# مشظ — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D8%B8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B4%D8%B8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مشظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D8%B8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: مشظ

(باب الميم والشين وما يثلثهما)
(مشط)  الميم والشين والطاء كلمةٌ واحدة وهي المُشْط. ومَشَط شَعره مَشْطاً. والمُشَاطة: ما سقَط من الشعر إذا مُشِط. ويقال على معنى التَّشبيه لسُلاَمَيات ظهرِ القدم: مُشْط.
(مشظ)  الميم والشين والظاء كلمةٌ واحدة. مَشِظَت يدُه: دخلت فيها شَظِيَّةٌ من قَصَبة.
(مشع)  الميم والشين والعين فيه كلماتٌ على غير قياس. يقولون المَشْع: ضربٌ من الأكل، كأكلِكَ القِثَّاء إذا مضغتَها. ويقولون التمشُّع: الاستنجاء. وذكروا حديثاً: "لا تَمَشَّعْ بروثٍ ولا عَظْم"، أي لا تَستَنج بهما. وحُكِي عن ابن الأعرابيّ: امتَشَع الرّجُل ثوبَ صاحبِهِ واختَلَسه. وذئب مَشُوعٌ. ويقولون مَشَعْتُ الغَنَم: حَلَبْتُها. ومَشَع: كَسَب وجَمَعَ.
(مشغ)  الميم والشين والغين كلمةٌ واحدة، مَشَّغه بالقبيح، لطّخه. قال:
* أعلُو وعِرضي ليس بالممشَّغِ([1]) *
(مشق)  الميم والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على سُرعة وخِفّة. يقولون: مَشَق، إذا أسرَعَ الكتابة. ومَشَق: طَعَن طَعْناً بسرعة. ومَشَق في أكله: أسرَع واشتدَّ. والمَشْق: جَذْب الشّيءَ ليمتدَّ ويطول. والوتر يُمشَق حتَّى يَلين. وامتشقتُ الشَّيءَ: اقتطعتُه بسرعة. ومشَقْت الثّوْبَ: مزَّقته. وفَرسٌ مَشِيقٌ وممشوق: طويل مُنجرِد خفيف. وجاريةٌ ممشوقة: حسنة القَوَام([2]). والأصل في الجميع واحد. ومَشِق الرَّجل يَمْشَق: اصطكَّت أليتاه حَتَّى تَسحَّجا([3]).
ومما شذَّ عن الباب المَشِْق: المَغْرة. وثوب مُمشَّقٌ: صبغ بها.
(مشن)  الميم والشين والنون أصلٌ يدلُّ على تناوُل الشّيءِ بضربٍ واستلالٍ وما أشبَهَ ذلك. فالمَشْن: الضَّرب بالسَّوط، ومَشَنه. وامتشَنَ السَّيفَ: استلَّه. وامتشَنَ الشَّيء: اقتَطَعه. ومشَنَ الجِلدَ: سلخه. وممّا يحمل على هذا مَشَّنَت النّاقةُ: دَرَّتْ كارهةً.
(مشي)  الميم والشين والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على حركة الإنسان وغيره، والآخَر النَّماء والزيادة.
والأوّل مَشَى يَمشِي مَشْياً. وشرِبْتُ مَشُوَّاً ومَشِيَّاً، وهو الدَّواء الذي يُمْشِي.
والآخر المَشَاء، وهو النِّتاج الكثير، وبه سمِّيت الماشية. وامرأةٌ ماشية: كثُر ولدُها. وأمْشَى الرّجُل: كثُرت ماشيتُه.
(مشج)  الميم والشين والجيم أصلٌ صحيح، وهو الخَلْط. ونُطفةٌ أمشاجٌ، وذلك اختلاط الماء والدّم. ويقال إن الواحد مَشْجٌ ومَشَِج([4]) ومَشيج.  قال الشاعر([5]):
كأنَّ النَّصلَ والفُوقَينِ منه *** خلافَ الصَّدر سِيطَ به مشيجُ([6]) (مشر)  الميم والشين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تشعُّبٍ في شيء وتفرُّق. يقال: المَشْرة: شبيه خوصةٍ تخرج في العِضاهِ أيّامَ الخَريف لها ورقٌ وأغصان. يقال: أمْشَرَتِ العِضاهُ. ومَشَرتِ([7]) الأرض: أخرجَتْ نَباتَها. ومَشَّرْتُ الشّيءَ. فرَّقتهُ. قال:
فقلتُ أشِيعا مَشِّرَا القِِدْر حَولَنا *** وأيَّ زمانٍ قدرُنا لم تمَشّرِ([8])وتَمشَّر فُلانٌ، إذا رُئِي([9]) عليه أثر الغِنى، وهو على معنى التّشبيه، كأنّه أوْرَقَ.
--------------ـــ
([1]) لرؤبة في ديوانه 98، وروايته في الديوان والمجمل مطابقة لهذه، لكن في اللسان (مشغ): "أغدو وعرضي".
([2]) في الأصل: "القيام"، صوابه في المجمل واللسان.
([3])في الأصل: "تستحجا"، وفي اللسان: "تشحجا"، كلاهما محرف عما أثبت. وفي المجمل: "تنسحجا".
([4]) هو كسبب وكنف، كما في القاموس واللسان.
([5]) هو عمرو بن الداخل الهذلي، أو هو زهير بن حرام الهذلي، الذي يقال له "الداخل". ديوان الهذليين  (3: 104)، واللسان (مسج)، ونسب أبو الحسن البيت في حواشي الكامل 496 إلى الشماخ. وليس في ديوانه.
([6]) وكذا جاءت روايته في المجمل، ويروى: "كأن المتن والشرخين منه خلال النصل".  كما في الكامل وإحدى روايتي اللسان. وفي الديوان:
كأن الريش والفوقين منه *** خلاف النصل سيط به مشيج
 ([7]) كذا ورد هنا والذي في المجمل واللسان والقاموس: "أمشرت"، لكن ورد في اللسان: "أرض ماشرة، وهي التي اهتز نباتها واستوت ورويت من المطر".
([8]) للمرار بن سعيد الفقعسي، كما في اللسان (مشر). وأنشده في (شيع) بدون نسبة.
([9]) في الأصل: "رأى". وفي المجمل: "إذا ظهر".

ـ

### Türkçe

(باب **الميم** و**الشين** ve ikisini üçleyen şey)

(**مشط**)  **الميم** ve**الشين** ve**الطاء** tek bir kelimedir ve o **المُشْط**’tur. Ve “Saçını taradı” **مَشَط** “tarama olarak” **مَشْطاً**. Ve **المُشَاطة**: tarandığı zaman saçtan düşen şeydir. Ve ayağın üstünün boğumlarına benzetme mânâsı üzere denilir: **مُشْط**.

(**مشظ**)  **الميم** ve**الشين** ve**الظاء** tek bir kelimedir. “Eli **مَشِظَت**”: ona kamıştan bir kıymık girdi.

(**مشع**)  **الميم** ve**الشين** ve**العين** onda kıyas üzere olmayan kelimeler vardır. Derler: **المَشْع**: yemenin bir türüdür; senin hıyarı çiğnediğin zaman yemen gibi. Ve derler: **التمشُّع**: istincâdır. Ve bir hadis zikrettiler: “**لا تَمَشَّعْ بروثٍ ولا عَظْم**”, yani ikisiyle istincâ etme. Ve İbnü’l-A‘râbî’den hikâye edildi: Adam, arkadaşının elbisesini **امتَشَع** etti ve onu gizlice aldı. Ve **ذئب مَشُوعٌ**. Ve derler: “Koyunu **مَشَعْتُ**”: onu sağdım. Ve **مَشَع**: kazandı ve topladı.

(**مشغ**)  **الميم** ve**الشين** ve**الغين** tek bir kelimedir: onu çirkin şeyle **مَشَّغه** etti; onu bulaştırdı. Dedi:
* Yükselirim; ırzım **بالممشَّغِ** değildir([1]) *

(**مشق**)  **الميم** ve**الشين** ve**القاف** sahih bir asıldır; sürat ve hafifliğe delâlet eder. Derler: **مَشَق**; yazmayı hızlandırdığı zaman. Ve **مَشَق**: süratle bir saplama ile sapladı. Ve yemesinde **مَشَق**: hızlandı ve şiddetlendi. Ve **المَشْق**: şey’i uzayıp uzun olsun diye çekmektir. Ve kiriş yumuşayıncaya kadar **يُمشَق** edilir. Ve şey’i **امتشقتُ**: onu süratle kopardım. Ve elbiseyi **مشَقْت**: onu yırttım. Ve **فَرسٌ مَشِيقٌ** ve **ممشوق**: uzun, çıplak, hafif. Ve **جاريةٌ ممشوقة**: güzel endamlı([2]). Ve hepsinde asl bir tanedir. Ve adam **مَشِق** eder, **يَمْشَق**: iki kalçası birbirine vurdu, ta ki sıyrılıp yara oluncaya kadar([3]).

Ve babdan şâz olan şeylerden: **المَشِْق**: **المَغْرة**’dir. Ve **ثوب مُمشَّقٌ**: onunla boyandı.

(**مشن**)  **الميم** ve**الشين** ve**النون** bir asıldır; vurma ve çekip çıkarma ile ve buna benzer şeylerle bir şeyi ele almaya delâlet eder. Artık **المَشْن**: kamçı ile vurmaktır; ve onu **مَشَنه**. Ve kılıcı **امتشَنَ**: onu kınından çekti. Ve şey’i **امتشَنَ**: onu kopardı. Ve deriyi **مشَنَ**: onu yüzdü. Ve buna hamledilen şeylerdendir: dişi deve **مَشَّنَت**: istemeyerek süt verdi.

(**مشي**)  **الميم** ve**الشين** ve illetli harf iki sahih asıldır; ikisinden biri insanın ve başkasının hareketine delâlet eder, diğeri büyüme ve artışa.

Birincisi: **مَشَى** **يَمشِي** **مَشْياً**. Ve **مَشُوَّاً** ve **مَشِيَّاً** içtim; o, yürütüp ishal eden ilaçtır.

Diğeri: **المَشَاء**; o, çok doğumdur; ve onunla **الماشية** isimlendirildi. Ve **امرأةٌ ماشية**: çocuğu çok oldu. Ve adam **أمْشَى**: davarı çok oldu.

(**مشج**)  **الميم** ve**الشين** ve**الجيم** sahih bir asıldır; o, karıştırmadır. Ve **نُطفةٌ أمشاجٌ**; bu, su ile kanın karışmasıdır. Ve denilir ki tekili **مَشْجٌ** ve **مَشَِج**([4]) ve **مَشيج**’dir. Şair dedi([5]):
Sanki ondan **النَّصلَ** ve iki **الفُوقَينِ** *** göğsün karşısında, onunla **مشيجُ** karıştırılmıştır([6])

(**مشر**)  **الميم** ve**الشين** ve**الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde dallanıp budaklanmaya ve dağılmaya delâlet eder. Denilir: **المَشْرة**: sonbahar günlerinde **العِضاهِ** içinde çıkan, yaprağı ve dalları olan, hurma yaprağına benzer bir şeydir. Denilir: **أمْشَرَتِ العِضاهُ**. Ve yer **مَشَرتِ**([7]): bitkisini çıkardı. Ve şey’i **مَشَّرْتُ**: onu ayırdım, onu dağıttım. Dedi:
“Dedim: İkiniz yayıp dağıtın; çevremizde tencereyi **مَشِّرَا** edin *** ve hangi zaman tenceremiz dağılmadı ki **لم تمَشّرِ**([8])”
Ve falan kimse **تَمشَّر** etti; üzerinde zenginliğin izi görüldüğü zaman([9]); ve o, benzetme mânâsı üzeredir; sanki yapraklanmış gibidir.

--------------ـــ
([1]) Rü’be’nindir; divanında 98; divanda ve el-Mücmel’de rivayeti buna mutabıktır; fakat Lisân’da (**مشغ**): “**أغدو وعرضي**”.
([2]) Asılda: “**القيام**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([3]) Asılda: “**تستحجا**”; Lisân’da: “**تشحجا**”; ikisi de sabit kılınandan tahrif edilmiştir. El-Mücmel’de: “**تنسحجا**”.
([4]) O, Kāf gibi ve Kanaf gibi; Kāmûs ve Lisân’da olduğu üzere.
([5]) O, Amr b. ed-Dâhil el-Hüzelî’dir; yahut o, “ed-Dâhil” denilen Züheyr b. Harâm el-Hüzelî’dir. Dîvânü’l-Hüzeliyyîn (3: 104) ve Lisân (**مسج**). Ebü’l-Hasen, el-Kâmil’in hâşiyelerinde 496’da beyti eş-Şemmâh’a nisbet etti. Ve onun divanında değildir.
([6]) Böylece el-Mücmel’de rivayeti geldi; ve rivayet olunur: “**كأن المتن والشرخين منه خلال النصل**”; el-Kâmil’de ve Lisân’ın iki rivayetinden birinde olduğu üzere. Ve divanda:
“**كأن الريش والفوقين منه خلاف النصل سيط به مشيج**”
([7]) Burada böyle vârid oldu; el-Mücmel ve Lisân ve Kāmûs’ta olan: “**أمشرت**”tir; fakat Lisân’da vârid oldu: “**أرض ماشرة، وهي التي اهتز نباتها واستوت ورويت من المطر**”.
([8]) el-Murâr b. Sa‘îd el-Fuka‘sî’nindir; Lisân (**مشر**)’de olduğu üzere. Ve (**شيع**)’de nisbet olmaksızın onu inşâd etti.
([9]) Asılda: “**رأى**”. El-Mücmel’de: “**إذا ظهر**”.
