# مشط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B4%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مشط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مشط

المشط مثلثة الأول، وحكى جماعة التثليث في شينه أيضا، كما نقله شيخنا عن شروح الشفاء، قال: وعندي فيه نظر، وأنكر ابن دريد المشط، بالكسر، واقتصر الجوهري على الضم وهو أفصح لغاته. ومن لغاته: المشط ككتف، وقال الكسائي: المشط، مثال عنق.

  وعن أبي الهيثم وحده: المشط، مثال عتل، وأنشد:
  قد كنت أحسبني غنيا عنكـم                      إن الغني عن المشط الأقرع وقال ابن بري: ومن أسمائه الممشط، مثال منبر والمكد، والمرجل، والمسرح، والمشقا، بالقصر والمد والنحيت، والمفرج، كل ذلك آلة يمتشط أي يسرح بها الشعر.
 ج: أمشاط، كعنق، وأعناق، وقفل وأقفال، وكتف وأكتاف، ومشاط، بالكسر، مثل سلب وسلاب. أنشد ابن بري لسعيد بن عبد الرحمن بن حسان:
  قد كنت أغنى ذي غنى عنكم كماأغنى الرجال عن المشاط الأقرع قلت: وقال المتنخل:
  كأن على مفارقه نسـيلا                      من الكتان ينزع بالمشاط والمشط بالضم: منسج ينسج به منصوبا. يقال: ضرب الناسج بمشطه وأمشاطه، وهو مجاز.
 والمشط: نبت صغير، ويقال له مشط الذئب، نقله الجوهري، وليس فيه الواو، زاد في اللسان: له جراء كجراء القثاء. وفي التهذيب والصحاح: المشط: سلاميات ظهر القدم، وهي العظام الرقاق المفترشة على القدم دون الأصابع، يقال: انكسر مشط قدمه، وقاموا على أمشاط أرجلهم، وهو مجاز. والمشط من الكتف: عظم عريض، كما في الصحاح. وفي التهذيب: ومشط الكتف: اللحم العريض. والمشط: سمة للإبل على صورة المشط. قال أبو علي: تكون في الخد والعنق والفخذ. قال سيبويه: أما المشط والدلو والخطاف فإنما يريد أن عليه صورة هذه الأشياء. وبعير ممشوط: سمته المشط. والمشط: سبجة فيها أفنان، وفي وسطها هراوة يقبض عليها، وتسوى بها القصاب، ويغطى بها الحب، أي الدن. والمشط، بالفتح: الخلط عن الفراء: يقال: مشط بين الماء واللبن. والمشط: ترجيل الشعر. ظاهره أنه من حد نصر، وعليه اقتصر الجوهري أيضا. وفي المحكم والمصباح: مشط شعره يمشطه ويمشطه، مشطا، من حدي نصر وضرب، أي رجله. والمشاطة، كثمامة: ما سقط منه عند المشط، وقد امتشط، وامتشطت المرأة. ومشطتها الماشطة مشطا، كما في الصحاح. والماشطة: التي تحسن المشط، وحرفتها المشاطة، بالكسر، على القياس. ومن المجاز: مشطت الناقة، كفرح مشطا: صار على جانبيها، وفي الأساس: جنبيها كالأمشاط من الشحم، كمشطت تمشيطا، كما في اللسان والأساس. ومشطت يده، إذا خشنت من عمل. أو مشطت يده، أي دخل فيها شوك ونحوه، كشظية من الجذع، نقله ابن دريد، وهو قول للأصمعي. وفي بعض نسخ المصنف لأبي عبيد: مشظت يده، بالظاء المشالة، قال ابن دريد: وهي لغة أيضا وذكرها الجوهري هناك، كما سيأتي. ورجل ممشوط: فيه دقة وطول. وقال الخليل: الممشوط: الطويل الدقيق.
 ويقال للمتملق: هو دائم المشط، على المثل. والأميشط كأميلح: ابن الأعرابي جاء ذكره في الشعر، قال ابن الرقاع:
  فظل بصحراء الأميشـط بـطـنـه                      خميصا يضاهي ضغن هادية الصهب كذا في المعجم. ومما يستدرك عليه: لمة مشيط، أي ممشوطة. والمشاطة: الجارية التي تحسن المشاطة، وقد استعمل بعض المحدثين المشاط في شعره فقال:
  لمياء لم تحتج لمشاط

  والمشطة: ضرب من المشط، كالركبة والجلسة، نقله الجوهري. والممشوط: الممشوق. وبعير أمشط، مثل ممشوط. والمشط، بالكسر: قرية بالمنوفية. ومشطا: قرية بالصعيد.
 والمشاط، ككتان: من يعمل المشط. وابن الأمشاطي: محدث فقيه، وهو الشمس محمد بن أحمد بن حسن ابن إسماعيل العنتابي المصري، أخذ عن الشمس ابن الجزري، وعنه السخاوي.

### Türkçe

**المشط**: ilk harfi üç türlü (harekeli)dir; bir cemaat de onun **ش**’sinde de üçleme (üç türlü hareke)yi nakletti; Şeyhimiz bunu **الشفاء** şerhlerinden naklettiği üzere. Dedi ki: “Bende bunda bir nazar (tereddüt) vardır.” İbn Düreyd **المشط**’u, kesre ile, inkâr etti; Cevherî ise yalnız zamme üzerine iktisar etti; o, onun dillerinin (okunuşlarının) en fasihidir. Dillerinden: **المشط** “**كتف**” gibi. Kisâî dedi ki: **المشط**, “**عنق**” misali.

Ve yalnız Ebû’l-Heysem’den: **المشط**, “**عتل**” misali. Şu beyti okudu:

  “Sizi(n)den müstağni zengin olduğumu sanırdım
  Şüphesiz zengin, kel **المشط**’tan müstağnidir.”

İbn Berrî dedi ki: İsimlerinden **الممشط**, “**منبر**” misali; ve **المكد**; ve **المرجل**; ve **المسرح**; ve **المشقا**, kısaltma ve uzatma ile; ve **النحيت**; ve **المفرج**; bunların hepsi, onunla saç taranan, yani onunla saçın düzlenip tarandığı âlettir.

Çoğulu: **أمشاط**, “**عنق**” ve **أعناق** gibi; ve “**قفل**” ve **أقفال**; ve “**كتف**” ve **أكتاف**; ve **مشاط**, kesre ile, “**سلب**” ve **سلاب** gibi. İbn Berrî, Saîd b. Abdurrahman b. Hassân için şu beyti okudu:

  “Sizden, zenginlik sahibi bir zengin olarak, şu şekilde daha müstağni idim:
  erkeklerin kel **المشاط**’tan müstağni oluşu gibi.”

Dedim ki: Mütenahhil dedi ki:

  “Sanki onun saç ayrımlarının üzerinde bir lif var,
  ketenden; **المشاط** ile çekilip çıkarılır.”

**المشط** zamme ile: dik (kurulu) olarak onunla dokunan bir dokuma tezgâhı (mensic). Denir ki: dokumacı **مشط**’u ve **أمشاط**’ı ile vurdu; bu mecazdır.

Ve **المشط**: küçük bir bitkidir; ona **مشط الذئب** denir; Cevherî onu nakletti; onda **و** yoktur. **اللسان**’da artırdı: onun, hıyar yavruları gibi yavruları vardır. **التهذيب** ve **الصحاح**’ta: **المشط**: ayağın üstünün boğumlarıdır; o, parmakların altında olmayan, ayağın üzerine serilmiş ince kemiklerdir. Denir ki: ayağının **مشط**’u kırıldı; ve ayaklarının **أمشاط**’ı üzerinde durdular; bu mecazdır. Ve omuzdan **المشط**: geniş bir kemiktir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **التهذيب**’te: ve omuzun **مشط**’u: geniş ettir. Ve **المشط**: develer için, **المشط** sureti üzere bir damgadır. Ebû Ali dedi ki: yanakta, boyunda ve uylukta olur. Sîbeveyh dedi ki: **المشط** ve **الدلو** ve **الخطاف**’a gelince, ancak onun üzerinde bu şeylerin sureti olduğunu kasteder. Ve **بعير ممشوط**: onu **المشط** damgaladı. Ve **المشط**: dalları olan bir sebecedir; ortasında, onunla tutulacak bir sopa vardır; onunla kasaplar düzeltilir; ve onunla **الحب** (yani küp) örtülür.

Ve **المشط**, fetha ile: karıştırma; Ferrâ’dan: denir ki: su ile süt arasında **مشط** etti (karıştırdı). Ve **المشط**: saçı tarayıp düzleme. Zâhiri, onun **نصر** babından olduğudur; Cevherî de buna iktisar etti. **المحكم** ve **المصباح**’ta: **مشط** saçını, onu **يمشطه** ve **يمشطه**, **مشطا**; **نصر** ve **ضرب** bablarından; yani onu tarayıp düzeltti. Ve **المشاطة**, “**ثمامة**” gibi: tarama esnasında ondan düşen şeydir. Ve **امتشط** etti; ve kadın **امتشطت** etti. Ve **الماشطة** onu **مشطا** ile taradı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **الماشطة**: taramayı güzel yapan (kadın)dır; onun mesleği **المشاطة**’dır; kesre ile; kıyasa göre.

Mecazdan: dişi deve **مشطت** etti, “**فرح**” gibi, **مشطا**: iki yanında oldu. **الأساس**’ta: iki yanı, yağdan **الأمشاط** gibi. “**مشطت**”i, **تمشيطا** ile; **اللسان** ve **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve “eli **مشطت** etti”: işten dolayı sertleştiği zaman. Yahut “eli **مشطت** etti”: yani ona diken ve benzeri girdi; gövdeden bir kıymık gibi; İbn Düreyd nakletti; bu, Asmaî’nin bir sözüdür. Ebû Ubeyd’in **المصنف**’inin bazı nüshalarında: “eli **مشظت** etti”, **الظاء** (yükseltilmiş) ile. İbn Düreyd dedi ki: o da bir dildir; Cevherî onu orada zikretti; ileride geleceği üzere. Ve **رجل ممشوط**: onda incelik ve uzunluk vardır. Halîl dedi ki: **الممشوط**: uzun, ince olandır.

Ve dalkavuğa denir: o, darb-ı mesel olarak, “daim **المشط**”tur. Ve **الأميشط** “**أميلح**” gibi: İbnü’l-A‘râbî; şiirde zikri geldi. İbnü’r-Riqâ‘ dedi ki:

  “Derken **الأميشط**’ın çölünde karnı (ile) kaldı,
  aç; sarı develerin kılavuzunun kinine benzer.”

Böylece **المعجم**’de. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **لمة مشيط**, yani taranmış. Ve **المشاطة**: **المشاطة**’yı güzel yapan câriye; bazı muhdesler şiirinde **المشاط**’ı kullanmıştır; şöyle dedi:

  “Lemyâ, bir **مشاط**’a ihtiyaç duymadı.”

Ve **المشطة**: **المشط**’tan bir türdür; “**الركبة**” ve “**الجلسة**” gibi; Cevherî onu nakletti. Ve **الممشوط**: **الممشوق**’tur. Ve **بعير أمشط**, **ممشوط** gibi. Ve **المشط**, kesre ile: **المنوفية**’de bir köydür. Ve **مشطا**: **الصعيد**’de bir köydür.

Ve **المشاط**, “**كتان**” gibi: **المشط** yapan kimsedir. Ve **ابن الأمشاطي**: muhaddis fakih; o, Şems Muhammed b. Ahmed b. Hasan b. İsmâil el-‘Antâbî el-Mısrî’dir; Şems İbnü’l-Cezerî’den aldı; ondan da Sehâvî aldı.
