# مش (م-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الشين والميم
شم ، مش .
قال الليث : الشَّمُّ من قولك شَمِمْتُ الشيءَ أَشَمُّه ، ومنه التَّشَمُّم كما تَشَمَّمُ البهيمةُ ، إذا التَمَسَتْ رِعْياً ، قال : والمشامَّة مُفَاعلةٌ من شامَمْتُ العدوَّ ، إذا دَنَوْتَ منهم حتى يَرَوْكَ وتراهم . والشَّمَمُ : الدُّنُوَّ ، اسمٌ منه . يقال : شامَمْنَاهُمْ وناوَشْنَاهم .
قال الشاعر :
ولم يَأْتِ للأمْرِ الذي حال دونه
رجالٌ هُمُ أعداؤك الدَّهرَ من شَمَمْ
أي من قُرب .
عمرو ، عن أبيه : هو عَدُوُّك من شَمَم ومن زَمَم ، أي من قُرْبٍ .
وفي حديث عليّ أنه قال حين بَرَزَ لعمرو ابن وُدّ : ( أَخرُجُ إليه ، فأُشامُّه اللقاء ) أي أَنظُر ما عنده .
يقال : شامِمْ فلاناً ، أي انظر ما عِنده .
وقال ابن السِّكِّيت : الشَّمُّ مصدر شَمِمْتُ ، والشَّمَمُ : طول الأنف ، ووُرُودٌ من الأرْنَبة ، والنعت : رجل أَشَمّ ، وامرأَةٌ شَمَّاء ، وجبل أشمّ : طويلُ الرأس . قال : وشَمَام : جَبَلٌ له رأْسان يُسميان ابنَيْ شَمَام . قال : والإشمَامُ أن تُشِمَّ الحرْفَ الساكن حرْفاً كقولك في الضَّمَّة : هذا العملُ وتسكُتْ ، فتجدُ في فِيك إشماماً للاّم لم يبلغ أن يكون واواً ولا تحريكاً يُعتد به ، ولكن شَمَّةٌ من ضمَّةٍ خفيفة ، ويجوز ذلك في الكسر والفتح أيضاً . وأشَمَمْتُ فلاناً الطِّيب .
وتقول للوالِي : أَشْمِمْنِي يَدك ، وهو أحسن من قولك : ناولْني يَدَك أُقَبِّلها .
ابن السكيت ، عند أبي عمرو : أَشَمَّ الرَّجلُ يُشِمّ إشماماً ، وهو أن يَمُرَّ رافعاً رأْسَه .
وحكي عن بعضهم أنه قال : عَرَضْتُ عليه كذا وكذا فإذا هو مُشِمٌّ لا يريده ، وقال : بيْناهم في وجْهٍ إِذْ أَشَمُّوا ، أي عَدَلُوا .
قال يعقوب : وسمعْتُ الكلابيّ يقول : أَشَمُّوا ، إذا جارُوا عن وجههم يميناً وشِمالاً ، ويقال : شَمِمْتُ الشيءَ أَشُمُّه شَمّاً وشَمِيماً ، وبُرْقَةُ شَمَّاء : جبلٌ معروف .
وقال أبو زيد : يقال لما يَبقى على الكِباسة من الرُّطَب : الشَّمَلُ والشَّماشم .
وقال ابن الأعرابي : شُمّ ، إذا اخْتُبِرَ ، وشَمَّ ، إذا تَكبَّرَ .
مش : قال الليث : مَششْتُ المُشاشَ ، أي مَصَصْته مَمْضُوغاً . وفلان يَمُشُّ مالَ فلان ، ويَمُشُّ من مالِه : أَخذَ الشيءَ بعد الشيء ، قال : والْمشَشُ مَششُ الدَّابةِ
معروف .
أبو عبيد ، عن الأحمر : مَشِشَت الدَّابّةُ بإظهار التّضعيف ، وليس في الكلام مثلُه . وقال غيره : ضَبِبَ المكانُ ، إذا كثُر ضبابُه ، وأَلِلَ السِّقاءُ ، إذا خَبُثَ ريحُه .
الليث : أمَشَّ العظْمُ وهو أن يُمِخَّ حتى يَتَمشّشَ . قال : والمَشُّ ، أن تَمْسَحِ قِدْحاً بثوبك لِتُلَيَّنَه كما تمشُّ الوتر .
والمشُّ : المَسْحُ . يقال : مَشّ يَده يَمُشُّهَا مَشّاً ، إذا مسحها بالمنديل . ويقال : امْشُشْ مُخاطَه ، أي امْسَحْه .
وقال أبو زيد ، يقال : أعطني مَشُوشاً أَمُشّ به يدي ، يريد مِنديلاً .
وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : أهل الكوفة يقولون : مَشْمَشٌ ، وأهل البصرة يقولون مِشمِش يعني الزَّرْدالو .
وقال الليث : أَهلُ الشام يُسَمّون الإجَّاصَ مِشمشاً .
أبو عُبيد : المُشَاشُ : رُؤوس العِظَامَ مثل الرّكبتين والمرفقين والمنْكبين ، وجاء في صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان جليلَ المُشاش .
أبو زيد ، يقال : فلان يمْتَشُّ من فلان امْتشاشاً ، أي يُصِيب منه ، ويَمْتشنُ منه مثلُه .
أبو عُبيد ، عن الأُموي : مششْتُ النّاقة أُمُشُّها مَشّاً ، إذا حَلَبْتَ وتركْتَ في الضَّرع بعضَ اللبن .
وقال غيره ، يقال : فلان لَيِّنُ المُشَاسِ ، إذا كانَ طَيِّبَ النَّحِيزة عفيفاً عن الطمع .
وقال ابن الأعرابيّ : امْتَشَّ المتَغَوِّطُ وامْتَشَع ، إذا أَزالَ القذَى عن مَقْعَدتِه بِمَدَرٍ أوْ حَجر .
قال : والمَشُّ الحَلْبُ باستقصاء ، والمشُّ الخُصُومة ، والمشّ مَسْحُ اليدين وبالمَشوشِ وهو المنديل الخشن ، وامْتَشّ ما في الضَّرَع ، وامْتَشَعَ إذا حَلَب جميع ما فيه .
شمر عن ابن شميل : المُشاشةُ جوفُ الأرض ، وإنما الأرض مَسَكٌ ، فمسكَةٌ كَذَّانة ، ومَسَكَةٌ حجارةٌ عظيمة ، ومَسَكةٌ لَيِّنةٌ ، وإنما الأرض طرائق فكلُّ طريقة مَسَكةٌ ، والمُشَاشةُ : الطريقة التي هي حجارة خَوَّارة وتراب ، فتلك المشاشة ، وأَما مُشاشةُ الرَّكِيَّة فَجَبلُها الذي فيه نَبَطُها ، وهو حجرٌ يَهْمى منه الماء ، أي يرشح فهي كَمُشاشةِ العظام تتحلّبُ أبداً . يقال : إنَّ مُشاشَ جَبَلِها لَيَتَحْلَّب ، أي يرشحُ ماءً .
وقال غيره : المشاشةُ أرضٌ صُلبة يُتّخذ فيها رَكايا يكون من ورائِهَا حاجز ، فإذا مُلِئت الرّكيةُ شَرِبت المشاشةُ الماءَ ، فكلما اسْتُقِيَ منها دَلوٌ جَمَّ مكانها دَلْوٌ أخرى .

##### Türkçe

باب **الشين** ve **الميم**
**شم** ، **مش** .
Leys dedi: **الشَّمُّ** senin “**شَمِمْتُ** şeyi **أَشَمُّه**” sözünden (gelir); ondan da, hayvanın otlak aradığı vakit **تَشَمَّمُ** etmesi gibi **التَّشَمُّم** (gelir). Dedi: ve **المشامَّة**; “düşmana **شامَمْتُ**”tan bir **مُفَاعلة**dir; onlara yaklaştığın vakit, seni görsünler ve sen onları göresin (diye). Ve **الشَّمَمُ**: yakınlık; ondan bir isimdir. Denir: onları **شامَمْنَاهُمْ** ve onları **ناوَشْنَاهم**.

Şair dedi:
ولم يَأْتِ للأمْرِ الذي حال دونه
رجالٌ هُمُ أعداؤك الدَّهرَ من شَمَمْ
Yani: yakınlıktan.

Amr, babasından: O, senin düşmanındır; **شَمَم**’den ve **زَمَم**’den; yani yakınlıktan.

Ali’nin hadîsinde: Amr b. Vudd’a karşı meydana çıktığı vakit dedi ki: ( **أَخرُجُ إليه ، فأُشامُّه اللقاء** ) yani: onda olanı görürüm.

Denir: falanı **شامِمْ** et; yani onda olanı gör.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الشَّمُّ**; **شَمِمْتُ**’un masdarıdır. **الشَّمَمُ**: burnun uzunluğu ve burun ucundan bir çıkıntıdır; sıfat: **رجل أَشَمّ** ve **امرأَةٌ شَمَّاء**. **جبل أشمّ**: başı uzun (dağ). Dedi: ve **شَمَام**: iki başı olan bir dağdır; onlara **ابنَيْ شَمَام** denir. Dedi: ve **الإشمَامُ**; sâkin harfi bir harf gibi koklatmandır; dammede “**هذا العملُ**” deyip susman gibi; böylece ağzında, **اللام**’a bir **إشمام** bulursun; **واواً** olma derecesine varmamış ve itibar edilecek bir harekete de (varmamış)tır; fakat hafif bir dammeden bir **شَمَّةٌ**dir. Bu, kesrede ve fethada da caiz olur. Ve “falanı güzel koku ile **أشَمَمْتُ**.”

Ve vâliye dersin: “**أَشْمِمْنِي** elini”; bu, “elini bana uzat, onu öpeyim” sözünden daha güzeldir.

İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr katında: adam **أَشَمَّ** eder, **يُشِمّ**; **إشماماً**; o, başını kaldırmış olarak geçmesidir.

Bazılarından nakledildi ki dedi: ona şöyle şöyle arz ettim; bir de baktım ki o, istemeyen bir **مُشِمٌّ**. Ve dedi: onlar bir yönde iken **أَشَمُّوا**; yani saptılar.

Ya‘kūb dedi: Kelâbî’nin şöyle dediğini işittim: **أَشَمُّوا**; yüzlerinden sağa ve sola meylettikleri vakit. Ve denir: “şeyi **شَمِمْتُ**; onu **أَشُمُّه**; **شَمّاً** ve **شَمِيماً**.” Ve **بُرْقَةُ شَمَّاء**: bilinen bir dağdır.

Ebû Zeyd dedi: **الكِباسة** üzerinde **الرُّطَب**’dan kalan şeye denir: **الشَّمَلُ** ve **الشَّماشم**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **شُمّ**; imtihan edildiği vakit. Ve **شَمَّ**; kibirlendiği vakit.

**مش**: Leys dedi: **مَششْتُ** **المُشاشَ**; yani onu çiğnenmiş olarak emdim. Ve falan, falanın malını **يَمُشُّ** eder ve onun malından **يَمُشُّ** eder: şeyi şeyden sonra aldı. Dedi: ve **الْمشَشُ**; binen hayvanın **مَششُ**’udur; bilinir.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: binek hayvanı **مَشِشَت**; şeddeli (taz‘îfi) izhar ile; kelâmda onun benzeri yoktur. Başkası dedi: yer **ضَبِبَ** oldu; sisi çoğaldığı vakit. Ve kırba **أَلِلَ** oldu; kokusu bozulduğu vakit.

Leys: kemik **أَمَشَّ** etti; o, iliği çıkarılıncaya kadar, ta ki **يَتَمشّشَ** edinceye dek (olması)dır. Dedi: ve **المَشُّ**; bir oku bezinle silmendir ki onu yumuşatasın; kirişi **تمشُّ** ettiğin gibi.

Ve **المشُّ**: silmedir. Denir: elini **مَشّ** etti; onu **يَمُشُّهَا**; **مَشّاً**; mendille sildiği vakit. Ve denir: onun sümüğünü **امْشُشْ**; yani onu sil.

Ebû Zeyd dedi: denir: bana, elimle **أَمُشّ** edeceğim bir **مَشُوشاً** ver; mendil ister.

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Kûfe ehli der: **مَشْمَشٌ**; Basra ehli der: **مِشمِش**; yani **الزَّرْدالو**.

Leys dedi: Şam ehli **الإجَّاصَ**’a **مِشمشاً** derler.

Ebû Ubeyd: **المُشَاشُ**: kemiklerin başlarıdır; dizler, dirsekler ve omuzlar gibi. Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında geldi ki o, **المُشاش**’ı iri idi.

Ebû Zeyd: denir: falan, falandan **يمْتَشُّ** eder; **امْتشاشاً**; yani ondan isabet eder; ve ondan **يَمْتشنُ** eder; onun gibisi.

Ebû Ubeyd, el-Umevî’den: deveyi **مششْتُ**; onu **أُمُشُّها**; **مَشّاً**; sağdığın ve memede sütün bir kısmını bıraktığın vakit.

Başkası dedi: denir: falan **لَيِّنُ المُشَاسِ**; iyi huylu, tamahdan iffetli olduğu vakit.

İbnü’l-A‘râbî dedi: dışkılayan **امْتَشَّ** etti ve **امْتَشَع** etti; kerpiçle yahut taşla oturağından pisliği giderdiği vakit. Dedi: ve **المَشُّ**; iyice sağmadır. Ve **المشُّ**; çekişmedir. Ve **المشّ**; elleri silmektir; **بالمَشوشِ** ile; o da kaba mendildir. Ve memede olanı **امْتَشّ** etti; ve içinde olanın hepsini sağdığı vakit **امْتَشَعَ** etti.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **المُشاشةُ** yerin içidir. Yer ancak **مَسَكٌ**tur; bir **مَسَكَةٌ**; sert (toprak), bir **مَسَكَةٌ**; büyük taşlar, bir **مَسَكةٌ**; yumuşak. Yer ancak yollar tabakalarıdır; her tabaka bir **مَسَكةٌ**dir. Ve **المُشَاشةُ**: ufalanan taşlar ve toprak olan tabakadır; işte o, **المشاشة**dır. Ama kuyunun **مُشاشةُ**’sı: su kaynağının bulunduğu dağ kısmıdır; o, kendisinden su akan bir taştır; yani sızar; böylece kemiklerin **مُشاشة**’si gibi, daima damlar. Denir: onun dağının **مُشاشَ**’ı mutlaka **لَيَتَحْلَّب** eder; yani su sızdırır.

Başkası dedi: **المشاشةُ**; sert bir arazidir; onda kuyular yapılır; arkasında bir engel olur. Kuyu dolduğu vakit **المشاشةُ** suyu içer; ondan her ne zaman bir kova çekilse, onun yerine bir başka kova dolar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم وما بعدها في المضاعف والمطابق)
 (من)  الميم والنون أصلان. أحدهما يدلُّ على قطع وانقطاع، والآخر على اصطناع خير.
الأوّل [المنّ]: القطع، ومنه يقال: مَنَنْتُ الحبلَ: قطعته. قال الله تعالى: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. والمَنُون: المنيّة، لأنها تنقص العدد وتقطع المدَد. والمنُّ: الإعياء، وذلك أنَّ المُعْيِيَ ينقطع عن السَّير. قال:
* قلائصاً لا يشتَكين المَنَّا *
والأصل الآخر المَنُّ، تقول([1]): مَنّ يمنّ منَّاً، إذا صنع صُنعاً جميلاً. ومن الباب المُنّة، وهي القُوَّة التي بها قِوام الإنسان، وربما قالوا: مَنَّ بيدٍ أسداها، إذا قَرَّع بها. وهذا يدلُّ على أنّه قطع الإحسان، فهو من الأوّل.
(مه)  الميم والهاء كلمتان تدلُّ إحداهما على زَجْر، والأخرى على مَنْظَرٍ ولَذَّةٍ.
فالأولَى قولهم: مَهْ([2]). ومهمه به: زَجره بقوله له ذلك. والمَهْمَه: الخَرق الأملس الواسع.
والأخرى قولهم: ليس له مَهَهٌ، إذا لم يكن جميلاً. ويقولون: "كل شيء مَهَهٌ ومَهَاهٌ إلاَّ النِّساء وذكرَهُنّ([3])". والمَهاهُ: اللّذَّة. أنشدنا القَطّان عن ثعلب:
وليس لعيشنا هذا مَهَاهٌ *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ([4])(مت)  الميم والتاء أصيل يدلُّ على مدٍّ ونَزْع في الشيءُ. يقال مَتَتُّ ومدَدْتُ. ومنه قولهم يَمُتّ بكذا، إذا توصَّل بقرابةٍ وما أشبهها. ومنه المَتُّ: النَّزْع من البِئر على غير بَكَرة.
(مث)  الميم والثاء كلمتان. يقولون: مثَّ يدَه: مسحها ومَثَّ الشَّيء، إذا كان يرشَح دَسَماً. وقال ابن دريد([5]): مثَّ شارِبُه، إذا أكل دَسَماً فبقي عليه.
(مج)  الميم والجيم كلمتانِ إحداهما تخليطٌ في شيء، والثانية رَمْيٌ للشيء بسرعة.
فالأولى المجمجة: تخليطٌ فيما يُكتَب. ومَجمَجَ في أخباره: لم يَشْفِ ولم يُفصِح.
والأخرى مَجَّ الشرابَ من فيه: رمى به. والشَّراب مُجَاج العِنَب. والمَطَر مُجَاج المُزْن. والعسل مُجاج النَّحْل. وهو هرِم ماجٌّ: يمجُّ ريقَه ولا يستطيع أن يَحبسه من كِبره. ومن باب السرعة أمَجَّ في البلاد إمجاجاً: ذهب. وأمَجَّ الرّجُل: أسرَعَ في عَدْوِه.
(مح)  الميم والحاء ثلاثُ كلماتٍ لا تنقاس على أصلٍ واحد: الأولى مَحَّ الشَّيء وأَمَحَّ، إذا دَرَسَ وَبلِيَ. والمَحُّ: الثَّوْبُ البالي.
والثانية: الرَّجل* المَحَّاح: الكذّاب الذي يُرِي بكلامه ما لا يفعله.
والثالثة المُحُّ: صُفْرة البَيض. ويقال: المَاحُ بياضها([6]).
(مخ)  الميم والخاء كلمةٌ تدلُّ على خالصِ كلِّ شيء. منه مُخُّ العظم، معروف. وأمَخَّتِ الشَّاة: كثُر مخُّها. وربما سمَّوا الدماغ مُخَّاً. قال:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى المُخُّ الذي في الجماجمِ([7])وخالصُ كلِّ شيءٍ مُخُّه.
(مد)  الميم والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على جَرِّ شيءٍ في طول، واتّصال شيء بشيء في استطالة. تقول: مدَدْت الشيءَ أمدُّه مَدَّاً. ومَدَّ النهرُ، ومَدَّهُ نهرٌ آخر، أي زاد فيه ووَاصله فأطال مدّته. وأمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ. ومنه أمَدَّ الجُرْح: صارت فيه مِدَّةٌ، وهي ما يخرج. ومنه مددت الإبل مدّاً: أسقيتها الماء بالدَّقيق أو بشيءٍ تمدّه به([8]). والاسم المَدِيد. ومدُّ النهارِ: ارتفاعُه إذا امتدَّ. والمِداد: ما يكتب به، لأنَّهُ يُمَدُّ بالماء. ومددت الدّواةَ وأمددتها. والمَدَّة: استمدادك من الدَّواة مدَّةً بقلمك. ومن الباب المُدُّ من المكاييل، لأنَّه يمدّ المكيل بالمكيل مثله.
ومما شذّ عن الباب ماءٌ إمِدَّانٌ: شديد المُلوحة.
(مر)  الميم والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على مضيِّ شيءٍ، والآخر على خلاف الحلاوة والطِّيب.
فالأوّل مرّ الشيء يمُرّ، إذا مضَى. ومَرُّ السَّحابِ: انسحابُه ومضيُّه. ولقيته مرّةً ومرتين إنّما هو عبارة عن زمانٍ قد مرّ. ويقولون: لقيته مرّة من المرّ، يجمعون المرّة على المَرّ.
والأصل الآخر أمَرَّ الشَّيءُ يُمِرّ ومَرّ، إذا صار مرّاً. ولقيت منه الأمرَّينِ، أي شدائد غير طيِّبَة. والأمرّان: الهمّ والمرَض([9]). والأمرّ: المصارين يجتمع فيها الفَرث. قال:
ولا تُهْدِي الأمَرَّ وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ([10])وسمِّي الأمرَّ لأنّه غير طيّب. ثم سمِّيت بعد ذلك كلُّ شدّةٍ وشديدة بهذا البناء. يقولون: أمررت الحبلَ: فتَلتُه، وهو مُمَرّ. والمرّ: شِدّة الفَتْل. والمرير: الحبل المفتول. وكذلك المريرة: القُوّة منه. والمَرِيرة: عِزّة النَّفس. وكلُّ هذا قياسُه واحد. والمُرَار: شجرٌ مُرّ.
أمَّا المَرمر فضربٌ من الحجارة أبيض صافٍ. والمَرْمَرَة أيضاً: نَعمة الجِسم وتَرجرُجُه. وامرأة مَرْمارة، إذا كانت تترجرج من نَعمتها.
(مز)  الميم والزاء أصلانِ: أحدهما طعمٌ من الطعوم، والآخر [يدلُّ] على مزيّةٍ وفضل.
فالأول: المُزُّ: الشّيءُ بين الحامض والحُلْو. ويقولون: سمِّيت الخمر مُزَّاءً([11]) من هذا، وقيل بل هو من القياس الآخر.
والأصل الآخر الفضل. وله عليه مِزٌّ([12])، أي فَضْل. والمُزَّاء منه؛ يقولون: هذا الشراب أمزُّ من هذا، أي أفضل. قالوا: والمُزّاء اسم، ولو كان نعتاً لقيل مَزَّاءُ. والتمزُّز: تمصُّص الشَّرابِ قليلاً قليلاً. ويمكن أن يكون هذا من الأوَّل.
(مس)  الميم والسين أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَسِّ الشّيء باليد. ومَسِسْتُهُ أَمَسُّهُ. وربما قالوا: مَسَسْتُ أَمُسُّ. والممسُوسُ: الذي به مَسٌّ، كأنَّ الجِنّ مسَّتْه. والمَسُوس من الماء: ما نالته الأيدي. قال:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا مَسُوسا([13])(مش)  الميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء وسهولةٍ ولُطف. منه المُشَاش، وهي العظام اللَّيِّنة، يقال مششتها أمُشُّها. قال:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في المُشاشِ آلفاً كلَّ مَجزِرِ([14])والمشاش: الطِّينة اللَّيِّنة تُغرس فيها النخلة. قال:
* راسِي العُروقِ في المُشاشِ البجباجْ([15]) *
وهو طيِّب المُشاش، إذا كان بَرَّاً طيّباً. ويقولون: فلانٌ يمُشُّ مالَ فلانٍ، إذا أخَذَ منه الشَّيءَ بعد الشَّيء. ومنه مَشُّ اليد، إذا مُسِحت بمنديلٍ، لا يكون ذلك إلاّ بسهولة ولين. والمَشُوش، هو المِنديل. ومَشَشت النّاقَة: حلَبتُها وتركتُ في الضَّرعِ بعضَ اللَّبن. ومَشَّ الشَّيءَ: دافه في ماءٍ حتَّى يلينَ ويذوب. ويقال: مات ابنٌ لأمِّ الهَيثَم([16]) فسألناها فقالت: "ما زلت أَمُشُّ له الأشْفِيَة([17]) ألدُّه تارةً وأُوجِره* أخرى، فأبى قضاءُ الله تعالى". ومن الباب المَشَش: كلُّ ما شخَص من عظمٍ وكان له حَجْم، ويكون ذلك من عيبٍ يُصِيب العَظْم.
(مص)  الميم والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على شِبه التذوُّق للشّيء، وأخْذِ خالِصِه. من ذلك مَصِصْتُ الشيء أمَصُّه، وامتصصته أمتصُّه. والمصمصة: خلاف المَضمضة، لأنّ المصمصة بالصاد يكون بطرف اللِّسان. ومنه مُصاص الشيء: خالصه، وهو مقيسٌ من امتصصت الشيء، فهو الخالص الذي يُمتصّ. وفرس مُصامِصٌ: خالص العربية.
(مض)  الميم والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَغْط الشَّيء للشيء.
منه مضَّنِي الشَّيءُ وأمضَّني: بلغ منِّي المشقّة، كأنّه قد ضغطك. والمضمضة: تحريك الماء في الفَم وضغطه. والكحلُ يمضُّ العين، إذا كانت لـه حُرْقة. ومَضِيضُه: حُرقَته. ويقولون: مِضِّ([18])، وهي حكايةٌ لشيءٍ يفعله الإنسان بشفته إذا أطمَعَ في الشيء([19]). يقولون للرّجُلِ إذا أقرَّ بحقٍّ عليه: مِضِّ. ومثلٌ من أمثالهم: "إنَّ في مِضِّ لطَمَعاً"، قالوا: وذلك إذا سُئِل حاجةً فكسر شفَتَيه.
(مط)  الميم والطاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مدِّ الشيء. ومَطُّه: مَدُّه. والقياس فيه وفي المُطَيطاء واحدٌ، وهو المشيُ بتبختُر، لأنَّه إذا فعل مَطّ أطرافَه. قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]، قالوا: أصله يتمطَّط، فجعلت الطاء الثالثة ياءً للتخفيف، ومطَّ حاجِبَيه: تكبَّر، وهو منه. ومنه المَطِيطة: الماء المختلِط بالطِّين؛ وهذا يكون إذا مدّ الماءَ مياهُ سيلٍ كدرة.
(مظ)  الميم والظاء كلمةٌ تدلُّ على مشارَّة ومنازعة. وماظَظْتُه مماظّة ومِظاظا: شارَرتُه ونازعته. وفي الحديث: "لا تُمَاظَّ جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس". ومن غير هذا المَظُّ: رمَّان البَرِّ.
(مع)  الميم والعين كلمةٌ تدلُّ على اختلاطٍ وجلبةٍ وما أشبه ذلك. منه المَعْمعة: صوت الحريق وصوت الشُّجعان في الحرب. والمَعمعان: شدّة الحرّ. قال ذو الرمة:
حَتَّى إذا معمعانُ الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([20])ومما ليس من هذا الباب "مَعَ"، وهي كلمةُ مصاحبةٍ، يقال: هذا مع ذاك. ويقولون في صفة النساء([21]): "منهنَّ معْمَع، لها شَيْئها أجْمَع"، وهي التي لا تعطي أحداً شيئاً يكون معها أبداً.
(مغ)  الميم والغين يدلُّ على شِبه ما مضى ذكره. يقولون: المغمغة: الاختلاط. قال رؤبة:
* الخُلُقِ المُمَغْمَغِ([22]) *
ويقولون: مغمغ طعامَه، إذا روَّاه دسماً.
(مق)  الميم والقاف أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتجاوُزِ حدّ. والطَّويل البائن أمَقُّ بيَّن المَقَق. والمُقَامِق من الرِّجال: الذي يتكلَّم بأقصى حَلْقه ويتشدَّق. ويقولون: مَققْت الطَّلعةَ: شقَقْتُها.
(مك)  الميم والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على انتقاء العَظْم، ثم يقاس على ذلك. يقولون: تمكَّكت العظم: أخرجت مُخَّه. وامتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: شربه. والتمكّك: الاستقصاء. وفي الحديث: "لا تُمككُوا على غرمائكم([23])". ويقال: سمِّيت مكّة لقلّة الماء بها، كأنَّ ماءها قد امتُكَّ. وقيل سمِّيت لأنها تمُكُّ مَن ظَلَمَ فيها، أي تُهلِكه وتَقْصِمُه كما يمكُّ العظم. وينشدون:
 * يا مَكَّةُ الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *
(مل)  الميم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على تقليب شيء، والآخر على غَرَضٍ([25]) من الشَّيء.
فالأوَّل مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ، وذلك تقليبك إيَّاها فيها. والمَلَّة: الرَّماد أو التُّرابُ الحارّ. ويقال: أطعمنا خبزَ ملّةٍ وخبزةً مليلاً. والمُلْمُول: المِيل: لأنَّه يقلّب في العين عند الكَحْل.
ومن الباب طريقٌ مُمَلٌّ: سُلِك حتَّى صار مَعْلماً. قال:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])والمَلِيلة: حُمَّى في العِظام: كأنَّها تقلِّب. وباتَ يتملمَلُ على فِراشه، أي يَقْلَق ويتضَوَّر عليه، حتَّى كأنَّه على مَلَّة؛ والأصل يتملّل.
ومن الباب امتلَّ يَعدُو، وذلك إذا أسرَعَ* بعضَ الإسراع.
والباب الآخَر مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً: سئِمْتُه. وأملَلْتُ القومَ: شَقَقْتَ عليهم حَتَّى مَلُّوا؛ وكذا أملَلْتُ عليهم.
فأمَّا إملالُ الكتاب وتفسير المَلَّة فقد ذُكِرَتا في الميم واللام والحرف المعتلّ.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "المن من يقول".
([2]) في الأصل: "مكه" تحريف. وبعدها كلام مقحم وهو "إذا زجروه ومهمه به زجروره".
([3]) أي يغار الرجل ويغضب عند ذكر حرمه، والأصوب أن المهه هنا بمعنى اليسير الهين.
([4]) البيت لعمران بن حطان، كما في اللسان (مهه). والأصمعي يرويه: "مهاة".
([5]) الجمهرة (1: 48).
([6]) أي بياض البيضة. والماح بتخفيف الحاء. وكذا وردت في هذه المادة من المجمل واللسان، والصواب أن تذكر في مادة (ميح)، كما في القاموس.
([7]) البيت للنجاشي الشاعر يهجو هند بنت عاصم. البيان (3: 109) (والخزانة 4: 147). وأنشده في اللسان (مخخ، نقا) بدون نسبة.
([8]) في اللسان: "أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم".
([9]) في المجمل: "الهرم والمرض"، وفي أساس البلاغة "المرض والهرم" وفي اللسان: "الشر والأمر العظيم"، وفي القاموس: "الفقر والهرم، أو الصبر والثفاء"، وهما نبتان. وفي جنى الجنتين: "العري والجوع".
([10]) قبله في اللسان (مرر):
إذا ما كنت مهدية فأهدي *** من المأنات أو فدر السنام
([11]) في المجمل: "والمزة: الخمر اللذيذة الطعم. والمزاء اسم لها".
([12]) المز، هذا بكسر الميم.
([13]) لذي الإصبع العدواني، كما في اللسان (مسس).
([14]) البيت لعروة بن الورد، في ديوانه 93.
([15]) في الأصل: "البجاج"، صوابه في المجمل.
([16]) في الأصول: "الهشم"، صوابه في المجمل واللسان، وانظر بعض أحاديث أم الهيثم في أمالي القالي (3: 96) والمزهر (2: 539، 546).
([17]) وكذا في المجمل، وهو جمع شفاء، وفي اللسان "الشفاء دواء معروف، وهو ما يبرئ من السقم، والجمع أشفية وأشاف". وبدله في اللسان: "الأدوية".
([18]) مض، بكسر الميم والضاد المشددة.
([19]) هي أن يقول الإنسان بطرف لسانه شبه لا، وهي مع ذلك كلمة مطمعة في الإجابة.
([20]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (رطب، نشش). وصدره في (أجج). وقد سبق في (أج).
([21]) هو في حديث أوفى بن دلهم، كما في اللسان (معع).
([22]) وكذا اقتصر على هذا القدر في المجمل. وفي اللسان:
* ما منك خلط الخلق الممغمغ *
          وفي الديوان 97:
* ما منك خلط الكذب الممغمغ *
([23]) في الأصل: "لا تمكو"، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "يقول: لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة، وارفقوا بهم في الاقتضاء والأخذ". وفي المجمل: "على غير مائكم".
([24]) بعده في اللسان: * ولا تمكي مذحجاً وعكا *
([25]) الغرض، بالتحريك، الضجر والملال.
([26]) لأبي دواد الإيادي، كما في المجمل واللسان (ملل).

ـ

##### Türkçe

(**باب الميم وما بعدها في المضاعف والمطابق**)
 (**من**)  **الميم** ve **النون** iki asıldır. Bunlardan biri kesmeye ve kesilmeye delâlet eder; diğeri hayır yapmaya (güzel iş işlemeye) delâlet eder.
Birincisi [**المنّ**]: kesmedir. Ondan: “**مَنَنْتُ** **الحبلَ**”: onu kestim, denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. **المَنُون**: ölüm (ecel)dir; çünkü sayıyı eksiltir ve müddetleri keser. **المنُّ**: bitkinliktir; bu da, bitkin olanın yürüyüşten kesilmesi (yol alamaması)dır. Dedi ki:
* قلائصاً لا يشتَكين **المَنَّا** *
Diğer asıl **المَنُّ**dur; dersin([1]): **مَنّ** **يمنّ** **منَّاً**; güzel bir iş yaptığı zaman. باب’dan **المُنّة** vardır; o, insanın ayakta durması (kıvamı) kendisiyle olan kuvvettir. Bazen derler: “**مَنَّ** بيدٍ أسداها”, onunla azarladığı zaman. Bu, onun iyiliği kestiğine delâlet eder; o hâlde birincidendir.

(**مه**)  **الميم** ve **الهاء** iki kelimedir; bunlardan biri azarlamaya, diğeri görünüşe ve lezzete delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **مَهْ**([2]). “**مهمه** به”: ona bunu söyleyerek onu azarladı. **المَهْمَه**: geniş, düz (pürüzsüz) çöldür.
Diğeri onların sözü: “ليس له **مَهَهٌ**”, güzel olmadığı zaman. Ve derler: “كل شيء **مَهَهٌ** و**مَهَاهٌ** إلاَّ النِّساء وذكرَهُنّ([3])”. **المَهاهُ**: lezzettir. Bize **القَطّان** **ثعلب**’den rivayet etti:
وليس لعيشنا هذا **مَهَاهٌ** *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ([4])

(**مت**)  **الميم** ve **التاء** asıl bir köktür; şeyde bir uzatmaya ve çekip çıkarmaya delâlet eder. Denir: **مَتَتُّ** ve **مدَدْتُ**. Ondan onların sözü: “**يَمُتّ** بكذا”, akrabalık ve benzeriyle (bir şeye) ulaştığı zaman. Ondan **المَتُّ**: makaraya (çıkrığa) dayanmaksızın kuyudan çekip çıkarma.

(**مث**)  **الميم** ve **الثاء** iki kelimedir. Derler: “**مثَّ** يدَه”: onu sildi. Ve “**مَثَّ** الشَّيء”, yağ sızdırır olduğu zaman. **ابن دريد**([5]) dedi: “**مثَّ** شارِبُه”, yağlı yedi de (yağ) onun üzerinde kaldığı zaman.

(**مج**)  **الميم** ve **الجيم** iki kelimedir: bunlardan biri bir şeyde karıştırmadır; ikincisi bir şeyi süratle atmaktır.
Birincisi **المجمجة**: yazılanda karıştırmadır. “**مَجمَجَ** في أخباره”: ne doyurdu (tatmin etti) ne de açıkladı.
İkincisi: “**مَجَّ** الشرابَ من فيه”: onu (ağzından) attı. **الشَّراب**: **مُجَاج** **العِنَب**’dir. **المَطَر**: **مُجَاج** **المُزْن**’dir. Bal: **مُجاج** **النَّحْل**’dir. Ve o, yaşlı, **ماجٌّ**dur: tükürüğünü dışarı atar ve ihtiyarlığından onu tutamaz. Sürat باب’ından: “**أمَجَّ** في البلاد **إمجاجاً**”: gitti. Ve “**أمَجَّ** الرّجُل”: koşusunda süratlendi.

(**مح**)  **الميم** ve **الحاء** üç kelimedir; tek bir asla kıyas edilmez: birincisi “**مَحَّ** الشَّيء” ve “**أَمَحَّ**”, eskidi ve yıprandı (silindi)ği zaman. **المَحُّ**: yıpranmış elbisedir.
İkincisi: **الرَّجل** **المَحَّاح**: sözleriyle yapmadığını gösteren yalancıdır.
Üçüncüsü **المُحُّ**: yumurtanın sarılığıdır. Ve denir: **المَاحُ** onun beyazlığıdır([6]).

(**مخ**)  **الميم** ve **الخاء** her şeyin hâlis (öz) kısmına delâlet eden bir kelimedir. Ondan **مُخُّ** **العظم**; bilinir. “**أمَخَّتِ** الشَّاة”: onun iliği çoğaldı. Bazen beyne **مُخّ** adını verirler. Dedi ki:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى **المُخُّ** الذي في الجماجمِ([7])
Ve her şeyin hâlisi onun **مُخُّ**’udur.

(**مد**)  **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyi uzunlamasına çekmeye ve bir şeyin bir şeye uzayarak bitişmesine delâlet eder. Dersin: **مدَدْت** الشيءَ **أمدُّه** **مَدَّاً**. Ve “**مَدَّ** النهرُ” ve “**مَدَّهُ** نهرٌ آخر”, yani onda arttı ve ona bağlandı da onun uzamasını uzattı. Ve “**أمْدَدْتُ** الجيشَ ب**مدَدٍ**”. Ondan “**أمَدَّ** الجُرْح”: onda **مِدَّةٌ** oldu; o, çıkan şeydir. Ondan “**مددت** الإبل **مدّاً**”: onlara suyu, ince unla yahut onunla uzattığın bir şeyle içirdim([8]). İsim **المَدِيد**’dir. **مدُّ** النهارِ: uzadığı zaman yükselmesidir. **المِداد**: kendisiyle yazılan şeydir; çünkü su ile uzatılır. Ve “**مددت** الدّواةَ” ve “**أمددتها**”. **المَدَّة**: kaleminle hokkadan bir **مدَّةً** (mürekkep) istemendir. باب’dan **المُدُّ** (ölçeklerden) vardır; çünkü ölçülen şeyi, onun gibi bir ölçüyle uzatır (tamamlar).
Ve باب’dan şâz olan: “ماءٌ **إمِدَّانٌ**”: şiddetli tuzludur.

(**مر**)  **الميم** ve **الراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyin geçip gitmesine, diğeri tatlılığın ve hoşluğun zıddına delâlet eder.
Birincisi: “**مرّ** الشيء **يمُرّ**”, geçtiği zaman. **مَرُّ** السَّحابِ: onun sürüklenmesi ve geçmesidir. “Onu bir kere ve iki kere gördüm” ancak geçmiş bir zamanın ifadesidir. Ve derler: “Onu **مرّة** من **المرّ** gördüm”; **المرّة**’yi **المَرّ** üzerine cem ederler.
Diğer asıl: “**أمَرَّ** الشَّيءُ **يُمِرّ** و**مَرّ**”, acı olduğu zaman. “Ondan iki **الأمرَّينِ** ile karşılaştım”, yani hoş olmayan şiddetlerle. **الأمرّان**: gam ve hastalıktır([9]). **الأمرّ**: içinde dışkı artığının toplandığı bağırsaklardır. Dedi ki:
ولا تُهْدِي **الأمَرَّ** وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ([10])
**الأمرّ** onun hoş olmamasından dolayı adlandırıldı. Sonra bundan sonra her şiddet ve şiddetli şey bu bina ile adlandırıldı. Derler: “**أمررت** الحبلَ”: onu büktüm; o da **مُمَرّ**dur. **المرّ**: bükmenin şiddetidir. **المرير**: bükülmüş iptir. Keza **المريرة**: ondan (ipten) kuvvettir. **المَرِيرة**: nefsin izzetidir. Bütün bunların kıyası birdir. **المُرَار**: acı bir ağaçtır.
أما **المَرمر**: beyaz, saf bir taş türüdür. Ve **المَرْمَرَة** de: bedenin yumuşaklığı ve sallanmasıdır. “Kadın **مَرْمارة**”, yumuşaklığından sallanır olduğu zaman.

(**مز**)  **الميم** ve **الزاء** iki asıldır: bunlardan biri tatlardan bir tattır; diğeri [delâlet eder] bir meziyete ve fazlalığa.
Birincisi: **المُزُّ**: ekşi ile tatlı arasındaki şeydir. Ve derler: şarap bu sebeple **مُزَّاءً**([11]) diye adlandırıldı; denildi ki bilakis o diğer kıyastandır.
Diğer asıl fazlalıktır. “Onun üzerinde **مِزٌّ**([12]) vardır”, yani fazlalık. Ondan **المُزَّاء**; derler: “Bu içecek bundan daha **أمزُّ**”, yani daha faziletli. Dediler: **المُزّاء** bir isimdir; eğer sıfat olsaydı **مَزَّاءُ** denirdi. **التمزُّز**: içeceği azar azar emip tatmaktır. Bu, birinciden de olabilir.

(**مس**)  **الميم** ve **السين** sahih tek bir asıldır; eliyle bir şeyi yoklamaya delâlet eder. “**مَسِسْتُهُ** **أَمَسُّهُ**”. Bazen derler: “**مَسَسْتُ** **أَمُسُّ**”. **الممسُوسُ**: kendisinde **مَسٌّ** olan; sanki cin ona dokunmuş gibi. Sudan **المَسُوس**: ellere değmiş olan. Dedi ki:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا **مَسُوسا**([13])

(**مش**)  **الميم** ve **الشين** sahih bir asıldır; şeyde yumuşaklığa, kolaylığa ve inceliğe delâlet eder. Ondan **المُشَاش**; o, yumuşak kemiklerdir. “**مششتها** **أمُشُّها**” denir. Dedi ki:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في **المُشاشِ** آلفاً كلَّ مَجزِرِ([14])
Ve **المشاش**: hurma fidanının dikildiği yumuşak çamurdur. Dedi ki:
* راسِي العُروقِ في **المُشاشِ** البجباجْ([15]) *
Ve o, “**طيِّب المُشاش**”tır; berr, temiz ve iyi olduğu zaman. Ve derler: “Falanca, falancanın malını **يمُشُّ**”, ondan şeyi şeyden sonra aldığı zaman. Ondan **مَشُّ** اليد: mendille silindiği zaman; bu ancak kolaylık ve yumuşaklıkla olur. **المَشُوش**: mendildir. “**مَشَشت** النّاقَة”: onu sağdım ve memede sütün bir kısmını bıraktım. “**مَشَّ** الشَّيءَ”: yumuşayıp eriyinceye kadar onu suda ovdu. Ve denir: **أمِّ الهَيثَم**’e([16]) bir oğul öldü; ona sorduk, dedi ki: “Ben onun için **الأشْفِيَة**([17])’yi durmadan **أَمُشُّ** ediyordum; bir kere **ألدُّه** ve başka bir kere **أُوجِره**; fakat Allah Teâlâ’nın hükmü (kaza) reddetti.” باب’dan **المَشَش**: kemikten sivrilen ve hacmi olan her şeydir; bu, kemiğe isabet eden bir ayıptan olur.

(**مص**)  **الميم** ve **الصاد** sahih bir asıldır; bir şeyi tadımsamaya benzer bir şeye ve onun hâlisini almaya delâlet eder. Bundan: “**مَصِصْتُ** الشيء **أمَصُّه**” ve “**امتصصته** **أمتصُّه**”. **المصمصة**: **المَضمضة**’nin zıddıdır; çünkü **المصمصة** **الصاد** ile dilin ucuyla olur. Ondan **مُصاص** الشيء: onun hâlisi; bu, “**امتصصت** الشيء”den kıyas edilmiştir; o hâlis, emilip çıkarılan hâlistir. “At **مُصامِصٌ**”: hâlis Arap (soyu)dur.

(**مض**)  **الميم** ve **الضاد** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye baskı yapmasına delâlet eder.
Ondan: “**مضَّنِي** الشَّيءُ” ve “**أمضَّني**”: benden meşakkate ulaştı; sanki seni sıkıştırmış gibi. **المضمضة**: ağızda suyu hareket ettirmek ve onu sıkıştırmaktır. Sürme gözü **يمضُّ** eder; onda yanma olduğu zaman. Onun **مَضِيضُه**: yanmasıdır. Ve derler: **مِضِّ**([18]); bu, insanın bir şeye tamah ettiği zaman dudağıyla yaptığı bir şeyin hikâyesidir([19]). Bir hak ikrar eden adama derler: **مِضِّ**. Onların darbımesellerinden bir misal: “إنَّ في **مِضِّ** لطَمَعاً”; dediler: bu, bir ihtiyaç istenince iki dudağını kırdığı (büzdüğü) zamandır.

(**مط**)  **الميم** ve **الطاء** sahih bir asıldır; bir şeyi uzatmaya delâlet eder. “**مَطُّه**”: onu uzatmasıdır. Kıyas onda ve **المُطَيطاء**’da birdir; o da böbürlenerek yürümektir; çünkü bunu yaptığı zaman uzuvlarını uzatır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]; dediler: aslı **يتمطَّط** idi; hafifletme için üçüncü **الطاء**’yı **ياءً** yaptılar. “**مطَّ** حاجِبَيه”: kibirlendi; o da ondandır. Ondan **المَطِيطة**: çamurla karışık sudur; bu, bulanık sel suları suyu uzattığı (çoğalttığı) zaman olur.

(**مظ**)  **الميم** ve **الظاء** ortaklık ve çekişmeye delâlet eden bir kelimedir. “**ماظَظْتُه** **مماظّة** و**مِظاظا**”: onunla ortak oldum ve onunla çekiştim. Hadiste: “لا **تُمَاظَّ** جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس”. Bunun dışında **المَظُّ**: kır (yaban) narıdır.

(**مع**)  **الميم** ve **العين** karışmaya, gürültüye ve buna benzer şeye delâlet eden bir kelimedir. Ondan **المَعْمعة**: yangının sesi ve savaşta yiğitlerin sesi. **المَعمعان**: sıcağın şiddetidir. **ذو الرمة** dedi:
حَتَّى إذا **معمعانُ** الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([20])
Ve bundan olmayan: “**مَعَ**”; o, beraberlik kelimesidir; denir: bu, onunla beraberdir. Ve kadınların sıfatında([21]) derler: “منهنَّ **معْمَع**، لها شَيْئها أجْمَع”; o, yanında ebediyen kendisiyle olacak bir şeyi kimseye vermeyen kadındır.

(**مغ**)  **الميم** ve **الغين** geçmişte zikredilene benzer şeye delâlet eder. Derler: **المغمغة**: karışmadır. **رؤبة** dedi:
* الخُلُقِ **المُمَغْمَغِ**([22]) *
Ve derler: “**مغمغ** طعامَه”, onu yağla ıslattığı zaman.

(**مق**)  **الميم** ve **القاف** uzunluğa ve sınırı aşmaya delâlet eden bir asıldır. Açık seçik uzun olan: **أمَقُّ**; **المَقَق**’ı açık olan. Erkeklerden **المُقَامِق**: boğazının en dibinden konuşan ve ağzını yaya yaya konuşandır. Ve derler: “**مَققْت** الطَّلعةَ”: onu yardım.

(**مك**)  **الميم** ve **الكاف** sahih bir asıldır; kemiği ayıklamaya delâlet eder; sonra buna kıyas edilir. Derler: “**تمكَّكت** العظم”: onun iliğini çıkardım. “**امتَكَّ** الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه”: onu içti. **التمكّك**: sonuna kadar araştırma (tam istiksâ)dır. Hadiste: “لا **تُمككُوا** على غرمائكم([23])”. Ve denir: **مكّة** orada su azlığından dolayı adlandırıldı; sanki onun suyu **امتُكَّ** edilmiştir. Ve denildi: orada zulmeden kimseyi **تمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder ve onu kırar; kemiği **يمكُّ** ettiği gibi. Ve okurlar:
 * يا **مَكَّةُ** الفَاجِرَ **مُكِّي** مَكَّا([24]) *

(**مل**)  **الميم** ve **اللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyi çevirmeye, diğeri şeyden bir **غَرَضٍ**’a([25]) delâlet eder.
Birincisi: “**مَلَلْتُ** الخُبزة في النّار **أمُلُّها** **مَلاًّ**”; bu, onu ateşte çevirmen (evirip çevirmen)dir. **المَلَّة**: kül yahut sıcak topraktır. Ve denir: bize **خبزَ ملّةٍ** ve **خبزةً مليلاً** yedirdiler. **المُلْمُول**: sürmedir; çünkü sürme çekilirken gözde çevrilir.
Ve باب’dan “yol **مُمَلٌّ**”: gidile gidile alâmet (işaret) olmuş (belirginleşmiş)tir. Dedi ki:
رفعناها ذَمِيلاً في *** **مُمَلّ** مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])
**المَلِيلة**: kemiklerde bir hummadır; sanki çevirip durur. Ve “yatağında **يتملمَلُ** etti”: yani huzursuz olur ve kıvranır; ta ki sanki bir **مَلَّة** üzerindeymiş gibi; aslı **يتملّل**’dir.
Ve باب’dan: “**امتلَّ** يَعدُو”; bu, biraz süratle süratlendiği zamandır.
Diğer باب: “**مَللِته** **أَمَلُّه** **مَلَلاً** ve **مَلاَلةً**”: ondan usandım. “**أملَلْتُ** القومَ”: onlara ağır geldin, ta ki usandılar; keza “**أملَلْتُ** عليهم”.
أما kitabın **إملالُ**’ı ve **المَلَّة**’nin tefsiri, **الميم** ve **اللام** ve illetli harfte zikredildi.

--------------ـــ
([1]) Asılda: “المن من يقول”.
([2]) Asılda: “مكه” tahriftir. Ondan sonra sokulmuş söz vardır; o da “إذا زجروه ومهمه به زجروره”dur.
([3]) Yani erkek, mahreminin zikredilmesi yanında kıskanır ve öfkelenir; daha doğru olan, burada **المهه**’nin “az, kolay” mânasında olmasıdır.
([4]) Beyit **عمران بن حطان**’ındır; **اللسان** (**مهه**)’de olduğu gibi. **الأصمعي** onu “مهاة” diye rivayet eder.
([5]) **الجمهرة** (1: 48).
([6]) Yani yumurtanın beyazı. **الماح** **الحاء**’ın hafifletilmesiyle. Keza bu maddede **المجمل** ve **اللسان**’da böyle gelmiştir; doğru olan, **(ميح)** maddesinde zikredilmesidir; **القاموس**’ta olduğu gibi.
([7]) Beyit, şair **النجاشي**’nindir; **هند بنت عاصم**’i hicveder. **البيان** (3: 109) (ve **الخزانة** 4: 147). **اللسان** (**مخخ**، **نقا**)’da nisbesiz olarak rivayet etti.
([8]) **اللسان**’da: “أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم”.
([9]) **المجمل**’de: “الهرم والمرض”; **أساس البلاغة**’de “المرض والهرم”; **اللسان**’da: “الشر والأمر العظيم”; **القاموس**’ta: “الفقر والهرم، أو الصبر والثفاء”، ikisi de bitkidir. **جنى الجنتين**’de: “العري والجوع”.
([10]) Ondan önce **اللسان** (**مرر**)’de:
إذا ما كنت مهدية فأهدي *** من المأنات أو فدر السنام
([11]) **المجمل**’de: “والمزة: الخمر اللذيذة الطعم. والمزاء اسم لها”.
([12]) **المز**; bu, **الميم**’in kesresiyle.
([13]) **لذي الإصبع العدواني**’nindir; **اللسان** (**مسس**)’te olduğu gibi.
([14]) Beyit **عروة بن الورد**’ündür; divanında 93.
([15]) Asılda: “البجاج”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([16]) Asıllarda: “الهشم”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır; ve **أم الهيثم**’in bazı hadislerine **أمالي القالي** (3: 96) ve **المزهر** (2: 539، 546)’da bak.
([17]) Keza **المجمل**’dedir; o, **شفاء**’ın cemidir. **اللسان**’da: “الشفاء دواء معروف، وهو ما يبرئ من السقم، والجمع أشفية وأشاف”. **اللسان**’da onun yerine: “الأدوية”.
([18]) **مض**; **الميم**’in kesresiyle ve şeddeli **الضاد** ile.
([19]) O, insanın dilinin ucuyla “hayır”a benzer bir şey söylemesidir; bununla beraber o, cevapta ümit verici bir kelimedir.
([20]) **ديوان ذي الرمة** 11 ve **اللسان** (**رطب**، **نشش**). Onun صدر’ı **(أجج)**’dedir. Daha önce **(أج)**’de geçti.
([21]) O, **أوفى بن دلهم** hadîsindedir; **اللسان** (**معع**)’da olduğu gibi.
([22]) Keza **المجمل**’de bu kadarıyla yetindi. **اللسان**’da:
* ما منك خلط الخلق الممغمغ *
Ve divanda 97:
* ما منك خلط الكذب الممغمغ *
([23]) Asılda: “لا تمكو”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. **اللسان**’da: “يقول: لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة، وارفقوا بهم في الاقتضاء والأخذ”. **المجمل**’de: “على غير مائكم”.
([24]) Ondan sonra **اللسان**’da: * ولا تمكي مذحجاً وعكا *
([25]) **الغرض**; harekeli olarak: bıkkınlık ve usanma.
([26]) **أبي دواد الإيادي**’nindir; **المجمل** ve **اللسان** (**ملل**)’de olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَشَّ
1 مَشَّ ذ , (S, A,) aor. مَشُ٣َ , (S,) inf. n. مَشٌّ, (S, A, K,) He wiped his hand with a thing, (S, A, K), or with a rough thing, (As, S,) and with a napkin, (A,) to cleanse it, (S, A, K,) and to remove its greasiness. (As, S, A, K.) [See an ex. in a verse cited voce مُضَهَّبٌ.] You say also, مَشَّ أُذُنَهُ, and بِأُذُنِهِ, He wiped his ear. (TA.) And أُمْشُشْ مُخَاطَكَ Wipe thou away the mucus of thy nose. (TA.) ― -b2- (tropical:) He wiped an arrow, and a bow-string, with his garment, to make it soft. (A, TA. *) -A2- مَشَّ, (Lth, A, Mgh,) [aor. and] inf. n. as above, (K,) He sucked, (Lth, A, Mgh,) a bone, (A,) or the heads, or extremites, of bones, (Mgh, K,) [i. e.] what are termed مُشَاش, they being chewed; (Lth;) as also ↓ تمشّشهُ, (Lth, A, K,) and ↓ امتشّهُ, and ↓ مَشْمَشَهُ, of which last the inf. n. is مَشْمَشَةٌ: (TA:) and (TA) العَظْمَ ↓ تمشّش he ate the مُشَاش [q. v.] of the bone: or he sucked the whole of it; or extracted its marrow; syn. تَمَكَّكَهُ: (S, TA:) and ↓ مشّشهُ, (TK,) inf. n. تَمْشِيشٌ, (K,) he extracted its marrow; (K, * TA;) as also ↓ امتشّهُ. (TA.) ― -b2- مَشَّ النَّاقَةَ, (S,) inf. n. as above, (K,) (assumed tropical:) He milked the she-camel leaving some of the milk in the udder: (S, K: *) and مَشٌّ also signifies (assumed tropical:) the milking to the uttermost; and so ↓ اِمْتِشَاشٌ: (TA:) you say, مَا فِى الضَّرْعِ ↓ امتشّ (assumed tropical:) he took, (K,) i. e. milked, (TA,) all that was in the udder. (K, TA, from Ibn-'Abbلd.) ― -b3- هُوَ يَمُشُّ مَالَ فُلَانٍ, (A, TA,) inf. n. as above, (K,) (tropical:) He takes the property of such a one, thing after thing; (A, K, TA;) as also يَمُشُّ مِنْ مَالِهِ: (TA:) or the latter, (accord. to one copy of the S,) or من ماله ↓ يَمْتَشُّ, (accord. to other copies of the S, and the TA,) he obtains of his property. (S, TA.)

2 مَشَّ٣َ see 1.

امشّ
4 امشّ ذ , (K,) inf. n. اِمْشَاشٌ, (TA,) It (a bone) had in it what might be sucked, or extracted; i. e., (TA,) had in it marrow. (K, TA.)

5 تَمَشَّ٣َ see 1, in two places.

امتشّ
8 امتشّ ذ : see 1, in five places. ― -b2- Also, (tropical:) He performed the purification termed اِسْتَنْجَآء (IAar, A, K) with a piece of stone or a lump of dry clay or loam. (IAar, K.)

مَشْمَشَ
R. Q. 1 مَشْمَشَ ذ : see 1.

مُشَاشٌ
مُشَاشٌ ذ The heads of bones, (S, Mgh, K,) that are soft, (S,) that may be chewed, (S, K,) or that are sucked: (Mgh:) or soft bones: (A:) or the heads of bones such as the knees and elbows and shoulder-bones: (A'Obeyd:) and the bone within a horn: (Mgh:) sing. [or rather n. un.] with ة: (S, K,) which is also said to signify the prominent part of the shoulder-bone. (TA.) رَجُلٌ هَشُّ المُشَاشِ رِخْوُ المَغْمَزِ (tropical:) [lit. A man soft, or fragile, in the heads of the bones, flabby where he is felt or pressed,] denotes dispraise. (TA.) ― -b2- (tropical:) The soul, or spirit; syn. نَفْسٌ. (S, K.) You say فُلَانٌ طَيِّبُ المُشَاشِ (tropical:) Such a one is generous in soul, or spirit. (S, A. *) نَهِشُ المُشَاشِ, applied by Aboo-Dhu-eyb to a horse, means (tropical:) Light, or quick, in spirit, or in the bones, or in the legs. (S, TA.) ― -b3- (tropical:) Natural disposition. (K, TA.) You say, فُلَانٌ لَيِّنُ المُشَاشِ (tropical:) Such a one is good in natural disposition; one who abstains from coveting. (TA.) ― -b4- (tropical:) Origin. (K, Ibn-'Abbلd.) So in the saying انه لكريم المُشَاشِ (tropical:) Verily he is of generous origin: (Ibn-'Abbلd, TA:) or this means (tropical:) verily he is a lord, or chief. (A, TA.) [And similar to this is the saying] ↓ هُوَ فِى مُشَاشَةِ قَوْمِهِ (tropical:) He is among the best of his people. (A, * TA.) ― -b5- (assumed tropical:) Light, sharp, or quick, and who does much service in journeying and at home: (K:) or (assumed tropical:) light in spirit: or (assumed tropical:) one who is a light burden (خَفِيفُ المَؤُونَةِ) to him who consorts with him: or (assumed tropical:) sharp or quick in motions: and, as some say, خَفِيفُ المَشَاشِ means (assumed tropical:) one who does much service in journeying and at home: so accord. to Ibn-'Abbلd. (TA.)

مَشُوشٌ
مَشُوشٌ ذ A napkin, (S, A,) or rough napkin, (TA,) or thing with which to wipe the hand. (S, K.) See 1, first signification.

مُشَاشَةٌ
مُشَاشَةٌ ذ : see مُشَاشٌ, in two places.

مِشْمِشٌ
مِشْمِشٌ ذ , (S, K,) in the dial. of El-Basrah, (TA,) and ↓ مَشْمَشٌ, (AO, S, K,) in the dial. of El-Koofeh, (TA,) [The apricot;] a certain thing that is eaten; (S;) a well-known fruit; (K;) called in Persian زَرْدٌ الُو [or زَرْدْ آلُو]; (TA.) than which few things are found more productive of cold, or coolness, to the stomach, and befouling, and weakening: (K:) some, (K,) namely, the people of Syria, (TA,) apply this appellation to the اِجَّاص [which with others signifies the plum; but with them, the pear]: (K:) so says Lth: and some of the people of Syria pronounce it [مُشْمُسٌ,] with damm. (TA.)

تَمَشْمَشَتِ الاِبِلُ
R. Q. 2 تَمَشْمَشَتِ الاِبِلُ ذ The camels became dispersed. (TA in art. صعر.)

##### Türkçe

مَشَّ
1 **مَشَّ** ذ , (S, A,) muzâri‘i **مَشُ٣َ** , (S,) mastar ismi **مَشٌّ**, (S, A, K,) O, elini bir şey ile, (S, A, K), yahut kaba bir şey ile, (As, S,) ve bir mendil ile, (A,) onu temizlemek için, (S, A, K,) ve onun yağlılığını gidermek için sildi. (As, S, A, K.) [**مُضَهَّبٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] Sen ayrıca, **مَشَّ أُذُنَهُ**, ve **بِأُذُنِهِ**, O, kulağını sildi, dersin. (TA.) Ve **أُمْشُشْ مُخَاطَكَ** Burnunun sümüğünü silip gider. (TA.) ― -b2- (mecaz:) O, bir oku ve bir yay kirişini, onu yumuşak yapmak için, elbisesiyle sildi. (A, TA. *) -A2- **مَشَّ**, (Lth, A, Mgh,) [muzâri‘i ve] mastarı yukarıdaki gibi, (K,) O, emdi, (Lth, A, Mgh,) bir kemiği, (A,) yahut kemiklerin başlarını, yahut uçlarını, (Mgh, K,) [yani] **مُشَاش** diye adlandırılan şeyi, onlar çiğnenmiş iken; (Lth;) bunun gibi ayrıca ↓ **تمشّشهُ**, (Lth, A, K,) ve ↓ **امتشّهُ**, ve ↓ **مَشْمَشَهُ**, ki bunun sonuncusunun mastarı **مَشْمَشَةٌ**’dir: (TA:) ve (TA) **العَظْمَ** ↓ **تمشّش** o, kemiğin **مُشَاش**’ını [bk.] yedi: yahut onun tamamını emdi; yahut onun iliğini çıkardı; eş anlamlısı **تَمَكَّكَهُ**: (S, TA:) ve ↓ **مشّشهُ**, (TK,) mastarı **تَمْشِيشٌ**, (K,) o, onun iliğini çıkardı; (K, * TA;) bunun gibi ayrıca ↓ **امتشّهُ**. (TA.) ― -b2- **مَشَّ النَّاقَةَ**, (S,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) (varsayılan mecaz:) O, dişi deveyi sağdı, memede sütün bir kısmını bırakarak: (S, K: *) ve **مَشٌّ** ayrıca (varsayılan mecaz:) sonuna kadar sağma mânâsına gelir; ve bunun gibi ↓ **اِمْتِشَاشٌ**: (TA:) sen, **مَا فِى الضَّرْعِ** ↓ **امتشّ** (varsayılan mecaz:) o, aldı, (K,) yani sağdı, (TA,) memede olanın tamamını, dersin. (K, TA, İbn-‘Abbâd’dan.) ― -b3- **هُوَ يَمُشُّ مَالَ فُلَانٍ**, (A, TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) (mecaz:) O, falanın malını, şeyden sonra şey olarak alır; (A, K, TA;) bunun gibi ayrıca **يَمُشُّ مِنْ مَالِهِ**: (TA:) yahut ikincisi, (S’nin bir nüshasına göre,) yahut **من ماله** ↓ **يَمْتَشُّ**, (S’nin diğer nüshalarına ve TA’ya göre,) o, onun malından elde eder. (S, TA.)

2 **مَشَّ٣َ** bk. 1.

امشّ
4 **امشّ** ذ , (K,) mastarı **اِمْشَاشٌ**, (TA,) Onda (bir kemikte) emilebilecek, yahut çıkarılabilecek şey vardı; yani, (TA,) onda ilik vardı. (K, TA.)

5 **تَمَشَّ٣َ** bk. 1, iki yerde.

امتشّ
8 **امتشّ** ذ : bk. 1, beş yerde. ― -b2- Ayrıca, (mecaz:) O, **اِسْتَنْجَآء** diye adlandırılan temizlenmeyi (IAar, A, K) bir taş parçası yahut kuru kil yahut toprak parçası ile yaptı. (IAar, K.)

مَشْمَشَ
R. Q. 1 **مَشْمَشَ** ذ : bk. 1.

مُشَاشٌ
**مُشَاشٌ** ذ Kemiklerin başlarıdır, (S, Mgh, K,) ki yumuşaktır, (S,) çiğnenebilen, (S, K,) yahut emilen: (Mgh:) yahut yumuşak kemikler: (A:) yahut dizler ve dirsekler ve kürek kemikleri gibi kemiklerin başları: (A‘Obeyd:) ve bir boynuzun içindeki kemik: (Mgh:) tekili [yahut daha doğrusu cins ismi] ة iledir: (S, K,) ki bunun ayrıca kürek kemiğinin çıkıntılı kısmı mânâsına geldiği de söylenir. (TA.) **رَجُلٌ هَشُّ المُشَاشِ رِخْوُ المَغْمَزِ** (mecaz:) [lafzen: Kemiklerin başlarında yumuşak yahut kırılgan, yoklandığı yahut bastırıldığı yerde gevşek bir adam] yergiyi ifade eder. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Ruh, yahut can; eş anlamlısı **نَفْسٌ**. (S, K.) Sen **فُلَانٌ طَيِّبُ المُشَاشِ** (mecaz:) Falan, ruhça yahut canca cömerttir, dersin. (S, A. *) **نَهِشُ المُشَاشِ**, Ebû-Ḏu-eyb’in bir ata uyguladığı olarak, (mecaz:) Ruhça hafif, yahut çevik, yahut kemiklerde, yahut bacaklarda (hafif/çevik) demektir. (S, TA.) ― -b3- (mecaz:) Tabiî huy. (K, TA.) Sen, **فُلَانٌ لَيِّنُ المُشَاشِ** (mecaz:) Falan, tabiî huyda iyidir; tamah etmekten sakınan kimsedir, dersin. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Asıl. (K, İbn-‘Abbâd.) Şu sözde olduğu gibi: **انه لكريم المُشَاشِ** (mecaz:) Şüphesiz o, cömert asıldandır: (İbn-‘Abbâd, TA:) yahut bu, (mecaz:) şüphesiz o, bir efendi yahut reîstir, demektir. (A, TA.) [Ve buna benzer olan söz şudur] ↓ **هُوَ فِى مُشَاشَةِ قَوْمِهِ** (mecaz:) O, kavminin en iyileri arasındadır. (A, * TA.) ― -b5- (varsayılan mecaz:) Yolculukta ve evde çok hizmet eden hafif, keskin yahut çevik: (K:) yahut (varsayılan mecaz:) ruhça hafif: yahut (varsayılan mecaz:) onunla düşüp kalkan kimseye hafif yük ( **خَفِيفُ المَؤُونَةِ** ) olan: yahut (varsayılan mecaz:) hareketlerde keskin yahut çevik: ve bazılarına göre, **خَفِيفُ المَشَاشِ** (varsayılan mecaz:) yolculukta ve evde çok hizmet eden demektir: İbn-‘Abbâd’a göre böyledir. (TA.)

مَشُوشٌ
**مَشُوشٌ** ذ Bir mendil, (S, A,) yahut kaba mendil, (TA,) yahut elin silineceği şey. (S, K.) 1’in birinci mânâsına bak.

مُشَاشَةٌ
**مُشَاشَةٌ** ذ : bk. **مُشَاشٌ**, iki yerde.

مِشْمِشٌ
**مِشْمِشٌ** ذ , (S, K,) Basra lehçesinde, (TA,) ve ↓ **مَشْمَشٌ**, (AO, S, K,) Kûfe lehçesinde, (TA,) [Kayısı;] yenilen belirli bir şey; (S;) bilinen bir meyve; (K;) Farsçada **زَرْدٌ الُو** [yahut **زَرْدْ آلُو**] diye adlandırılır; (TA.) bundan daha az şey bulunur ki mideye daha çok soğukluk yahut serinlik verici, ve pisletici, ve zayıflatıcı olsun: (K:) bazıları, (K,) yani Şam halkı, (TA,) bu adı **اِجَّاص**’a uygularlar [ki başkaları yanında erik mânâsına gelir; fakat onların yanında armut]: (K:) Lth böyle der: ve Şam halkından bazıları onu damme ile [**مُشْمُسٌ**] diye telaffuz eder. (TA.)

تَمَشْمَشَتِ الاِبِلُ
R. Q. 2 **تَمَشْمَشَتِ الاِبِلُ** ذ Develer dağıldı. (TA, صعر maddesinde.)
