمرها وينظفها، وأنشد الجوهري وابن سيده لامرئ القيس:
  نمش بأعراف الجياد أكـفـنـا                      إذا نحن قمنا عن شواء مضهب المضهب: الذي لم يكمل نضجه، يريد أنهم أكلوا الشرائح التي شووها على النار قبل نضجها ولم يدعوها إلى أن تنشف، فأكلوها وفيها بقية من ماء. والمش: الخصومة. والمش: مص أطراف العظام ممضوغا، كالتمشش، عن الليث، والامتشاش والمشمشة، وقد مشه وامتشه، وتمششه، ومشمشه: مصه ممضوعا. وقال الليث مششت المشاش، أي مصصته ممضوغا، وتمششت العظم: أكلت مشاشه، أو تمككته، وأنشد الليث:
  كم قد تمششت من قص وإنفـحة                      جاءت إليك بذاك الأضؤن السود والمش: أخذ مال الرجل شيئا بعد شئ، يقال: فلان يمش مال فلان، ويمش من ماله، إذا أخذ منه الشيء بعد الشيء، وهو مجاز. والمش: حلب بعض لبن الناقة وترك بعضه في الضرع. والمشوش، كصبور: ما تمش به اليد، وهو المنديل الخشن. والمشش محركة: شيء يشخص في وظيف الدابة حتى يكون له حجم، يشتد ويصلب دون اشتداد العظم. ونص الجوهري: حتى يكون له حجم وليس له صلابة العظم الصحيح. وفي المحكم المشش: ورم يأخذ في مقدم عظم الوظيف، أو باطن الساق في إنسيه، قال الأعشى:
  أمين الفصوص قصير القرا                      صحيح النسور قليل المشش

  وقد مششت هي، بالكسر، مششا، بإظهار التضعيف، وهو نادر، قال الجوهري: وهو أحد ما جاء على الأصل ولا نظير لها سوى لححت. وقال الأحمر: ليس في الكلام مثله، وقال غيره: ضبب المكان، إذا كثر ضبابه، وألل السقاء، إذا خبث ريحه. والمشش: بياض يعتري الإبل في عيونها، نقله الصاغاني، وهو أمش وهي مشاء، من ذلك. والمشاشة، بالضم: رأس العظم الممكن المضغ، وهو اللين الذي يمكن مضغه، ج مشاش، نقله الجوهري، وبه فسر الحديث ملئ عمار إيمانا إلى مشاشه وقال أبو عبيد: المشاش: رؤوس العظام مثل الركبتين والمرفقين والمنكبين. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم أنه كان جليل المشاش أي عظيم رؤوس العظام كالمرفقين والكتفين والركبتين، وقيل: المشاشة: ما أشرف من عظم المنكب. والمشاشة: الأرض الصلبة تتخذ فيها ركايا، ويكون من ورائها حاجز، فإذا ملئت الركية شربت المشاشة الماء، فكلما استقى منها دلو جم مكانها دلو أخرى. وقيل: المشاشة: أرض رخوة لا تبلغ أن تكون حجرا، يجتمع فيها ماء السماء، وفوقها رمل يحجز الشمس عن الماء، وتمنع المشاشة الماء أن يتسرب في الأرض، فكلما استقيت منها دلو جمت أخرى. قاله ابن دريد. وقال ابن شميل: المشاشة: جوف الأرض، وإنما الأرض مسك، فمسكة كذانة، ومسكة حجارة غليظة، ومسكة لينة، وإنما الأرض طرائق، فكل طريقة مسكة، والمشاشة: هي الطريقة التي فيها حجارضة خوارة وتراب. والمشاشة: جبل الركية الذي فيه نبطها، وهو حجر يهمي منه الماء، أي يرشح، فهي كمشاشة العظام يتحلب أبدا، يقال: إن مشاش جبلها ليتحلب، أي يرشح ماء. والمشاش، كغراب: الأرض اللينة، قاله الجوهري، وأنشد للراجز: راسي العروق في المشاش البجباج. قلت: ويقال: رمل بجباج، أي ضخم مجتمع، كما قاله الأزهري. ومن المجاز: فلان طيب المشاش، أي كريم النفس، قاله الجوهري، قال: وقول أبي ذؤيب يصف فرسا:
  يعدو به نهش المشاش كأنه                      صدع سليم رجعه لا يظلع يعني أنه خفيف النفس أو العظام أو كنى به عن القوائم. ومن المجاز أيضا قولهم: فلان لين المشاش، إذا كان طيب النحيزة، أي الطبيعة، عفيفا عن الطمع. وقيل: إنه لكريم المشاش، أي الأصل، عن ابن عباد. وقيل: المشاش: الخفيف النفس، وبه فسر قول أبي ذؤيب كما تقدم، أو الخفيف المئونة على من يعاشره. وقيل: هو الظريف في الحركات. وقيل: خفيف المشاش: الخدام في السفر والحضر، عن ابن عباد. وأمش العظم إمشاشا، أي صار فيه ما يمش، أي أمخ حتى يتمشش. وأمش السلم: خرج ما يخرج من أطرافه ناعما رخصا كالمشاش، وقد جاء في حديث مكة شرفها الله تعالى: وأمش سلمها قال ابن الأثير: والرواية أمشر، بالراء. والتمشيش: استخراج المخ، كالامتشاش، قال رؤبة:
  إليك أشكو شدة المعـيش                      دهرا تنقى المخ بالتمشيش

  ومن المجاز: امتش المتغوط وامتشع، إذا استنجى بحجر أو مدر، أي أزال الأذى عن مقعدته بأحدهما، عن ابن الأعرابي، وفي الحديث لا تمتش بروث ولا بعر. وامتش ما في الضرع وامتشع: أخذ جميعه، أي حلب جميع ما فيه، عن ابن عباد. وامتشت المرأة حليها: أي قطعتها عن لبتها، نقله الصاغاني عن ابن عباد. والممتش، كمنبر، هكذا في سائر الأصول التي بأيدينا، وهو غلط فاحش، فإنه إذا كان كمنبر فحقه أن يذكر في م ت ش، والصواب كما في التكملة والعباب مجودا مضبوطا: الممتش، على صيغة اسم المفعول والفاعل، من امتش، وأصله الممتشش، من امتشش، هو: اللص الخارب، هكذا نقله الصاغاني وضبطه. ويقولون: هل انمش لك منه شيء، أي حصل. والمشمشة: نقع الدواء في الماء حتى يذوب، عن ابن دريد. والمشمشة: الخفة والسرعة، عن ابن دريد. والمشمش، كزبرج، وهو لغة أهل البصرة ويفتح، عن أبي عبيدة، وهي لغة أهل الكوفة: ثمر، م معروف، وهو الزردالو، بالفارسية وبهما روى قول أبي الغطمش يهجو امرأته:
  لها ركب مثل ظلف الغزال                      أشد اصفرارا من المشمش قالوا: قلما يوجد شيء أشد تبريدا للمعدة منه، وكذا تلطيخا وإضعافا، كما هو مصرح به في كتب الأطباء. وبعضهم يسمى الإجاص مشمشا، وهم أهل الشام، نقله الليث. قلت: وبعض أهل الشام يقوله بالضم أيضا، فهو إذا مثلث. ويقال: أطعمه هشا مشا: طيبا، نقله الصاغاني. ومشاش، بالكسر: اسم، هكذا في سائر النسخ، وفي بعضها مشماش بالكسر، وهكذا قاله ابن دريد، وقال: هو من المشمشة، يعني السرعة والخفة. ومما يستدرك عليه: المش: الحلب باستقصاء، كالامتشاش. ويقال: امشش مخاطك، أي امسحه، ومش أذنه مشا: مسحها، قالت أخت عمرو:
  فإن أنتم لم تثأروا بأخيكـم                      فمشوا بآذان النعام المصلم والمش: أن تمسح قدحا بثوبك؛ لتلينه كما يمش الوتر، وهو مجاز. والمشمشة: المص. وامتش الثوب: انتزعه، وبه سمي اللص ممتشا. والمشاش، بالضم: بول النوق الحوامل، وبه فسر قول حسان: بضرب كإيزاغ المخاض مشاشه. ورجل هش المشاش: رخو المغمز، وهو ذم، وهو مجاز. ومشمشوه: تعتموه، عن ابن الأعرابي. وإنه لكريم المشاش، إذا كان سيدا، وهو مجاز. وقال الفراء: النشنشة: صوت حركة الدروع، والمشمشة: تفريق القماش. وقال الزمخشري: وهو في مشاشة قومه، أي خيارهم، وهو مجاز. والمشامش: الصياقلة، عن الهجري، ولم يذكر لها واحدا، وأنشد:
  نضا عنهم الحول اليماني كما نضاعن الهند أجفان جلتها المشامش قال: وقيل المشامش: خرق تجعل في النورة ثم تجلي بها السيوف. وفلان يمتش من مال فلان، أي يصيب منه، نقله الجوهري. وقال أبو عبيدة: مشمش الرجل المرأة، ونشنشها، أي نكحها، نقله الصاغاني. وقال الفراء: الممش من الإبل: التي إذا حللت عنها صرارها أصبت فيها لبنا من غير در، نقله الصاغاني، رحمه الله تعالى. ورجل مش، كأمش، نقله الصاغاني.

### Türkçe

**المش**: karıştırma; denir ki: **مش الشيء**; onu suda itip kakarak eriyinceye kadar (öyle yaptı) ise; İbn Düreyd’den. Ebû Hâtim dedi: Ümmü’l-Heysem’in bir oğlu öldü; soruldu da dedi ki: “Onun için **الأشفية**’yi, yani ilaçları, durmadan **أمش** ediyordum; bazen ona **ألده** ediyordum, başka bir sefer **أوجره** ediyordum; fakat Allah عز وجل’in takdiri (buna) razı olmadı”; yani onları karıştırıyorum.

Ve **المش**: eli temizlemek ve yağını kesmek için pürtüklü şeyle elin ovulmasıdır; bu, Asma‘î’nin sözüdür; onun lafzı: “yağı söküp çıkarmak için”; **المحكم**’in lafzı: “onunla kirini gidermek ve onu temizlemek için.” Cevherî ve İbn Sîde, İmru’ul-Kays’tan şu beyti rivayet etti:

  **نمش بأعراف الجياد أكـفـنـا                      إذا نحن قمنا عن شواء مضهب**

**المضهب**: pişmesi tamamlanmamış olandır; (şunu) ister: onların ateşte kızarttıkları dilimleri pişmeden önce yediler ve kurumasına bırakmadılar; böylece onu, içinde sudan bir kalıntı varken yediler.

Ve **المش**: çekişme (husumet).

Ve **المش**: kemik uçlarını çiğnenmiş olarak emmek; **التمشش** gibi; Leys’ten. Ve **الامتشاش** ve **المشمشة** (vardır). Ve onu **مشه** etti ve **امتشه** etti; ve **تمششه** etti; ve **مشمشه**: onu çiğnenmiş olarak emdi.

Leys dedi: **مششت المشاش**; yani onu çiğnenmiş olarak emdim; ve **تمششت العظم**: onun **مشاش**’ını yedim; yahut onu **تمككته** ettim. Leys şu beyti okudu:

  **كم قد تمششت من قص وإنفـحة                      جاءت إليك بذاك الأضؤن السود**

Ve **المش**: adamın malını şeyden sonra şey olarak almak; denir ki: falan, falanın malını **يمش** eder ve onun malından **يمش** eder; ondan şeyi şeyden sonra aldıysa; bu mecazdır.

Ve **المش**: devenin sütünün bir kısmını sağmak ve bir kısmını memede bırakmak.

Ve **المشوش** (vezni **صبور** gibi): elin onunla **تمش** ettiği şeydir; o, kaba mendildir.

Ve **المشش** (harekeli): binek hayvanının **وظيف**’inde belirip de ona bir hacim olacak kadar (şişen) bir şeydir; kemik sertleşmesi gibi sertleşmeksizin şiddetlenir ve katılaşır. Cevherî’nin lafzı: “ona bir hacim olacak kadar; fakat sağlam kemiğin katılığı yoktur.”

Ve **المحكم**’de **المشش**: **الوظيف** kemiğinin ön tarafında yahut bacağın iç yanındaki iç kısmında meydana gelen bir şişliktir. A‘şâ dedi ki:

  **أمين الفصوص قصير القرا                      صحيح النسور قليل المشش**

Ve (dişi için) **مششت** o, kesre ile, **مششا**; şeddeyi açıkça göstererek; bu nadirdir. Cevherî dedi: Bu, aslî kalıp üzere gelenlerden biridir; onun benzeri yoktur, yalnız **لححت** müstesna. Ahmer dedi: Sözde bunun benzeri yoktur. Başkası dedi: **ضبب المكان**; sisi çok olduysa; ve **ألل السقاء**; kokusu bozulduysa.

Ve **المشش**: develerde gözlerinde beliren bir beyazlıktır; Sâgânî nakletti; bundan dolayı o **أمش**’tır ve o **مشاء**’dır.

Ve **المشاشة** (damme ile): çiğnenmesi mümkün olan kemiğin başıdır; o, çiğnenmesi mümkün olan yumuşak (kısımdır); çoğulu **مشاش**; Cevherî nakletti. Bununla hadisi açıkladı: “Ammâr, imanla **مشاشه**’ına kadar dolduruldu.” Ebû Ubeyd dedi: **المشاش**: dizler, dirsekler ve omuzlar gibi kemik başlarıdır.

Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم, “**جليل المشاش** idi”; yani dirsekler, omuzlar ve dizler gibi kemik başları büyük idi. Ve denildi: **المشاشة**: omuz kemiğinden yükselip çıkan kısımdır.

Ve **المشاشة**: içinde kuyular açılan sert arazidir; arkasında bir engel olur; kuyu dolunca **المشاشة** suyu içer; ondan her kova çekildiğinde, onun yerine başka bir kova (dolup) toplanır.

Ve denildi: **المشاشة**: taş olacak dereceye varmayan gevşek arazidir; onda gök suyu toplanır; üstünde suyu güneşten alıkoyan kum vardır; **المشاشة** suyun toprağa sızmasını engeller; ondan her kova çekildiğinde başka bir (kova) toplanır. Bunu İbn Düreyd söyledi.

İbn Şümeyl dedi: **المشاشة**: yerin iç boşluğudur; yer ancak **مسك**’tır; bir **مسكة** böyle, bir **مسكة** kalın taşlar, bir **مسكة** yumuşak; yer ancak tabakalardır; her tabaka bir **مسكة**’dır; ve **المشاشة**: içinde gevşek çakıl ve toprak bulunan tabakadır.

Ve **المشاشة**: kuyunun dağıdır; onda onun su kaynağı (**نبطها**) vardır; o, ondan su damlayan, yani sızan bir taştır; o, kemiklerin **مشاشة**’si gibidir, daima (su) sağılır; denir ki: “Onun dağının **مشاش**’ı sağılmak içindir”; yani su sızdırır.

Ve **المشاش** (vezni **غراب** gibi): yumuşak arazidir; Cevherî söyledi. Râciz için şu beyti okudu: **راسي العروق في المشاش البجباج**. Dedim: ve denir ki: **رمل بجباج**; yani iri, toplanmış; Ezherî’nin söylediği gibi.

Ve mecazdan: “Falan **طيب المشاش**’tır”; yani nefsi kerimdir; Cevherî söyledi. Ebû Züeyb’in bir atı vasfederken sözü:

  **يعدو به نهش المشاش كأنه                      صدع سليم رجعه لا يظلع**

Yani o, nefisçe hafiftir; yahut kemiklerce (hafiftir); yahut bununla ayaklar kastedilmiştir.

Ve mecazdan da onların sözü: “Falan **لين المشاش**’tır”; tabiatı, yani **النحيزة**’si iyi ise; tamahtan iffetli (ise). Ve denildi: “O, **كريم المشاش**’tır”; yani asıl (itibarıyla); İbn Abbâd’dan. Ve denildi: **المشاش**: nefisçe hafif olandır; bununla Ebû Züeyb’in sözü, geçtiği üzere, açıklanmıştır; yahut onunla birlikte yaşayan kimseye yükü hafif olandır. Ve denildi: o, hareketlerde zarif olandır. Ve denildi: “**خفيف المشاش**”: seferde ve hazarda hizmet eden (kimse)dir; İbn Abbâd’dan.

Ve **أمش العظم** **إمشاشا**; yani onda **يمش** edilen şey oldu; yani iliği oldu, ta ki **يتمشش** oluncaya kadar.

Ve **أمش السلم**: uçlarından çıkan şey, **المشاش** gibi yumuşak, gevşek olarak çıktı. Mekke hadîsinde gelmiştir, Allah تعالى onu şereflendirsin: “ve onun **سلم**’i **أمش** oldu.” İbnü’l-Esîr dedi: rivayet **أمشر**’dir, **الراء** ile.

Ve **التمشيش**: iliği çıkarmaktır; **الامتشاش** gibi. Ru’be dedi:

  **إليك أشكو شدة المعـيش                      دهرا تنقى المخ بالتمشيش**

Ve mecazdan: **امتش** eden ve **امتشع** eden büyük abdestli (kimse); taş yahut kesekle istinca ettiyse; yani bunlardan biriyle makatından eziyeti giderdi; İbnü’l-A‘râbî’den. Hadiste: “**لا تمتش** **بروث** ile ve **بعر** ile.”

Ve **امتش** memedeki şeyi ve **امتشع**: onun tamamını aldı; yani içindekinin tamamını sağdı; İbn Abbâd’dan.

Ve kadın **امتشت** ziynetini: yani onu gerdanlığından kesti; Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti.

Ve **الممتش** (vezni **منبر** gibi): elimizdeki bütün asıllarda böyledir; bu, fahiş bir yanlıştır; çünkü eğer **منبر** gibi olursa hakkı, **م ت ش**’de zikredilmesidir. Doğrusu, **التكملة** ve **العباب**’da olduğu üzere, güzelce tashih edilmiş ve ضبط edilmiş olarak: **الممتش**; mef‘ûl ve fâ‘il ismi sigasında; **امتش**’ten; aslı **الممتشش**’tir; **امتشش**’ten. O: harap eden hırsızdır; Sâgânî bunu böyle nakletti ve ضبط etti.

Ve derler ki: “**هل انمش لك منه شيء**”; yani (ondan) bir şey elde edildi.

Ve **المشمشة**: ilacı suda ıslatıp eriyinceye kadar (bekletmek)tir; İbn Düreyd’den.

Ve **المشمشة**: hafiflik ve sürattir; İbn Düreyd’den.

Ve **المشمش** (vezni **زبرج** gibi) — Basra ehlinin dili; ve fetha ile de (gelir); Ebû Ubeyde’den — ve o, Kûfe ehlinin dilidir: bir meyvedir; bilinen; o, Farsçada **الزردالو**’dur. Bununla Ebû’l-Ğutmüş’ün karısını hicvederken sözü rivayet edilmiştir:

  **لها ركب مثل ظلف الغزال                      أشد اصفرارا من المشمش**

Dediler: ondan daha çok mideyi soğutan bir şey pek az bulunur; yine (mideyi) sıvama ve zayıflatma bakımından da; hekimlerin kitaplarında açıkça belirtildiği üzere.

Bazıları **الإجاص**’a **مشمش** adını verir; onlar Şam ehlidir; Leys nakletti. Dedim: Şam ehlinin bazısı onu damme ile de söyler; o hâlde o, üçlü (harekeli)dir.

Ve denir ki: “Ona **هشا مشا** yedirdi”; yani iyi; Sâgânî nakletti.

Ve **مشاش** (kesre ile): isimdir; bütün nüshalarda böyledir; bazısında **مشماش** kesre ile (vardır); İbn Düreyd bunu böyle söyledi ve dedi ki: o, **المشمشة**’dendir; yani sürat ve hafiflik (demektir).

Ve ona ilâve olarak kaydedileceklerdendir: **المش**: sağmayı sonuna kadar yapmak; **الامتشاش** gibi.

Ve denir ki: “**امشش مخاطك**”; yani onu sil. Ve **مش** onun kulağını **مشا**: onu sildi. Amr’ın kız kardeşi dedi ki:

  **فإن أنتم لم تثأروا بأخيكـم                      فمشوا بآذان النعام المصلم**

Ve **المش**: bir kadehi bezinle silmendir; onu, kirişin **يمش** edilmesi gibi yumuşatmak için; bu mecazdır.

Ve **المشمشة**: emme.

Ve **امتش الثوب**: onu çekip çıkardı; bununla hırsıza **ممتشا** adı verildi.

Ve **المشاش** (damme ile): gebe dişi develerin idrarıdır; bununla Hassân’ın sözü açıklanmıştır: **بضرب كإيزاغ المخاض مشاشه**.

Ve “adam **هش المشاش**”: sıkılınca yumuşak (gevşek)tir; bu bir zemmdir; bu mecazdır.

Ve “**مشمشوه**”: onu **تعتموه** edin; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve “O, **كريم المشاش**’tır”; eğer efendi ise; bu mecazdır.

Ferrâ dedi: **النشنشة**: zırhların hareket sesidir; ve **المشمشة**: kumaşı ayırıp dağıtmaktır.

Zemahşerî dedi: “O, kavminin **مشاشة**’sindedir”; yani onların seçkinlerindedir; bu mecazdır.

Ve **المشامش**: kılıç parlatıcılarıdır; Hicrî’den; onun tekilini zikretmedi. Şu beyti okudu:

  **نضا عنهم الحول اليماني كما نضاعن الهند أجفان جلتها المشامش**

Dedi: ve denildi: **المشامش**: kirecin içine konulan sonra onunla kılıçların parlatıldığı bez parçalarıdır.

Ve “Falan, falanın malından **يمتش** eder”; yani ondan pay alır; Cevherî nakletti.

Ebû Ubeyde dedi: “Adam kadını **مشمش** etti ve onu **نشنش** etti”; yani onunla cinsel ilişkide bulundu; Sâgânî nakletti.

Ferrâ dedi: develerden **الممش**: ondan bağını çözdüğünde, sağma olmaksızın onda süt bulduğun (deve)dir; Sâgânî nakletti; Allah تعالى ona rahmet etsin.

Ve “adam **مش**” ( **أمش** gibi): Sâgânî nakletti.
