# مصر (م-ص-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B5%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Büyük şehir demektir

- Harfler: م - ص - ر
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مِصْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/siga/%D9%85%D9%90%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | فِعْلَ | Mısır | 3 | 3 | [12:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/ayet/12:21.md) |
| [بِمِصْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%90%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | بِفِعْلَ | Mısırda | 1 | 1 | [10:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/ayet/10:87.md) |
| [مِصْرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/siga/%D9%85%D9%90%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Büyük şehir | 1 | 1 | [2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/ayet/2:61.md) |

## Mücavir kökler — 73 mücavir (92 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Bve bye’den dönüşmüştür
2. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
3. [بصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Soğan demektir
4. [بقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Bakla
5. [عدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ve onun mercimeği
6. [فوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ve onun sarmısağı
7. [قثأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AB%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ve onun salatalığı
8. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Musa
9. [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İnin
10. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
11. [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Saye develerin ahırı demektir
12. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kızgınlık
13. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zeyl etek denektir
14. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Satın aldılar
15. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bitki
16. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Umulur
17. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
18. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İsyan eder
19. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Eveye kuş yuvası demektir
20. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
21. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
22. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bedr dolunay demektir
23. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yiyecek demektir
24. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Üzüm salkımıdır
25. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kevn tepe demektir
26. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fayda eder
27. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayağın alt tarafı demektir
28. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nedve halkın toplandığı yerdir
29. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyt ev demektir
30. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
31. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
32. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cariye yelkenli sandal demektir
33. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sikkin” bıçak demektir
34. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Firavun
35. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
36. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
37. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yavru” demektir
38. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
39. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Namaz
40. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
41. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Granit taş demektir
42. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
43. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
44. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
45. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
46. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sehl” ova demektir
47. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
48. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
49. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
50. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
51. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
52. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
53. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
54. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
55. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
56. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
57. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
58. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
59. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
60. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B5%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مصر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86.md), [قرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md), [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [بدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki alan veya durum arasındaki sınır, parmak uçlarıyla sıkarak az az ve zorla sağma |
| Çekirdek Özet 2 | Sınırları belirlenmiş, idari ve hukuki düzeni kurulmuş yerleşim merkezi ve medeniyet alanı |
| Çekirdek Özet 3 | Çöl ve göçebelik serbestliğine karşı sınır, kurum, taksimat ve hukuki otoriteyle teşekkül eden siyasi yapı |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki tüm kullanımlarını yalnızca antik Mısır coğrafyasına indirgeyip genel şehirleşme ve sınır kavramını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مص | İçindekini sıkıp emerek, çekerek veya damla damla süzerek çıkarma; özü ayıklama hali. Bu çekirdek [مصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B5.md) (ilik veya suyu sonuna kadar emmek), [مصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D9%84.md) (sütün suyunu süzüp peynir altı suyunu ayırmak) ve [مصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B9.md) (hızla çekip sıyırmak) köklerinde somut biçimde görülür. | ر | Çekirdeğin sunduğu sıkıştırma ve özünü çekip alma hareketine baş, son hudut ve belirleyici üst sınır niteliği katılmıştır; böylece eylem son sınırına kadar sıkıp belirleme ve iki şeyi birbirinden kesin bir hatla ayırma anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sürekli bir akış, yayılma veya toplumsal nüfus yoğunluğunun getirdiği kütlesel hareket |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dağılmaya meyilli akışı veya alanı bir hat boyunda durdurma, yakalama ve kenetleme |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Belirleyici olan üst irade, yönlendirici otorite, baş sınır ve başlangıç-bitiş noktası |
| مصر | Dağınık ve akışkan haldeki unsurların üst bir düzen ve sınır çizgisiyle sıkıştırılıp çerçevelenmesi hareketi | Doğal ve başıboş akışın üst bir irade veya hat ile çevrilerek belirli bir sınır içinde toplanması, hukuki ve coğrafi bir kimlik kazanmasıdır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Memede az kalan sütün parmak uçlarıyla sıkılarak damla damla sağılması (el-masr) ve iki mülk arasına çekilen ayırıcı sınır çizgisi (el-mısr). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Adiyy b. Zeyd el-İbâdî güneşi gece ile gündüz arasındaki kesin sınır olarak nitelerken kökü sınır anlamında kullanmıştır: وجاعل الشَّمس مِصراً لا خفاء به / بين النَّهار وبين اللَّيل قد فَصَلا |
| Erken Arapça kullanım | Hecer halkının tapu ve akit senetlerinde mülk sınırlarını belirtmek için kullandığı şu tescil kaydı: اشترى فلانٌ الدَّارَ بمُصورها |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça مصر kökü, Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde en erken dönemlerden itibaren idari sınır, tahkim edilmiş şehir ve sınır hattı anlamıyla yerleşik köklü bir Afro-Asyatik / Sami mirasıdır. Akadca çivi yazılı metinlerde *miṣru* sözcüğü kesin biçimde sınır, hudut, sınır taşı ve siyasi bölge manasında kullanılmaktadır. İbranicede kök *māṣōr* (kuşatma, hisar, dar sınır) ve çift formuyla Mısır ülkesini ifade eden *Miṣrayim* biçiminde belirir; Süryanicede ise *meṣrā* doğrudan sınır ve tarla hududu demektir. Kökün çöldeki bedevi hayatında memenin sıkılarak sağılması ve sınır boylarının tespiti üzerinden gelişen semantiği, Sami dillerinde yerleşik devlet mekanizmasının sınırlarını ve müstahkem kalelerini ifade eden teknik bir kavrama evrilmiştir. Bu çerçevede Arapça kelime diller arası yapay bir ödünçleme değil, Sami dil ailesinin ortak sınır ve tahdit matrisine dayanan özgün bir devamıdır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD), Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sınır koyma, sıkma ve sağıp çıkarma | Memeyi parmak ucuyla sıkarak sağmak ile iki arazi arasına kesin sınır koymak arasındaki sıkıştırma ve tahdit irtibatı kökün asıl omurgasıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca *miṣru*, Süryanice *meṣrā*, İbranice *māṣōr* | Bütün bu dillerde kök istisnasız sınır, hisar, çevrili mülk ve idari bölge çekirdeği etrafında işler. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak sınır ve tahkim katmanı | Eski Mısır dilindeki yerel isimlerle değil, çevre Sami halklarının bu coğrafyayı müstahkem sınır bölgesi olarak adlandırmasıyla kurulan bağlantı. | Güçlü |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, CAD, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مصر | Anlamlı | Sınır koymak, sıkmak, şehir kurmak | İki alan arasına sınır koymak, az miktardaki sütü sıkmak, idari merkez teşkil etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [مرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Sıyırmak, koparmak, çimdiklemek | Bir şeyi hızla sıyırıp çekmek; derinin sıyrılması veya suyun azalıp çekilmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| [صمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | Kokuşmak, donup katılaşmak | Sıvının veya sütün donarak katılaşması, kokusunun değişip kesifleşmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Kesmek, ayırmak, koparmak | Dalından meyve devşirmek, ilişkiyi kesin olarak kesip ayırmak. | Hedef kökle sınır koyma ve kesip ayırma bakımından semantik ortaklık taşır; Kur'an'da geçer. |
| [رمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B5.md) | Anlamlı | Göz kenarında çapak birikmesi | Gözün kenarında kurumuş veya yapışkan ifrazat toplanması, kenar oluşması. | Sınır ve kenar birikintisi fikriyle zayıf temas taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [رصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D9%85.md) | Anlamlı | Mühürlemek, damgalamak, iz bırakmak | Bir şeyin üzerini mühürle kapatmak, sınırını ve sahipliğini işaretlemek. | Hedef kökle mülkiyet ve sınır belirleme noktasında yakın bağ kurar; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مصر | Merkez | Sınırlandırılmış idari yerleşim | Sınırları, maliyesi, hukuki taksimatı ve idari otoritesi olan kurumsal şehri anlatır. | Hem belirleyici sınırı hem de bu sınırla korunan müstahkem büyük yerleşimi ifade eder. |
| [مدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86.md) | Komşu | Hukuki ve ahlaki teşkilatlanma | Hukuka, kanuna ve kolektif itaate dayalı yerleşikliği öne çıkarır. | مصر idari ve askeri sınırları vurgularken, [مدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86.md) medeni düzen ve otoriteye boyun eğme yönünü vurgular. |
| [قرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Toplanma ve birikme | İnsanların, evlerin ve malların bir araya toplandığı yerleşim alanını ifade eder. | [قرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) nüfusun ve kaynakların birikmesini anlatır; مصر ise resmi sınır ve teşkilatlanmayı temsil eder. |
| [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) | Komşu | Coğrafi toprak ve vatan | Göğün altında sınırları tabii veya örfi olarak belirlenmiş toprak parçasını anlatır. | [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) fiziksel coğrafya ve yurt niteliğindeyken, مصر kurumsal ve fonksiyonel merkezdir. |
| [بدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) | Zıt | Sınırsızlık ve göçebelik | Sınırları, duvarları ve kurumsal taksimatı olmayan açık çöl ve kır hayatını ifade eder. | Şehrin çizilmiş sınırlarına ve kurumsal kısıtlarına karşılık göçebeliğin serbestliğini temsil eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مصر | Sınır, büyük şehir, tahkim edilmiş merkez | Sınır belirleme ve bu hat ile çevrilmiş idari yerleşim manasını birlikte korur. | Kesin |
| Latince | Limes, Metropolis, Urbs | Sınır boyu, ana şehir, tahkimat | Limes kelimesi idari sınır hattını tam karşılarken, urbs ve metropolis kurumsal ve surlarla çevrili şehri karşılar; sütün sıkılması yönünü dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Border, Metropolis, Garrison town | Sınır, ana kent, garnizon şehri | Sınır ve büyük kurumsal merkez yönlerini açıklar; kökün damla damla sıkma nüansını vermez. | Güçlü |
| Almanca | Grenze, Metropole | Sınır, ana yerleşim merkezi | Hukuki ve idari sınır ile büyük teşkilatlı kenti karşılar; biyolojik çekirdek anlamı içermez. | Güçlü |
| Fransızca | Frontière, Métropole | Sınır, metropol | Çizilmiş sınır ve idari merkezi karşılar; kökün iç çekirdeğindeki somut sağma hareketini taşımaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مِصْرَ (Gayr-i munsarif) | Özel isim olarak Mısır ülkesi ve saltanat merkezi | Hz. Yûsuf'un yerleştiği, zahire dağıtımının yapıldığı ve Firavun'un mülküyle övündüğü tarihsel coğrafya (Yûsuf [12:21](https://lisan.digital/tr/ayet/12:21.md), [12:99](https://lisan.digital/tr/ayet/12:99.md), Zuhruf [43:51](https://lisan.digital/tr/ayet/43:51.md)). |
| بِمِصْرَ (Gayr-i munsarif, harf-i cerli) | İsrailoğullarının ev edindikleri yerleşik Mısır yurdu | Hz. Mûsâ ve kardeşine Mısır'da kavimleri için evler hazırlamalarının emredildiği bağlam (Yûnus [10:87](https://lisan.digital/tr/ayet/10:87.md)). |
| مِصْرًا (Munsarif, tenvinli nekire) | Herhangi bir sınırlandırılmış büyük şehir, yerleşik medeniyet merkezi | Çöl hayatındaki tekdüze beslenmeden bıkıp sebze ve hububat isteyen İsrailoğullarına yerleşik bir şehre inmelerinin söylendiği bağlam (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Firavun'un iktidar iddiası ve mülk | Zuhruf [43:51](https://lisan.digital/tr/ayet/43:51.md) ayetinde Firavun'un Mısır mülkünü Allah'ın mutlak mülkiyetine karşı bir sahte rablik aracı kılması. | Coğrafi ve idari gücün insan nefsinde sahte ilahlık iddiasına dönüşmesi tehlikesi. |
| Fıkıh | Cuma namazının sıhhati ve idari taksimat | Cuma namazının kılınabilmesi için gereken 'mısrü'l-câmi' şartı; hadlerin ikame edildiği ve yöneticinin bulunduğu büyük şehir tanımı. | Bir yerleşimin sınırları, kadısı, asayişi ve mali idaresi olan tam teşekküllü şehir statüsü kazanması. |
| Tefsir | İsim ile cins isim ayrımı (tenvin meselesi) | Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)'deki tenvinli kullanımın bilinen Mısır mı yoksa herhangi bir şehir mi olduğu tartışması. | Kelimenin lafzen sınırlandırılmış genel şehirleşme ile tarihsel Mısır ülkesi arasındaki çift veçheli karakteri. |
| Hadis | Şehirlerin kuruluşu ve amme mallarının taksimi | Hz. Ömer'in fethettiği garnizon şehirleri hakkında 'mısr' tabirini kullanması ve zekat-fey mallarının toplandığı merkezler. | İdari ve askeri sınır şehri, ganimet ve beytülmalin taksim edildiği resmi garnizon. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Göçebelikten ibadet teşkilatına geçiş | Cemaat ve ikame alanı | Dini ritüellerin kurumsallaşması | Evlerin kıbleye dönük yapılması ve toplu ibadetin ancak sınırları belli bir düzende korunması (Yûnus [10:87](https://lisan.digital/tr/ayet/10:87.md)). | Güçlü |
| İlmi | Kavramsal tasnif ve tarif | Tanım ve hadd koyma | Bilginin çerçevesini çizme | Kavramların sınırlarını tayin ederek bir şeyi başkasından ayıran kesin epistemolojik hat oluşturma. | Muhtemel |
| Siyasi | Hükümranlık ve kamu nizamı | İdari merkez ve sınır | Otoritenin ve asayişin tesisi | Devletin egemenlik sınırlarını belirleyerek hadlerin ve kanunların uygulandığı yargı alanını teşkil etme. | Kesin |
| İktisadi | Üretim, pazar ve vergi taksimi | Mali merkez ve emtia pazarı | Kaynakların toplanıp dağıtılması | Ziraat ürünlerinin, feyin ve zekatın toplandığı, bürokratik denetimin ve pazarın işlediği iktisadi havza. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır değer ve kapalı küme (Boundary conditions / Closed set) | Bir sistemin tanımlı olduğu uzayın sınırlarını belirleyen, denklemin ancak o çerçeve içinde geçerli olmasını sağlayan sınır şartları. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Siyasal sınır ve kurumsal kentleşme (Jurisdiction / Urban boundary) | Toplumsal hareketliliğin serbestlikten çıkarılıp hukuki yetki alanı, vergi dairesi ve vatandaşlık bağıyla sınırlandırılması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Kuzeydoğu Afrika'daki tek bir ülkenin özel coğrafi adı olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime hem özel bir devletin adı hem de çöle karşı sınırları çizilmiş, hukuku, pazar yeri, tabakalaşması ve kurumsal külfetleri olan her türlü büyük şehir modelidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)'deki "İnin bir şehre" hitabını salt kölelikten kaçtıkları Mısır'a geri dönüş emri sanmak; oysa metin, çölün meşakkatli özgürlüğünden yerleşik şehrin ziraat, pazar ve bağımlılık üreten düzenine geçişi ifade etmektedir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin medeniyet, şehir, göçebelik, iktidar ve mülkiyet ilişkilerini hangi kavramsal zemin üzerinde kurduğunu anlamayı sağlar; şehrin bir nimet mi yoksa sınırlayıcı bir bağımlılık alanı mı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının çöldeki arayışını anlatan kıssalarda (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)), Hz. Yûsuf'un iktisadi yönetiminde (Yûsuf suresi) ve Firavun'un siyasi tahakkümünün anlatıldığı ayetlerde (Zuhruf [43:51](https://lisan.digital/tr/ayet/43:51.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki 'mısr' kavramının tenvinli ve tenvinsiz nüanslarını göz ardı ederek medeniyet eleştirisini salt bir coğrafya düşmanlığına indirgeme yanılgısını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağınık unsurların arasını ayırarak sınır çekmek ve memede kalan son damlaları parmak uçlarıyla sıkarak almak.
- Soyut anlam: Belirli bir coğrafi ve toplumsal alanın hukuki, mali ve askeri sınırlar içine alınarak kurumsallaşması.
- Sistematik karşılık: Göçebe ve sınırsız kır hayatından, otoritenin ve vergilendirmenin işlediği kapalı ve kurallı şehir düzenine geçiş.
- LaTeX modeli: $$M = \partial \Omega \cap \left( \sum_{i=1}^n x_i \in \Omega \right)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ sınırları belirlenmiş yerleşim veya medeniyet uzayını, $\partial \Omega$ bu uzayı dışarıdaki sınırsız dünyadan ayıran kesin sınır hattını (mısr), $x_i$ ise bu kapalı sınır içinde toplanan, kurallara bağlanan ve taksimata tabi tutulan bireyleri ve iktisadi unsurları temsil eder; $M$ ise bu sınır ve bileşenlerin meydana getirdiği kurumsal şehir yapısıdır.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B5%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/ayet/2:61.md) — مِصْرًا

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Yunus 10:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/ayet/10:87.md) — بِمِصْرَ

وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّأَا لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Musa ve kardeşine de vahyettik ki: Mısır’da kavminiz için evler hazırlayın; evlerinizi namazgah edinin namaz kılın. Ve mü’minlere müjdele.

### [Yusuf 12:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/ayet/12:21.md) — مِصْرَ

وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onu satın alan Mısırlı, karısına dedi ki: Ona güzel bak, olur ki bize faydası dokunur veya onu evlad ediniriz. İşte böylece Yusuf’u Biz oraya yerleştirdik. Ve ona rüyaların yorumunu öğrettik. Ve Allah; emrinde galibdir. Fakat insanların çoğu bilmezler.

### [Yusuf 12:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/ayet/12:99.md) — مِصْرَ

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ

Meal (IK): Onlar Yusuf’un yanına girdiklerinde; o anasını, babasını bağrına bastı ve: Allah’ın isteği ile Mısır’a emin olarak girin, dedi.

### [Zuhruf 43:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/ayet/43:51.md) — مِصْرَ

وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَاقَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ

Meal (IK): Firavun, kavmine seslendi ve dedi ki: Ey kavmim; Mısır mülkü ve altımdan akan şu ırmaklar benim değil mi? Hala görmüyor musunuz?

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Büyük şehir demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والراء والميم معهما
ص ر م، م ر ص، ص م ر، م ص ر مستعملات
صرم:
الصَّرْمُ دَخيلٌ.
والصَّرْمُ: قَطعٌ بائِنٌ لحَبْل وعِذْقٍ ونحوه.
والصِّرامُ: وقت صِرام النّخْل، وصَرَمَ العِذْقُ عن النَّخْلة، وأصْرَمَ النَّخْلُ اذا حان وقتُ اصِطِرامِه.
والصَّريمة: إحكامُكَ أمراً والعَزْمُ عليه.
وقوله تعالى: "وأَصْبَحَتُ كالصَّريمِ" أي كاللَّيلِ.
والصَّريمةُ: الرأيُ النافِذُ.
والصريمة: الرَّمْلُ المُتَصَرِمُ من مُعظَم الرَّملِ، قال: به لا بظَبْيٍ بالصريمةِ أَعْفَرا والصِّرْمةُ: قطيعٌ من الاِبلِ نحوُ ثلاثين.
والصِّرْمُ: طائفة من القومِ ينزِلون بِابلِهم في ناحيةِ الماء فهم أهل صَرْمٍ، والجمع على أصرام، ثم يُجمَع على أصارم.
وصَرمَ الرجلُ صَرامةً فهو صارمٌ: ماضٍ في أمره.
وناقَةٌ مُصَرَّمةٌ، وذلك أن يُصَرَّم طُبْيُها فيَقْرَحُ عمداً حتى يفسُدَ الإِحليلُ فلا يخرُجُ منه لَبَنٌ، فيَيْبَسُ وذلك أقْوَى لها.
والصِّرْمةُ: قِطعةٌ من السَّحاب، قال النابغة: تُزجى مع الليل، من صُرّادِها، صِرَما وتَصَرَّمَتِ الأيّام والسَّنَةُ والأمر أي انقَضَى.
وانصَرَمَ الأَمرُ والشيءُ اذا انقطع فذَهَبَ.
وأَصْرَمَ الرجلُ: ساءَتْ حالُه وفيه تماسُكٌ بَعْدُ، والاسْمُ الاصِرامُ.
وصَرامِ: الحَرْبُ، قال الكُمَيت: على حين دَرَّةٍ من صَرامِ وسَيْفٌ صارمٌ أي قاطِعٌ ذو صَرامةٍ.
مرص:
المَرْصُ: غَمْزُ الثَّدْيِ بالأصابع، والمَرْسُ مثلُه، إِلاّ أنَّه يُمْرَسُ في الماء حتى يَتَمَيَّثَ فيه، ومَرَسَ ومرص واحد.
رمص:
الرَّمَصُ: غَمَصٌ أبيضُ تَلْفِظُه العَيْنُ فتَوْجَع له. وعينٌ رَمْصاءُ وقد رَمِصَتْ رَمَصاً اذا لَزِمَها ذلك.
صمر:

صَمَرَ الماء يَصمُر صُمُوراً اذا جَرَى من حَدورٍ في مُستَوٍ، فسَكَنَ فهو يَجري، وذلك الموضعُ يُسَمَّى ضِمرَ الوادي.
وصَيمَرةُ: أرضٌ مِنْ مِهرِجان، وإليها يُنْسَب الجُبْنُ الصَّيْمَريُّ.
مصر:
المَصْرُ: حَلبٌ بأَطرافِ الأصابِع، السَّبّابةِ والوُسْطَى والإِبْهام.
وناقةٌ مَصُورٌ اذا كانَ لَبَنُها بَطيءَ الخُروج، لا تُحْلَبُ إِلاّ مَصْراً.
والتَمَصُّر: حَلْبُ بَقايا اللَّبَن في الضَّرْعِ بعد الدَّرِّ، وصار مستعمَلاً في تَتَبُّع الغَلَّةِ ونحوِها، يقال: لهم غَلَّةٌ يَتَمَصَّرونَها.
وَمصَّرَ عليه الشيءَ اذا أعطاه قليلاً قليلاً.
والمِصْرُ: كُلُّ كُورةٍ تُقام فيها الحُدودُ وتُغزَى منها الثُغُور، ويُقسَم فيها الفّيْءُ والصَّدَقات من غير مُؤامَرة الخليفة، وقد مَصَّرَ عُمَرُ بن الخطّاب سبعةَ أمصارٍ منها: البصرةُ والكوفةُ، فالأمصارُ عند العَرَبِ تلكَ.
وقوله تعالى: "اهبِطُوا مِصْراً" من الأمصار، ولذلكَ نَوَّبَه، ولو أراد مِصرَ الكورةَ بعَينِها كما نَوَّنَ، لأنَ الاسْمَ المؤنَّثَ في المعرفةِ لا يُجرَى.
ومِصْرُ هي اليَومَ كورةٌ معروفةٌ بعَينِها لا تُصْرَفُ.
والمَصيرُ: المِعَى، وجمعُه مُصْرانٌ كالغَدير والغُدْران، والمَصارين خَطَأٌ.
والمُمَصَّرُ: ثوبٌ مصبُوغ فيه صُفْرةٌ قليلةٌ.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve **الراء** ve **الميم** onlarla birlikte

**ص ر م**، **م ر ص**، **ص م ر**، **م ص ر** kullanımdadırlar.

**صرم**:
**الصَّرْمُ** dâhildir.
Ve **الصَّرْمُ**: ip ve salkım ve benzeri için ayrık bir kesmedir.
Ve **الصِّرامُ**: hurma ağaçlarının salkım kesme vakti; ve salkım hurma ağacından kesildi; ve hurma ağaçları, onun kesilme vakti geldiğinde **أصْرَمَ** olur.
Ve **الصَّريمة**: senin bir işi sağlamlaştırman ve ona azmetmendir.
Ve Yüce’nin sözü: "**وأَصْبَحَتُ كالصَّريمِ**" yani gece gibi.
Ve **الصَّريمةُ**: nüfuz edici görüştür.
Ve **الصريمة**: büyük kumdan kopmuş (ayrılmış) kumdur; dedi ki: onunla, **بالصريمةِ**’de bir ceylanla değil, toprak rengi (olanla). Ve **الصِّرْمةُ**: develerden yaklaşık otuzluk bir sürüdür.
Ve **الصِّرْمُ**: kavimden bir taifedir; develeriyle suyun bir tarafına inerler; onlar **صَرْمٍ** ehlidir; çoğulu **أصرام** üzerinedir; sonra **أصارم** üzerine cem‘ olunur.
Ve adam **صَرمَ** (oldu) **صَرامةً**; o hâlde o **صارمٌ**dur: işinde ilerleyicidir.
Ve **مُصَرَّمةٌ** bir dişi deve; bu, onun memesinin ucu kesilip kasten yara yapılmasıdır; ta ki meme kanalı bozulur da ondan süt çıkmaz; böylece kurur; bu onun için daha kuvvetlidir.
Ve **الصِّرْمةُ**: buluttan bir parçadır; Nâbiga dedi ki:
Gece ile birlikte sürülür, onun soğuklarından, parçalar.
Ve günler ve yıl ve iş **تَصَرَّمَتْ**; yani sona erdi.
Ve iş ve şey **انصَرَمَ** olur; kesildiğinde, gider.
Ve adam **أَصْرَمَ**: hâli kötüleşti; onda yine de bir tutunma vardır; isim **الاصِرامُ**dur.
Ve **صَرامِ**: savaştır; Kümeyt dedi ki:
**صَرامِ**’dan bir şiddet zamanında.
Ve **سَيْفٌ صارمٌ**: yani kesici, **صَرامةٍ** sahibi.

**مرص**:
**المَرْصُ**: parmaklarla memeyi sıkıp yoklamaktır; ve **المَرْسُ** onun gibidir; ancak o, suda yoğrulur ki onda yumuşayıp gevşesin; ve **مَرَسَ** ile **مرص** birdir.

**رمص**:
**الرَّمَصُ**: gözün dışarı attığı beyaz bir çapaktır; ondan dolayı göz ağrır. Ve **عينٌ رَمْصاءُ**; ve ona bu yapıştığında **رَمِصَتْ** (olur) **رَمَصاً**.

**صمر**:

Su **صَمَرَ** eder; **يَصمُر** **صُمُوراً**: bir yokuştan düzlüğe akıp da sakinleştiği hâlde akmaya devam ettiğinde; ve o yer **ضِمرَ الوادي** diye adlandırılır.
Ve **صَيمَرةُ**: **مِهرِجان**’dan bir arazidir; ve ona **الجُبْنُ الصَّيْمَريُّ** nisbet edilir.

**مصر**:
**المَصْرُ**: parmak uçlarıyla sağmaktır; işaret parmağı, orta parmak ve başparmakla.
Ve **مَصُورٌ** bir dişi deve: sütü yavaş çıkıcı olduğunda; ancak **مَصْراً** ile sağılır.
Ve **التَمَصُّر**: sağmadan sonra memedeki sütün kalıntılarını sağmaktır; ve verim ve benzeri şeyleri takip etmede kullanılır oldu; denir ki: onların bir verimi vardır, onu **يَتَمَصَّرونَها**.
Ve bir şeye karşı **وَمصَّرَ**: ona azar azar verdiğinde.
Ve **المِصْرُ**: her bir bölgedir ki onda hadler uygulanır, ondan sınır boylarına gazâ edilir, onda fey ve sadakalar halifenin danışması olmaksızın taksim edilir; ve Ömer b. Hattâb yedi **أمصارٍ**’ı **مَصَّرَ** etti; onlardan: Basra ve Kûfe; işte Araplar katında **الأمصارُ** bunlardır.
Ve Yüce’nin sözü: "**اهبِطُوا مِصْراً**" şehirlerden bir şehir; bunun için onu tenvinledi; eğer bizzat bölge şehri olan **مِصرَ**’ı kastetseydi, onu tenvinlemezdi; çünkü marifede müennes isim cer edilmez (gayr-i munsarif olur).
Ve **مِصْرُ** bugün bizzat bilinen bir bölgedir; sarf olunmaz.
Ve **المَصيرُ**: bağırsaktır; çoğulu **مُصْرانٌ**dur; **الغَدير** ve **الغُدْران** gibi; ve **المَصارين** hatadır.
Ve **المُمَصَّرُ**: içinde az bir sarılık bulunan boyalı bir elbisedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المِصْرُ: واحد الأمْصار. والمِصْرُ أيضاً: الحدُّ والحاجز بين الشيئين. وقال:
وجاعل الشمسِ مُصْراً لا خَفاءَ بهبين النهار وبين الليلِ قد فَصَـلا
وأهل مِصْرَ يكتبون في شروطهم: اشترى فلان الدار بمُصورِها، أي بحدودها. والمَصيرُ: المِعا. والجمع المُصْرانُ، والمَصارينُ جمع الجمع. ومُصْرانُ الفارةِ: ضربٌ من رديء التمر. والمَصْرُ: حَلَبٌ بأطراف الأصابع. والمَصْرُ أيضاً: حَلَبُ كل ما في الضَرع. والتَمَصُّرُ: حَلَبُ بقايا اللبن في الضَرع. أبو زيد: المَصْرُ من المعز خاصَّةً دون الضأن، وهي التي قد غَرَزَتْ إلا قليلاً. وجمعها مَصائِرُ. وقال العدَبَّسُ: جمعها مِصارٌ. والمَصورُ: الناقة التي يَتَمَصَّرُ لبنها، أي يُحلب قليلاً قليلاً، لأنَّ لبنها بطيء الخروج. ويقال: مَصَّرَتِ العنزُ تَمْصيراً، أي صارتْ مَصوراً. ونعجةٌ ماصِرَةٌ، أي قليلة اللبن. وفلانٌ مَصَّرَ الأمْصارَ، كما يقال مدَّنَ المَدائِنُ.

##### Türkçe

**المِصْرُ**: **الأمْصار**’dan bir tanedir. Ve **المِصْرُ** ayrıca: iki şey arasındaki sınır ve engeldir. Ve dedi ki:
Ve güneşi, onda gizlilik olmayan bir **مُصْراً** kılan,
gündüz ile gece arasında, gerçekten ayırmıştı.

Ve **مِصْرَ** ehli şartlarında yazarlar: Falan kimse evi **بمُصورِها** ile satın aldı; yani sınırlarıyla. Ve **المَصيرُ**: **المِعا**’dır. Çoğulu **المُصْرانُ**’dır; **المَصارينُ** ise çoğulun çoğuludur. Ve **مُصْرانُ الفارةِ**: kötü hurmadan bir türdür. Ve **المَصْرُ**: parmak uçlarıyla sağmadır. Ve **المَصْرُ** ayrıca: memedeki her şeyin sağılmasıdır. Ve **التَمَصُّرُ**: memedeki sütün kalıntılarının sağılmasıdır. Ebû Zeyd: **المَصْرُ** özellikle keçidendir, koyundan değil; o da az bir şey dışında (sütü) batırmış olandır. Çoğulu **مَصائِرُ**’dir. Ve el-ʿAdabbes dedi ki: çoğulu **مِصارٌ**’dır. Ve **المَصورُ**: sütü **يَتَمَصَّرُ** olan dişi devedir; yani azar azar sağılır; çünkü onun sütü çıkışı yavaştır. Ve denir: Keçi **مَصَّرَتِ** **تَمْصيراً**; yani **مَصوراً** oldu. Ve **نعجةٌ ماصِرَةٌ**: yani sütü az olan. Ve falan kimse **مَصَّرَ الأمْصارَ**; nasıl ki **مدَّنَ المَدائِنُ** denir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ر م
صرم ، رصم ، صمر ، رمص ، مرص ، مصر : مستعملة .
مرص : قال الليث : المَرْصُ للثَّدْيِ وغيرِه ، وهو غَمْزٌ بالأصابع . والْمَرْسُ : الشيءُ يُمرَس في الماء حتى يَتَمَيَّثَ فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَرُوصُ والدَّرُوسُ : النّاقَةُ السَّريعةُ .
قال : والنَّشُوصُ : العظيمةُ السَّنام . والمَصُوصُ : القَمِئَةُ ، والشخوص : النضوة من التعب . والعَرُوصُ : الطيبةُ الرائحة إذا عَرِقَتْ .
صمر : أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : التصْميرُ : الْجَمْع والمَنْع ، يقال : صَمَر مَتاعَه وصَمَّرَه وأَصْمَرَه . والتَّصْمِيرُ أيضاً : أن يَدْخُل الرجلُ في الصُّمَيْرِ وهو مَغيبُ الشمس ، يقال : أَصْمَرَنا وصَمَّرْنَا ، وأقْصرْنا وقَصَّرْنا ، وأَعْرَجْنَا وعَرَّجْنَا بمعنًى واحد .
وقال اللّيث : صَمَرَ الماءُ يَصْمُر صُمُوراً : إذا جرى مِن حَدُورٍ في مُسْتَوٍ ، فَسَكَنَ فهو يَجرِي ، وذلك المكانُ يُسَمَّى صِمْرَ الوادي .
قال : وصَيْمَرَةُ : أرضٌ مَهْرَحان ، وإليها يُنسبُ الْجُبْن الصَّيْمَرِي .
الفرّاء : أدهقْتُ الكأسَ إلى أَصْبَارِها وأَصْمَارِها ، أي : إلى أعلاها الواحد صَيْر وصُمْر .
وفي حديثِ عليَ أنه أعطَى أبا رافع حَتِيّاً وعُكَّةَ سَمْنٍ . وقال : ادْفَعْ هذه إلى أسماءَ بِنْتِ عُمَيْس وكانت تحتَ أَخيهِ جعفر لِتَدْهُنَ بني أخيه من صَمَر البحر ، وتُطعمهم من الحَتِيّ .
أمَّا صَمَرُ البحرِ : فهو نَتْنُ ريح غَمَقِه ووَمَدِه ، والْحَتِيُّ : سَوِيقُ الْمُقْل .
عمرو عن أبيه قال : الصُّمَارَى : الاست لنَتْنها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الصَّمْر : رائحةُ السَّمَكِ الطّرِيّ . والصَّمْرُ : غَتْمُ البَحْر إذا خَبّ وخَبِيبُه : تَناطُح أمْوَاجِه .
ابنُ دُرَيد : رَجُلٌ صَمِيرٌ : يابِسُ اللَّحم على العَظْم .
رمص : أبو عُبَيْد : رَمَصَ اللَّهُ مصيبتَه ، أي : جَبَرها .
وقال الليث : الرَّمَص : عَمَصٌ أبيض تَلفِظُه العَيْن فتَوْجَع له . عَينٌ رَمْصاءُ ، وقد رَمِصَتْ رَمَصاً : إذا لَزِمها ذلك .
ابن دُرَيد : رَمِيص : اسمُ بلدٍ .
مصر : أبو عُبيد عن الأصمعيّ : ناقة مَصُورٌ : وهي التي يُتَمَصّر لبنُها قليلاً قليلاً .
وقال الليث : المَصْرُ : حَلْبٌ بأطراف الأصابع ، السّبابة والوُسْطى والإبهام ونحو ذلك . وناقةٌ مَصُور : إذا كان لبنُها بطيءَ الخروج لا يُحلَب إلاّ مَصْراً .
والتمصُّر : حَلْبُ بَقايا اللبن في الضَّرْع بعد الدَّرّ وصار مستعمَلاً في تتبُّع القِلّة ، يقولون : تمتصِرُونها . ومَصَّر فلانٌ غَطاءَه تمصيراً : إذا فَرّقه قليلاً قليلاً .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( اهْبِطُواْ مِصْرًا فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلْتُمْ ) ( البقرة : 61 ) .
قال أبو إسحاق : الأكثر في القراءة إثباتُ الألف وفيه وجهان جائزان : يرادُ بها مصرٌ من الأمصار ؛ لأنهم كانوا في تِيهٍ ، وجائز أن يكون أراد مصرَ بعيْنِها ؛ فجعل مِصْرَ اسماً للبلد فصَرفَ ، لأنه مذكَّر سُمِيَ به مذكّر . ومن قرأ : ( مصرَ ) بغير ألفٍ أراد مِصْرَ بعينِها ؛ كما قال : ( ادْخُلُواْ مِصْرَ إِن شَآءَ اللَّهُ ءَامِنِينَ ) ( يوسف : 99 ) ولم يُصرَف ، لأنه اسم المدينة فهو مذكَّر سمّيَ به مؤنث .
وقال اللّيث : المِصْرُ في كلام العرب : كلّ كُورةٍ . تُقام فيها الحُدود ويُقسَم فيها الفَيْءُ والصدقاتُ من غير مؤامرة الخليفة ، وكان عمرُ رضي الله عنه مَصّر الأمصارَ منها البَصْرة والكوفة . والأمصار عند العرب تلك .
قال : ومصر : الكورة المعروفة لا تصرف .
وقال غيره : المصر : الحد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : قيل للكوفة والبَصْرة : المِصْران لأن عُمَر قال : لا تَجعلوا البحرَ فيما بيني وبينكم مَصِّرُوها ، أي : صيِّروها مِصْراً بين البحر وبيني ، أي : حدّاً .
قال : والمِصْرُ : الحاجز بين الشيئين .
وقال عديّ بن زيد :
وجَعَل الشمسَ مِصْراً لا خَفاءَ به
بين النهار وبين الليلِ قد فَصَلاَ
أي : حدّاً .
ويقال : اشتَرى الدارَ بمُصُورِها ، أي : بحُدودها .
أبو عُبَيد : الثِّيابُ المُمَصَّرة : التي فيها شيءٌ من صُفْرة ليست بالكثيرة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ثوبٌ ممصَّر : مصبوغٌ بالعِشْرِق ، وهو نَباتٌ أحمَرُ طيّبَ الرّائحة ، تستعمله العرائس ، وأَنشدَ :
مُختلِطاً عِشْرِقُهُ وكُرْكُمُهْ
قال : والمِصْرُ : الحدُّ في كلّ شيءٍ . والمِصْرُ : الحدُّ في الأرضين خاصّة .
قال : والمَصْرُ : تَقطُّعُ الغَزْلِ وتَمسُّخُه ، امَّصَرَ الغَزْلُ : إذا تَمَسَّخه .
قال : والمُمَصَّرَة : كُبّة الغَزْل ، وهي المُسَفَّرة .
وقال شمر : قيل : الممصَّرُ من الثياب : ما كان مَصْبوغاً فغُسِل .
وقال أبو سَعِيد : التَّمصير في الصَّبغ : أن يَخرج المصبوغُ مبقَّعاً لم يَستحكمْ صَبغُه .
قال : والتَّمصر في الثياب : أن تَتَمشَّق تَخرُّقاً من غير بلًى .
قال : والمَصِيرُ : المِعَى ، وجمعُه مُصْران ؛ كالغَدِير والغُدْران .
وقال الليث : المَصَارين خطأ .
قلتُ : المَصارين جمعُ المُصْران ، جمعته العرب كذلك على توهُّم النون أنها أصليّة ، وكذلك قالوا : قُعُود وقِعْدان ، ثم قَعادِين جمع الجمع . وكذلك توهَّموا الميمَ في المَصير أنها أصليّة فجَمعوها على مُصْران ؛ كما قالوا لجَماعَة مَصادِ الجَبَل : مُصْدان .
رصم : أهمله الليث .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرَّصَم : الدُّخولُ في الشِّعْب الضيِّق . والصَّرْمُ : الهِجران ، في موضعه .
صرم : قال الليث : الصَّرْمُ : دَخيل . والصَّرْمُ : القطعُ البائنُ للحبْل والعِذْق ، ونحوُ ذلك الصِّرام ؛ وقد صَرَمَ العِذْقُ عن النخلة . وأَصرَمَ النخلُ : إذا حانَ وقتُ صِرَامِه .
والصُّرْمُ : اسمٌ للقطيعة ، وفِعلُه الصَّرْم . والمُصَارمَة بين الاثنين .
والصَّرِيمة : إحكامُك أمراً وعَزْمُك عليه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( للهنَآئِمُونَ فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ ) ( القلم : 20 ) .
قال الفرّاء : ( كالصَّريم ) ، يريد : اللّيلَ المسوَدَّ ، ونحو ذلك قال الزجّاج .
قال : وقوله : ( حَرْثِكُمْ إِن كُنتُمْ ) ( القلم : 22 ) ، إن كنتم عازمين على صِرام النخل .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيْدة : الصَّرِيمُ : الصبح . والصَّرِيمُ : اللَّيل .
وقال بِشر في الصَّريم بمعنى الصُّبح يصف ثَوْراً :
فباتَ يقولُ أَصْبِحْ لَيْلُ حتى
تَكَشَّفَ عن صَرِيمته الظَّلاَمُ
قال : ومن الليل قولُ الله تعالى : ( للهنَآئِمُونَ فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ ) ( القلم : 20 ) يعني احترقتْ فصارت سوداءَ مِثْل اللّيل .
وقال الأصمعيّ وأبو عمرو في قوله : تكشَّفَ عن صَرِيمته ، أي : عن رَمْلَته التي هو فيها ، يعني الثوّر ، وكذلك قال ابن
الأعرابي .
وقال قَتادة في قوله : ( للهنَآئِمُونَ فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ ( ، قال : كأنها صُرِمتْ .
وقيل : الصَّرِيم : أرضٌ سَوْداء لا تُنبِت شيئاً .
وقال شَمِر : الصَّريمُ : الليل ، والصَّرِيمُ : النهار ؛ يَنْصَرم النهارُ من اللّيل ، واللّيلُ من النهار .
قال : ويُروى بيت بشر :
تَكَشَّف عن صَرِيميه
قال : وصَرِيماه أوّلُه وآخره .
وقال الأصمعي : الصَّرِيمةُ من الرَّمل : قطعةٌ ضخمةٌ تَنْصَرِمُ عن سائر الرمال ، وتُجمع الصَّرائم .
أبو عُبيد : الصِّرْم : الفِرْقة من الناس ليسوا بالكثير وجمعُه أصْرام .
وقال الطِّرِمّاح :
يا دارُ أقوَتْ بعد اصْرامِها
عاماً وما يُبكيكَ من عامِها
وقال أبو زيد : الصِّرمةُ : ما بين العشر إلا الأربعين من الإبل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : جاء فلانٌ صَرِيمَ سَحْرٍ : إذا جاء بائساً خائفاً .
وقال في موضعٍ آخر : أنا من هذا الأمر صريم سحر ، أي : آيس منه .
الليث : رجل صارِمٌ ، أي : ماضٍ في كلّ أمر ، وقد صَرُم صرامةً .
قال : وناقةٌ مصرَّمةٌ ، وذلك أن يُصَرَّم طُبْيُها فيُقْرَحَ عَمْداً حتى يَفْسُد الإحليل فلا يخرج اللبن فيَيْبَس ، وذلك أقوى لها .
وقال نُصير الرازي فيما روى عنه أبو الهيثم قال : ناقةٌ مصرَّمةٌ : هي التي صَرَمَها الصِّرَارُ فوقَّذَها ، وربما صُرِمَتْ عَمْداً لتَسْمَن فتُكْوَى .
قلت : ومنه قولُ عنترة :
لُعِنَتْ بمَحْروم الشَّراب مصرَّمِ
ويقال : أصرَمَ الرجُل إصرَاماً فهو مُصْرِم : إذا ساءَتْ حالُه وفيه تماسُك ؛ والأصلُ فيه أنه بقيتْ له صِرْمة من المال ، أي : قطعة .
وسيفٌ صارِمٌ : أي : قاطع . وصَرَامِ : من أسماء الحرب .
قال الكُمَيت :
جَرَّدَ السيفَ تَارَتين من الدَّهرِ
على حينَ دَرَّةٍ من صَرامِ
وقال الجعْدِيّ :
ألا أبلغْ بني شيبانَ عنِّي
فقد حَلبتْ صَرامُ لكم صَراهَا
وصَرامُ من أسماء الحرب ، وفي ( الألفاظ ) لابن السكّيت : صُرامُ : داهية ، وأنشد :
على حين دَرّةٍ من صُرامِ
والصَّرْماءُ : الفَلاةُ من الأرض ، وقال :
على صَرْماءَ فيها أصْرَماها
وخِرِّيتُ الفَلاةِ بها مَليل
قال ابن السكّيت : الأصرَمان : الذئب والغُراب ، لأنّهما انصَرَما من النّاس ، أي : انقطعا .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : فلانٌ يأكُل الصَّيْرَم في اليوم واللّيلة : إذا كان يأكلُ الوَجْبَة .
قال أبو عُبَيدة : هي الصَّيْلَم أيضاً وهي الجَرْزَم ، وأنشد :
وإن تُصِبْكَ صَيْلَمُ الصَّيالِم
لَيْلاً إلى لَيْلٍ فعيْشُ ناعِمِ
وقال اللّحياني : هي أَكلَةٌ عند الضُّحى إلى مِثلها من الغد .
وفي الحديث : ( في هذه الأمة خَمْسُ فِتَن ، قد مَضَتْ أربعٌ ، وبقيت واحدةٌ وهي الصَّيْرَم ) ، وكأنها بمنزلة الصَّيْلَم ، وهي التي تستأصل كلَّ شيء .
عمرو عن أبيه : الصَّرُومُ : الناقةُ التي لا تَرِدُ النَّضِيحَ حتى يَخْلُو لها .
تَنصرِم عن الإبل ، ويقال لها : القَذُور والكَنُوف ، والعَضَادُ ، والصَّدُوف ، والآزِيَة .
وقال غيرُه : الصَّيْرَم : الرأيُ المُحكَم . والصَّرِيمة : العزيمة .
يقال : فلانٌ ماضِي الصَّريمة ، أي : العزيمة .
وأخبرَني المنذريُّ عن المفضَّل عن أبيه : صَرَم شَهْراً ، بمعنى مكث . والله أعلم .

##### Türkçe

ص ر م
**صرم** , **رصم** , **صمر** , **رمص** , **مرص** , **مصر** : kullanımdadır.

**مرص** : Leys dedi: **المَرْصُ** memeye ve başkasına (yapılan şey)dir; o, parmaklarla sıkmadır. Ve **الْمَرْسُ**: su içinde, içinde yumuşayıp gevşeyinceye kadar ovulan şeydir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرُوصُ** ve **الدَّرُوسُ**: hızlı deve.
Dedi: ve **النَّشُوصُ**: büyük hörgüçlü. Ve **المَصُوصُ**: aşağılık (değersiz) olan. Ve **الشخوص**: yorgunluktan zayıflamış (hayvan). Ve **العَرُوصُ**: terlediği zaman güzel kokulu olan.

**صمر** : Ebü’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التصْميرُ**: toplama ve engelleme; denir ki: **صَمَر** eşyasını ve **صَمَّرَه** ve **أَصْمَرَه**. Ve **التَّصْمِيرُ** ayrıca: adamın **الصُّمَيْرِ**e girmesidir; o, güneşin batışı (vakti)dır; denir ki: **أَصْمَرَنا** ve **صَمَّرْنَا**; ve **أقْصرْنا** ve **قَصَّرْنا**; ve **أَعْرَجْنَا** ve **عَرَّجْنَا** tek bir anlamla.

Leys dedi: **صَمَرَ** su **يَصْمُر** **صُمُوراً**: eğer bir yokuştan düzlüğe akarsa, sonra sakinleşir de akıyor olur; o yer **صِمْرَ الوادي** diye adlandırılır.
Dedi: ve **وصَيْمَرَةُ**: Mehracân (denilen) bir yer; ve ona **الْجُبْن الصَّيْمَرِي** nisbet edilir.

Ferrâ: bardağı onun **أَصْبَارِها**sına ve **أَصْمَارِها**sına kadar doldurdum; yani: onun en üstüne; tekili **صَيْر** ve **صُمْر**.

Ali’nin hadisinde: Ebû Râfi‘e **حَتِيّاً** ve bir tulum içyağı verdi. Ve dedi: “Bunu Esmâ bint ‘Umeys’e ver”; o, kardeşi Ca‘fer’in nikâhı altındaydı; kardeşinin oğullarını **صَمَر البحر** ile yağlasın ve onları **الحَتِيّ**den yedirsin diye.

أما **صَمَرُ البحرِ**: o, onun derinliğinin ve bunaltısının pis kokusudur. Ve **الْحَتِيُّ**: **الْمُقْل** kavrulmuş unudur.

Amr, babasından dedi: **الصُّمَارَى**: pis kokusundan dolayı makat.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصَّمْر**: taze balığın kokusu. Ve **الصَّمْرُ**: denizin boğukluğu; **إذا خَبّ وخَبِيبُه**: onun dalgalarının çarpışmasıdır.

İbn Düreyd: **رَجُلٌ صَمِيرٌ**: kemiğin üzerinde kuru etli.

**رمص** : Ebû ‘Ubeyd: “Allah onun musibetini **رَمَصَ** etti”; yani: onu onardı (telafi etti).
Leys dedi: **الرَّمَص**: gözün dışarı attığı beyaz çapaktır; ondan dolayı göz ağrır. **عَينٌ رَمْصاءُ**; ve **رَمِصَتْ** **رَمَصاً**: eğer o ona yapışıp kalırsa.

İbn Düreyd: **رَمِيص**: bir beldenin adıdır.

**مصر** : Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **ناقة مَصُورٌ**: o, sütü azar azar **يُتَمَصّر** edilen (deve)dir.
Leys dedi: **المَصْرُ**: parmak uçlarıyla sağmadır; işaret parmağı, orta parmak ve başparmak ve bunun benzeri. Ve **ناقةٌ مَصُور**: eğer sütü yavaş çıkıyorsa; ancak **مَصْراً** ile sağılır.
Ve **التمصُّر**: memede, bol akıştan sonra sütün kalıntılarını sağmaktır; ve azlığı takip etmede kullanılır oldu; derler ki: **تمتصِرُونها**. Ve falan kimse örtüsünü **مَصَّر** etti **تمصيراً**: eğer onu azar azar ayırdıysa.

Aziz ve celil Allah’ın sözü: ( **اهْبِطُواْ مِصْرًا فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلْتُمْ** ) (Bakara: 61).
Ebû İshâk dedi: kıraatte çoğunluk elifin ispatıdır; onda iki caiz vecih vardır: onunla şehirlerden bir şehir kastedilir; çünkü onlar bir çölde idiler. Ve caizdir ki Mısır’ı bizzat kastetmiş olsun; böylece **مِصْرَ**ı beldenin adı yaptı da tenvinledi; çünkü o, müzekkerdir; onunla müzekker adlandırıldı. Ve kim ( **مصرَ** )i elifsiz okursa, Mısır’ı bizzat kastetmiştir; nitekim dedi: ( **ادْخُلُواْ مِصْرَ إِن شَآءَ اللَّهُ ءَامِنِينَ** ) (Yûsuf: 99); ve tenvinlenmedi; çünkü o, şehrin adıdır; o müzekkerdir, onunla müennes adlandırıldı.

Leys dedi: Arapların sözünde **المِصْرُ**: her bir **كُورةٍ**dır; onda hadler uygulanır ve onda fey ve sadakalar, halifenin danışması olmaksızın taksim edilir. Ömer رضى الله عنه şehirleri **مَصّر** etti; onlardan Basra ve Kûfe. Araplarda **الأمصار** bunlardır.
Dedi: ve **مصر**: bilinen kûredir; tenvinlenmez.
Başkası dedi: **المصر**: sınırdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: Kûfe ve Basra’ya **المِصْران** denildi; çünkü Ömer dedi: “Denizi benimle sizin aranıza koymayın; onu **مَصِّرُوها**”; yani: onu denizle benim aramda bir **مِصْراً** yapın; yani: bir sınır.
Dedi: ve **المِصْرُ**: iki şey arasındaki engeldir.

‘Adiyy b. Zeyd dedi:
وجَعَل الشمسَ **مِصْراً** لا خَفاءَ به
بين النهار وبين الليلِ قد فَصَلاَ

Yani: bir sınır.
Ve denir ki: evi onun **بمُصُورِها**sıyla satın aldı; yani: sınırlarıyla.

Ebû ‘Ubeyd: **الثِّيابُ المُمَصَّرة**: içinde çok olmayan bir sarılık bulunan (elbiseler)dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ثوبٌ ممصَّر**: **العِشْرِق** ile boyanmış; o, güzel kokulu kırmızı bir bitkidir; gelinler onu kullanır. Ve inşad etti:
مُختلِطاً عِشْرِقُهُ وكُرْكُمُهْ

Dedi: ve **المِصْرُ**: her şeyde sınırdır. Ve **المِصْرُ**: özellikle arazilerde sınırdır.
Dedi: ve **المَصْرُ**: ipliğin kopup parçalanması ve bozulmasıdır; **امَّصَرَ الغَزْلُ**: eğer bozulduysa.
Dedi: ve **المُمَصَّرَة**: iplik yumağıdır; o, **المُسَفَّرة**dir.

Şemir dedi: denildi ki: elbiselerden **الممصَّرُ**: boyanmış olup sonra yıkanmış olandır.
Ebû Sa‘îd dedi: boyamada **التَّمصير**: boyanmışın benekli çıkmasıdır; boyası sağlamlaşmamıştır.
Dedi: ve elbiselerde **التَّمصر**: eskime olmaksızın yırtılma ile parçalanmandır.
Dedi: ve **المَصِيرُ**: bağırsaktır; çoğulu **مُصْران**; tıpkı **الغَدِير** ve **الغُدْران** gibi.
Leys dedi: **المَصَارين** hatadır.

Dedim: **المَصارين** **المُصْران**ın çoğuludur; Araplar onu, nûnun aslî olduğu vehmiyle böyle çoğul yaptılar; nitekim **قُعُود** ve **قِعْدان** dediler; sonra **قَعادِين** çoğulun çoğulu. Yine **المَصير**deki mîmin aslî olduğu vehmine kapıldılar da onu **مُصْران** üzerine çoğul yaptılar; nitekim dağın geçitleri topluluğuna **مَصادِ الجَبَل** için **مُصْدان** dediler.

**رصم** : Leys onu ihmal etti.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الرَّصَم**: dar geçide girmektir. Ve **الصَّرْمُ**: terk ediştir; yerinde.

**صرم** : Leys dedi: **الصَّرْمُ**: yabancı (dâhil)dir. Ve **الصَّرْمُ**: ip ve hurma salkımı ve bunun benzeri için ayrık kesmedir; bunun benzeri **الصِّرام**dır. Ve salkım hurma ağacından **صَرَمَ** oldu. Ve hurma ağaçları **أَصرَمَ** oldu: eğer onun **صِرَامِه** vakti geldiyse.
Ve **الصُّرْمُ**: bir topluluğun adıdır; fiili **الصَّرْم**dır. Ve iki kişi arasındaki **المُصَارمَة**.
Ve **الصَّرِيمة**: bir işi sağlamlaştırman ve ona azmetmendir.

Aziz ve celil Allah dedi: ( **للهنَآئِمُونَ فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ** ) (Kalem: 20).
Ferrâ dedi: ( **كالصَّريم** ) ile, kararmış geceyi kastediyor; Zecâc da bunun benzerini söyledi.
Dedi: ve onun sözü: ( **حَرْثِكُمْ إِن كُنتُمْ** ) (Kalem: 22): eğer hurmaları biçmeye azmedenler idiyseniz.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **الصَّرِيمُ**: sabah. Ve **الصَّرِيمُ**: gece.
Bišr, **الصَّريم**i sabah anlamında söyleyip bir boğayı vasfederken dedi:
فباتَ يقولُ أَصْبِحْ لَيْلُ حتى
تَكَشَّفَ عن صَرِيمته الظَّلاَمُ

Dedi: geceden (olan) ise Allah تعالى’nın sözü: ( **للهنَآئِمُونَ فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ** ) (Kalem: 20); yani yandı da gece gibi siyah oldu.
Asma‘î ve Ebû ‘Amr, “**تكشَّفَ عن صَرِيمته**” sözünde: yani içinde bulunduğu kumluğundan; boğayı kastediyor; İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi.
Katâde, “( **للهنَآئِمُونَ فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ** )” sözünde dedi: sanki o **صُرِمتْ**.
Ve denildi ki: **الصَّرِيم**: hiçbir şey bitirmeyen siyah bir arazidir.
Şemir dedi: **الصَّريمُ**: gece; ve **الصَّرِيمُ**: gündüz; gündüz geceden **يَنْصَرم** olur, gece de gündüzden.
Dedi: Bišr’in beyti şöyle de rivayet edilir:
تَكَشَّف عن صَرِيميه

Dedi: ve **وصَرِيماه**: onun başı ve sonu.
Asma‘î dedi: kumdan **الصَّرِيمةُ**: diğer kumlardan kopup ayrılan iri bir parçadır; **الصَّرائم** diye çoğul yapılır.

Ebû ‘Ubeyd: **الصِّرْم**: çok olmayan insan topluluğudur; çoğulu **أصْرام**.
Tırimmâh dedi:
يا دارُ أقوَتْ بعد اصْرامِها
عاماً وما يُبكيكَ من عامِها

Ebû Zeyd dedi: **الصِّرمةُ**: develerden on ile kırk arası (miktar)dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: falan kimse **صَرِيمَ سَحْرٍ** geldi: eğer perişan, korkmuş geldiyse.
Başka bir yerde dedi: ben bu işten **صريم سحر**ım; yani ondan ümitsizim.

Leys: **رجل صارِمٌ**: yani her işte kararlı; ve **صَرُم** **صرامةً**.
Dedi: ve **ناقةٌ مصرَّمةٌ**; bu, onun memesinin ucu **يُصَرَّم** edilip kasten yaralanmasıdır; ta ki idrar yolu bozulup süt çıkmasın da kurusun; bu, ona daha kuvvetlidir.
Nusayr er-Râzî, Ebü’l-Heysem’in ondan rivayet ettiğine göre dedi: **ناقةٌ مصرَّمةٌ**: o, **الصِّرَارُ**un onu **صَرَمَ** ettiği, böylece onu dağladığı (deve)dir; bazen semirsin diye kasten **صُرِمَتْ** olur da dağlanır.

Dedim: bunundan ‘Antara’nın sözü:
لُعِنَتْ بمَحْروم الشَّراب مصرَّمِ

Ve denir ki: adam **أصرَمَ** **إصرَاماً** etti; o da **مُصْرِم**dir: eğer hâli kötüleştiyse ve onda bir tutunma varsa; aslı şudur: ona maldan bir **صِرْمة** kaldı; yani bir parça.

Ve **سيفٌ صارِمٌ**: yani kesici. Ve **صَرَامِ**: savaşın adlarındandır.
Kumeyt dedi:
جَرَّدَ السيفَ تَارَتين من الدَّهرِ
على حينَ دَرَّةٍ من صَرامِ

Ca‘dî dedi:
ألا أبلغْ بني شيبانَ عنِّي
فقد حَلبتْ صَرامُ لكم صَراهَا

Ve **صَرامُ** savaşın adlarındandır. İbnü’s-Sikkît’in ( **الألفاظ** )ında: **صُرامُ**: musibet; ve inşad etti:
على حين دَرّةٍ من صُرامِ

Ve **الصَّرْماءُ**: yerin ıssız düzlük yeridir. Ve dedi:
على صَرْماءَ فيها أصْرَماها
وخِرِّيتُ الفَلاةِ بها مَليل

İbnü’s-Sikkît dedi: **الأصرَمان**: kurt ve kargadır; çünkü onlar insanlardan **انصَرَما** oldular; yani koptular.

Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: falan kimse gün ve gecede **الصَّيْرَم** yer: eğer tek öğün yiyorsa.
Ebû ‘Ubeyde dedi: o, **الصَّيْلَم** da denir; o, **الجَرْزَم**dır. Ve inşad etti:
وإن تُصِبْكَ صَيْلَمُ الصَّيالِم
لَيْلاً إلى لَيْلٍ فعيْشُ ناعِمِ

Lihyânî dedi: o, kuşluk vaktinde bir yemektir; ertesi gün onun benzerine kadar.
Hadiste: “Bu ümmette beş fitne vardır; dördü geçti, biri kaldı; o da **الصَّيْرَم**dır”; sanki **الصَّيْلَم** menzilesindedir; o, her şeyi kökünden söküp yok edendir.

Amr, babasından: **الصَّرُومُ**: sulama kuyusuna, kendisine boş kalıncaya kadar varmayan devedir;
develerden ayrılır; ona **القَذُور** ve **الكَنُوف** ve **العَضَادُ** ve **الصَّدُوف** ve **الآزِيَة** denir.

Başkası dedi: **الصَّيْرَم**: sağlamlaştırılmış görüştür. Ve **الصَّرِيمة**: azimdir.
Denir ki: falan kimse **ماضِي الصَّريمة**dir; yani azim.

Münzirî bana, Mufaddal’dan, o da babasından haber verdi: **صَرَم شَهْراً**: “kaldı” anlamındadır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والصاد وما يثلثهما)
(مصع)  الميم والصاد والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما لَمعٌ في الشَّيء وحركة، والآخر ذَهاب الشيء وتولِّيه.
فالأوَّل مَصَعَ البرقُ: أومَضَ. ثم يقال: مَصَعَ الرّجل: ضَرَب بالسَّيف. ومنه المُماصَعة: المجالدة. ويُقاس عليه، فيقال رجل مَصِعٌ: شديد. ومَصَعَ ضَرع النّاقةِ بالماء: ضَربَه. ومَصَعَتِ الأمُّ بالولد: رمت به. ويقال: إنَّ المَصْعَ: المشْي. قال:
يَمْصَعُ في قِطعةِ طيلسانْ ***مَصعاً كمصع ذَكَر الوِرْلانْ([1])والآخر مَصَعَ الشّيء: ولَّى وذَهَب، وذلك في كلِّ شيء، فهو ماصعٌ. ومَصَعتِ الإبلُ: نَقَصَتْ ألبانُها.
ومما شذَّ عن هذين المعنيين المُصَع: ثَمر العَوسج.
(مصل)  الميم والصاد واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تحلُّب شيءٍ وقَطْره. منه المَصْل: ماء الأقِط. وشاةٌ مُمْصِل، وذلك إذا تَزَيَّلَ لبنُها في العُلبة قبل أن يُحقن: وهي مِمصالٌ أيضاً. ومَصَل الجرحُ: سال منه شيءٌ يسير. ويستعار فيقال أعطاه عطاءً ماصِلاً: قليلاً. والمُمْصِل: المرأة تُلقِي ولدَها وهو مُضْغة. يقال: أمصلَتْ. وأمصَلَ الرّاعي الغَنَم: حلَبها فاستوعَبَ ما فيها. وأمْصَلَ بِضاعَتَه: أهلكَها وصَرَفها فيما لا خيرَ فيه. أنشد ابن السّكِّيت:
* أمْصَلت مالي كلَّه ونقَصْته([2]) *
والمُصَالة: قُطارة الحُبِّ([3]).
(مصو)  الميم والصاد والحرف المعتلّ كلمةٌ واحدة. المَصْواء: المرأة لا لحمَ على فَخِذَيها([4]).
(مصت)  الميم والصاد والتاء. ذكر ابن دريدٍ([5]) المصت مثل المَصْد: الجِماع، سواء.
(مصح)  الميم والصاد والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ذَهاب الشّيء. تقول: مَصَحَ الشيءُ يَمصَح مُصُوحاً: رسَخَ في الثَّرى* وغيره. والدَّار تَمصَح، أي تدرُس وتذهَب. ومَصَحَ الظِّلُّ: قَصُر. ومَصَح النَّبات: ولّى وذهب لونُ زهره.
(مصخ)  الميم والصاد والخاء كلمةٌ، وهي الأُمصوخ: واحد الأماصيخ، وهي أنابيب الثّمام. وتَمصَّخْتها: أخَذتها. قال أبو بكر([6]): والمَصخ لغة في المسخ.
(مصد)  الميم والصاد والدال أصلٌ صحيح فيه كلمتان غيرُ متقايستين.
فالأولى المَصْد، يقال هو الرَّضاع، ويقال هو الجِماع، مَصَدَها مَصْداً.
والأخرى المُصْدان: أعالي الجِبال، الواحد مَصَاد. قال:
* مَصَادٌ لمن يأوِي إليهم ومَعقِلُ([7]) *
قال ابن دريد: والمَصْد: البرد. وأصابَتْنا العامَ مَصْدَةٌ([8])، أي مطر.
(مصر)  الميم والصاد والراء أصلٌ صحيح له ثلاثة معان.
الأوّل جنسٌ من الحَلْب، والثاني تحديدٌ في شيء، والثالث عُضوٌ من الأعضاء.
فالأوّل: المَصْر: الحَلْب بأطراف الأصابع وناقةٌ مَصورٌ: لبنُها بطيء الخروج لا تُحلَب إلاّ مَصْراً.
قال ابن السكِّيت: المَصْر: حلب ما في الضَّرع. ويقال التمصُّر: حلب بقايا اللَّبَن في الضّرع. وبقيّةُ اللبن: المَصْر([9]). ومصَّرت عليه الشَّيءَ: أعطيتُه إيّاه قليلاً قليلاً.
والثاني: المِصْر، وهو الحدُّ؛ يقال إنَّ أهل هَجَرَ يكتُبون في شُروطهم: "اشترى فلانٌ الدَّارَ بمُصورها"، أي حدودها. قال عديّ([10]):
وجاعل الشَّمس مِصراً لا خفاء به *** بين النَّهار وبين اللَّيل قد فَصَلا([11])والمِصْر: كلُّ كُورةٍ يقسم فيها الفَيء والصَّدَقات.
والثالث المَصِير، وهو المِعَى، والجمع مُصران ثم مصارين. ومُصْران الفأرة:  ضربٌ من رديّ التَّمر.
--------------ـــ
([1])  أنشده في المجمل واللسان (مصع)، وهكذا جاء رويه مقيداً في المجمل، وأطلق في اللسان بالكسر.
([2]) في المجمل: "مصلت"، وباقي روايته فيه مطابقة لما هنا. والذي في إصلاح المنطق لابن السكيت 310.
لقد أمصلت عفراء مالي كله *** وماسست من شيء فربك ماحقه
          وفي اللسان بدون عزو إلى ابن السكيت:
لعمري لقد أمصلت مالي كله *** وماسست من شيء فربك ماحقه
 ([3]) الحب بالضم: الجرة الضخمة، والخابية. قال ابن دريد: فارسي معرب. قال أبو حاتم: أصله "حنب" فعرب. قلت: صوابه "خنب" بالخاء، كما في معجم استينجاس 476 وفسره بقوله:
“An earthen vessel for holding wine or water ”
          أي وعاء من الخزف يحفظ فيه الخمر أو الماء.
([4]) وكذا في اللسان والقاموس. وفي المجمل: "خديها"، تحريف، وهو من تصرف مصلح نسخة المجمل.
([5]) الجمهرة (2: 275).
([6]) الجمهرة (2: 227).
([7]) صدره كما في اللسان (مصد): * إذا أبرز الروع الكعاب فإنهم *
([8]) الذي في الجمهرة (2: 275): "ما أصابنا العام مصدة".
([9]) هذا مما فات المعاجم المتداولة، وفي اللسان: "والمصر: قلة اللبن".
([10]) وكذا في المجمل، وصححه ابن بري. ويروى لأمية بن أبي الصلت، كما في اللسان. وليس في ديوانه.
([11]) في الأصل: "وجاعل الليل"، صوابه من المجمل واللسان. ونبه في اللسان على أن صواب روايته: "وجعل الشمس". وقبله:
والأرض صوى بساطاً ثم قدرها *** تحت السماء سواء مثل ما ثقلا

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve **الصاد** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**مصع**)  **الميم** ve **الصاد** ve **العين** sahih bir asıldır; iki mânaya delâlet eder: birincisi şeyde bir parıltı ve hareket; diğeri şeyin gitmesi ve yüz çevirmesidir.
Birincisi: **مَصَعَ** şimşek: parladı. Sonra denir: **مَصَعَ** adam: kılıçla vurdu. Ondan **المُماصَعة**: çarpışma. Ve ona kıyas edilir; denir: **رجل مَصِعٌ**: şiddetli. Ve **مَصَعَ** devenin memesini su ile: onu vurdu. Ve **مَصَعَتِ** anne çocukla: onu attı. Ve denir: **إنَّ المَصْعَ**: yürüyüştür. Dedi ki:
يَمْصَعُ في قِطعةِ طيلسانْ ***مَصعاً كمصع ذَكَر الوِرْلانْ([1])Diğeri: **مَصَعَ** şey: yüz çevirdi ve gitti; bu her şeydedir; o hâlde o **ماصعٌ**dur. Ve **مَصَعتِ** develer: sütleri azaldı.
Ve bu iki mânadan şâz olan şeylerden: **المُصَع**: **العَوسج** meyvesi.

(**مصل**)  **الميم** ve **الصاد** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir şeyin sızmasına ve damlamasına delâlet eder. Ondan **المَصْل**: **الأقِط** suyu. Ve **شاةٌ مُمْصِل**; bu, sütü tulumda, pıhtılaştırılmadan önce ayrıştığı zamandır: o ayrıca **مِمصالٌ**dır. Ve **مَصَل** yara: ondan az bir şey aktı. Ve mecaz yapılır da denir: ona **عطاءً ماصِلاً** verdi: az. Ve **المُمْصِل**: kadın; çocuğunu bir **مُضْغة** iken düşürür. Denir: **أمصلَتْ**. Ve **أمصَلَ** çoban koyunu: onu sağdı da içindekini tamamen aldı. Ve **أمْصَلَ** ticaret malını: onu helâk etti ve onu hayır olmayan şeye sarf etti. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
* أمْصَلت مالي كلَّه ونقَصْته([2]) *
Ve **المُصَالة**: **الحُبِّ** damlası([3]).

(**مصو**)  **الميم** ve **الصاد** ve illetli harf tek bir kelimedir. **المَصْواء**: uyluklarında et olmayan kadın([4]).

(**مصت**)  **الميم** ve **الصاد** ve **التاء**. İbn Düreyd([5]) zikretti: **المصت** tıpkı **المَصْد** gibidir: cinsel birleşme; eşittir.

(**مصح**)  **الميم** ve **الصاد** ve **الحاء** sahih bir asıldır; şeyin gitmesine delâlet eder. Dersin: **مَصَحَ** şey **يَمصَح** **مُصُوحاً**: toprağa* ve başkasına yerleşti. Ve ev **تَمصَح** eder; yani silinir ve gider. Ve **مَصَحَ** gölge: kısaldı. Ve **مَصَح** bitki: yüz çevirdi ve çiçeğinin rengi gitti.

(**مصخ**)  **الميم** ve **الصاد** ve **الخاء** bir kelimedir; o da **الأُمصوخ**tur: **الأماصيخ**in teki; o da **الثّمام** borularıdır. Ve **تَمصَّخْتها**: onu aldım. Ebû Bekir([6]) dedi: ve **المَصخ** **المسخ**ta bir lehçedir.

(**مصد**)  **الميم** ve **الصاد** ve **الدال** sahih bir asıldır; onda birbirine kıyaslanmayan iki kelime vardır.
Birincisi **المَصْد**; denir: o emzirmedir; ve denir: o cinsel birleşmedir; **مَصَدَها مَصْداً**.
Diğeri **المُصْدان**: dağların üstleri; teki **مَصَاد**. Dedi ki:
* مَصَادٌ لمن يأوِي إليهم ومَعقِلُ([7]) *
İbn Düreyd dedi: ve **المَصْد**: soğuktur. Ve bize bu yıl **مَصْدَةٌ**([8]) isabet etti; yani yağmur.

(**مصر**)  **الميم** ve **الصاد** ve **الراء** sahih bir asıldır; onun üç mânası vardır.
Birincisi sağım cinsidir; ikincisi bir şeyde sınırlandırmadır; üçüncüsü organlardan bir organdır.
Birincisi: **المَصْر**: parmak uçlarıyla sağım; ve **ناقةٌ مَصورٌ**: sütü yavaş çıkar; ancak **مَصْراً** sağılır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **المَصْر**: memedekini sağmaktır. Ve denir: **التمصُّر**: memedeki sütün kalıntılarını sağmaktır. Ve sütün kalıntısı: **المَصْر**([9]). Ve **مصَّرت** ona şeyi: onu ona azar azar verdim.
İkincisi: **المِصْر**; o sınırdır; denir: **هَجَر** ehli şartlarında yazarlar: "Falanca evi **بمُصورها** ile satın aldı"; yani sınırlarıyla. Adî([10]) dedi:
وجاعل الشَّمس مِصراً لا خفاء به *** بين النَّهار وبين اللَّيل قد فَصَلا([11])Ve **المِصْر**: içinde fey ve sadakaların taksim edildiği her **كُورة**.
Üçüncüsü **المَصِير**; o bağırsaktır; çoğulu önce **مُصران** sonra **مصارين**. Ve **مُصْران** farenin: kötü hurmadan bir türdür.

--------------ـــ
([1]) Onu **المجمل** ve **اللسان**da (**مصع**) inşâd etti; ve böylece onun kafiyesi **المجمل**de kayıtlı olarak geldi; **اللسان**da ise kesre ile serbest bırakıldı.
([2]) **المجمل**de: "مصلت"; ve onun geri kalan rivayeti orada buradakiyle mutabıktır. Ve **إصلاح المنطق**’ta İbnü’s-Sikkît’te 310’daki böyledir:
لقد أمصلت عفراء مالي كله *** وماسست من شيء فربك ماحقه
          Ve **اللسان**da İbnü’s-Sikkît’e nisbet olmaksızın:
لعمري لقد أمصلت مالي كله *** وماسست من شيء فربك ماحقه
 ([3]) **الحب** (zamme ile): büyük küp ve **الخابية**. İbn Düreyd dedi: Farsça, Arapçalaştırılmıştır. Ebû Hâtim dedi: aslı "حنب" idi; Arapçalaştırıldı. Dedim: doğrusu "خنب"dır, **معجم استينجاس** 476’da olduğu gibi; onu şu sözüyle açıkladı:
“An earthen vessel for holding wine or water ”
          yani içinde şarap veya su saklanan çömlekten bir kap.
([4]) Ve böylece **اللسان** ve **القاموس**ta. **المجمل**de: "خديها"; tahriftir; ve o, **المجمل** nüshası düzelticisinin tasarrufundandır.
([5]) **الجمهرة** (2: 275).
([6]) **الجمهرة** (2: 227).
([7]) Onun ilk mısraı **اللسان**da (**مصد**) olduğu gibi: * إذا أبرز الروع الكعاب فإنهم *
([8]) **الجمهرة** (2: 275)’te olan: "ما أصابنا العام مصدة".
([9]) Bu, dolaşımda olan sözlüklerin kaçırdıklarındandır; ve **اللسان**da: "والمصر: قلة اللبن".
([10]) Ve böylece **المجمل**de; ve İbn Berrî onu tashih etti. **اللسان**da olduğu gibi Ümeyye b. Ebî’s-Salt’a rivayet edilir. Ve onun divanında değildir.
([11]) Asılda: "وجاعل الليل"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dandır. Ve **اللسان**da onun rivayetinin doğrusunun: "وجعل الشمس" olduğu belirtilmiştir. Ve ondan önce:
والأرض صوى بساطاً ثم قدرها *** تحت السماء سواء مثل ما ثقلا

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ص ر
مصر الأمصار‏:‏ بناها ومصر عمر سبعة أمصار منها‏:‏ المصران‏:‏ البصرة والكوفة‏.‏
ويكتب أهل هجر في شروطهم‏:‏ اشترى فلان الدار بمصورها أي بحدودها‏.‏
قال عديّ‏:‏ وجاعل الشمس مصراً لا خفاء به بين النّهار وبين الليل قد فصلا وناقة مصور‏:‏ بطيئة خروج الدّرّ لا تحلب إلا مصراً وهو الحلب بأطراف الأصابع وقد مصرتها وتمصرتها وامتصرتها‏.‏
وعنز مصور‏:‏ قليلة الدر‏.‏
وضربه فنثر مصارينه جمع‏:‏ مصران جمع‏:‏ مصير وقيل‏:‏ المصارين لم يثبت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ عطاء ممصور‏:‏ قليل ومصّر عليه عطاءه‏:‏ أعطاه قليلاً قليلاً‏.‏
قال الكميت‏:‏ حدداً أن يكون سيبك فينا زرما أو يجيئنا تمصيرا ولهم غلة يتمصّرونها ويمتصرونها‏.‏
وتقول‏:‏ فلان لا يمتاح نداه إلاّ عصراً ولا تحلب يداه إلا مصراً‏.‏

##### Türkçe

م ص ر
**مصر الأمصار**: onu inşa etti; ve Ömer yedi **أمصار**’ı **مصر** etti; onlardan: iki **مصر**: **البصرة** ve **الكوفة**.

Ve Hecer ehli şartlarında yazarlar: falan kimse evi **بمصوّرها** (yani sınırlarıyla) satın aldı.

Adiyy dedi:
Ve güneşi, onda gizlilik olmayan bir **مصراً** kılan; gündüz ile gece arasında ayırmışlardır.
Ve **ناقة مصور**: sütün çıkışı yavaş; ancak **مصراً** sağılır; o da parmak uçlarıyla sağmadır. Ve onu **مصرتها** ettim ve **تمصرتها** ettim ve **امتصرتها** ettim.

Ve **عنز مصور**: sütü az.

Ve ona vurdu da **مصارينه**’ini saçtı; cem‘i: **مصران**; cem‘i: **مصير**. Ve denildi ki: **المصارين** sabit olmamıştır.

Ve mecazdan: **عطاء ممصور**: az. Ve ona bağışını **مصّر** etti: ona azar azar verdi.

Kumeyt dedi:
Kesinlikle (şunu) sınırlandırdın: senin ihsanının bizde bir **زرما** olması yahut bize bir **تمصيرا** ile gelmesi.
Ve onların bir geliri vardır; onu **يتمصّرونها** ve **يمتصرونها**.

Ve dersin: falan kimse cömertliğinin suyunu ancak **عصراً** (sıkma olarak) çıkarır; ve elleri ancak **مصراً** sağar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مَصَرَ الشاةَ والناقَةَ يَمْصُرُها مَصْراً وتَمَصَّرها: حَلَبها بأَطراف الثلاث، وقيل: هو أَن تأْخذ الضَّرْعَ بكفك وتُصَيِّرَ إِبهامَك فوق أَصابِعِك، وقيل: هو الحَلْبُ بالإِبهامِ والسَّبابةِ فقط. الليث: المَصْرُ حَلْب بأَطراف الأَصابع والسبابة والوسطى والإِبهام ونحو ذلك. وفي حديث عبد الملك قال لحالب ناقَتِه: كيف تَحْلُبها مَصْراً أَم فَطْراً؟ وناقة مَصُور إِذا كان لَبَنُها بطيء الخروج لا يُحْلَبُ إِلا مَصْراً. والتَّمَصُّرُ: حَلْبُ بقايا اللَّبَن في الضَّرْع بعد الدرِّ، وصار مستعملاً في تَتَبُّعِ القِلَّة، يقولون: يَمْتَصِرونها. الجوهري قال ابن السكيت: المَصْرُ حَلْبُ كل ما في الضَّرْعِ. وفي حديث عليّ، عليه السلام: ولا يُمْصَرُ لبنُها فَيَضُرَّ ذلك بولدها؛ يريد لا يُكْثَرُ من أَخذ لبنها. وفي حديث الحسن، عليه السلام: ما لم تَمْصُرْ أَي تَحْلُب، أَراد أَن تسرق اللبن.
وناقة ماصِرٌ ومَصُورٌ: بطيئة اللبن، وكذلك الشاة والبقرة، وخص بعضهم به المِعْزى، وجمعها مِصارٌ مثل قِلاصٍ، ومَصائِرُ مثل قَلائِصَ. والمَصْرُ: قِلة اللبن. الأَصمعي: ناقة مَصُورٌ وهي التي يُتَمَصَّرُ لبنها أَي يُحْلَب قليلاً قليلاً لأَن لبنها بَطِيءُ الخروج. الجوهري: أَبو زيد المَصُورُ من المَعزِ خاصَّة دون الضأْن وهي التي قد غَرَزَتْ إِلا قليلاً، قال: ومثلها من الضأْن الجَدُودُ. ويقال: مَصَّرَتِ العَنْزُ تَمْصِيراً أَي صارت مَصُوراً. ويقال: نعجة ماصِرٌ ولَجْبَةٌ وجَدُودٌ وغَرُوزٌ أَي قليلة اللبن. وفي حديث زياد: إِنّ الرجلَ لَيَتَكَلَّمُ بالكلمة لا يقطع بها ذَنَبَ عَنْزٍ مَصُورٍ لو بلغت إِمامَه سَفَكَ دَمَه. حكى ابن الأَثير: المصور من المعز خاصة وهي التي انقطع لبنها.
والتَّمَصُّر: القليل من كل شيء؛ قال ابن سيده: هذا تعبير أَهل اللغة والصحيح التَّمَصُّر القِلَّةُ. ومَصَّر عليه العَطاءَ تَمْصِيراً: قَلَّله وفَرَّقَه قليلاً قليلاً. ومَصَّرَ الرجلُ عَطِيَّتَه: قَطَّعَها قليلاً قليلاً، مشتق من ذلك.
ومُصِرَ الفَرسُ: اسْتُخْرِجَ جَرْيهُ. والمُصارَةُ: الموضع الذي تُمْصَرُ فيه الخيل، قال: حكاه صاحب العين. والتمصر: التتبع، وجاءت الإِبل إِلى الحوض مُتَمَصِّرة ومُمْصِرَة أَي متفرقة. وغرة مُتَمَصِّرة: ضاقت من موضع واتسعت من آخر.
والمَصْرُ: تَقَطُّعُ الغزْلِ وتَمَسُّخُه. وقَدِ امَّصَرَ الغزْلُ إِذا تَمَسَّخَ. والمُمَصَّرَةُ: كُبَّةُ الغزْلِ، وهي المُسَفَّرَةُ. والمِصْرُ: الحاجِزُ والحَدُّ بين الشيئين؛ قال أُمية يذكر حِكْمة الخالق تبارك وتعالى:
وجَعَلَ الشمسَ مِصْراً لا خَفاءَ به،
بين النهارِ وبين الليلِ قد فَصَلا
قال ابن بري: البيت لعدي بن زيد العبادي وهذا البيت أَورده الجوهري: وجاعل الشمس مصراً، والذي في شعره وجعل الشمس كما أَوردناه عن ابن سيده وغيره؛ وقبله:
والأَرضَ سَوّى بِساطاً ثم قَدّرَها،
تحتَ السماءِ، سَواءً مثل ما ثَقَلا
قال: ومعنى ثَقَلَ تَرَفَّعَ أَي جعل الشمس حَدًّا وعَلامةً بين الليلِ والنهارِ؛ قال ابن سيده: وقيل هو الحدُّ بين الأَرضين، والجمع مُصُور. ويقال: اشترى الدارَ بِمُصُورِها أَي بحدودها. وأَهلُ مِصْرَ يكتبون في شروطهم: اشترى فلان الدارَ بِمُصُورِها أَي بحدودها، وكذلك يَكْتُبُ أَهلُ هَجَرَ. والمِصْرُ: الحدّ في كل شيء، وقيل: المصر الحَدُّ في الأَرض خاصة.الجوهري: مِصْر هي المدينة المعروفة، تذكر وتؤنث؛ عن ابن السراج. والمِصْر: واحد الأَمْصار. والمِصْر: الكُورَةُ، والجمع أَمصار. ومَصَّروا الموضع: جعلوه مِصْراً. وتَمَصَّرَ المكانُ: صار مِصْراً. ومِصْرُ: مدينة بعينها، سميت بذلك لتَمَصُّرِها، وقد زعموا أَن الذي بناها إِنما هو المِصْرُ بن نوح، عليه السلام؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذاك، وهي تُصْرفُ ولا تُصْرَفُ. قال سيبويه في قوله تعالى: اهْبِطُوا مِصْراً؛ قال: بلغنا أَنه يريد مِصْرَ بعينها. التهذيب في قوله: اهبطوا مصراً، قال أَبو إِسحق: الأَكثر في القراءَة إِثبات الأَلف، قال: وفيه وجهان جائزان، يراد بها مصرٌ من الأَمصار لأَنهم كانوا في تيه، قال: وجائز أَن يكون أَراد مِصْرَ بعينها فجعَلَ مِصْراً اسماً للبلد فَصَرفَ لأَنه مذكر، ومن قرأَ مصر بغير أَلف أَراد مصر بعينها كما قال: ادخلوا مصر إِن شاء الله، ولم يصرف لأَنه اسم المدينة، فهو مذكر سمي به مؤنث. وقال الليث: المِصْر في كلام العرب كل كُورة تقام فيها الحُدود ويقسم فيها الفيءُ والصدَقاتُ من غير مؤامرة للخليفة. وكان عمر، رضي الله عنه، مَصَّر الأَمصارَ منها البصرة والكوفة. الجوهري: فلان مَصَّرَ الأَمْصارَ كما يقال مَدّن المُدُنَ، وحُمُرٌ مَصارٍ. ومَصارِيُّ: جمع مَصْرِيٍّ؛ عن كراع؛ وقوله:
وأَدَمَتْ خُبْزِيَ مِنْ صُيَيْرِ،
من صِيرِ مِصْرِينَ أَو البُحَيْرِ
أَراه إِنما عنى مصر هذه المشهورة فاضطر إِليها فجمعها على حدّ سنين؛ قال ابن سيده: وإِنما قلت إِنه أَراد مصر لأَن هذا الصِّيرَ قلما يوجد إِلا بها وليس من مآكل العرب؛ قال: وقد يجوز أَن يكون هذا الشاعر غَلِطَ بمصر فقال مِصْرينَ، وذلك لأَنه كان بعيداً من الأَرياف كمصر وغيرها، وغلطُ العربِ الأَقْحاح الجُفاةِ في مثل هذا كثير، وقد رواه بعضهم من صِيرِ مِصْرَيْن كأَنه أَراد المِصْرَيْنِ فحذف اللام. والمِصْران: الكوفةُ والبصْرةُ؛ قال ابن الأَعرابي: قيل لهما المصران لأَن عمر، رضي الله عنه، قال: لا تجعلوا البحر فيما بيني وبينكم، مَصِّروها أَي صيروها مِصْراً بين البحر وبيني أَي حدّاً. والمصر: الحاجز بين الشيئين. وفي حديث مواقيت الحج: لمَّا قُتِحَ هذان المِصْرانِ؛ المِصْر: البَلَد، ويريد بهما الكوفةَ والبَصْرَةَ. والمِصْرُ: الطِّينُ الأَحْمَرُ. وثوب مُمَصَّرٌ: مصبوغ بالطين الأَحمر أَو بحُمْرة خفيفة. وفي التهذيب: ثَوْب مُمَصَّرٌ مصبوغ بالعِشْرِقِ، وهو نبات أَحْمَرُ طيِّبُ الرائِحَةِ تستعمله العرائس؛ وأَنشد:مُخْتلِطاً عِشْرِقُه وكُرْكُمُهْ
أَبو عبيد: الثياب المُمَصَّرَةُ التي فيها شيء من صفرة ليست بالكثيرة. وقال شمر: المُمَصَّرُ من الثياب ما كان مصبوغاً فغسل. وقال أَبو سعيد: التَّمْصِيرُ في الصَّبْغِ أَن يخرج المَصْبُوغُ مُبَقَّعاً لم يُسْتَحْكْم صَبْغُه. والتمصير في الثياب: أَن تَتَمَشَّقَ تَخَرُّقاً من غيرِ بلى. وفي حديث عيسى، عليه السلام: ينزل بين مُمَصَّرَتَيْن؛ المُمَصَّرَةُ من الثياب: التي فيها صُفْرة خفيفة؛ ومنه الحديث: أَتى عليٌّ طَلْحَةَ، رضي الله عنهما، وعليه ثَوْبانِ مُمَصَّرانِ.
والمَصِيرُ: المِعى، وهو فَعِيلٌ، وخص بعضُهم به الطيرَ وذواتِ الخُفِّ والظِّلْف، والجمع أَمْصِرَة ومُصْرانٌ مثل رَغِيفٍ ورُغْفانٍ، ومَصارِينُ جمع الجمع عند سيبويه. وقال الليث: المَصارِينُ خطأٌ؛ قال الأَزهري: المصارين جمع المُصْران، جمعته العرب كذلك على توهُّم النونِ أَنها أَصلية. وقال بعضهم: مَصِير إِنما هو مَفْعِلٌ من صار إِليه الطعام، وإِنما قالوا مُصران كما قالوا في جمع مَسِيل الماء مُسْلان، شبهوا مَفْعِلاً بفَعِيل، وكذلك قالوا قَعود وقِعْدانٌ، ثم قَعادِينُ جمع الجمع، وكذلك توهموا الميم في المصير أَنها أَصلية فجمعوها على مُصْران كما قالوا لجماعة مَصادِ الجَبَل مُصْدانٌ.
والمِصْرُ: الوعاء؛ عن كراع. ومِصْرٌ: أَحدُ أَولاد نوح، عليه السلام؛ قال ابن سيده: ولست منه على ثقة. التهذيب: والماصِرُ في كلامهم الحَبْل يلقى في الماءِ لِيَمْنَعَ السفُنَ عن السير حتى يُؤدِّيَ صاحبُها ما عليه من حق السلطان، هذا في دجلة والفرات. ومُصْرانُ الفارةِ: ضرب من رديءِ التمر.

##### Türkçe

**مَصَرَ** koyunu ve dişi deveyi, onu **يَمْصُرُها** **مَصْراً** ve **تَمَصَّرها**: onu sağdı; üç parmağın uçlarıyla. Ve denildi ki: o, memeyi avucunla tutman ve başparmağını parmaklarının üstüne getirmen(dir). Ve denildi ki: o, yalnızca başparmak ve işaret parmağıyla sağmaktır. **الليث**: **المَصْرُ** parmak uçlarıyla, işaret parmağıyla, orta parmakla, başparmakla ve bunun benzeriyle sağmaktır. Ve **عبد الملك** hadîsinde: deve sağanına dedi ki: Onu **مَصْراً** mı yoksa **فَطْراً** mı sağıyorsun? Ve sütü yavaş çıkan, ancak **مَصْراً** sağılabilen deveye **مَصُور** (denir). Ve **التَّمَصُّرُ**: memede akıştan sonra sütün kalıntılarını sağmaktır; sonra azı takip etmede kullanılır oldu; derler ki: **يَمْتَصِرونها**. **الجوهري**: **ابن السكيت** dedi: **المَصْرُ** memede olanın tamamını sağmaktır. Ve **عليّ** hadîsinde, عليه السلام: “Ve onun sütü **يُمْصَرُ** edilmez de bu, yavrusuna zarar verir”; yani onun sütünü almada çoğaltılmaz. Ve **الحسن** hadîsinde, عليه السلام: “**ما لم تَمْصُرْ**” yani sağmadıkça; sütün çalınmasını kastetti.

Ve **ماصِرٌ** ve **مَصُورٌ** deve: sütü yavaş (çıkan); koyun ve inek de böyledir. Bazıları bunu özellikle keçiye tahsis etti. Çoğulu **مِصارٌ** (dır), **قِلاصٍ** gibi; ve **مَصائِرُ** (dir), **قَلائِصَ** gibi.

Ve **المَصْرُ**: sütün azlığı. **الأَصمعي**: **مَصُورٌ** deve; o, sütü **يُتَمَصَّرُ** edilen, yani sütü yavaş çıktığı için azar azar sağılan(deve)dir. **الجوهري**: **أَبو زيد**: **المَصُورُ** koyun değil, özellikle keçidendir; o, ancak azıcık süt vermiş olandır; dedi ki: koyundan bunun benzeri **الجَدُودُ**’dur. Ve denilir: keçi **مَصَّرَتِ** **تَمْصِيراً**, yani **مَصُوراً** oldu. Ve denilir: **ماصِرٌ** ve **لَجْبَةٌ** ve **جَدُودٌ** ve **غَرُوزٌ** koyun, yani sütü az. **زياد** hadîsinde: “Şüphesiz adam bir kelime söyler; onunla **مَصُورٍ** bir keçinin kuyruğunu bile kesmez; eğer imamına ulaşsa kanını dökerdi.” **ابن الأَثير** nakletti: **المصور** özellikle keçidendir; o, sütü kesilmiş olandır.

Ve **التَّمَصُّر**: her şeyden az olan; **ابن سيده** dedi: bu, dil ehlinin ifadesidir; doğru olan, **التَّمَصُّر** azlıktır. Ve ona karşı bağışı **مَصَّر** **تَمْصِيراً**: onu azalttı ve onu azar azar dağıttı. Ve adam bağışını **مَصَّرَ**: onu azar azar parçaladı; bu(ndan) türemiştir.

Ve at **مُصِرَ** edildi: koşusu çıkarıldı. Ve **المُصارَةُ**: atların **تُمْصَرُ** edildiği yer; dedi ki: bunu **صاحب العين** nakletti. Ve **التمصر**: iz sürme/takip. Ve develer havuza **مُتَمَصِّرة** ve **مُمْصِرَة** olarak geldi; yani dağınık. Ve **غرة مُتَمَصِّرة**: bir yerden daraldı, başka bir yerden genişledi.

Ve **المَصْرُ**: ipliğin kopup kopup kesilmesi ve bozulması. Ve iplik **امَّصَرَ** oldu: bozulduğunda. Ve **المُمَصَّرَةُ**: iplik yumağıdır; o, **المُسَفَّرَةُ**’dir.

Ve **المِصْرُ**: iki şey arasındaki engel ve sınır; **أُمية** yaratıcı hikmetini, تبارك وتعالى, anarak dedi:
وجَعَلَ الشمسَ **مِصْراً** لا خَفاءَ به،
بين النهارِ وبين الليلِ قد فَصَلا
**ابن بري** dedi: beyit **عدي بن زيد العبادي**’nindir; ve bu beyiti **الجوهري** şöyle getirmiştir: “وجاعل الشمس مصراً”، oysa onun şiirinde “وجعل الشمس” vardır; bizim **ابن سيده** ve başkalarından aktardığımız gibi. Ve ondan önce:
والأَرضَ سَوّى بِساطاً ثم قَدّرَها،
تحتَ السماءِ، سَواءً مثل ما ثَقَلا
Dedi ki: **ثَقَلَ**’ın manası yükseldi(= **تَرَفَّعَ**)dir; yani güneşi gece ile gündüz arasında bir sınır ve alâmet kıldı. **ابن سيده** dedi: ve denildi ki: o, yerler arasındaki sınırdır; çoğulu **مُصُور**.

Ve denilir: evi **بِمُصُورِها** satın aldı; yani sınırlarıyla. Ve **مِصْر** ehli şartlarında yazarlar: falan evi **بِمُصُورِها** satın aldı; yani sınırlarıyla; **هَجَر** ehli de böyle yazar. Ve **المِصْرُ**: her şeyde sınırdır. Ve denildi ki: **المصر** özellikle yerde sınırdır. **الجوهري**: **مِصْر** bilinen şehirdir; müzekker de söylenir müennes de; **ابن السراج**’dan. Ve **المِصْر**: **الأَمْصار**’ın biridir. Ve **المِصْر**: **الكُورَةُ**’dur; çoğulu **أَمصار**. Ve yeri **مَصَّروا**: onu **مِصْراً** yaptılar. Ve mekân **تَمَصَّرَ**: **مِصْراً** oldu. Ve **مِصْرُ**: belirli bir şehirdir; **تَمَصُّرِها** sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve zannettiler ki onu bina eden ancak **المِصْرُ بن نوح**’tur, عليه السلام. **ابن سيده** dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve o, hem tenvin alır hem almaz. **سيبويه**, تعالى sözünde: “اهْبِطُوا **مِصْراً**” hakkında dedi ki: bize ulaştı ki o, bizzat **مِصْر**’ı kasteder. **التهذيب** “اهبطوا مصراً” sözünde: **أَبو إِسحق** dedi: kıraatte çoğunluk elifin sabit kılınmasıdır; dedi ki: onda iki câiz vecih vardır: onlar çölde/şaşkınlıkta oldukları için, **الأَمصار**’dan bir **مصرٌ** kastedilir. Dedi ki: bizzat **مِصْر**’ı kastetmiş olması da câizdir; böylece **مِصْراً**’yı beldenin adı yaptı da müzekker olduğu için tenvinli yaptı. Ve **مصر**’ı elifsiz okuyan, “ادخلوا مصر إِن شاء الله” dediği gibi bizzat **مصر**’ı kastetmiştir; ve sarf etmedi; çünkü o, şehrin adıdır; müzekkerdir, müennesle adlandırılmıştır. **الليث** dedi: Arapların sözünde **المِصْر**; hadlerin ikame edildiği, fey’in ve sadakaların halifeyle danışma olmaksızın taksim edildiği her **كُورة**’dur. Ve **عمر**, رضي الله عنه, **الأَمصار**’ı **مَصَّر** etti; onlardan Basra ve Kûfe. **الجوهري**: falan **الأَمْصار**’ı **مَصَّرَ** etti; “şehirleri şehirleştirdi” denildiği gibi; ve **حُمُرٌ مَصارٍ**. Ve **مَصارِيُّ**: **مَصْرِيٍّ**’nin çoğuludur; **كراع**’dan. Ve onun sözü:
وأَدَمَتْ خُبْزِيَ مِنْ صُيَيْرِ،
من صِيرِ **مِصْرِينَ** أَو البُحَيْرِ
Görünüşe göre ancak şu meşhur Mısır’ı kastetti; buna mecbur kaldı da onu yıllar gibi çoğul yaptı. **ابن سيده** dedi: Mısır’ı kastettiğini ancak şundan dolayı söyledim: bu **الصِّيرَ** pek az bulunur, ancak orada; ve Arapların yiyeceklerinden değildir. Dedi ki: ve câizdir ki bu şair Mısır’da yanıldı da **مِصْرينَ** dedi; çünkü o, Mısır ve benzerleri gibi kırsallardan uzaktı; ve böyle şeyde katıksız kaba Arapların yanılması çoktur. Ve bazıları onu “من صِيرِ **مِصْرَيْن**” diye rivayet etti; sanki **المِصْرَيْنِ**’i kastetti de **ال**’ı hazfetti. Ve **المِصْران**: Kûfe ve Basra’dır. **ابن الأَعرابي** dedi: onlara iki **مصر** denildi; çünkü **عمر**, رضي الله عنه, dedi ki: “Denizi benimle sizin aranıza koymayın; onu **مَصِّروها**”, yani onu denizle benim aramda bir **مِصْراً**, yani bir sınır yapın. Ve **المصر**: iki şey arasındaki engeldir. Haccın vakitleri hadîsinde: “Bu iki **المِصْرانِ** fethedilince”; **المِصْر**: beldedir; onlarla Kûfe ve Basra’yı kasteder. Ve **المِصْرُ**: kırmızı çamurdur. Ve **مُمَصَّرٌ** elbise: kırmızı çamurla yahut hafif bir kızıllıkla boyanmış. Ve **التهذيب**’de: **مُمَصَّرٌ** elbise, **العِشْرِقِ** ile boyanmış; o, güzel kokulu kırmızı bir bitkidir; gelinler onu kullanır. Ve şu beyit okundu:
مُخْتلِطاً عِشْرِقُه وكُرْكُمُهْ
**أَبو عبيد**: **المُمَصَّرَةُ** elbiseler, içinde çok olmayan bir sarılıktan bir şey bulunanlardır. Ve **شمر** dedi: elbiselerden **المُمَصَّرُ**, boyanmış olup sonra yıkanmış olandır. Ve **أَبو سعيد** dedi: boyamada **التَّمْصِيرُ**, boyalının benekli çıkmasıdır; boyası sağlamlaşmamıştır. Ve elbiselerde **التمصير**: eskime olmaksızın yırtılma ile parçalanmandır. Ve **عيسى** hadîsinde, عليه السلام: “iki **مُمَصَّرَتَيْن** arasında iner”; elbiselerden **المُمَصَّرَةُ**: içinde hafif sarılık bulunan. Ve ondan hadîs: **عليّ** **طَلْحَة**’ye geldi, رضي الله عنهما, üzerinde iki **مُمَصَّرانِ** elbise vardı.

Ve **المَصِيرُ**: bağırsaktır; o, **فَعِيلٌ**’dir. Bazıları onu kuşlara ve toynaklılara ve tırnaklılara tahsis etti. Çoğulu **أَمْصِرَة** ve **مُصْرانٌ**’dır; **رَغِيفٍ** ve **رُغْفانٍ** gibi. Ve **مَصارِينُ**, **سيبويه**’ye göre çoğulun çoğuludur. **الليث** dedi: **المَصارِينُ** hatadır. **الأَزهري** dedi: **المصارين**, **المُصْران**’ın çoğuludur; Araplar onu, **النون**’un aslî olduğu vehmiyle böyle çoğul yaptılar. Ve bazıları dedi: **مَصِير** ancak “yemek ona döndü”den **مَفْعِلٌ**’dir; ve ancak “su akıntısı”nın çoğulunda **مُسْلان** dedikleri gibi **مُصران** dediler; **مَفْعِلاً**’yı **فَعِيل**’e benzettiler. Ve yine **قَعود** ve **قِعْدانٌ** dediler; sonra **قَعادِينُ** çoğulun çoğulu. Ve yine **المصير**’deki **الميم**’in aslî olduğu vehmine kapıldılar da onu **مُصْران** üzerine çoğul yaptılar; dağın av yerleri topluluğuna **مُصْدانٌ** dedikleri gibi.

Ve **المِصْرُ**: kap/kılıftır; **كراع**’dan. Ve **مِصْرٌ**: Nûh’un, عليه السلام, oğullarından biridir; **ابن سيده** dedi: bundan emin değilim. **التهذيب**: ve onların sözünde **الماصِرُ**, gemileri yürümekten men etmek için suya atılan iptir; ta ki sahibi sultanın hakkı olarak üzerinde olanı ödeyinceye kadar; bu, Dicle ve Fırat’tadır. Ve farenin **مُصْرانُ**’ı: kötü hurmadan bir türdür.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ص ر * * مِصْرُ * هي المدينة المعروفة تُذكر وتُؤنث و * المصْرُ * واحد * الأمْصارِ * و * المِصْرانِ * الكوفة والبصرة و * المَصِيرُ * بوزن البَصِير المِعى وجمعه * مُصْرانٌ * كرغيف ورُغفان ثم * المَصارِينُ * جمع الجمع وفلان * مَصَّر * الأمصار * تَمْصِيراً * كما يُقال مدَّن المُدُن

##### Türkçe

* م ص ر * * **مِصْرُ** * o bilinen şehirdir; müzekker olarak da zikredilir, müennes olarak da. Ve * **المصْرُ** * **الأمْصارِ**’ın bir tekilidir. Ve * **المِصْرانِ** * Kûfe ve Basra’dır. Ve * **المَصِيرُ** * **البَصِير** vezninde: bağırsaktır; onun çoğulu * **مُصْرانٌ** *dır; رغيف ve رُغفان gibi. Sonra * **المَصارِينُ** * çoğulun çoğuludur. Ve falan kimse * **مَصَّر** * **الأمصار**’ı * **تَمْصِيراً** * (olarak), tıpkı “şehirleri şehirleştirdi” denildiği gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مصر الناقة أو الشاة، يمصرها مصرا وتمصرها وامتصرها: حلبها بأطراف الأصابع الثلاث. وقيل هو أن تأخذ الضرع بكفك وتصير إبهامك فوق أصابعك، أو هو الحلب بالإبهام والسبابة فقط. وقال الليث: المصر: حلب بأطراف الأصابع والسبابة والوسطى والإبهام ونحو ذلك. وفي حديث عبد الملك قال لحالب ناقته: كيف تحلبها، مصرا أم فطرا، وهي ماصر ومصور: بطيئة خروج اللبن، وكذا الشاة والبقرة، وخص بعضهم به المعزى، ج مصار ومصائر، كقلاص وقلائص. قال الأصمعي: ناقة مصور، وهي التي يتمصر لبنها، أي يحلب قليلا قليلا، لأن لبنها بطيء الخروج. وقال أبو زيد: المصور: من المعز خاصة دون الضأن، وهي التي قد غرزت إلا قليلا. قال: ومثلها من الضأن الجدود. ويقال: مصرت العنز تمصيرا، أي صارت مصورا. ويقال: نعجة ماصر ولجبة وجدود وغروز أي قليلة اللبن. وقال ابن القطاع: ومصرت العنز مصورا وأمصرت: قل لبنها. والتمصر: القليل من كل شيء. قال ابن سيده: هذا تعبير أهل اللغة، والصحيح التمصر: القلة، والتمصر: التتبع، والتمصر: التفرق، يقال: جاءت الإبل إلى الحوض متمصرة وممصرة، أي متفرقة. والتمصر: حلب بقايا اللبن في الضرع بعد الدر. وصار مستعملا في التتبع. والتمصير: التقليل. والتمصير: قطع العطية قليلا، قليلا، يقال: مصر عليه العطاء تمصيرا، إذا قلله وفرقه قليلا قليلا. ومصر الرجل عطيته: قطعها قليلا قليلا، وهو مجاز. ومصر الفرس كعني: استخرج جريه. والمصارة، بالضم: الموضع الذي تمصر فيه الخيل، حكاه صاحب العين. والمصر، بالكسر: الحاجز والحد بين الشيئين. قال أمية يذكر حكمة الخالق تبارك وتعالى:
  والأرض سوى بساطا ثم قدرها                      تحت السماء سواء مثل ما ثقلا
  وجعل الشمس مصرا لا خفاء به                      بين النهار وبين الليل قد فصلا قال ابن بري: البيت لعدي بن زيد العبادي، وقد أورده الجوهري وجاعل الشمس، والذي في شعره: وجعل الشمس، وهكذا أورده ابن سيده أيضا. كالماصر. وقال الصاغاني: والماصران: الحدان. والمصر: الحد في كل شيء، وقيل: بين الأرضين خاصة، والجمع المصور. والمصر: الوعاء، عن كراع، وقال الليث: المصر، في كلام العرب: الكورة تقام فيها الحدود ويقسم فيها الفيء والصدقات من غير مؤامرة الخليفة. والمصر: الطين الأحمر. والممصر، كمعظم : الثوب المصبوغ به أو بحمرة خفيفة. وفي التهذيب: ثوب ممصر: مصبوغ بالعشرق، وهو نبات أحمر طيب الرائحة، تستعمله العرائس. وقال أبو عبيد: الثياب الممصرة: التي فيها شيء من صفرة ليست بالكثيرة. وقال شمر: الممصر من الثياب: ما كان مصبوغا فغسل، ومنه الحديث:  ينزل عيسى عليه السلام بين ممصرتين  ومصروا المكان تمصيرا: جعلوه مصرا، فتمصر: صار مصرا. وكان عمر رضي الله عنه قد مصر الأمصار، منها البصرة والكوفة، وقال الجوهري فلان مصر الأمصار، كما يقال: مدن المدن.

  ومصر: الكسر فيها أشهر، فلا يتوهم فيها غيره، كما قاله شيخنا، قلت: والعامة تفتحها، هي المدينة المعروفة الآن، سميت بذلك لتمصرها أي تمدنها، أو لأنه بناها المصر بن نوح عليه السلام فسميت به. قال ابن سيده ولا أدري كيف ذاك، وفي الروض: إنها سميت باسم بانيها، ونقل شيخنا عن الجاحظ في تعليل تسميتها: لمصير الناس إليها. وهو لا يخلو عن نظر. وفي المقدمة الفاضلية لابن الجواني النسابة، عند ذكر نسب القبط ما نصه: وذكر أبو هاشم أحمد بن جعفر العباسي الصالحي النسابة قبط مصر في كتابه فقال: هم ولد قبط بن مصر بن قوط بن حام، وأن مصر هذا هو الذي سميت مصر به مصر. وذكر شيوخ التواريخ وغيرهم أن الذي سميت مصر به هو مصر بن بيصر بن حام. انتهى. وقرأت في بعض تواريخ مصر ما نصه: واختلف أهل العلم في المعنى الذي لأجله سميت هذه الأرض بمصر، فقيل: سميت بمصريم بن مركايل، وهو الأول، وقيل بل سميت بمصر الثاني. وهو مصرام بن نقراوش بن مصريم الأول، وعلى اسمه تسمى مصر بن بيصر وقيل: بل سميت باسم مصر الثالث، وهو مصر بن بيصر بن حام بن نوح، وهو أبو قبطيم بن مصر الذي ولي الملك بعده، وإليه ينسب القبط. وقال الحافظ أبو الخطاب بن دحية: مصر أخصب بلاد الله، وسماها الله تعالى بمصر وهي هذه دون غيرها، ومن أسمائها أم البلاد، والأرض المباركة، وغوث العباد، وأم خنور، وتفسيره: النعمة الكثيرة، وذلك لما فيها من الخيرات التي لا توجد في غيرها، وساكنها لا يخلو من خير يدر عليه فيها، فكأنها البقرة الحلوب النافعة، وكانت فيما مضى أكثر من ثمانين كورة عامرة قبل الإسلام، ثم تقهقرت حتى استقرت في أول الإسلام على أربعين كورة. وفي المائة التاسعة استقرت على ستة وعشرين عملا. وأما عدة القرى التي تأخرت إلى سنة سبع وثلاثين وثمانمائة فحررت لما أمر الملك الأشرف برسباي كتاب الدواوين والجيوش المصرية بضبط وإحصاء قرى مصر كلها قبليها وبحريها فكانت ألفين ومائتين وسبعين قرية. وألف الأسعد بن مماتي كتابا سماه قوانين الدواوين، وهو في أربعة أجزاء ضخمة، والذي هو موجود في أيدي الناس مختصره في جزء لطيف، ذكر في الأصل ما أحصاه من القرى من أيام السلطان صلاح الدين يوسف بن أيوب أربعة آلاف ضيعة، وعين مساحتها ومتحصلاتها من عين وغلة واحدة واحدة. وأما حدودها ومساحة أرضها وذكر كورها فقد تكفل به كتاب الخطط للمقريزي، وتقويم البلدان للملك المؤيد، فراجعهما فإن هذا المحل لا يتحمل أكثر مما ذكرناه. وهي تصرف وقد لا تصرف، وتؤنث. وقد تذكر، عن ابن السراج. قال سيبويه: في قوله تعالى  اهبطوا مصرا  قال أبو إسحاق: الأكثر في القراءة إثبات الألف، قال: وفيه وجهان جائزان، يراد بها مصر من الأمصار، لأنهم كانوا في تيه، قال وجائز أن يكون أراد مصر بعينها، فجعل مصرا اسما للبلد، فصرف لأنه مذكر، ومن قرأ مصر بغير ألف أراد مصر بعينها، كما قال:  ادخلوا مصر إن شاء الله  ولم يصرف لأنه اسم المدينة فهو مذكر سمي به مؤنث. وحمر مصار ومصاري، جمع مصري، عن كراع. والمصران: الكوفة والبصرة. وقال ابن الأعرابي: قيل لهما المصران، لأن عمر رضي الله عنه قال: لا تجعلوا البحر فيما بيني وبينكم، مصروها، أي صيروها مصرا بين البحر وبيني، أي حدا، وبه فسر حديث المواقيت:  لما فتح هذان المصران، يريد بهما الكوفة والبصرة. ويزيد ذو مصر، بالكسر: محدث فرد، روى حديثا في الأضاحي، عن عيينة بن عبد، قاله الحافظ. والمصير كأمير: المعى، وخص بعضهم به الطير وذوات الخف والظلف، ج أمصرة ومصران، بضم الميم، مثل رغيف وأرغفة ورغفان وجج، أي جمع الجمع، مصارين، عند

  سيبويه، وقال الليث: المصارين خطأ. قال الأزهري المصارين جمع المصران جمعته العرب كذلك على توهم النون أنها أصلية. وقال بعضهم: مصير إنما هو مفعل من صار إليه الطعام، وإنما قالوا مصران كما قالوا في جميع مسيل الماء مسلان، شبهوا مفعلا بفعيل، ولذلك قالوا قعود وقعدان ثم قعادين جمع الجمع. وكذلك توهموا الميم في المصير أنها أصلية، فجمعوها على مصران، كما قالوا لجماعة مصاد الجبل مصدان. وقال الصاغاني: المصران بالكسر لغة في المصران بالضم جمع مصير، عن الفراء. ومصران الفأر بالضم: تمر رديء، على التشبيه. والمصيرة: ع بساحل بحر فارس، نقله الصاغاني. ويقولون: اشترى الدار بمصورها، أي بحدودها جمع مصر، وهو الحد، هكذا يكتبون أهل مصر في شروطهم، وكذا أهل هجر. وقالوا: غرة الفرس إذا كانت تدق من موضع وتغلظ وتتسع من موضع آخر فهي متمصرة، لتفرقها. ويقال: جاءت إبل متمصرة إلى الحوض، وممصرة، أي متفرقة. وامصر الغزل، بتشديد الميم كافتعل، إذا تمسخ، أي تقطع. ومما يستدرك عليه: قال ابن السكيت: المصر: حلب كل ما في الضرع، ومنه حديث علي: لا يمصر لبنها فيضر ذلك بولدها، يريد لا يكثر من أخذ لبنها. والمصر: قلة اللبن. وقال أبو سعيد: المصر: تقطع الغزل وتمسخه. والممصرة: كبة الغزل. والتمصير في الثياب: أن تتمشق تخرقا من غير بلى. ومصر: أحد أولاد نوح عليه السلام. قال ابن سيده: ولست منه على ثقة، قلت قد تقدم ما فيه. وفي التهذيب: والماصر في كلامهم: الحبل يلقى في الماء ليمنع السفن عن السير حتى يؤدي صاحبها ما عليه من حق السلطان، هذا في دجلة والفرات. ويقال: لهم غلة يمتصرونها، أي هي قليلة، فهم يتبلغون بها، كذا في التكملة، وكذلك يتمصرونها، قاله الزمخشري، وهو مجاز. وعطاء مصور، كصبور: قليل، وهو مجاز.بويه، وقال الليث: المصارين خطأ. قال الأزهري المصارين جمع المصران جمعته العرب كذلك على توهم النون أنها أصلية. وقال بعضهم: مصير إنما هو مفعل من صار إليه الطعام، وإنما قالوا مصران كما قالوا في جميع مسيل الماء مسلان، شبهوا مفعلا بفعيل، ولذلك قالوا قعود وقعدان ثم قعادين جمع الجمع. وكذلك توهموا الميم في المصير أنها أصلية، فجمعوها على مصران، كما قالوا لجماعة مصاد الجبل مصدان. وقال الصاغاني: المصران بالكسر لغة في المصران بالضم جمع مصير، عن الفراء. ومصران الفأر بالضم: تمر رديء، على التشبيه. والمصيرة: ع بساحل بحر فارس، نقله الصاغاني. ويقولون: اشترى الدار بمصورها، أي بحدودها جمع مصر، وهو الحد، هكذا يكتبون أهل مصر في شروطهم، وكذا أهل هجر. وقالوا: غرة الفرس إذا كانت تدق من موضع وتغلظ وتتسع من موضع آخر فهي متمصرة، لتفرقها. ويقال: جاءت إبل متمصرة إلى الحوض، وممصرة، أي متفرقة. وامصر الغزل، بتشديد الميم كافتعل، إذا تمسخ، أي تقطع. ومما يستدرك عليه: قال ابن السكيت: المصر: حلب كل ما في الضرع، ومنه حديث علي: لا يمصر لبنها فيضر ذلك بولدها، يريد لا يكثر من أخذ لبنها. والمصر: قلة اللبن. وقال أبو سعيد: المصر: تقطع الغزل وتمسخه. والممصرة: كبة الغزل. والتمصير في الثياب: أن تتمشق تخرقا من غير بلى. ومصر: أحد أولاد نوح عليه السلام. قال ابن سيده: ولست منه على ثقة، قلت قد تقدم ما فيه. وفي التهذيب: والماصر في كلامهم: الحبل يلقى في الماء ليمنع السفن عن السير حتى يؤدي صاحبها ما عليه من حق السلطان، هذا في دجلة والفرات. ويقال: لهم غلة يمتصرونها، أي هي قليلة، فهم يتبلغون بها، كذا في التكملة، وكذلك يتمصرونها، قاله الزمخشري، وهو مجاز. وعطاء مصور، كصبور: قليل، وهو مجاز.

##### Türkçe

**مصر**: deve veya koyun; onu **يمصرها** bir **مصرا** ile ve **تمصرها** ve **امتصرها**: onu üç parmağın uçlarıyla sağdı. Ve denildi ki: o, memeyi avucunla alman ve başparmağını parmaklarının üstüne getirmen; yahut o, yalnız başparmak ve işaret parmağıyla sağmadır. **الليث** dedi: **المصر**: parmak uçlarıyla, işaret parmağıyla, orta parmakla ve başparmakla ve bunun benzeriyle sağmadır. **عبد الملك** hadîsinde: devesini sağana dedi: “Onu nasıl sağıyorsun; **مصرا** mı yoksa **فطرا** mı?” Ve o, **ماصر** ve **مصور**dur: sütün çıkışı yavaştır; koyun ve sığır da böyledir; bazıları bunu yalnız keçiye tahsis etti; çoğulu **مصار** ve **مصائر**; **قلاص** ve **قلائص** gibi. **الأصمعي** dedi: **ناقة مصور**: o, sütü **يتمصر** edilendir; yani azar azar sağılır; çünkü sütü yavaş çıkar. **أبو زيد** dedi: **المصور**: yalnız keçidendir, koyundan değil; o, (sütü) ancak azıcık kalmış olandır. Dedi: koyundan da onun benzeri **الجدود**dur. Ve denilir: **مصرت العنز تمصيرا**; yani **مصورا** oldu. Ve denilir: **نعجة ماصر** ve **لجبة** ve **جدود** ve **غروز**; yani sütü az. **ابن القطاع** dedi: **ومصرت العنز مصورا وأمصرت**: sütü azaldı. Ve **التمصر**: her şeyden az olan (miktar). **ابن سيده** dedi: bu, dil ehlinin ifadesidir; doğru olan: **التمصر** azlıktır; ve **التمصر** iz sürmedir; ve **التمصر** dağılmadır; denilir: develer havuza **متمصرة** ve **ممصرة** olarak geldi; yani dağınık. Ve **التمصر**: sağım(ın) ardından memede kalan sütün artıklarını sağmaktır. Ve iz sürmede kullanılır oldu. Ve **التمصير**: azaltmadır. Ve **التمصير**: bağışı az az kesmektir; denilir: ona bağışı **مصر عليه العطاء تمصيرا**; onu azalttığında ve onu azar azar dağıttığında. Ve adam bağışını **مصر** etti: onu azar azar kesti; bu mecazdır. Ve atı **مصر** etti, **كعني** gibi: koşusunu çıkardı. Ve **المصارة**, ötre ile: atların içinde **تمصر** edildiği yer; bunu **صاحب العين** nakletti. Ve **المصر**, kesre ile: iki şey arasındaki engel ve sınır. **أمية** yaratıcı hikmetini, yüce ve mübarek olanı, anarak dedi:
  Ve yeri bir döşek olarak düzledi, sonra onu takdir etti                      göğün altında eşit, sanki ağırlaştığı gibi
  Ve güneşi bir **مصرا** kıldı, onda gizlilik yok                      gündüz ile gece arasında, ayırmış oldu
**ابن بري** dedi: beyit **عدي بن زيد العبادي**’nindir; **الجوهري** onu “**وجاعل الشمس**” ile rivayet etti; onun şiirinde olan ise: “**وجعل الشمس**”tır; **ابن سيده** de onu böyle rivayet etti. **كالماصر** gibi. **الصاغاني** dedi: **والماصران**: iki sınırdır. Ve **المصر**: her şeyde sınırdır; ve denildi ki: özellikle iki yer (arazi) arasında; çoğulu **المصور**dur. Ve **المصر**: kap; **كراع**’dan. **الليث** dedi: **المصر**, Arapların sözünde: içinde sınırlar kurulan ve içinde fey ve sadakalar halifenin danışması olmaksızın taksim edilen **الكورة**dur. Ve **المصر**: kırmızı çamurdur. Ve **الممصر**، **كمعظم**: onunla yahut hafif bir kızıllıkla boyanmış elbise. **التهذيب**’de: **ثوب ممصر**: **بالعشرق** ile boyanmış; o, güzel kokulu kırmızı bir bitkidir; gelinler onu kullanır. **أبو عبيد** dedi: **الثياب الممصرة**: içinde çok olmayan bir sarılık bulunanlardır. **شمر** dedi: elbiselerden **الممصر**: boyanmış olup sonra yıkanmış olandır; ondan hadîs: “**ينزل عيسى عليه السلام بين ممصرتين**”. Ve yeri **مصروا المكان تمصيرا**: onu **مصرا** yaptılar; böylece **تمصر**: **مصرا** oldu. Ve **عمر رضي الله عنه** şehirleri **مصر** etti; onlardan: Basra ve Kûfe. **الجوهري** dedi: falan şehirleri **مصر** etti; “şehirleri şehirleştirdi” denildiği gibi.

Ve **مصر**: onda kesre daha meşhurdur; onda başkası vehmedilmez; şeyhimizin dediği gibi. Dedim: avam onu fetha ile okur; o, şimdi bilinen şehirdir; **لتمصرها** yani şehirleşmesi sebebiyle böyle adlandırıldı; yahut onu **المصر بن نوح عليه السلام** bina ettiğinden onunla adlandırıldı. **ابن سيده** dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. **الروض**’da: onu bina edenin adıyla adlandırıldığı (yazılıdır). Şeyhimiz, **الجاحظ**’tan onun adlandırılmasının gerekçesi olarak nakletti: insanların ona yönelmesi sebebiyle. Bu, nazardan hâlî değildir. **المقدمة الفاضلية**’de, nesep âlimi **ابن الجواني**’nin, Kıptîlerin nesebini anarken metni şudur: **أبو هاشم أحمد بن جعفر العباسي الصالحي النسابة** Mısır Kıptîlerini kitabında zikretti ve dedi ki: onlar **قبط بن مصر بن قوط بن حام**’ın oğullarıdır; ve bu **مصر** odur ki Mısır onunla Mısır diye adlandırıldı. Tarih şeyhleri ve başkaları zikretti ki Mısır’ın onunla adlandırıldığı kimse **مصر بن بيصر بن حام**’dır. Bitti. Mısır tarihlerinden bazısında metni şunu okudum: ilim ehli, bu toprağın Mısır diye adlandırılmasının sebebi olan mânada ihtilaf etti; denildi ki: **مصريم بن مركايل** ile adlandırıldı; o birincidir. Ve denildi ki: bilakis ikinci **مصر** ile adlandırıldı; o, **مصرام بن نقراوش بن مصريم الأول**’dır; ve onun adıyla **مصر بن بيصر** adlandırılır. Ve denildi ki: bilakis üçüncü **مصر**’ın adıyla adlandırıldı; o, **مصر بن بيصر بن حام بن نوح**’tur; o, ondan sonra mülke geçen **قبطيم بن مصر**’in babasıdır; ve Kıptîler ona nisbet edilir. **الحافظ أبو الخطاب بن دحية** dedi: Mısır Allah’ın beldelerinin en verimlisidir; Allah Teâlâ onu **بمصر** diye adlandırdı; bu, başkası değil, işte budur. Adlarından: **أم البلاد** ve **الأرض المباركة** ve **غوث العباد** ve **أم خنور**; onun tefsiri: çok nimet; bu, onda başkasında bulunmayan hayırlar bulunduğu içindir; ve onun sakini, onda kendisine akıp gelen bir hayırdan hâlî olmaz; sanki o, faydalı sağmal inektir. Ve geçmişte İslâm’dan önce mamur seksenden fazla **كورة** idi; sonra geriledi; ta ki İslâm’ın başında kırk **كورة** üzerinde karar kıldı. Dokuzuncu yüz yılda yirmi altı **عملا** üzerinde karar kıldı. Köylerin sayısına gelince; sekiz yüz otuz yedi senesine kadar geciken (kayıtlar) için, **الملك الأشرف برسباي** Mısır divanları ve orduları kâtiplerine Mısır’ın bütün köylerini, kıble tarafını ve deniz tarafını, ضبط ve sayım ile tespit etmelerini emredince yazıldı; iki bin iki yüz yetmiş köy oldu. **الأسعد بن مماتي** “**قوانين الدواوين**” adını verdiği bir kitap telif etti; o, dört büyük cüzdedir; insanların elinde bulunan ise onun latif bir cüzdeki muhtasarıdır. Asılda, Sultan **صلاح الدين يوسف بن أيوب** günlerinden köylerden saydığı şeyi zikretti: dört bin **ضيعة**; ve onların ölçülerini ve gelirlerini, pınar ve mahsul olarak, birer birer belirledi. Sınırlarına ve arazisinin ölçüsüne ve **كورها**’sının zikrine gelince; onu **المقريزي**’nin **كتاب الخطط**’u ve **الملك المؤيد**’in **تقويم البلدان**’ı üstlendi; ikisine müracaat et; çünkü bu yer, zikrettiğimizden fazlasını taşımaz. Ve o, tenvin alır ve almayabilir; ve müennestir. Ve müzekker de olabilir; **ابن السراج**’dan. **سيبويه** dedi: Allah Teâlâ’nın sözü “**اهبطوا مصرا**” hakkında; **أبو إسحاق** dedi: kıraatte çoğunluk elifin ispatıdır. Dedi: onda iki câiz vecih vardır: onunla şehirlerden bir şehir olan **مصر** kastedilir; çünkü onlar çölde idiler. Dedi: ve câizdir ki bizzat Mısır’ı kastetmiş olsun; böylece **مصرا**’yı beldenin adı yaptı; o zaman sarf edildi; çünkü o müzekkerdir. Ve elifsiz **مصر** okuyan, bizzat Mısır’ı kastetti; Allah’ın sözü gibi: “**ادخلوا مصر إن شاء الله**”; ve sarf edilmedi; çünkü o şehrin adıdır; o müzekkerdir; müennese ad olarak verilmiştir. Ve **حمر مصار ومصاري**: **مصري**’nin çoğulu; **كراع**’dan. Ve **المصران**: Kûfe ve Basra. **ابن الأعرابي** dedi: onlara iki **المصران** denildi; çünkü **عمر رضي الله عنه** dedi: “Denizi benimle sizin aranıza koymayın; onu **مصروها**”; yani onu deniz ile benim aramda bir **مصرا** yapın; yani bir sınır. Bununla **حديث المواقيت** tefsir edildi: “**لما فتح هذان المصران**”; onlarla Kûfe ve Basra’yı kasteder. Ve **يزيد ذو مصر**، kesre ile: tek başına bir muhaddis; kurbanlar hakkında bir hadîs rivayet etti; **عيينة بن عبد**’den; bunu **الحافظ** söyledi. Ve **المصير**، **كأمير**: bağırsaktır; bazıları onu kuşlara ve deve/at gibi toynaklılara ve çift tırnaklılara tahsis etti; çoğulu **أمصرة** ve **مصران**; mîm’in ötrelisiyle; **رغيف** ve **أرغفة** ve **رغفان** gibi; ve **جج**; yani çoğulun çoğulu; **مصارين**; yanında…

Sîbeveyh; ve Leys dedi ki: **المصارين** hatadır. Ezherî dedi: **المصارين** **المصران**’ın cem‘idir; Araplar onu, **النون**’un aslî olduğunu vehmetmeleri üzerine böyle cem‘ ettiler. Bazıları dedi ki: **مصير** ancak “yemeğin ona varması”ndan **مفعل** veznindedir; onlar **مصران** dediler, tıpkı suyun akış yerinin tamamına **مسلان** dedikleri gibi; **مفعلا**’yı **فعيل**’e benzettiler; bundan dolayı **قعود** ve **قعدان** dediler, sonra cem‘in cem‘i olarak **قعادين** (dediler). Yine **مصير**’deki **الميم**’in aslî olduğunu vehmettiler de onu **مصران** üzere cem‘ ettiler; tıpkı dağın av yerleri topluluğuna **مصدان** dedikleri gibi. Sağânî dedi: **المصران** (kesre ile), Ferrâ’dan naklen, **مصير**’in cem‘i olan **المصران** (damme ile) hakkında bir lugattır. **مصران الفأر** (damme ile): benzetme üzere, kötü hurmadır. **المصيرة**: Fars Denizi sahilinde bir yer; Sağânî onu nakletti. Derler ki: “Evi **بمصورها** ile satın aldı”, yani sınırlarıyla; **مصر**’ın cem‘idir; o da sınırdır; Mısır ehli şartlarında böyle yazarlar; Hecer ehli de böyledir. Dediler ki: Atın alnındaki akıtma, bir yerden incelip bir yerden kalınlaşıp genişlerse o **متمصرة**’dir; ayrılığından dolayı. Ve denilir ki: Havuz başına **متمصرة** develer geldi, ve **ممصرة**; yani dağınık. Ve “**امصر** ipliği” ( **الميم**’i şeddeli), **كافتعل** gibi; eğer **تمسخ** ederse, yani parçalanırsa. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: İbnü’s-Sikkît dedi: **المصر**: memedeki her şeyi sağmaktır; ondan Ali hadisi: “Onun sütünü **يمصر** etmesin de bu, yavrusuna zarar versin”; yani sütünü almada çoğaltmasın. **المصر**: sütün azlığıdır. Ebû Saîd dedi: **المصر**: ipliğin parçalanması ve **تمسخه**’udur. **الممصرة**: iplik yumağıdır. Elbiselerde **التمصير**: eskime olmaksızın yırtıklar hâlinde delinip parçalanmandır. **مصر**: Nûh عليه السلام’ın oğullarından biridir. İbn Sîde dedi: Ben bundan emin değilim. Ben dedim: onda olan daha önce geçti. **التهذيب**’de: Onların sözünde **الماصر**: gemilerin yürüyüşünü engellemek için suya atılan iptir; sahibi sultanın hakkından üzerindeki şeyi eda edinceye kadar; bu, Dicle ve Fırat’tadır. Ve denilir ki: Onların bir mahsulü vardır, onu **يمتصرونها**; yani o azdır; onlar onunla geçinirler; **التكملة**’de böyledir; ve yine onu **يتمصرونها**; Zemahşerî söyledi; bu mecazdır. Ve **عطاء مصور** ( **صبور** gibi): azdır; o da mecazdır.بويه، وقال الليث: **المصارين** hatadır. Ezherî dedi: **المصارين** **المصران**’ın cem‘idir; Araplar onu, **النون**’un aslî olduğunu vehmetmeleri üzerine böyle cem‘ ettiler. Bazıları dedi ki: **مصير** ancak “yemeğin ona varması”ndan **مفعل** veznindedir; onlar **مصران** dediler, tıpkı suyun akış yerinin tamamına **مسلان** dedikleri gibi; **مفعلا**’yı **فعيل**’e benzettiler; bundan dolayı **قعود** ve **قعدان** dediler, sonra cem‘in cem‘i olarak **قعادين** (dediler). Yine **مصير**’deki **الميم**’in aslî olduğunu vehmettiler de onu **مصران** üzere cem‘ ettiler; tıpkı dağın av yerleri topluluğuna **مصدان** dedikleri gibi. Sağânî dedi: **المصران** (kesre ile), Ferrâ’dan naklen, **مصير**’in cem‘i olan **المصران** (damme ile) hakkında bir lugattır. **مصران الفأر** (damme ile): benzetme üzere, kötü hurmadır. **المصيرة**: Fars Denizi sahilinde bir yer; Sağânî onu nakletti. Derler ki: “Evi **بمصورها** ile satın aldı”, yani sınırlarıyla; **مصر**’ın cem‘idir; o da sınırdır; Mısır ehli şartlarında böyle yazarlar; Hecer ehli de böyledir. Dediler ki: Atın alnındaki akıtma, bir yerden incelip bir yerden kalınlaşıp genişlerse o **متمصرة**’dir; ayrılığından dolayı. Ve denilir ki: Havuz başına **متمصرة** develer geldi, ve **ممصرة**; yani dağınık. Ve “**امصر** ipliği” ( **الميم**’i şeddeli), **كافتعل** gibi; eğer **تمسخ** ederse, yani parçalanırsa. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: İbnü’s-Sikkît dedi: **المصر**: memedeki her şeyi sağmaktır; ondan Ali hadisi: “Onun sütünü **يمصر** etmesin de bu, yavrusuna zarar versin”; yani sütünü almada çoğaltmasın. **المصر**: sütün azlığıdır. Ebû Saîd dedi: **المصر**: ipliğin parçalanması ve **تمسخه**’udur. **الممصرة**: iplik yumağıdır. Elbiselerde **التمصير**: eskime olmaksızın yırtıklar hâlinde delinip parçalanmandır. **مصر**: Nûh عليه السلام’ın oğullarından biridir. İbn Sîde dedi: Ben bundan emin değilim. Ben dedim: onda olan daha önce geçti. **التهذيب**’de: Onların sözünde **الماصر**: gemilerin yürüyüşünü engellemek için suya atılan iptir; sahibi sultanın hakkından üzerindeki şeyi eda edinceye kadar; bu, Dicle ve Fırat’tadır. Ve denilir ki: Onların bir mahsulü vardır, onu **يمتصرونها**; yani o azdır; onlar onunla geçinirler; **التكملة**’de böyledir; ve yine onu **يتمصرونها**; Zemahşerî söyledi; bu mecazdır. Ve **عطاء مصور** ( **صبور** gibi): azdır; o da mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مصّرهُ
2 مصّرهُ ذ He made it (namely a town) a مِصْر, i. e. a limit, or boundary, between two things. (IAar.) ― -b2- مَصَّرُوا المَكَانَ, inf. n. تَمْصِيرٌ, They made the place, or appointed it to be, a مِصْر [meaning a city, or town, such as is thus called]. (M, * K.) It is said of 'Omar, مَصَّرَ الأَمْصَارَ, (TA,) which is a phrase like مَدَّنَ المُدُنَ, (S,) [and signifying He appointed the cities, or towns called أَمْصَار: or] مصّر الامصار signifies he built the [cities, or towns, called] امصار: (A:) among which امصار were El-Basrah and El-Koofeh. (A, TA.)

تمصّر
5 تمصّر ذ It (a place) became a مِصْر [meaning a city, or town, such as is thus called]. (M, K.)

مِصْرٌ
مِصْرٌ ذ A partition, barrier, or thing intervening, between two things: (S, M, K:) as also ↓ مَاصِرٌ: (K:) and (S) or limit, or boundary, between two lands: (M, K:) pl. مُصُورٌ. (S, M.) The people of Egypt, (S,) or of Hejer, (M,) or of both, (TA,) write in their contracts, (S, M, *) اِشْتَرَى فُلَانٌ الدَّارَ بِمُصُورِهَا Such a one bought the house with its limits, or boundaries. (S, M, * K. *) ― -b2- Hence, A great town; syn. بَلَدٌ عَظِيمٌ; (Bd, ii. 58;). a كُورَة [here meaning city, or provincial city]: (M, K:) or a كُورَة (Lth, IF, Msb) in which the [ordinances of God which are termed] حُدُود are executed, and (Lth, TA) in which the [spoil or tribute termed] فَىْء and the [alms termed] صَدَقَات are divided (Lth, IF, Msb) without consulting the Khaleefeh; such is its signification in the language of the Arabs: (Lth, TA:) or that [town] whereof the greatest of its mosques will not hold, or contain, its inhabitants: (KT:) it is masc. and perfectly decl., and fem. and imperfectly decl.: (Msb:) [but this remark seems properly to relate to the word when used as the name of the metropolis of Egypt, and of Egypt itself, agreeably with what is said in the S, M, and K:] pl. أَمْصَارٌ. (S, M, Msb.) The dual, المِصْرَانِ, is applied to El-Koofeh and El-Basrah. (S, M, A, K.)

مَصِيرٌ
مَصِيرٌ ذ A gut, an intestine, or a bowel, into which the food passes from the stomach; syn. مِعًى: (S, M, Msb, K:) or specially, as some say, of a bird, and of an animal which has a soft foot, or خُفّ, [as the camel,] and of such as have a cloven hoof: (M, TA:) pl. [of pauc.] أَمْصِرَةٌ (M, K) and [of mult.] مُصْرَانٌ, and pl. pl. مَصَارِينُ: (S, M, A, Msb, K:) the last accord. to Sb; (M;) but some say that it is not established; (A;) and Lth says, that it is a mistake; but Az says, that it is pl. of مُصْرَانٌ, and that the Arabs have given it this form of pl. imagining the م to be a radical letter; (TA;) and some say, that مَصِيرٌ is of the measure مَفْعِلٌ, [originally مَصْيِرٌ,] derived from صَار اِلَيْهِ الطَّعَامُ [“ the food passed to it ”], and they say مُصْرَانٌ in like manner as they say مُسْلَانٌ as pl. of مَسِيلُ المَآءِ, likening مَفْعِلٌ to فَعِيلٌ: (S, TA:) مِصْرَانٌ also is a dial. form of مُصْرَانٌ. (Fr, Sgh, TA.) [See also مَصَارّ, in art. صر.] ― -b2- مُصْرَانُ الفَارَةِ, (S, Msb,) or مُصْرَانُ الفَأْرِ, (Mgh, K,) (tropical:) A bad kind of dates. (S, Mgh, Msb, K.)

مَاصِرٌ
مَاصِرٌ ذ : see مِصْرٌ; and see مَأْصِرٌ, in art. اصر.

##### Türkçe

مصّرهُ
2 **مصّرهُ** ذ Onu (yani bir kasabayı) bir **مِصْر** yaptı; yani iki şey arasında bir sınır yahut hudut yaptı. (IAar.) ― -b2- **مَصَّرُوا المَكَانَ**, mastar ismi **تَمْصِيرٌ**, Mekânı bir **مِصْر** yaptılar; [yani böyle adlandırılan bir şehir yahut kasaba olmak üzere] onu tayin ettiler. (M, * K.) ‘Ömer hakkında şöyle denir: **مَصَّرَ الأَمْصَارَ**, (TA,) ki bu, **مَدَّنَ المُدُنَ** gibi bir ibaredir, (S,) [ve “**أَمْصَار** denilen şehirleri/kasabaları tayin etti” mânâsına gelir; yahut] **مصّر الامصار** “**امصار** [denilen şehirleri/kasabaları] inşa etti” demektir: (A:) bunların arasında **امصار** olarak el-Basrah ve el-Koofeh vardı. (A, TA.)

تمصّر
5 **تمصّر** ذ O (bir yer) bir **مِصْر** oldu [yani böyle adlandırılan bir şehir yahut kasaba oldu]. (M, K.)

مِصْرٌ
**مِصْرٌ** ذ İki şey arasında bir ayırıcı, engel yahut araya giren şey: (S, M, K:) bunun gibi ↓ **مَاصِرٌ** da: (K:) ve (S) yahut iki ülke arasında bir sınır yahut hudut: (M, K:) çoğulu **مُصُورٌ**. (S, M.) Mısır halkı, (S,) yahut Hejer halkı, (M,) yahut her ikisi, (TA,) akitlerinde yazarlar: (S, M, *) **اِشْتَرَى فُلَانٌ الدَّارَ بِمُصُورِهَا** “Falan kimse evi, onun sınırları/hudutları ile satın aldı.” (S, M, * K. *) ― -b2- Buradan: Büyük bir kasaba; eş anlamlısı **بَلَدٌ عَظِيمٌ**; (Bd, ii. 58;). bir **كُورَة** [burada “şehir yahut eyalet şehri” mânâsında]: (M, K:) yahut, Arapların dilinde mânâsı şu olan bir **كُورَة**: (Lth, IF, Msb) içinde [**حُدُود** diye adlandırılan] Allah’ın hükümlerinin icra edildiği ve (Lth, TA) içinde [**فَىْء** diye adlandırılan] ganimet/haracın ve [**صَدَقَات** diye adlandırılan] sadakaların halifeye danışmaksızın taksim edildiği: (Lth, IF, Msb) (Lth, TA:) yahut, en büyük mescidinin, sakinlerini almayacağı yahut içine sığdırmayacağı [kasaba]: (KT:) müzekkerdir ve tam i‘rablıdır; ve müennestir ve nâkıs i‘rablıdır: (Msb:) [fakat bu kayıt, S, M ve K’da söylenene uygun olarak, kelimenin Mısır’ın başkentinin adı ve Mısır’ın kendisi olarak kullanıldığı zamana daha uygun görünür:] çoğulu **أَمْصَارٌ**. (S, M, Msb.) Tesniyesi **المِصْرَانِ**, el-Koofeh ve el-Basrah için kullanılır. (S, M, A, K.)

مَصِيرٌ
**مَصِيرٌ** ذ Mideden yemeğin geçtiği bir bağırsak, bir iç bağırsak yahut bir bağırsak; eş anlamlısı **مِعًى**: (S, M, Msb, K:) yahut özellikle, bazılarına göre, bir kuşun ve yumuşak ayaklı yahut **خُفّ** sahibi [deve gibi] bir hayvanın ve çift tırnaklıların: (M, TA:) çoğulu [azlık için] **أَمْصِرَةٌ** (M, K) ve [çokluk için] **مُصْرَانٌ**, ve çoğulun çoğulu **مَصَارِينُ**: (S, M, A, Msb, K:) sonuncusu Sb’ye göre; (M;) fakat bazıları bunun sabit olmadığını söyler; (A;) ve Lth, bunun bir hata olduğunu söyler; fakat Az, bunun **مُصْرَانٌ**’ın çoğulu olduğunu ve Arapların, **م**’yi aslî bir harf sanarak ona bu çoğul kalıbını verdiklerini söyler; (TA;) ve bazıları der ki: **مَصِيرٌ**, **مَفْعِلٌ** veznindendir, [aslında **مَصْيِرٌ**], **صَار اِلَيْهِ الطَّعَامُ** [“yemek ona geçti”]den türetilmiştir; ve **مَسِيلُ المَآءِ**’nin çoğulu olarak **مُسْلَانٌ** dedikleri gibi, **مُصْرَانٌ** derler; **مَفْعِلٌ**’ü **فَعِيلٌ**’e benzeterek: (S, TA:) **مِصْرَانٌ** da **مُصْرَانٌ**’ın lehçe şeklidir. (Fr, Sgh, TA.) [Ayrıca bkz. صر maddesinde **مَصَارّ**.] ― -b2- **مُصْرَانُ الفَارَةِ**, (S, Msb,) yahut **مُصْرَانُ الفَأْرِ**, (Mgh, K,) (mecaz:) Hurmanın kötü bir türü. (S, Mgh, Msb, K.)

مَاصِرٌ
**مَاصِرٌ** ذ : bkz. **مِصْرٌ**; ve bkz. اصر maddesinde **مَأْصِرٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَصَرَ
مَصَرَ U ( n. ac. مَصْر 1 ),
a.  Milked.

مَصَّرَ
مَصَّرَ II ,
a.  Built, founded ( city ).

b.  Made the capital.

c.  gave but little milk.

d.  gave little; lessened.

تَمَصَّرَ
تَمَصَّرَ V ,
a.  Became the capital ( city ).

b.  Was little.

c.  Sought.

d.  Became dispersed.

e.  Milked out.

f.  see I .

اِمْتَصَرَ
اِمْتَصَرَ VIII ,
a.  see I .

b.  ( m ), Snapped ( thread ).

مَصْر
مَصْر 1 ,
a.  Remains of milk.

b.  [ coll. ],  see 2 (c) , ( d ).

مَصْرِيَّة
مَصْرِيَّة 1yit ,
a.  see 2yit (b) .

مِصْر
مِصْر 2 , ( pl. مُصُوْر 27 ,  أَمْصَاْر 38 ),
a.  Town, city.

b.  Capital, chief town.

c.  Cairo.

d.  Egypt.

e.  Territory.

f.  Limit, confine, boundary.

g.  Partition; barrier.

h.  Case, sheath.

i.  Red earth.

مِصْرِيّ
مِصْرِيّ 2yi , ( pl.
a.  reg. ,  مَصَاْرِيّ 22yi &  مَصَارٍ ), Egyptian.

مِصْرِيَّة
مِصْرِيَّة 2yit , ( pl. مَصَاْرِيّ 22yi ),
a.  fem. of مِصْرِيّ 2yi .

b.  [ coll. ], Para; farthing ( coin ).

مَاْصِر
مَاْصِر 21 ,
a.  see 2 (f) , ( g ) & مَصُوْر 26 .

مَصَاْرِيّ
مَصَاْرِيّ 22yi
a.  Money, wealth, riches.

مَصِيْر
مَصِيْر 25 , ( pl. أَمْصِرَة 15t ,  مُصْرَاْن 35 &
a.  مَصَارِيْن ), Gut, intestine, bowel.

مَصُوْر
مَصُوْر 26 , ( pl. مِصَاْر 23 ,  مَصَاْئِرُ 46 ),
a.  Dry, without milk ( animal ).

مَصَّرَ
N. P. مَصَّرَ II ,
a.  Dyed red.

المِصْرَانِ
المِصْرَانِ
a.  Kufa & Busra.

مَُصْطَكَى
مَُصْطَكَى ,  مَصْطَكَآء
a.  Mastic.

##### Türkçe

مَصَرَ
**مَصَرَ** U (mastar-ı akuzatif: **مَصْر** 1),
a. Sağdı.

مَصَّرَ
**مَصَّرَ** II,
a. (Şehir) bina etti, kurdu.

b. Başkent yaptı.

c. Az süt verdi.

d. Az verdi; azalttı.

تَمَصَّرَ
**تَمَصَّرَ** V,
a. Başkent (şehir) oldu.

b. Az oldu.

c. Aradı.

d. Dağınık oldu.

e. Tamamen sağdı.

f. I’e bak.

اِمْتَصَرَ
**اِمْتَصَرَ** VIII,
a. I’e bak.

b. (m), Koptu (iplik).

مَصْر
**مَصْر** 1,
a. Sütün kalıntıları.

b. [topl.], 2 (c), (d)’ye bak.

مَصْرِيَّة
**مَصْرِيَّة** 1yit,
a. 2yit (b)’ye bak.

مِصْر
**مِصْر** 2, (çoğ. **مُصُوْر** 27, **أَمْصَاْر** 38),
a. Kasaba, şehir.

b. Başkent, baş şehir.

c. Kahire.

d. Mısır.

e. Bölge.

f. Sınır, tahdit, hudut.

g. Bölme; engel.

h. Kılıf, kın.

i. Kırmızı toprak.

مِصْرِيّ
**مِصْرِيّ** 2yi, (çoğ.
a. kıy. (düzenli), **مَصَاْرِيّ** 22yi ve **مَصَارٍ**), Mısırlı.

مِصْرِيَّة
**مِصْرِيَّة** 2yit, (çoğ. **مَصَاْرِيّ** 22yi),
a. **مِصْرِيّ** 2yi’nin müennesi.

b. [topl.], Para; farthing (sikke).

مَاْصِر
**مَاْصِر** 21,
a. 2 (f), (g) ve **مَصُوْر** 26’ya bak.

مَصَاْرِيّ
**مَصَاْرِيّ** 22yi
a. Para, servet, zenginlik.

مَصِيْر
**مَصِيْر** 25, (çoğ. **أَمْصِرَة** 15t, **مُصْرَاْن** 35 ve
a. **مَصَارِيْن**), Bağırsak, iç bağırsak, bağırsak.

مَصُوْر
**مَصُوْر** 26, (çoğ. **مِصَاْر** 23, **مَصَاْئِرُ** 46),
a. Kuru, sütsüz (hayvan).

مَصَّرَ
Özel isim: **مَصَّرَ** II,
a. Kırmızıya boyadı.

المِصْرَانِ
**المِصْرَانِ**
a. Kûfe ve Busra.

مَُصْطَكَى
**مَُصْطَكَى**, **مَصْطَكَآء**
a. Sakız (mastik).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مصر
مَصَرَ - يَمْصُرُ - مِصْر - مِصْراَ
مَصَرَ - يَمْصُرُ + كائن + مصراً أو بلداً: خطط وحدد حدوده وامتداده: وضع مخططات وخطط بنائه وحدوده وتفاصيله تمهيداً لإنشائه وبنائه
مِصْر: البلد المخطط لبنائه بعناية، والمعروفة حدوده وتفاصيله، والمستقل عن غيره: وهو اصطلاحاً اسم البلد المعروف في أفريقيا، والذي فيه النيل والأهرامات
مِصْراً: أحد الأمصار: بلد من البلاد، مراد دون غيره
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العمارة والزخرفة والتزيين والتحف "، وهي:
فَرْدَسَ - يُفَرْدِسُ، عَدَنَ - يَعْدِنُ، عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ، زَخْرَفَ - يُزَخْرِفُ، هَامَ - يَهُوْمُ (هَمَنَ - يَهْمِنُ)، مَصَرَ - يَمْصُرُ
مصر
 	﴿وأوحينا إلى موسى وأخيه أن تبوأا لقومكما بمصر بيوتا واجعلوا بيوتكم قبلة وأقيموا الصلاة وبشر المؤمنين(87)﴾ يونس ﴿وقال الذي اشتراه من مصر لامرأته أكرمي مثواه عسى أن ينفعنا أو نتخذه ولدا وكذلك مكنا ليوسف في الأرض ولنعلمه من تأويل الأحاديث والله غالب على أمره ولكن أكثر الناس لا يعلمون(21)﴾ يوسف ﴿فلما دخلوا على يوسف آوى إليه أبويه وقال ادخلوا مصر إن شاء الله آمنين(99)﴾ يوسف ﴿ونادى فرعون في قومه قال ياقوم أليس لي ملك مصر وهذه الأنهار تجري من تحتي أفلا تبصرون(51)﴾ الزخرف
مصرا
 ﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون (61)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [مصر] م ص ر: مِصْرُ هي المدينة المعروفة تُذكر وتُؤنث و المصْرُ واحد الأمْصارِ و المِصْرانِ الكوفة والبصرة و المَصِيرُ بوزن البَصِير المِعى وجمعه مُصْرانٌ كرغيف ورُغفان ثم المَصارِينُ جمع الجمع وفلان مَصَّر الأمصار تَمْصِيراً كما يُقال مدَّن المُدُن
الراغب
مصر
- المصر اسم لكل بلد ممصور، أي: محدود، يقال: مصرت مصرا. أي: بنيته، والمصر: الحد، وكان من شروط هجر: اشترى فلان الدار بمصورها. أي: حدودها (قال ابن فارس: ويقال: إن أهل هجر يكتبون في شروطهم: اشترى فلان الدار بمصورها، أي: بحدودها. انظر: المجمل 3/833). قال الشاعر:
- 424 - وجاعل الشمس مصرا لاخفاء به * بين النهار وبين الليل قد فصلا
(البيت لعدي بن زيد في ديوانه ص 159، والبصائر 4/509؛ والمجمل 3/833؛ واللسان (مصر) ؛ ونسبه لأمية)
وقوله تعالى: }اهبطوا مصرا{ [البقرة/61] فهو البلد المعروف، وصرفه لخفته، وقيل: بل عنى بلدا من البلدان. والماصر: الحاجز بين الماءين، ومصرت الناقة: إذا جمعت أطراف الأصابع على ضرعها فحلبتها، ومنه قيل: لهم غلة يمتصرونها (قال في اللسان: والتمصر: حلب بقايا اللبن في الضرع بعد الدر، وصار مستعملا في تتبع القلة. يقولون: يمتصرونها. اللسان (مصر).
وقال الزمخشري: ومنه قولهم: لبني فلان غلة يمتصرونها، أي: لا تجدي عليه تلك الكلمة، وهو يهلك إن نشرت عنه. انظر: الفائق 3/370). أي: يحتلبون منها قليلا قليلا، وثوب ممصر: مشبع الصبغ، وناقة مصور: مانع للبن لا تسمح به، وقال الحسن: لا بأس بكسب التياس ما لم يمصر ولم يبسر (راجع: النهاية لابن الأثير 1/126، 4/336)، أي: يحتلب بأصبعه، ويبسر على الشاة قبل وقتها. والمصير: المعى، وجمعه مصران، وقيل: بل هو مفعل من صار؛ لأنه مستقر الطعام.
ملخص اللسان:
1.     مَصَرَ الشاةَ والناقَةَ يَمْصُرُها مَصْراً وتَمَصَّرها: حَلَبها  بأَطراف الثلاث، وقيل: هو أَن تأْخذ الضَّرْعَ بكفك وتُصَيِّرَ إِبهامَك  فوق أَصابِعِك، وقيل: هو الحَلْبُ بالإِبهامِ والسَّبابةِ فقط
2.     والتَّمَصُّرُ: حَلْبُ بقايا اللَّبَن في الضَّرْع بعد الدرِّ، وصار  مستعملاً في تَتَبُّعِ القِلَّة، يقولون: يَمْتَصِرونها ، والمَصْرُ: قِلة اللبن
3.     والتَّمَصُّر: القليل من كل شيء
4.     ومَصَّر عليه العَطاءَ تَمْصِيراً: قَلَّله وفَرَّقَه قليلاً قليلاً. ومَصَّرَ الرجلُ عَطِيَّتَه: قَطَّعَها قليلاً  قليلاً
5.     والمَصْرُ: تَقَطُّعُ الغزْلِ وتَمَسُّخُه. وقَدِ امَّصَرَ الغزْلُ إِذا تَمَسَّخَ. والمُمَصَّرَةُ: كُبَّةُ الغزْلِ، وهي المُسَفَّرَةُ.
6.     والمِصْرُ: الحاجِزُ والحَدُّ بين الشيئين ، والجمع مُصُور ، والمِصْرُ: الحدّ في كل شيء، وقيل: المصر الحَدُّ في الأَرض خاصة
7.     مِصْر هي المدينة المعروفة، تذكر وتؤنث؛ ومِصْرُ: مدينة  بعينها، سميت بذلك لتَمَصُّرِها، وقد زعموا أَن الذي بناها إِنما هو  المِصْرُ بن نوح، عليه السلام؛- قوله تعالى: اهْبِطُوا مِصْراً؛ قال: بلغنا  أَنه يريد مِصْرَ بعينها. - وفيه وجهان جائزان، يراد بها  مصرٌ من الأَمصار لأَنهم كانوا في تيه، قال: وجائز أَن يكون أَراد مِصْرَ  بعينها فجعَلَ مِصْراً اسماً للبلد فَصَرفَ لأَنه مذكر
8.     والمِصْر: واحد الأَمْصار. والمِصْر: الكُورَةُ، والجمع أَمصار. ومَصَّروا الموضع: جعلوه مِصْراً. وتَمَصَّرَ المكانُ: صار مِصْراً. المِصْر في كلام العرب  كل كُورة تقام فيها الحُدود ويقسم فيها الفيءُ والصدَقاتُ من غير مؤامرة  للخليفة. وكان عمر، رضي الله عنه، مَصَّر الأَمصارَ منها البصرة والكوفة.فلان مَصَّرَ الأَمْصارَ كما يقال مَدّن المُدُنَ، المِصْران: الكوفةُ  والبصْرةُ؛
9.     والمِصْرُ: الطِّينُ الأَحْمَرُ. وثوب مُمَصَّرٌ: مصبوغ بالطين  الأَحمر أَو بحُمْرة خفيفة
10.                        المصارين جمع المُصْران،
لسان العرب
● - مصر: مَصَرَ الشاةَ والناقَةَ يَمْصُرُها مَصْراً وتَمَصَّرها: حَلَبها  بأَطراف الثلاث، وقيل: هو أَن تأْخذ الضَّرْعَ بكفك وتُصَيِّرَ إِبهامَك  فوق أَصابِعِك، وقيل: هو الحَلْبُ بالإِبهامِ والسَّبابةِ فقط. الليث:  المَصْرُ حَلْب بأَطراف الأَصابع والسبابة والوسطى والإِبهام ونحو ذلك. وفي  حديث عبد الملك قال لحالب ناقَتِه: كيف تَحْلُبها مَصْراً أَم فَطْراً؟  وناقة مَصُور إِذا كان لَبَنُها بطيء الخروج لا يُحْلَبُ إِلا مَصْراً.  والتَّمَصُّرُ: حَلْبُ بقايا اللَّبَن في الضَّرْع بعد الدرِّ، وصار  مستعملاً في تَتَبُّعِ القِلَّة، يقولون: يَمْتَصِرونها. الجوهري قال ابن  السكيت: المَصْرُ حَلْبُ كل ما في الضَّرْعِ. وفي حديث عليّ، عليه السلام:  ولا يُمْصَرُ لبنُها فَيَضُرَّ ذلك بولدها؛ يريد لا يُكْثَرُ من أَخذ  لبنها. وفي حديث الحسن، عليه السلام: ما لم تَمْصُرْ أَي تَحْلُب، أَراد أَن  تسرق اللبن.  وناقة ماصِرٌ ومَصُورٌ: بطيئة اللبن، وكذلك الشاة والبقرة، وخص بعضهم به  المِعْزى، وجمعها مِصارٌ مثل قِلاصٍ، ومَصائِرُ مثل قَلائِصَ.  والمَصْرُ: قِلة اللبن. الأَصمعي: ناقة مَصُورٌ وهي التي يُتَمَصَّرُ لبنها أَي  يُحْلَب قليلاً قليلاً لأَن لبنها بَطِيءُ الخروج. الجوهري: أَبو زيد  المَصُورُ من المَعزِ خاصَّة دون الضأْن وهي التي قد غَرَزَتْ إِلا قليلاً،  قال: ومثلها من الضأْن الجَدُودُ. ويقال: مَصَّرَتِ العَنْزُ تَمْصِيراً  أَي صارت مَصُوراً. ويقال: نعجة ماصِرٌ ولَجْبَةٌ وجَدُودٌ وغَرُوزٌ أَي  قليلة اللبن. وفي حديث زياد: إِنّ الرجلَ لَيَتَكَلَّمُ بالكلمة لا يقطع  بها ذَنَبَ عَنْزٍ مَصُورٍ لو بلغت إِمامَه سَفَكَ دَمَه. حكى ابن الأَثير:  المصور من المعز خاصة وهي التي انقطع لبنها.  والتَّمَصُّر: القليل من كل شيء؛ قال ابن سيده: هذا تعبير أَهل اللغة  والصحيح التَّمَصُّر القِلَّةُ. ومَصَّر عليه العَطاءَ تَمْصِيراً: قَلَّله  وفَرَّقَه قليلاً قليلاً. ومَصَّرَ الرجلُ عَطِيَّتَه: قَطَّعَها قليلاً  قليلاً، مشتق من ذلك.  ومُصِرَ الفَرسُ: اسْتُخْرِجَ جَرْيهُ. والمُصارَةُ: الموضع الذي  تُمْصَرُ فيه الخيل، قال: حكاه صاحب العين. والتمصر: التتبع، وجاءت الإِبل إِلى  الحوض مُتَمَصِّرة ومُمْصِرَة أَي متفرقة. وغرة مُتَمَصِّرة: ضاقت من  موضع واتسعت من آخر.  والمَصْرُ: تَقَطُّعُ الغزْلِ وتَمَسُّخُه. وقَدِ امَّصَرَ الغزْلُ إِذا  تَمَسَّخَ. والمُمَصَّرَةُ: كُبَّةُ الغزْلِ، وهي المُسَفَّرَةُ.  والمِصْرُ: الحاجِزُ والحَدُّ بين الشيئين؛ قال أُمية يذكر حِكْمة الخالق تبارك  وتعالى:  وجَعَلَ الشمسَ مِصْراً لا خَفاءَ به،  بين النهارِ وبين الليلِ قد فَصَلا  قال ابن بري: البيت لعدي بن زيد العبادي وهذا البيت أَورده الجوهري:  وجاعل الشمس مصراً، والذي في شعره وجعل الشمس كما أَوردناه عن ابن سيده  وغيره؛ وقبله:  والأَرضَ سَوّى بِساطاً ثم قَدّرَها،  تحتَ السماءِ، سَواءً مثل ما ثَقَلا  قال: ومعنى ثَقَلَ تَرَفَّعَ أَي جعل الشمس حَدًّا وعَلامةً بين الليلِ  والنهارِ؛ قال ابن سيده: وقيل هو الحدُّ بين الأَرضين، والجمع مُصُور.  ويقال: اشترى الدارَ بِمُصُورِها أَي بحدودها. وأَهلُ مِصْرَ يكتبون في  شروطهم: اشترى فلان الدارَ بِمُصُورِها أَي بحدودها، وكذلك يَكْتُبُ أَهلُ  هَجَرَ. والمِصْرُ: الحدّ في كل شيء، وقيل: المصر الحَدُّ في الأَرض  خاصة.الجوهري: مِصْر هي المدينة المعروفة، تذكر وتؤنث؛ عن ابن السراج.  والمِصْر: واحد الأَمْصار. والمِصْر: الكُورَةُ، والجمع أَمصار. ومَصَّروا  الموضع: جعلوه مِصْراً. وتَمَصَّرَ المكانُ: صار مِصْراً. ومِصْرُ: مدينة  بعينها، سميت بذلك لتَمَصُّرِها، وقد زعموا أَن الذي بناها إِنما هو  المِصْرُ بن نوح، عليه السلام؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذاك، وهي تُصْرفُ  ولا تُصْرَفُ. قال سيبويه في قوله تعالى: اهْبِطُوا مِصْراً؛ قال: بلغنا  أَنه يريد مِصْرَ بعينها. التهذيب في قوله: اهبطوا مصراً، قال أَبو إِسحق:  الأَكثر في القراءَة إِثبات الأَلف، قال: وفيه وجهان جائزان، يراد بها  مصرٌ من الأَمصار لأَنهم كانوا في تيه، قال: وجائز أَن يكون أَراد مِصْرَ  بعينها فجعَلَ مِصْراً اسماً للبلد فَصَرفَ لأَنه مذكر، ومن قرأَ مصر بغير  أَلف أَراد مصر بعينها كما قال: ادخلوا مصر إِن شاء الله، ولم يصرف لأَنه  اسم المدينة، فهو مذكر سمي به مؤنث. وقال الليث: المِصْر في كلام العرب  كل كُورة تقام فيها الحُدود ويقسم فيها الفيءُ والصدَقاتُ من غير مؤامرة  للخليفة. وكان عمر، رضي الله عنه، مَصَّر الأَمصارَ منها البصرة والكوفة.  الجوهري: فلان مَصَّرَ الأَمْصارَ كما يقال مَدّن المُدُنَ، وحُمُرٌ  مَصارٍ. ومَصارِيُّ: جمع مَصْرِيٍّ؛ عن كراع؛ وقوله:  وأَدَمَتْ خُبْزِيَ مِنْ صُيَيْرِ،  من صِيرِ مِصْرِينَ أَو البُحَيْرِ  أَراه إِنما عنى مصر هذه المشهورة فاضطر إِليها فجمعها على حدّ سنين؛  قال ابن سيده: وإِنما قلت إِنه أَراد مصر لأَن هذا الصِّيرَ قلما يوجد إِلا  بها وليس من مآكل العرب؛ قال: وقد يجوز أَن يكون هذا الشاعر غَلِطَ بمصر  فقال مِصْرينَ، وذلك لأَنه كان بعيداً من الأَرياف كمصر وغيرها، وغلطُ  العربِ الأَقْحاح الجُفاةِ في مثل هذا كثير، وقد رواه بعضهم من صِيرِ  مِصْرَيْن كأَنه أَراد المِصْرَيْنِ فحذف اللام. والمِصْران: الكوفةُ  والبصْرةُ؛ قال ابن الأَعرابي: قيل لهما المصران لأَن عمر، رضي الله عنه، قال: لا  تجعلوا البحر فيما بيني وبينكم، مَصِّروها أَي صيروها مِصْراً بين البحر  وبيني أَي حدّاً. والمصر: الحاجز بين الشيئين. وفي حديث مواقيت الحج:  لمَّا قُتِحَ هذان المِصْرانِ؛ المِصْر: البَلَد، ويريد بهما الكوفةَ  والبَصْرَةَ. والمِصْرُ: الطِّينُ الأَحْمَرُ. وثوب مُمَصَّرٌ: مصبوغ بالطين  الأَحمر أَو بحُمْرة خفيفة. وفي التهذيب: ثَوْب مُمَصَّرٌ مصبوغ  بالعِشْرِقِ، وهو نبات أَحْمَرُ طيِّبُ الرائِحَةِ تستعمله العرائس؛  وأَنشد:مُخْتلِطاً عِشْرِقُه وكُرْكُمُهْ  أَبو عبيد: الثياب المُمَصَّرَةُ التي فيها شيء من صفرة ليست بالكثيرة.  وقال شمر: المُمَصَّرُ من الثياب ما كان مصبوغاً فغسل. وقال أَبو سعيد:  التَّمْصِيرُ في الصَّبْغِ أَن يخرج المَصْبُوغُ مُبَقَّعاً لم  يُسْتَحْكْم صَبْغُه. والتمصير في الثياب: أَن تَتَمَشَّقَ تَخَرُّقاً من غيرِ بلى.  وفي حديث عيسى، عليه السلام: ينزل بين مُمَصَّرَتَيْن؛ المُمَصَّرَةُ من  الثياب: التي فيها صُفْرة خفيفة؛ ومنه الحديث: أَتى عليٌّ طَلْحَةَ، رضي  الله عنهما، وعليه ثَوْبانِ مُمَصَّرانِ.  والمَصِيرُ: المِعى، وهو فَعِيلٌ، وخص بعضُهم به الطيرَ وذواتِ الخُفِّ  والظِّلْف، والجمع أَمْصِرَة ومُصْرانٌ مثل رَغِيفٍ ورُغْفانٍ،  ومَصارِينُ جمع الجمع عند سيبويه. وقال الليث: المَصارِينُ خطأٌ؛ قال الأَزهري:  المصارين جمع المُصْران، جمعته العرب كذلك على توهُّم النونِ أَنها أَصلية.  وقال بعضهم: مَصِير إِنما هو مَفْعِلٌ من صار إِليه الطعام، وإِنما  قالوا مُصران كما قالوا في جمع مَسِيل الماء مُسْلان، شبهوا مَفْعِلاً  بفَعِيل، وكذلك قالوا قَعود وقِعْدانٌ، ثم قَعادِينُ جمع الجمع، وكذلك توهموا  الميم في المصير أَنها أَصلية فجمعوها على مُصْران كما قالوا لجماعة  مَصادِ الجَبَل مُصْدانٌ.  والمِصْرُ: الوعاء؛ عن كراع. ومِصْرٌ: أَحدُ أَولاد نوح، عليه السلام؛  قال ابن سيده: ولست منه على ثقة. التهذيب: والماصِرُ في كلامهم الحَبْل  يلقى في الماءِ لِيَمْنَعَ السفُنَ عن السير حتى يُؤدِّيَ صاحبُها ما عليه  من حق السلطان، هذا في دجلة والفرات. ومُصْرانُ الفارةِ: ضرب من رديءِ  التمر.
مقاييس اللغة:
(مصر) الميم والصاد والراء أصلٌ صحيح له ثلاثة معان.
الأوّل جنسٌ من الحَلْب، والثاني تحديدٌ في شيء، والثالث عُضوٌ من الأعضاء.
فالأوّل: المَصْر: الحَلْب بأطراف الأصابع وناقةٌ مَصورٌ: لبنُها بطيء الخروج لا تُحلَب إلاّ مَصْراً.
قال ابن السكِّيت: المَصْر: حلب ما في الضَّرع. ويقال التمصُّر: حلب بقايا اللَّبَن في الضّرع. وبقيّةُ اللبن: المَصْر([9]). ومصَّرت عليه الشَّيءَ: أعطيتُه إيّاه قليلاً قليلاً.
والثاني: المِصْر، وهو الحدُّ؛ يقال إنَّ أهل هَجَرَ يكتُبون في شُروطهم: "اشترى فلانٌ الدَّارَ بمُصورها"، أي حدودها. قال عديّ([10]):
وجاعل الشَّمس مِصراً لا خفاء به *** بين النَّهار وبين اللَّيل قد فَصَلا([11])
والمِصْر: كلُّ كُورةٍ يقسم فيها الفَيء والصَّدَقات.
والثالث المَصِير، وهو المِعَى، والجمع مُصران ثم مصارين. ومُصْران الفأرة:  ضربٌ من رديّ التَّمر.
القاموس المحيط:
مَصَرَ الناقَةَ أو الشاةَ، وتَمَصَّرَها، وامْتَصَرَها حَلَبَها بأَطْرافِ الأَصابعِ الثَّلاثِ، أو بالإِبْهامِ والسَّبَّابَةِ فَقَطْ. وهي ماصِرٌ ومَصُورٌ: بَطيئَةُ خُروجِ اللَّبَنِ ج: مِصارٌ ومَصائِرُ. والتَّمَصُّرُ: القِلَّةُ، والتَّتَبُّعُ، والتَّفَرُّقُ، وحَلْبُ بَقايا اللَّبَنِ في الضَّرْعِ. والتَّمْصيرُ: التَّقْليلُ، وقَطْعُ العَطِيَّةِ قليلاً قليلاً. ومُصِرَ الفرسُ، كعُنِيَ: اسْتُخْرِجَ جَرْيُهُ. المُصارَةُ، بالضم: المَوْضِعُ تُمْصَرُ فيه الخَيْلُ.والمِصْرُ، بالكسر: الحاجِزُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ، كالماصِرِ، والحَدُّ بينَ الأَرْضَيْنِ، والوِعاءُ، والكُورَةُ، والطينُ الأَحْمَرُ. والمُمَصَّرُ، كمُعَظَّمٍ: المَصْبوغُ به. ومَصَّرُوا المكانَ تَمْصيراً: جَعَلوهُ مِصْراً فَتَمَصَّرَ. ومِصْرُ: المدينةُ المَعْروفةُ، سُمِّيَتْ لِتَمَصُّرِها، أو لأَنَّهُ بَناها المِصْرُ بنُ نوحٍ، وقد تُصْرَفُ، وقد تُذَكَّرُ. وحُمُرٌ مَصارٍ ومَصارِيُّ جَمْعُ مِصْرِيٍّ. والمِصْرانِ: الكوفةُ والبِصْرَةُ. ويَزيدُ ذو مِصرٍ: محدِّثٌ. والمَصيرُ، كأميرٍ: المِعَى ج: أمْصِرَةٌ ومُصْرانٌ وجج: مَصَارينُ. ومُصْرانُ الفأرِ، بالضم: تَمْرٌ رَديءٌ. والمَصيرَةُ: ع. واشْتَرَى الدارَ بِمُصُورِها: بِحُدُودِها. وغُرةُ الفَرَسِ إذا كانَتْ تَدِقُّ من مَوْضِعٍ، وتَغْلُظُ من مَوْضِعٍ، فهي مُتَمَصِّرَةٌ. وإِبِلٌ مُتَمَصِّرَةٌ: مُتَفَرِّقَةٌ. وامَّصَرَ الغَزْلُ، كافْتَعَلَ: تَمَسَّخَ.
تاج العروس:
مصر
مَصَرَ النّاقةَ أَو الشّاةَ يَمْصُرُها مَصْراً وتَمَصرَها وامْتَصَرَها : حلبَها بأَطرافِ الأَصابع الثَّلاث . وقيل هو أن تأخذ الضَّرعَ بكفِّك وتُصَيِّرَ إبهامَكَ فوقَ أَصابعِكَ أو هو الحَلْبُ بالإبهام والسَّبّابة فقط . وقال الليث : المَصْر : حَلْبٌ بأَطراف الأَصابع والسَّبّابة والوُسطى والإبهام ونحو ذلك . وفي حديث عبد الملك قال لحالب ناقته : كيف تحلُبها مَصراً أم فَطْراً وهي ماصِرٌ ومَصورٌ : بطيئةُ خروجِ اللَّبَنِ وكذا الشاةُ والبقرةُ وخصَّ بعضهم به المِعزَى ج مِصارٌ ومَصائِرُ كقِلاصٍ وقَلائِص . قال الأَصمعيّ : ناقة مَصورٌ وهي التي يتَمَصَّر لبنُها أي يُحلَب قليلاً قليلاً لأَنَّ لبنَها بطيءُ الخروج . وقال أبو زيد : المَصورُ : من المَعْزِ خاصَّة دون الضّأن وهي التي قد غرَزَت إلاّ قليلاً . قال : ومثلُها من الضَّأنِ الجَدودُ . ويقال : مَصَّرَت العَنْزُ تمْصيراً أي صارت مَصوراً . ويقال : نعجَة ماصرٌ ولَجْبَةٌ وجَدودُ وغَروزُ أي قليلةُ اللَّبَنِ . وقال ابن القطّاع : ومَصَرَت العَنْزُ مُصُوراً وأمْصَرَت : قَلَّ لبَنُها . والتَمَصُّرُ : القليل من كلِّ شيءٍ . قال ابن سِيدَه : هذا تعبير أهل اللغة والصحيح التَّمَصُّر : القِلَّة والتَمَصُّر : التَتَبُّع والتَمَصُّر : التَفَرُّق يقال : جاءت الإبلُ إلى الحَوضِ مُتَمَصِّرَةً ومُمْصِرَة أي متفرِّقة . والتَمَصُّر : حَلْبُ بقايا اللَّبَن في الضَّرْع بعد الدَّرِّ . وصار مستعملاً في التَتَبُّع . والتَّمصير : التَّقليل . والتَّمصير : قَطْعُ العَطِيَّة قليلاً قليلاً يقال : مَصَّرَ عليه العَطاءَ تَمْصيراً إذا قَلَّله وفرَّقَه قليلاً قليلاً . ومَصَّرَ الرَّجلُ عَطِيَّتَه : قطَّعَها قليلاً قليلاً وهو مَجاز . ومُصِرَ الفرَسُ كعُنِيَ : استُخرِجَ جَريُه . والمُصارَةُ بالضَّمّ : الموضع الذي تُمْصَرُ فيه الخَيلُ حكاه صاحب العين . والمِصر بالكسر : الحاجز والحَدُّ بين الشيئين . قال أُمَيَّة يذكر حِكمة الخالق تبارك وتعالى :
والأَرضَ سوَّى بِساطاً ثُمَّ قَدَّرَها ... تحتَ السَّماءِ سَواءً مثلَ ما ثَقَلا
وجعلَ الشَّمسَ مِصراً لا خَفاءَ به ... بين النَّهارِ وبينَ الليلِ قدْ فَصَلا قال ابن بَرِّيّ : البيت لعَدِيّ بن زيدٍ العِباديّ وقد أوردَه الجَوْهَرِيّ وجاعل الشَّمس والذي في شعرِه : وجَعَل الشِّمس وهكذا أوردَه ابن سِيدَه أَيضاً . كالمَاصِر . وقال الصَّاغانِيّ : والماصِرانِ : الحَدَّان . والمِصْر : الحَدُّ في كلِّ شيءٍ وقيل : بينَ الأَرْضَيْنِ خاصَّةً والجمع المُصور . والمِصرُ : الوِعاءُ عن كُراع وقال الليث : المِصر في كلام العَرَب : الكورة تقام فيها الحدود ويُقسم فيها الفيءُ والصَّدقاتُ من غير مؤامرة الخليفة . والمِصر : الطِّينُ الأَحمر . والمُمَصَّر كمُعَظَّم : الثوب المصبوغ به أو بحُمرةٍ خفيفة . وفي التهذيب : ثوبٌ ممَصَّر : مصبوغ بالعِشْرِق وهو نباتٌ أَحمرُ طيِّب الرائحة تستعملُه العرائسُ . وقال أبو عبيد : الثِّياب المُمَصَّرة : التي فيها شيءٌ من صُفرَةٍ ليستْ بالكثيرة . وقال شَمِرٌ : المُمَصَّر من الثياب : ما كان مصبوغاً فغُسِلَ ومنه الحديث : " ينزِلُ عيسى عليه السّلامُ بينَ مُمَصَّرتينِ " ومَصَّروا المكانَ تمْصيراً : جعلوه مِصراً فتَمَصَّرَ : صار مِصراً . وكان عمر رضي الله عنه قد مَصَّرَ الأَمصارَ منها البصرة والكوفة وقال الجوهريّ فلانٌ مصَّرَ الأَمصارَ كما يقال : مَدَّنَ المُدُنَ
ومِصْرُ : الكَسرُ فيها أَشهر فلا يُتَوَهَّم فيها غيره كما قاله شيخنا قلتُ : والعامَّة تفتحها هي المدينة المعروفة الآن سُمِّيَتْ بذلك لتَمَصُّرها أي تَمَدُّنها أو لأنَّه بناها المِصرُ بنُ نوح عليه السلام فسُمِّيت به . قال ابن سِيدَه ولا أدري كيفَ ذاكَ وفي الرَّوضِ : إنَّها سُمِّيَت باسم بانيها ونقل شيخنا عن الجاحِظ في تعليل تسميتها : لِمَصيرِ الناس إليها . وهو لا يخلو عن نظرٍ . وفي المقدمة الفاضليّة لابن الجوّانيّ النّسَّابة عند ذكر نسب القبط ما نَصُّه : وذكرَ أَبو هاشمٍ أَحمدُ بن جعفر العبّاسيُّ الصّالحيُّ النَّسّابةُ قِبْطَ مِصرَ في كتابه فقال : هم ولَدُ قِبْطَ بن مِصرَ بن قُوط بن حام وأَنَّ مِصرَ هذا هو الذي سُمِّيَتْ مِصرُ به مِصْرَ . وذكرَ شيوخُ التَّواريخ وغيرُهم أَنَّ الذي سُمِّيَتْ مِصْرً به هو مِصرُ بن بَيْصَرَ بن حام . انتهى . وقرأت في بعض تواريخ مِصْرَ ما نَصُّه : واختلف أَهلُ العلم في المعنى الذي لأَجله سُمِّيَت هذه الأرض بمِصْرَ فقيل : سَمِّيَت بمِصْرَيْم بن مُركَايِل وهو الأَوّل وقيل بل سُمِّيَت بمِصر الثاني . وهو مِصرام بن نقراوش بن مصْريم الأَوّل وعلى اسمه تسمَّى مِصْرُ بن بَيْصَر وقيل : بل سُمِّيَت باسم مِصر الثالث وهو مصرُ بن بَيْصَر بن حام بن نوح وهو أبو قِبطِيم بن مِصر الذي وَلِيَ المُلْك بعدَه وإليه يُنْسَب القبط . وقال الحافظ أَبو الخَطَّاب بن دِحيةَ : مِصرُ أَخْصَب بلاد الله وسمّاها الله تعالى بمِصْرَ وهي هذه دون غيرها ومن أَسمائها أُمّ البلاد والأَرضُ المُباركة وغَوْثُ العِبادِ وأُمّ خَنُّور وتفسيره : النِّعمة الكثيرة وذلك لما فيها من الخيرات التي لا توجد في غيرها وساكِنُها لا يخلو من خير يَدِرُّ عليه فيها فكأَنَّها البقرة الحَلوبُ النافعة وكانت فيما مضى أَكثر من ثمانين كورَةً عامِرَةً قبلَ الإسلام ثمَّ تقهقرت حتّى استقرَّت في أَوّل الإسلام على أَربعين كورَةً . وفي المائةِ التاسعة استقرَّت على ستَّةٍ وعشرين عملاً . وأما عِدَّة القرى التي تأخَرَت إلى سنة سبعٍ وثلاثين وثمانمائة فحُرِّرَت لمّا أَمَرَ الملك الأَشرف بِرِسباي كُتَّابَ الدَّواوين والجُيوش المِصريَّة بضبطِ وإحصاءِ قُرى مِصْرَ كلّها قبليّها وبحْريّها فكانت أَلفين ومائتين وسبعينَ قريةً . وأَلَّفَ الأَسْعَدُ بن ممّاتي كتاباً سمّاه قَوانين الدَّواوين وهو في أَربعة أَجزاءٍ ضخمةٍ والذي هو موجود في أَيدي الناس مختَصرُهُ في جزءٍ لطيف ذكر في الأصل ما أَحصاه من القرى من أَيّام السلطان صلاح الدِّين يوسُف بن أَيُّوب أربعة آلاف ضيعة وعيَّنَ مساحتَها ومتحصِّلاتِها من عين وغلَّة واحدةً واحدةً . وأَمّا حدودُها ومساحةُ أَرضِها وذِكْرُ كُوَرِها فقد تكَفَّل به كتاب الخِطَط للمَقريزيّ وتقويم البلدان للملك المُؤَيّد فراجِعْهُما فإنَّ هذا المحل لا يتحمَّل أكثر مما ذكرناه . وهي تُصرَف وقد لا تُصرَف وتؤَنَّث . وقد تُذَكَّر عن ابن السَّرَّاج . قال سيبويه : في قوله تعالى " اهْبِطُوا مِصْراً " قال أبو إسحاق : الأَكثر في القراءة إثبات الألف قال : وفيه وجهان جائزان يُرادُ بها مِصرٌ من الأَمصار لأَنَّهم كانوا في تيهٍ قال وجائزٌ أَنْ يكونَ أَرادَ مِصْرَ بعينِها فجعلَ مصراً اسماً للبلد فصَرَفَ لأَنَّه مذّكَّر ومَنْ قرأَ مِصْرَ بغير أَلِفٍ أَرادَ مِصْرَ بعينِها كما قال : " ادْخُلوا مِصْرَ إنْ شاءَ اللهُ " ولم يُصرَف لأَنَّه اسمُ المدينة فهو مُذَكَّر سُمِّيَ به مؤنَّث . وحُمُرٌ مَصارٍ ومَصارِيُّ جمع مِصرِيّ عن كُراع . والمِصرانِ : الكوفةُ والبَصْرَة . وقال ابن الأَعرابيّ : قيل لهما المِصرانِ لأَنَّ عُمَرَ رضي الله عنه قال : لا تجعلوا البحرَ فيما بيني وبينكم مَصِّروها أَي صَيِّروها مِصراً بين البحر وبيني أي حَدّاً وبه فُسِّرَ حديثُ المَواقيت : " لما فُتِحَ هذانِ المِصران يريد بهما الكوفة والبَصرة . ويَزيدُ ذُو مِصْرٍ بالكسر : مُحَدِّث فَرْدٌ روى حديثاً في الأَضاحي عن عُيَيْنَة بن عَبْد قاله الحافظ . والمَصيرُ كأَمير : المِعى وخصَّ بعضُهم به الطَّيْرَ وذوات الخُفِّ والظِّلْف ج أَمْصِرَةٌ ومُصرانٌ بضمّ الميم مثل رغيف وأَرغِفَة ورُغْفان وجج أي جَمْع الجَمْع مَصارينُ عند
سيبويه وقال الليث : المَصارينُ خطأٌ . قال الأَزهريّ المَصارين جمع المُصرانِ جَمَعَتْه العرَبُ كذلك على توَهُّم النون أنها أَصليّة . وقال بعضُهم : مصيرٌ إنَّما هو مَفْعِلٌ من صار إليه الطَّعامُ وإنَّما قالوا مُصرانٌ كما قالوا في جميع مَسيلِ الماءِ مُسلانٌ شَبَّهوا مَفْعِلاً بفَعيل ولذلك قالوا قَعودٌ وقِعدانٌ ثم قَعادينُ جمْع الجمْع . وكذلك توَهَّموا الميمَ في المَصير أَنَّها أَصليّة فجمعوها على مُصرانٍ كما قالوا لجماعة مَصادِ الجبلِ مُصْدانٌ . وقال الصَّاغانِيّ : المِصرانُ بالكسر لُغةٌ في المُصرانِ بالضّمّ جمع مَصير عن الفَرّاءِ . ومُصْرانُ الفأْرِ بالضّمّ : تَمْرٌ رديءٌ على التَّشبيه . والمَصِيرَة : ع بساحل بحر فارس نقله الصاغانيّ . ويقولون : اشترى الدَّارَ بمُصُورِها أي بحدودها جمع مِصرٍ وهو الحَدّ هكذا يكتبون أَهلُ مصرَ في شروطِهم وكذا أَهلُ هَجَر . وقالوا : غُرَّةُ الفَرَس إذا كانت تَدِقُّ من مَوضِعٍ وتَغلُظ وتتَّسعُ من موضع آخر فهي مُتَمَصِّرَة لِتَفَرُّقِها . ويقال : جاءَت إِبلُ مُتَمَصِّرَة إلى الحوض ومُمْصِرَة أي متفرِّقة . وامَّصَرَ الغَزْلُ بتشديد الميم كافتعَلَ إذا تَمَسَّخَ أي تَقَطَّع . ومما يستدرك عليه : قال ابن السِّكّيت : المَصْرُ : حَلْبُ كلِّ ما في الضَّرْعِ ومنه حديث علي : لا يُمْصَرُ لبَنُها فيَضُرَّ ذلك بولدِها يريد لا يُكثَرُ من أَخذ لبنها . والمَصْرُ : قِلَّةُ اللَّبَن . وقال أبو سعيد : المَصْرُ : تَقَطُّع الغزل وتَمَسُّخُه . والمُمَصَّرَة : كُبَّة الغَزْلِ . والتَّمْصيرُ في الثِّياب : أَنْ تَتَمَشَّقَ تَخَرُّقاً من غير بِلىً . ومِصْرٌ : أحد أولادِ نوح عليه السلام . قال ابن سِيدَه : ولست منه على ثقة قلت قد تقدّم ما فيه . وفي التهذيب : والمَاصِرُ في كلامهم : الحَبْلُ يُلْقى في الماء لِيَمْنَعَ السُّفُنَ عن السَّيْرِ حتّى يُؤَدِّيَ صاحبُها ما عليه من حقِّ السّلطان هذا في دجلة والفرات . ويقال : لهُم غَلَّةٌ يَمْتَصرونَها أي هي قليلةٌ فهم يَتَبَلَّغونَ بها كذا في التكملة وكذلك يتَمَصَّرونَها قاله الزمخشريّ وهو مَجاز . وعَطاءٌ مَصورٌ كصَبور : قليلٌ وهو مَجاز . بويه وقال الليث : المَصارينُ خطأٌ . قال الأَزهريّ المَصارين جمع المُصرانِ جَمَعَتْه العرَبُ كذلك على توَهُّم النون أنها أَصليّة . وقال بعضُهم : مصيرٌ إنَّما هو مَفْعِلٌ من صار إليه الطَّعامُ وإنَّما قالوا مُصرانٌ كما قالوا في جميع مَسيلِ الماءِ مُسلانٌ شَبَّهوا مَفْعِلاً بفَعيل ولذلك قالوا قَعودٌ وقِعدانٌ ثم قَعادينُ جمْع الجمْع . وكذلك توَهَّموا الميمَ في المَصير أَنَّها أَصليّة فجمعوها على مُصرانٍ كما قالوا لجماعة مَصادِ الجبلِ مُصْدانٌ . وقال الصَّاغانِيّ : المِصرانُ بالكسر لُغةٌ في المُصرانِ بالضّمّ جمع مَصير عن الفَرّاءِ . ومُصْرانُ الفأْرِ بالضّمّ : تَمْرٌ رديءٌ على التَّشبيه . والمَصِيرَة : ع بساحل بحر فارس نقله الصاغانيّ . ويقولون : اشترى الدَّارَ بمُصُورِها أي بحدودها جمع مِصرٍ وهو الحَدّ هكذا يكتبون أَهلُ مصرَ في شروطِهم وكذا أَهلُ هَجَر . وقالوا : غُرَّةُ الفَرَس إذا كانت تَدِقُّ من مَوضِعٍ وتَغلُظ وتتَّسعُ من موضع آخر فهي مُتَمَصِّرَة لِتَفَرُّقِها . ويقال : جاءَت إِبلُ مُتَمَصِّرَة إلى الحوض ومُمْصِرَة أي متفرِّقة . وامَّصَرَ الغَزْلُ بتشديد الميم كافتعَلَ إذا تَمَسَّخَ أي تَقَطَّع . ومما يستدرك عليه : قال ابن السِّكّيت : المَصْرُ : حَلْبُ كلِّ ما في الضَّرْعِ ومنه حديث علي : لا يُمْصَرُ لبَنُها فيَضُرَّ ذلك بولدِها يريد لا يُكثَرُ من أَخذ لبنها . والمَصْرُ : قِلَّةُ اللَّبَن . وقال أبو سعيد : المَصْرُ : تَقَطُّع الغزل وتَمَسُّخُه . والمُمَصَّرَة : كُبَّة الغَزْلِ . والتَّمْصيرُ في الثِّياب : أَنْ تَتَمَشَّقَ تَخَرُّقاً من غير بِلىً . ومِصْرٌ : أحد أولادِ نوح عليه السلام . قال ابن سِيدَه : ولست منه على ثقة قلت قد تقدّم ما فيه . وفي التهذيب : والمَاصِرُ في كلامهم : الحَبْلُ يُلْقى في الماء لِيَمْنَعَ السُّفُنَ عن السَّيْرِ حتّى يُؤَدِّيَ صاحبُها ما عليه من حقِّ السّلطان هذا في دجلة والفرات . ويقال : لهُم غَلَّةٌ يَمْتَصرونَها أي هي قليلةٌ فهم يَتَبَلَّغونَ بها كذا في التكملة وكذلك يتَمَصَّرونَها قاله الزمخشريّ وهو مَجاز . وعَطاءٌ مَصورٌ كصَبور : قليلٌ وهو مَجاز

_Türkçe çeviri henüz yok_
