# مص (م-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الصّاد والميم
صم ، مص : مستعملان .
صم : قال الليث : الصَّمَمُ في الأذن ذَهابُ سَمْعِها . وفي القَناةِ : اكتنازُ جَوْفها . وفي الحَجَر : صَلاَبَتُه ، وفي الأمر : شِدَّتُه .
ويقال : أُذُنٌ صَمَّاءُ ، وحَجَرٌ أصَمُّ ، وفِتْنَةٌ صَمَّاء .
وقال اللَّهُ جلّ وعَزّ في صفة الكافرين : ( صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ ) ( البقرة : 171 ) ، يقول القائل : جَعلَهم اللَّهُ صُمّاً وهم يَسْمعون ، وبُكْماً وهم ناطِقون ،
وعُمْياً وهم يُبْصِرون ؟ والجواب في ذلك : أنَّ سَمْعَهم لمّا لم يَنفعْهم لأنَّهم لم يَعُوا به ما سَمعوا ، وبَصَرهم لما لم يُجْدِ عليهم لأنهم لم يَعْتَبِرُوا بما عايَنوه من قُدْرة الله تعالى وخَلْقِه الدَّالِّ على أنَّه واحد لا شريكَ له ، ونُطقَهم لما لم يُغْنِ عنهم شيئاً إذْ لم يُؤمنوا به إيماناً يَنْفَعهم ، كانوا بمنزلة مَنْ لا يَسْمَع ولا يُبْصِر ولا يَعِي ، ونحوٌ من قول الشاعر :
أصَمُّ عمّا ساءَه سَمِيعُ
يقول : يتصامَم عمّا يَسوءُه ، وإن سَمِعه فكان كأنه لم يسمعه ، فهو سميع ذُو سَمْع ، أصَمُّ في تَغَابِيه عمّا أُريدَ به . وجمعُ الأصَم : صُمٌّ وصُمَّانٌ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ من أمثالهم : صَمِّي صَمَامِ . ويقال : صَمِّي ابْنَةَ الجَبَل ، يضرب مَثَلاً للداهية الشديدة ، كأنَّه قيل لها : اخْرَسِي يا داهية .
وكذلك يقال للحيّة التي لا تجيب الرَّاقيَ : صَمّاء ، لأنّ الرُّقَى لا تَنْفَعُها . والعَرَبُ تقول : أصَمّ اللَّهُ صَدَى فلان ، أي : أهْلَكَهُ الله . والصّدَى : الصوتُ الّذي يَرُدُّهُ الجَبَلُ إذا رَفعَ فيه الإنسانُ صوتَهُ ، وقال امرؤ القيس :
صَمَّ صَداها وعَفَا رَسْمُهَا
واسْتَعْجَمَتْ عن مَنْطِق السائِل
ومنه قولُهم : صَمِّي ابْنَة الجَبَل ، مهما يُقَلْ تَقُلْ ، يريدون بابنةَ الجبَل : الصّدى .
والعَرَبُ تقول للحرب إذا اشتدَّتْ وسُفِكَ فيها الدِّماء الكثيرةُ : صَمَّتْ حَصَاةٌ بدَمٍ ، يريدون أنّ الدِّماء لما سُفكَتْ وكثُرَتْ اسْتَنْقَعَتْ في المَعركة ، فلو وقعتْ حَصاةٌ على الأرض لم يُسمع لها صوتٌ ، لأنَّها لا تقعُ إلاَّ في نجيع .
ويقال للدَّاهية الشديدة : صَمَّاءُ وصَمَامِ ، وقال العجَّاج :
صَمَّاءُ لا يبْرِئها من الصَّمَمْ
حوادثُ الدهرِ ولا طُولُ القِدَمْ
ويقال للنَّذير إذا أَنْذَرَ قوماً من بَعِيدٍ وأَلْمَعَ لهم بثَوْبه : لمعَ بهمْ لَمْعَ الأصَمّ ، وإن بالَغَ يَظنّ أنّه مقصّر ، وذلك أنه لما كثر إلماعُه بثوبه كان كأنهُ لا يسمعُ الجوابَ ، فهو يُديمُ اللمعَ ، ومن ذلك قول بشر :
أشار بهم لمع الأصمِّ فأقبلوا
عرانين لا يأتيه للنصر مُجلِبُ
أي : لا يأتيه مُعينٌ من غير قومه ، وإذا كان المعينُ من قومه لم يكن مُجلباً . ويقال : ضربه ضربَ الأصمّ : إذا تابعَ الضربَ وبالغ فيه ، وذلك أنَّ الأصمَّ وإن بالغ يظن أنه مقصِّر فلا يُقلع ، وقال الشاعر :
فأبْلِغْ بَني أسَدٍ آيةً
إضا جِئتَ سَيِّدَهُمْ والمَسُودَا
فأُوصيكُمْ بطِعَانِ الكُماةِ
فقد تَعلمون بأنْ لا خُلودَا
وضَرْبِ الجماجِمِ ضربَ الأصَمّ
حَنْظَلَ شابةَ يَجْنِي هَبِيدَا
ويقال : دعاهُ دعوةَ الأصمّ : إذا بالغ في النّدَاء . وقال الراجزُ يصف فَلاَةً :
يُدْعَى بها القومُ دُعاءَ الصُّمّانْ
وهذه الأمثال التي مرّتْ في هذا الباب مسموعة من العرب وأهل اللغة المعروفين ، وهي صحيحة وإن لم أعزها إلى الرواة .
أبو عُبَيْد عن الكسائيّ : الصِّمَّةُ : الشُّجاع ، وجمعه صِمَم .
وقال الليث : الصِّمَّةُ من أسْمَاءِ الأسد . قال : والصَّمِيمُ : هُوَ الْعَظْمُ الذي به قِوَامُ العُضْو مثلُ صَمِيمِ الوَظيف ، وصَمِيم الرأس ، وبه يقال للرجل : فُلانٌ مِنْ صَمِيمِ قومه : إذا كان من خالِصهم ، وأنشد الكسائيّ :
بمَصْرَعِنَا النُّعْمانَ يَوْمَ تَأَلَّبتْ
علينا تميمٌ من شَظًى وصَمِيمِ
ويقال للضارب بالسّيف إذا أصابَ العظم فأَنفَذَ الضَّريبةَ : قد صَمَّمَ فهو مصمِّم ، فإذا أصاب المَفْصِل فهو مُطَبِّق ، وأنشد أبو عُبَيْد :
يُصَمِّمُ أَحياناً وَحِيناً يُطَبِّقُ
أراد أنَّه يَضْرِبُ مرّة صميمَ العَظْم ، ومرة يُصِيب المَفْصِل .
ويقال للَّذِي يَشُدُّ على القوم ولا ينْثَنِي عنهم : قد صَمَّم تَصْميماً . وصَمَّمَ الحيَّة في نَهْشِهِ : إذا نَيّبَ ، وقال المتلمِّس :
فأَطْرَقَ إِطراقَ الشُّجاعِ ولو يرى
مَسَاغاً لِنَاباهُ الشُّجَاعُ لَصَمَّما
هكذا أَنشدَه الفَرَّاء ( لناباه ) على اللغة القَدِيمة لبعض العرب .
أبو عُبَيْدة : من صفات الخَيْل : الصَّمَمُ ، والأنثى صَمَمّة ، وهو الشديد الأَسْرِ المَعْصوبُ الذي ليس في خلقه انتشار .
وقال الجَعديّ :
وغارةٍ تَقطَع الفَيافِيَ قد
حارَبْتُ فيها بِصِلْدِمٍ صَمَمِ
ويقال لصِمام القارورة : صِمّة .
وقال ابن السكيت : الصْمُّ : مصدرُ صَمَتُ القارورةَ أَصُمُّها صَمّاً : إذا سددتَ رأسها ويقال : قد صَمَّه بالعَصا يصُمُّه صَمّاً : إذا ضَرَبه بها ، وقد صَمَّه بحَجَر والصمم في الأذن .
وقال ابن الأعْرابيّ : صُمَّ : إذا ضُرب ضَرْباً شديداً .
وقال الأصمعي في قول ابن أحمر :
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلتِي تَحَجَّى
بآخِرِنا وتَنْسَى أَوَّلِينَا
قال : أصمّ دعاءُها ، أي : وافَق قوماً صُمّاً لا يَسمعون عَذْلَها . ويقال : ناديْته فأصْمَمْتُه ، أي : صادفتُه أصَمّ .
أبو عُبَيد : الصِّمْصِم : الغَليظُ من الرجال .
قال : وقال الأصمعي : الصِّمْصِمة والزِّمْزِمَة : الجماعةُ من الناس .
وقال النضر : الصِّمْصِمة : الأكمَةُ الغليظة التي كادت حجارتُها أن تكون منتصِبة .
وقال شَمِر : قال الأصمعي : الصَّمّان : أرضٌ غليظة دون الجَبَل .
قلتُ : وقد شَتَوْتُ الصَّمانَ ورياضها شَتوَتَين ، وهي أرضٌ فيها غِلَظ وارتفاع ، قيعان واسعةٌ وخَبَارَى تُنْبِت السِّدْرَ عَذِية ، ورِياضٌ مُعْشِبة ، وإذا أَخصبت الصَّمانُ رَتَعت العربُ جمْعاء .
وكانت الصَّمانُ في قديم الدهر لبني حَنْظَلة ، والحَزْن لبني يَرْبوع والدَّهْناءُ لجماعاتهم . والصَّمان مُتاخِم للدَّهْناء .
أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : الصَّمْصامةُ : السيفُ الصارمُ الذي لا يَنثَني . قال : والمصمِّمُ من السُّيوف : الذي يَمُرّ في العظام .
وقال الليث : الصِّمْصامة : اسمٌ للسيف القاطع ، وللأَسَد . قال : ويقال : إن أوّل من سَمَّى سيفَهُ صَمْصامة : عمرُو بن معدِي كَرِبَ حين وهبَه فقال :
خليلٌ لَم أخُنْه ولم يَخُنِّي
على الصَّمصامة السَّيفِ السَّلامُ
قال : ومن العرب من يَجعل صَمصامة معرفةً فلا يَصْرِفه إذا سَمَّى به سَيْفاً بعَيْنه ؛ كقول القائل :
تَصميمَ صَمصامةَ حينَ صَمَّمَا
قال : وصوتٌ مُصِمٌّ ، يُصِمُّ الصِّماخ . وصَمِيمُ القَيْظ : أشدُّه حَرّاً . وصَمِيمُ الشِّتاء . أشَدُّه بَرْداً .
قال : ويقال : صَمَامِ صَمَامِ ، يُحمَل على معنَييْن : على معنى تصامُّوا واسكُتوا ، وعلى معنى احمِلُوا على العَدُو .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الصَمْصَم : البخيلُ النهايةُ في البخل .
شمِر عن أبي بخَيْم قال : الصَّمَّاءُ من النُّوق اللاقح ، إبِل صُمّ .
وقال المعْلُوط القُريْعيّ :
وكأن أوابيها وصُمّ مخاضها
وشافعة أم الفصال رفُود
أظنه : وشافعها وإبلٌ صُمٌّ .
مص : قال ابن السكيت : مَصِصْتُ الرّمّان أمَصُّه قال : ومضِضْتُ من ذلك الأمر مِثله .
قلتُ : ومن العَرَب من يقول : مَصَصْتُ أَمُصّ ؛ والفصيح الجيد مَصِصْتُ بالكسر أَمَص .
وقال الليث : يقال : مَصِصْتُه وامتصَصْتُه ، والمَصُّ في مُهْلَةٍ ومُصاصَتُه : ما امتصصتَ منه .
وقال الأصمعي : يقال : مَصمَص إناءَه إذا
جعل فيه الماءَ وحرّكه ، وكذلك مَضْمَضَه .
وقال اللّحياني وأبو سَعيد : إذا غَسَلَه .
ورَوى بعضُ التابعين أنه قال : أُمِرْنا أن نُمَصْمِص من اللَّبَن وألاَّ نُمَصْمِص من التَّمْرَ .
قال أبو عُبَيد : المَصمَصة بطرَف اللِّسان وهو دون المَضْمَضَة . والمضمضةُ بالفم كلِّه ، وفرق ما بينهما شبيه بالفرق ما بين القبضة والقبصة .
وفي حديثٍ مرفوع : ( القتلُ في سبيل الله مُمَصْمِصَة ) ، المعنى : أن الشهادة في سبيل الله مطهِّرة للشهيد من ذنوبه ، ماحيةٌ خطاياه ، كما يُمَصْمَصُ الإناء بالماء إذا رُقرق فيه وحُرِّك حتى يطهر ، وأصله من المَوْص ، وهو الغسيلُ .
قلتُ : والمصاصُ : نَبْت له قُشورٌ كثيرةٌ يابسةٌ ، ويقال له : المُصّاخ ، وهو الثُّدّاء ، وهو ثَقُوبٌ جيّد ، وأهل هَراةَ يسمّونه دِليزَاد .
ويقال : فلانٌ من مُصاص قومه ، أي : من خالِصهم .
وقال رُؤبة :
أُلاكَ يَحْمُون المُصاصَ المَحْضَنا
وقال الليث : مُصاصُ القوم : أَصْلُ مَنبِتهم وأفضل سِطِتْهم .
قال : والماصّةُ : داءٌ يأخذ الصبيَّ ، وهي شَعَرات تَنْبُت على سَناسنِ القَفَار فلا يَنْجَع فيه طعامٌ ولا شرابٌ حتى تُنتَف من أصولها . ومَصّانّ ومَصّانّة : شَتْمُ للرجل يعيَّر برَضع الغَنَم من أخْلافها بفيه .
وقال أبو عُبَيد : يقال : رجلٌ مَصّانٌ ومَلْحانٌ ومَكّانٌ ، كلُّ هذا من المَصّ ، يَعنُون أنه يَرضع الغنم من اللّؤم ، لا يَجتلبها فيُسمع صوتُ الحلب ولهذا قيل : لئيم راضع .
وقال ابن السكّيت : قل يا مَصّانُ ، وللأنثى يا مَصّانة ، ولا تقل يا ماصَّان .
وفي حديث مرفوع : ( لا تُحرِّم المَصَّةُ ولا المَصَّتان ولا الرَّضْعةُ ولا الرَّضْعتان ، ولا الإملاجةُ ولا الإملاجَتان .
ويقال : أمصَّ فلانٌ فلاناً : إذا شَتَمه بالمَصَّان .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَصُوص : الناقة القَمِئة .
وقال أبو زيد : المَصوصَةُ من النساء : المهزولة من داءٍ قد خامَرَها ؛ رواه ابن السكّيت عنه .
أبو عُبَيدة : من الخَيل الوَرْدُ المُصَامِصُ وهو الذي يستقري سراتَه جُدةٌ سَوْداء ليست بحالكة ، ولونُها لونُ السواد ، وهو وَرْدُ الجَنْبَيْنِ وصفقتي العنق والجِرانِ والمَرَاقّ ، ويعلو أَوظِفَته سوادٌ ليس بحالكٍ ، والأنثى مُصَامِصة .
وقال غيره : كُمَيْتٌ مُصامِص ، أي :
خالص الكُمْتة قال : والمُصامِص : الخالصُ من كلّ شيء . وإنه لمُصامِصٌ في قومه : إذا كان زاكِيَ الحَسَب خالصاً فيهم .
وقال الليث : فَرسٌ مُصامِصٌ : شديدُ تركيب العظام والمفاصلُ . وكذلك المُصمِّص وثغرُ المصِّيصة معروفة بتشديد الصاد الأولى ، والله أعلم .

##### Türkçe

باب **الصّاد** ve **الميم**
**صم** ، **مص** : kullanımdadırlar .
**صم** : **الليث** dedi : **الصَّمَمُ** kulakta onun işitmesinin gitmesidir . **القَناةِ**’de: iç boşluğunun dolup sıkışmasıdır . **الحَجَر**’de: onun katılığıdır , **الأمر**’de: onun şiddetidir .
Ve denilir : **أُذُنٌ صَمَّاءُ** , **حَجَرٌ أصَمُّ** , **فِتْنَةٌ صَمَّاء** .
Ve Allah جلّ وعزّ kâfirlerin sıfatında dedi : ( **صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ** ) ( **البقرة** : 171 ) , söyleyen der ki : Allah onları sağır kıldı hâlbuki işitirler , dilsiz kıldı hâlbuki konuşurlar ,
ve kör kıldı hâlbuki görürler ? Bunun cevabı şudur : onların işitmesi kendilerine fayda vermediği için, çünkü işittiklerini onunla idrak etmediler ; ve görmeleri kendilerine yarar sağlamadığı için, çünkü Allah تعالى’nın kudretinden ve yaratışından, O’nun bir olduğuna ve O’nun ortağı olmadığına delâlet eden şeylerden gördükleriyle ibret almadılar ; ve konuşmaları kendilerinden hiçbir şeyi gidermediği için, zira kendilerine fayda verecek bir imanla ona iman etmediler ; işitmeyen, görmeyen ve idrak etmeyen kimse menzilesinde oldular ; ve şairin sözünden bir benzeri :
أصَمُّ عمّا ساءَه سَمِيعُ
der ki : kendisini kötüleyecek şeyden sağırlaşır, onu işitse bile sanki onu işitmemiş gibidir ; o, işitme sahibi işitendir ; kendisiyle kastedilenden gaflete vurmasında sağırdır . **الأصَم**’ın çoğulu : **صُمٌّ** ve **صُمَّانٌ**’dır .
**أبو عُبَيد** **الأصمعيّ**’den onların darbımesellerinden : **صَمِّي صَمَامِ** . Ve denilir : **صَمِّي ابْنَةَ الجَبَل** , şiddetli musibet için darbımesel vurulur ; sanki ona “sus ey musibet” denilmiştir .
Ve aynı şekilde, okuyucunun (rukye yapanın) kendisine cevap vermediği yılana : **صَمّاء** denilir ; çünkü **الرُّقَى** ona fayda vermez . Ve Araplar der : **أصَمّ اللَّهُ صَدَى فلان** , yani : Allah onu helâk etti . Ve **الصّدَى** : insan sesini yükselttiğinde dağın geri çevirdiği sestir ; ve **امرؤ القيس** dedi :
صَمَّ صَداها وعَفَا رَسْمُهَا
واسْتَعْجَمَتْ عن مَنْطِق السائِل
Ve ondan onların sözü : **صَمِّي ابْنَة الجَبَل** , her ne denilirse de dersin ; dağın kızıyla kastederler : **الصّدى** .
Ve Araplar, savaş şiddetlendiğinde ve onda çok kan döküldüğünde der : **صَمَّتْ حَصَاةٌ بدَمٍ** ; kastederler ki kanlar dökülüp çoğalınca savaş yerinde göllenmiştir ; öyle ki bir çakıl yere düşse onun sesi işitilmezdi ; çünkü ancak kan pıhtısına düşer .
Ve şiddetli musibete : **صَمَّاءُ** ve **صَمَامِ** denilir ; ve **العجَّاج** dedi :
صَمَّاءُ لا يبْرِئها من الصَّمَمْ
حوادثُ الدهرِ ولا طُولُ القِدَمْ
Ve uzak yerden bir kavmi uyardığında ve elbisesiyle onlara işaret ettiğinde uyarıcıya denilir : **لمعَ بهمْ لَمْعَ الأصَمّ** ; ve mübalağa etse, kendisinin eksik kaldığını zanneder ; bu, elbisesiyle işaret etmesi çoğalınca sanki cevabı işitmiyor gibidir ; o da işareti sürdürür ; ve bundan **بشر**’in sözü :
أشار بهم لمع الأصمِّ فأقبلوا
عرانين لا يأتيه للنصر مُجلِبُ
yani : ona kendi kavminden başka yardımcı gelmez ; yardımcı kendi kavminden olursa **مُجلباً** olmaz . Ve denilir : **ضربه ضربَ الأصمّ** : vurmayı peş peşe getirip onda mübalağa ettiğinde ; bu, sağır mübalağa etse de kendisinin eksik kaldığını zanneder, bu yüzden vazgeçmez ; ve şair dedi :
فأبْلِغْ بَني أسَدٍ آيةً
إضا جِئتَ سَيِّدَهُمْ والمَسُودَا
فأُوصيكُمْ بطِعَانِ الكُماةِ
فقد تَعلمون بأنْ لا خُلودَا
وضَرْبِ الجماجِمِ ضربَ الأصَمّ
حَنْظَلَ شابةَ يَجْنِي هَبِيدَا
Ve denilir : **دعاهُ دعوةَ الأصمّ** : nidada mübalağa ettiğinde . Ve **الراجز** bir çölü vasfederek dedi :
يُدْعَى بها القومُ دُعاءَ الصُّمّانْ
Ve bu bapta geçen bu darbımeseller Araplardan ve tanınmış dil ehlinden işitilmiştir ; ve onları râvilere nispet etmesem de onlar sahihtir .
**أبو عُبَيْد** **الكسائيّ**’den : **الصِّمَّةُ** : yiğit ; çoğulu **صِمَم**’dir .
Ve **الليث** dedi : **الصِّمَّةُ** aslanın isimlerindendir . Dedi : ve **الصَّمِيمُ** : uzvun ayakta duruşu kendisiyle olan kemiktir; **صَمِيمِ الوَظيف** gibi , ve **صَمِيم الرأس** ; ve bununla erkeğe denilir : **فُلانٌ مِنْ صَمِيمِ قومه** : onların hâlisinden olduğunda ; ve **الكسائيّ** inşad etti :
بمَصْرَعِنَا النُّعْمانَ يَوْمَ تَأَلَّبتْ
علينا تميمٌ من شَظًى وصَمِيمِ
Ve kılıçla vuran, kemiğe isabet edip darbeyi geçirince denilir : **قد صَمَّمَ** ; o **مصمِّم**’dir ; ekleme isabet ederse o **مُطَبِّق**’tir ; ve **أبو عُبَيْد** inşad etti :
يُصَمِّمُ أَحياناً وَحِيناً يُطَبِّقُ
Onun maksadı: bir kere kemiğin **صميم**’ine vurur, bir kere ekleme isabet eder .
Ve kavme yüklenip onlardan geri dönmeyene denilir : **قد صَمَّم تَصْميماً** . Ve yılanın ısırmasında **صَمَّمَ** : dişlediğinde ; ve **المتلمِّس** dedi :
فأَطْرَقَ إِطراقَ الشُّجاعِ ولو يرى
مَسَاغاً لِنَاباهُ الشُّجَاعُ لَصَمَّما
**الفَرَّاء** onu böyle inşad etti : ( **لناباه** ) bazı Arapların eski dili üzere .
**أبو عُبَيْدة** : atların sıfatlarındandır : **الصَّمَمُ** ; dişisi **صَمَمّة** ; o, yaratılışında yayılma olmayan, bağlanmış sıkı, şiddetli bağlanıştır .
Ve **الجَعديّ** dedi :
وغارةٍ تَقطَع الفَيافِيَ قد
حارَبْتُ فيها بِصِلْدِمٍ صَمَمِ
Ve şişenin tıpasına : **صِمّة** denilir .
Ve **ابن السكيت** dedi : **الصْمُّ** : **صَمَتُ القارورةَ أَصُمُّها صَمّاً**’ın masdarıdır : başını kapattığında ; ve denilir : **قد صَمَّه بالعَصا يصُمُّه صَمّاً** : onunla onu vurduğunda ; ve onu taşla **صَمَّه** ; ve kulakta **الصمم** .
Ve **ابن الأعْرابيّ** dedi : **صُمَّ** : şiddetli bir vuruşla vurulduğunda .
Ve **الأصمعي** **ابن أحمر**’in sözünde dedi :
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلتِي تَحَجَّى
بآخِرِنا وتَنْسَى أَوَّلِينَا
Dedi : onun duası **أصمّ** oldu ; yani : onu işitmeyen sağır bir kavme rastladı . Ve denilir : ona seslendim de onu **فأصْمَمْتُه** ; yani : onu sağır buldum .
**أبو عُبَيد** : **الصِّمْصِم** : erkeklerden kalın olan .
Dedi : ve **الأصمعي** dedi : **الصِّمْصِمة** ve **الزِّمْزِمَة** : insanlardan topluluk .
Ve **النضر** dedi : **الصِّمْصِمة** : taşları neredeyse dikilecek olan kalın tepeciktir .
Ve **شَمِر** dedi : **الأصمعي** dedi : **الصَّمّان** : dağın altında kalın bir arazidir .
Dedim : ben **الصَّمان**’ı ve onun çayırlarını iki kış kışladım ; o, içinde kalınlık ve yükselti olan bir arazidir ; geniş düzlükler ve **خَبَارَى** ki **السِّدْرَ**’ı tatlı (sulu) bitirir ; ve otlu çayırlar ; **الصَّمان** bereketlendiğinde Araplar topluca otlar .
Ve **الصَّمان** eski zamanda **بني حَنْظَلة**’ye aitti ; ve **الحَزْن** **بني يَرْبوع**’a, ve **الدَّهْناءُ** onların topluluklarına . Ve **الصَّمان** **الدَّهْناء**’ya bitişiktir .
**أبو عُبَيْد** **الأصمعيّ**’den : **الصَّمْصامةُ** : bükülmeyen keskin kılıçtır . Dedi : ve kılıçlardan **المصمِّمُ** : kemiklerde yürüyüp geçen .
Ve **الليث** dedi : **الصِّمْصامة** : kesen kılıcın ve aslanın ismidir . Dedi : denilir ki kılıcını **صَمْصامة** diye adlandıran ilk kimse, onu bağışladığında **عمرُو بن معدِي كَرِبَ**’dir; şöyle dedi :
خليلٌ لَم أخُنْه ولم يَخُنِّي
على الصَّمصامة السَّيفِ السَّلامُ
Dedi : Araplardan kimi **صَمصامة**’yı marife yapar da, bizzat bir kılıcı onunla adlandırdığında onu tenvinle çekmez ; söyleyenin sözü gibi :
تَصميمَ صَمصامةَ حينَ صَمَّمَا
Dedi : ve **صوتٌ مُصِمٌّ** , **يُصِمُّ الصِّماخ** . Ve **صَمِيمُ القَيْظ** : onun en şiddetli sıcağıdır . Ve **صَمِيمُ الشِّتاء** : onun en şiddetli soğuğudur .
Dedi : ve denilir : **صَمَامِ صَمَامِ** ; iki manaya hamledilir : **تصامُّوا** ve susun manasına ; ve düşmana yüklenin manasına .
**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den : **الصَمْصَم** : cimrilikte nihayet cimri .
**شمِر** **أبي بخَيْم**’den : dedi : **الصَّمَّاءُ** gebe develerdendir ; **إبِل صُمّ** .
Ve **المعْلُوط القُريْعيّ** dedi :
وكأن أوابيها وصُمّ مخاضها
وشافعة أم الفصال رفُود
Zannederim : **وشافعها** ve **إبلٌ صُمٌّ** .
**مص** : **ابن السكيت** dedi : **مَصِصْتُ الرّمّان أمَصُّه** ; dedi : ve bu işten **مضِضْتُ** da onun gibidir .
Dedim : Araplardan kimi **مَصَصْتُ أَمُصّ** der ; fasih iyi olan, kesre ile **مَصِصْتُ** **أَمَص**’tır .
Ve **الليث** dedi : denilir : **مَصِصْتُه** ve **امتصَصْتُه** ; ve **المَصُّ** bir mühlet içindedir ; ve onun **مُصاصَتُه** : ondan emdiğin şeydir .
Ve **الأصمعي** dedi : denilir : kabını **مَصمَص** etti : içine su koyup onu hareket ettirdiğinde ; ve aynı şekilde **مَضْمَضَه** .
Ve **اللّحياني** ve **أبو سَعيد** : onu yıkadığında .
Ve tâbiînden bazısı rivayet etti ki dedi : bize emrolundu ki sütten **نُمَصْمِص** edelim ve hurmadan **نُمَصْمِص** etmeyelim .
**أبو عُبَيد** dedi : **المَصمَصة** dilin ucuyladır ve o **المَضْمَضَة**’den aşağıdır . **المضمضةُ** ise bütün ağızladır ; ikisi arasındaki fark, avuçlama ile tutam alma arasındaki farka benzer .
Ve merfû bir hadiste : ( **القتلُ في سبيل الله مُمَصْمِصَة** ) ; mana : Allah yolunda şehadet, şehidi günahlarından temizleyicidir, hatalarını silicidir ; tıpkı kabın suyla **يُمَصْمَصُ** edilmesi gibi: içinde su çalkalanıp hareket ettirilince temizlenir ; aslı **المَوْص**’tandır ; o da yıkamadır .
Dedim : ve **المصاصُ** : çok kuru kabukları olan bir bitkidir ; ona **المُصّاخ** denilir ; o **الثُّدّاء**’dır ; o iyi bir **ثَقُوب**’dur ; ve **هَراةَ** ehli onu **دِليزَاد** diye adlandırır .
Ve denilir : falan, kavminin **مُصاص**’ındandır ; yani : onların hâlisindendir .
Ve **رُؤبة** dedi :
أُلاكَ يَحْمُون المُصاصَ المَحْضَنا
Ve **الليث** dedi : kavmin **مُصاص**’ı : bitişlerinin aslı ve onların en faziletli soyudur .
Dedi : ve **الماصّةُ** : çocuğu tutan bir hastalıktır ; o, **القَفَار**’ın hörgüçlerinde biten kıllardır ; köklerinden yolununcaya kadar onda ne yiyecek ne içecek fayda eder . Ve **مَصّانّ** ve **مَصّانّة** : erkeğe sövüştür; ağzıyla koyunun memesinden emmekle ayıplanır .
Ve **أبو عُبَيد** dedi : denilir : **رجلٌ مَصّانٌ** ve **مَلْحانٌ** ve **مَكّانٌ** ; bunun hepsi **المَصّ**’tandır ; kastederler ki o, alçaklıktan koyunu emer ; onu sağmak için getirmez de sağma sesi işitilmez ; bunun için “emici alçak” denilmiştir .
Ve **ابن السكّيت** dedi : de ki : **يا مَصّانُ** ; dişiye **يا مَصّانة** ; ve **يا ماصَّان** deme .
Ve merfû bir hadiste : ( **لا تُحرِّم المَصَّةُ ولا المَصَّتان ولا الرَّضْعةُ ولا الرَّضْعتان ، ولا الإملاجةُ ولا الإملاجَتان** .
Ve denilir : falan, falana **أمصَّ** etti : onu **المَصَّان** ile sövdüğünde .
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den : **المَصُوص** : kötü huylu dişi deve .
Ve **أبو زيد** dedi : kadınlardan **المَصوصَةُ** : kendisine musallat olmuş bir hastalıktan zayıflamış olan ; **ابن السكّيت** onu ondan rivayet etti .
**أبو عُبَيدة** : atlardan **الوَرْدُ المُصَامِصُ** vardır ; o, sırtının üst kısmını, kapkara olmayan siyah bir çizginin kapladığıdır ; rengi siyahın rengidir ; o, iki yanın, boynun iki tarafının, göğüs altının ve karın yanlarının **وَرْد**’udur ; ve onun **أَوظِفَته**’sinin üstüne kapkara olmayan bir siyahlık çıkar ; dişisi **مُصَامِصة**’dir .
Ve başkası dedi : **كُمَيْتٌ مُصامِص** , yani : hâlis **الكُمْتة** . Dedi : ve **المُصامِص** : her şeyin hâlisidir . Ve o, kavminde mutlaka **مُصامِصٌ**’dur : soyu temiz, içlerinde hâlis olduğunda .
Ve **الليث** dedi : **فَرسٌ مُصامِصٌ** : kemiklerin kuruluşu şiddetli ve eklemler (sağlam)dır . Ve aynı şekilde **المُصمِّص** ; ve **ثغرُ المصِّيصة** birincisi şeddeli **الصّاد** ile bilinir ; ve Allah daha iyi bilir .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم وما بعدها في المضاعف والمطابق)
 (من)  الميم والنون أصلان. أحدهما يدلُّ على قطع وانقطاع، والآخر على اصطناع خير.
الأوّل [المنّ]: القطع، ومنه يقال: مَنَنْتُ الحبلَ: قطعته. قال الله تعالى: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. والمَنُون: المنيّة، لأنها تنقص العدد وتقطع المدَد. والمنُّ: الإعياء، وذلك أنَّ المُعْيِيَ ينقطع عن السَّير. قال:
* قلائصاً لا يشتَكين المَنَّا *
والأصل الآخر المَنُّ، تقول([1]): مَنّ يمنّ منَّاً، إذا صنع صُنعاً جميلاً. ومن الباب المُنّة، وهي القُوَّة التي بها قِوام الإنسان، وربما قالوا: مَنَّ بيدٍ أسداها، إذا قَرَّع بها. وهذا يدلُّ على أنّه قطع الإحسان، فهو من الأوّل.
(مه)  الميم والهاء كلمتان تدلُّ إحداهما على زَجْر، والأخرى على مَنْظَرٍ ولَذَّةٍ.
فالأولَى قولهم: مَهْ([2]). ومهمه به: زَجره بقوله له ذلك. والمَهْمَه: الخَرق الأملس الواسع.
والأخرى قولهم: ليس له مَهَهٌ، إذا لم يكن جميلاً. ويقولون: "كل شيء مَهَهٌ ومَهَاهٌ إلاَّ النِّساء وذكرَهُنّ([3])". والمَهاهُ: اللّذَّة. أنشدنا القَطّان عن ثعلب:
وليس لعيشنا هذا مَهَاهٌ *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ([4])(مت)  الميم والتاء أصيل يدلُّ على مدٍّ ونَزْع في الشيءُ. يقال مَتَتُّ ومدَدْتُ. ومنه قولهم يَمُتّ بكذا، إذا توصَّل بقرابةٍ وما أشبهها. ومنه المَتُّ: النَّزْع من البِئر على غير بَكَرة.
(مث)  الميم والثاء كلمتان. يقولون: مثَّ يدَه: مسحها ومَثَّ الشَّيء، إذا كان يرشَح دَسَماً. وقال ابن دريد([5]): مثَّ شارِبُه، إذا أكل دَسَماً فبقي عليه.
(مج)  الميم والجيم كلمتانِ إحداهما تخليطٌ في شيء، والثانية رَمْيٌ للشيء بسرعة.
فالأولى المجمجة: تخليطٌ فيما يُكتَب. ومَجمَجَ في أخباره: لم يَشْفِ ولم يُفصِح.
والأخرى مَجَّ الشرابَ من فيه: رمى به. والشَّراب مُجَاج العِنَب. والمَطَر مُجَاج المُزْن. والعسل مُجاج النَّحْل. وهو هرِم ماجٌّ: يمجُّ ريقَه ولا يستطيع أن يَحبسه من كِبره. ومن باب السرعة أمَجَّ في البلاد إمجاجاً: ذهب. وأمَجَّ الرّجُل: أسرَعَ في عَدْوِه.
(مح)  الميم والحاء ثلاثُ كلماتٍ لا تنقاس على أصلٍ واحد: الأولى مَحَّ الشَّيء وأَمَحَّ، إذا دَرَسَ وَبلِيَ. والمَحُّ: الثَّوْبُ البالي.
والثانية: الرَّجل* المَحَّاح: الكذّاب الذي يُرِي بكلامه ما لا يفعله.
والثالثة المُحُّ: صُفْرة البَيض. ويقال: المَاحُ بياضها([6]).
(مخ)  الميم والخاء كلمةٌ تدلُّ على خالصِ كلِّ شيء. منه مُخُّ العظم، معروف. وأمَخَّتِ الشَّاة: كثُر مخُّها. وربما سمَّوا الدماغ مُخَّاً. قال:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى المُخُّ الذي في الجماجمِ([7])وخالصُ كلِّ شيءٍ مُخُّه.
(مد)  الميم والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على جَرِّ شيءٍ في طول، واتّصال شيء بشيء في استطالة. تقول: مدَدْت الشيءَ أمدُّه مَدَّاً. ومَدَّ النهرُ، ومَدَّهُ نهرٌ آخر، أي زاد فيه ووَاصله فأطال مدّته. وأمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ. ومنه أمَدَّ الجُرْح: صارت فيه مِدَّةٌ، وهي ما يخرج. ومنه مددت الإبل مدّاً: أسقيتها الماء بالدَّقيق أو بشيءٍ تمدّه به([8]). والاسم المَدِيد. ومدُّ النهارِ: ارتفاعُه إذا امتدَّ. والمِداد: ما يكتب به، لأنَّهُ يُمَدُّ بالماء. ومددت الدّواةَ وأمددتها. والمَدَّة: استمدادك من الدَّواة مدَّةً بقلمك. ومن الباب المُدُّ من المكاييل، لأنَّه يمدّ المكيل بالمكيل مثله.
ومما شذّ عن الباب ماءٌ إمِدَّانٌ: شديد المُلوحة.
(مر)  الميم والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على مضيِّ شيءٍ، والآخر على خلاف الحلاوة والطِّيب.
فالأوّل مرّ الشيء يمُرّ، إذا مضَى. ومَرُّ السَّحابِ: انسحابُه ومضيُّه. ولقيته مرّةً ومرتين إنّما هو عبارة عن زمانٍ قد مرّ. ويقولون: لقيته مرّة من المرّ، يجمعون المرّة على المَرّ.
والأصل الآخر أمَرَّ الشَّيءُ يُمِرّ ومَرّ، إذا صار مرّاً. ولقيت منه الأمرَّينِ، أي شدائد غير طيِّبَة. والأمرّان: الهمّ والمرَض([9]). والأمرّ: المصارين يجتمع فيها الفَرث. قال:
ولا تُهْدِي الأمَرَّ وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ([10])وسمِّي الأمرَّ لأنّه غير طيّب. ثم سمِّيت بعد ذلك كلُّ شدّةٍ وشديدة بهذا البناء. يقولون: أمررت الحبلَ: فتَلتُه، وهو مُمَرّ. والمرّ: شِدّة الفَتْل. والمرير: الحبل المفتول. وكذلك المريرة: القُوّة منه. والمَرِيرة: عِزّة النَّفس. وكلُّ هذا قياسُه واحد. والمُرَار: شجرٌ مُرّ.
أمَّا المَرمر فضربٌ من الحجارة أبيض صافٍ. والمَرْمَرَة أيضاً: نَعمة الجِسم وتَرجرُجُه. وامرأة مَرْمارة، إذا كانت تترجرج من نَعمتها.
(مز)  الميم والزاء أصلانِ: أحدهما طعمٌ من الطعوم، والآخر [يدلُّ] على مزيّةٍ وفضل.
فالأول: المُزُّ: الشّيءُ بين الحامض والحُلْو. ويقولون: سمِّيت الخمر مُزَّاءً([11]) من هذا، وقيل بل هو من القياس الآخر.
والأصل الآخر الفضل. وله عليه مِزٌّ([12])، أي فَضْل. والمُزَّاء منه؛ يقولون: هذا الشراب أمزُّ من هذا، أي أفضل. قالوا: والمُزّاء اسم، ولو كان نعتاً لقيل مَزَّاءُ. والتمزُّز: تمصُّص الشَّرابِ قليلاً قليلاً. ويمكن أن يكون هذا من الأوَّل.
(مس)  الميم والسين أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَسِّ الشّيء باليد. ومَسِسْتُهُ أَمَسُّهُ. وربما قالوا: مَسَسْتُ أَمُسُّ. والممسُوسُ: الذي به مَسٌّ، كأنَّ الجِنّ مسَّتْه. والمَسُوس من الماء: ما نالته الأيدي. قال:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا مَسُوسا([13])(مش)  الميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء وسهولةٍ ولُطف. منه المُشَاش، وهي العظام اللَّيِّنة، يقال مششتها أمُشُّها. قال:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في المُشاشِ آلفاً كلَّ مَجزِرِ([14])والمشاش: الطِّينة اللَّيِّنة تُغرس فيها النخلة. قال:
* راسِي العُروقِ في المُشاشِ البجباجْ([15]) *
وهو طيِّب المُشاش، إذا كان بَرَّاً طيّباً. ويقولون: فلانٌ يمُشُّ مالَ فلانٍ، إذا أخَذَ منه الشَّيءَ بعد الشَّيء. ومنه مَشُّ اليد، إذا مُسِحت بمنديلٍ، لا يكون ذلك إلاّ بسهولة ولين. والمَشُوش، هو المِنديل. ومَشَشت النّاقَة: حلَبتُها وتركتُ في الضَّرعِ بعضَ اللَّبن. ومَشَّ الشَّيءَ: دافه في ماءٍ حتَّى يلينَ ويذوب. ويقال: مات ابنٌ لأمِّ الهَيثَم([16]) فسألناها فقالت: "ما زلت أَمُشُّ له الأشْفِيَة([17]) ألدُّه تارةً وأُوجِره* أخرى، فأبى قضاءُ الله تعالى". ومن الباب المَشَش: كلُّ ما شخَص من عظمٍ وكان له حَجْم، ويكون ذلك من عيبٍ يُصِيب العَظْم.
(مص)  الميم والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على شِبه التذوُّق للشّيء، وأخْذِ خالِصِه. من ذلك مَصِصْتُ الشيء أمَصُّه، وامتصصته أمتصُّه. والمصمصة: خلاف المَضمضة، لأنّ المصمصة بالصاد يكون بطرف اللِّسان. ومنه مُصاص الشيء: خالصه، وهو مقيسٌ من امتصصت الشيء، فهو الخالص الذي يُمتصّ. وفرس مُصامِصٌ: خالص العربية.
(مض)  الميم والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَغْط الشَّيء للشيء.
منه مضَّنِي الشَّيءُ وأمضَّني: بلغ منِّي المشقّة، كأنّه قد ضغطك. والمضمضة: تحريك الماء في الفَم وضغطه. والكحلُ يمضُّ العين، إذا كانت لـه حُرْقة. ومَضِيضُه: حُرقَته. ويقولون: مِضِّ([18])، وهي حكايةٌ لشيءٍ يفعله الإنسان بشفته إذا أطمَعَ في الشيء([19]). يقولون للرّجُلِ إذا أقرَّ بحقٍّ عليه: مِضِّ. ومثلٌ من أمثالهم: "إنَّ في مِضِّ لطَمَعاً"، قالوا: وذلك إذا سُئِل حاجةً فكسر شفَتَيه.
(مط)  الميم والطاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مدِّ الشيء. ومَطُّه: مَدُّه. والقياس فيه وفي المُطَيطاء واحدٌ، وهو المشيُ بتبختُر، لأنَّه إذا فعل مَطّ أطرافَه. قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]، قالوا: أصله يتمطَّط، فجعلت الطاء الثالثة ياءً للتخفيف، ومطَّ حاجِبَيه: تكبَّر، وهو منه. ومنه المَطِيطة: الماء المختلِط بالطِّين؛ وهذا يكون إذا مدّ الماءَ مياهُ سيلٍ كدرة.
(مظ)  الميم والظاء كلمةٌ تدلُّ على مشارَّة ومنازعة. وماظَظْتُه مماظّة ومِظاظا: شارَرتُه ونازعته. وفي الحديث: "لا تُمَاظَّ جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس". ومن غير هذا المَظُّ: رمَّان البَرِّ.
(مع)  الميم والعين كلمةٌ تدلُّ على اختلاطٍ وجلبةٍ وما أشبه ذلك. منه المَعْمعة: صوت الحريق وصوت الشُّجعان في الحرب. والمَعمعان: شدّة الحرّ. قال ذو الرمة:
حَتَّى إذا معمعانُ الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([20])ومما ليس من هذا الباب "مَعَ"، وهي كلمةُ مصاحبةٍ، يقال: هذا مع ذاك. ويقولون في صفة النساء([21]): "منهنَّ معْمَع، لها شَيْئها أجْمَع"، وهي التي لا تعطي أحداً شيئاً يكون معها أبداً.
(مغ)  الميم والغين يدلُّ على شِبه ما مضى ذكره. يقولون: المغمغة: الاختلاط. قال رؤبة:
* الخُلُقِ المُمَغْمَغِ([22]) *
ويقولون: مغمغ طعامَه، إذا روَّاه دسماً.
(مق)  الميم والقاف أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتجاوُزِ حدّ. والطَّويل البائن أمَقُّ بيَّن المَقَق. والمُقَامِق من الرِّجال: الذي يتكلَّم بأقصى حَلْقه ويتشدَّق. ويقولون: مَققْت الطَّلعةَ: شقَقْتُها.
(مك)  الميم والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على انتقاء العَظْم، ثم يقاس على ذلك. يقولون: تمكَّكت العظم: أخرجت مُخَّه. وامتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: شربه. والتمكّك: الاستقصاء. وفي الحديث: "لا تُمككُوا على غرمائكم([23])". ويقال: سمِّيت مكّة لقلّة الماء بها، كأنَّ ماءها قد امتُكَّ. وقيل سمِّيت لأنها تمُكُّ مَن ظَلَمَ فيها، أي تُهلِكه وتَقْصِمُه كما يمكُّ العظم. وينشدون:
 * يا مَكَّةُ الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *
(مل)  الميم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على تقليب شيء، والآخر على غَرَضٍ([25]) من الشَّيء.
فالأوَّل مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ، وذلك تقليبك إيَّاها فيها. والمَلَّة: الرَّماد أو التُّرابُ الحارّ. ويقال: أطعمنا خبزَ ملّةٍ وخبزةً مليلاً. والمُلْمُول: المِيل: لأنَّه يقلّب في العين عند الكَحْل.
ومن الباب طريقٌ مُمَلٌّ: سُلِك حتَّى صار مَعْلماً. قال:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])والمَلِيلة: حُمَّى في العِظام: كأنَّها تقلِّب. وباتَ يتملمَلُ على فِراشه، أي يَقْلَق ويتضَوَّر عليه، حتَّى كأنَّه على مَلَّة؛ والأصل يتملّل.
ومن الباب امتلَّ يَعدُو، وذلك إذا أسرَعَ* بعضَ الإسراع.
والباب الآخَر مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً: سئِمْتُه. وأملَلْتُ القومَ: شَقَقْتَ عليهم حَتَّى مَلُّوا؛ وكذا أملَلْتُ عليهم.
فأمَّا إملالُ الكتاب وتفسير المَلَّة فقد ذُكِرَتا في الميم واللام والحرف المعتلّ.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "المن من يقول".
([2]) في الأصل: "مكه" تحريف. وبعدها كلام مقحم وهو "إذا زجروه ومهمه به زجروره".
([3]) أي يغار الرجل ويغضب عند ذكر حرمه، والأصوب أن المهه هنا بمعنى اليسير الهين.
([4]) البيت لعمران بن حطان، كما في اللسان (مهه). والأصمعي يرويه: "مهاة".
([5]) الجمهرة (1: 48).
([6]) أي بياض البيضة. والماح بتخفيف الحاء. وكذا وردت في هذه المادة من المجمل واللسان، والصواب أن تذكر في مادة (ميح)، كما في القاموس.
([7]) البيت للنجاشي الشاعر يهجو هند بنت عاصم. البيان (3: 109) (والخزانة 4: 147). وأنشده في اللسان (مخخ، نقا) بدون نسبة.
([8]) في اللسان: "أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم".
([9]) في المجمل: "الهرم والمرض"، وفي أساس البلاغة "المرض والهرم" وفي اللسان: "الشر والأمر العظيم"، وفي القاموس: "الفقر والهرم، أو الصبر والثفاء"، وهما نبتان. وفي جنى الجنتين: "العري والجوع".
([10]) قبله في اللسان (مرر):
إذا ما كنت مهدية فأهدي *** من المأنات أو فدر السنام
([11]) في المجمل: "والمزة: الخمر اللذيذة الطعم. والمزاء اسم لها".
([12]) المز، هذا بكسر الميم.
([13]) لذي الإصبع العدواني، كما في اللسان (مسس).
([14]) البيت لعروة بن الورد، في ديوانه 93.
([15]) في الأصل: "البجاج"، صوابه في المجمل.
([16]) في الأصول: "الهشم"، صوابه في المجمل واللسان، وانظر بعض أحاديث أم الهيثم في أمالي القالي (3: 96) والمزهر (2: 539، 546).
([17]) وكذا في المجمل، وهو جمع شفاء، وفي اللسان "الشفاء دواء معروف، وهو ما يبرئ من السقم، والجمع أشفية وأشاف". وبدله في اللسان: "الأدوية".
([18]) مض، بكسر الميم والضاد المشددة.
([19]) هي أن يقول الإنسان بطرف لسانه شبه لا، وهي مع ذلك كلمة مطمعة في الإجابة.
([20]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (رطب، نشش). وصدره في (أجج). وقد سبق في (أج).
([21]) هو في حديث أوفى بن دلهم، كما في اللسان (معع).
([22]) وكذا اقتصر على هذا القدر في المجمل. وفي اللسان:
* ما منك خلط الخلق الممغمغ *
          وفي الديوان 97:
* ما منك خلط الكذب الممغمغ *
([23]) في الأصل: "لا تمكو"، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "يقول: لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة، وارفقوا بهم في الاقتضاء والأخذ". وفي المجمل: "على غير مائكم".
([24]) بعده في اللسان: * ولا تمكي مذحجاً وعكا *
([25]) الغرض، بالتحريك، الضجر والملال.
([26]) لأبي دواد الإيادي، كما في المجمل واللسان (ملل).

ـ

##### Türkçe

(**باب الميم وما بعدها في المضاعف والمطابق**)
 (**من**) **الميم** ve **النون** iki asıldır. Bunlardan biri kesmeye ve kesilmeye delâlet eder; diğeri hayır yapmaya (güzel iş işlemeye) delâlet eder.
Birincisi [**المنّ**]: kesmedir; bundan dolayı denir ki: **مَنَنْتُ الحبلَ**: onu kestim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. Ve **المَنُون**: ölüm (ecel)dir; çünkü sayıyı eksiltir ve müddetleri keser. Ve **المنُّ**: yorgunluktur; bu da, yorgun olanın yürüyüşten kesilmesi (yol almaktan kopması) sebebiyledir. Dedi ki:
* قلائصاً لا يشتَكين المَنَّا *
Diğer asıl ise **المَنُّ**dur; dersin ki: **مَنّ يمنّ منَّاً**; güzel bir iş yaptığı zaman. Ve bu bâbdan **المُنّة** vardır; o, insanın ayakta durmasının kendisiyle olduğu kuvvettir. Bazen derler: **مَنَّ بيدٍ أسداها**; onunla azarladığı zaman. Bu, onun iyiliği kesmiş olduğuna delâlet eder; o hâlde birincidendir.

(**مه**) **الميم** ve **الهاء** iki kelimedir; bunlardan biri azarlamaya, diğeri görünüşe ve lezzete delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **مَهْ**’dir. **ومهمه به**: ona bununla söyleyerek onu azarladı. Ve **المَهْمَه**: geniş, düz, pürüzsüz çöldür.
Diğeri onların sözü: **ليس له مَهَهٌ**; güzel olmadığı zaman. Ve derler: "كل شيء **مَهَهٌ** و**مَهَاهٌ** إلاَّ **النِّساء** وذكرَهُنّ". Ve **المَهاهُ**: lezzettir. Bize **القَطّان** **ثعلب**’den okuttu:
وليس لعيشنا هذا مَهَاهٌ *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ

(**مت**) **الميم** ve **التاء**; şeyde bir uzatma ve çekip çıkarma (sökme)ya delâlet eden bir asıldır. Denir: **مَتَتُّ** ve **مدَدْتُ**. Ve bundan onların sözü: **يَمُتّ بكذا**; akrabalık ve benzeriyle (bir şeye) ulaşmaya çalıştığı zaman. Ve bundan **المَتُّ**: makaraya (çıkrığa) dayanmaksızın kuyudan çekip çıkarma.

(**مث**) **الميم** ve **الثاء** iki kelimedir. Derler: **مثَّ يدَه**: onu sildi. Ve **مَثَّ الشَّيء**; yağ sızdırdığı zaman. **ابن دريد** dedi: **مثَّ شارِبُه**; yağlı yedi de (yağ) onun üzerinde kaldığı zaman.

(**مج**) **الميم** ve **الجيم** iki kelimedir; bunlardan biri bir şeyde karıştırıp bozma, ikincisi bir şeyi süratle atmadır.
Birincisi **المجمجة**: yazılanda karıştırıp bozmadır. Ve **مَجمَجَ في أخباره**: ne doyurdu ne de açıkladı.
İkincisi: **مَجَّ الشرابَ من فيه**: onu (ağzından) attı. Ve içecek, **مُجَاج العِنَب**’dir. Ve yağmur, **مُجَاج المُزْن**’dir. Ve bal, **مُجاج النَّحْل**’dir. Ve o, yaşlı, **ماجٌّ**dur: tükürüğünü dışarı atar ve yaşlılığından onu tutamaz. Ve sürat bâbından: **أمَجَّ في البلاد إمجاجاً**: gitti. Ve **أمَجَّ الرّجُل**: koşusunda süratlendi.

(**مح**) **الميم** ve **الحاء** üç kelimedir; tek bir asla kıyas olunmaz: birincisi **مَحَّ الشَّيء** ve **أَمَحَّ**; silinip eskidiği zaman. Ve **المَحُّ**: eski elbisedir.
İkincisi: **الرَّجل المَحَّاح**: sözüyle yapmadığını gösteren yalancıdır.
Üçüncüsü **المُحُّ**: yumurtanın sarılığıdır. Ve denir: **المَاحُ** onun beyazıdır.

(**مخ**) **الميم** ve **الخاء**; her şeyin hâlis (öz)üne delâlet eden bir kelimedir. Ondan **مُخُّ العظم**; bilinir. Ve **أمَخَّتِ الشَّاة**: iliği çoğaldı. Bazen beyne **مُخّ** adını verirler. Dedi ki:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى المُخُّ الذي في الجماجمِ
Ve her şeyin hâlisi onun **مُخُّه**’dur.

(**مد**) **الميم** ve **الدال**; bir şeyi uzunlamasına çekmeye ve bir şeyin bir şeye uzayarak bağlanmasına delâlet eden tek bir asıldır. Dersin: **مدَدْت الشيءَ أمدُّه مَدَّاً**. Ve **مَدَّ النهرُ**; ve onu başka bir nehir **مَدَّهُ**; yani ona arttırdı ve ona bağlandı da onun uzamasını uzattı. Ve **أمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ**. Ve bundan **أمَدَّ الجُرْح**: onda **مِدَّةٌ** oldu; o da çıkan şeydir. Ve bundan **مددت الإبل مدّاً**: onlara suyu, unla yahut onunla uzattığın bir şeyle içirdim. İsim **المَدِيد**’dir. Ve **مدُّ النهارِ**: uzadığı zaman yükselmesidir. Ve **المِداد**: yazılan şeydir; çünkü su ile uzatılır. Ve **مددت الدّواةَ** ve **أمددتها**. Ve **المَدَّة**: kaleminle hokkadan bir **مدَّةً** (mürekkep) istemendir. Ve bâbdan ölçülerden **المُدُّ**; çünkü ölçülen şeyi onun benzeriyle uzatır.
Ve bâbdan şâz olan: **ماءٌ إمِدَّانٌ**: şiddetli tuzludur.

(**مر**) **الميم** ve **الراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyin geçip gitmesine, diğeri tatlılığın ve hoşluğun zıddına delâlet eder.
Birincisi: **مرّ الشيء يمُرّ**; geçtiği zaman. Ve **مَرُّ السَّحابِ**: onun sürüklenmesi ve geçip gitmesidir. Ve onu bir kere ve iki kere görmem, ancak geçmiş bir zamanın ifadesidir. Ve derler: **لقيته مرّة من المرّ**; **المرّة**yi **المَرّ** üzerine cem ederler.
Diğer asıl: **أمَرَّ الشَّيءُ يُمِرّ** ve **مَرّ**; acı olduğu zaman. Ve ondan **الأمرَّينِ**i gördüm; yani hoş olmayan şiddetler. Ve **الأمرّان**: gam ve hastalıktır. Ve **الأمرّ**: içinde dışkı biriken bağırsaklardır. Dedi ki:
ولا تُهْدِي الأمَرَّ وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ
**الأمرّ** hoş olmadığı için böyle adlandırıldı. Sonra bundan sonra her şiddet ve şiddetli şey bu bina ile adlandırıldı. Derler: **أمررت الحبلَ**: onu büktüm; o da **مُمَرّ**dur. Ve **المرّ**: bükmenin şiddetidir. Ve **المرير**: bükülmüş iptir. Keza **المريرة**: ondan kuvvettir. Ve **المَرِيرة**: nefsin izzetidir. Bütün bunların kıyası birdir. Ve **المُرَار**: acı bir ağaçtır.
أما **المَرمر** ise, beyaz, saf bir taş türüdür. Ve **المَرْمَرَة** de: bedenin yumuşaklığı ve sallanmasıdır. Ve **امرأة مَرْمارة**; yumuşaklığından sallanır olduğu zaman.

(**مز**) **الميم** ve **الزاء** iki asıldır: biri tatlardan bir tattır; diğeri bir meziyete ve fazlalığa delâlet eder.
Birincisi: **المُزُّ**: ekşi ile tatlı arasındaki şeydir. Ve derler: şarap bu sebeple **مُزَّاءً** diye adlandırıldı; denildi ki bilakis o diğer kıyastandır.
Diğer asıl fazlalıktır. Onun üzerinde **مِزٌّ** vardır; yani fazlalık. Ve ondan **المُزَّاء**; derler: bu içecek bundan daha **أمزُّ**dur; yani daha faziletlidir. Dediler ki: **المُزّاء** bir isimdir; eğer sıfat olsaydı **مَزَّاءُ** denirdi. Ve **التمزُّز**: içeceği az az emip tatmaktır. Bu, birinciden de olabilir.

(**مس**) **الميم** ve **السين**; eliyle bir şeyi yoklamaya delâlet eden tek sahih asıldır. **مَسِسْتُهُ أَمَسُّهُ**. Bazen derler: **مَسَسْتُ أَمُسُّ**. Ve **الممسُوسُ**: onda **مَسٌّ** olan; sanki cin ona dokunmuş gibi. Ve sudan **المَسُوس**: ellere değmiş olan. Dedi ki:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا مَسُوسا

(**مش**) **الميم** ve **الشين**; şeyde yumuşaklığa, kolaylığa ve inceliğe delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **المُشَاش**; o yumuşak kemiklerdir; denir: **مششتها أمُشُّها**. Dedi ki:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في المُشاشِ آلفاً كلَّ مَجزِرِ
Ve **المشاش**: hurma fidanının dikildiği yumuşak çamurdur. Dedi ki:
* راسِي العُروقِ في المُشاشِ البجباجْ *
Ve o, **طيِّب المُشاش**tır; iyi, hoş olduğu zaman. Ve derler: falan, falanın malını **يمُشُّ**; ondan şeyi şeyden sonra aldığı zaman. Ve bundan **مَشُّ اليد**; mendille silindiği zaman; bu ancak kolaylık ve yumuşaklıkla olur. Ve **المَشُوش**: mendildir. Ve **مَشَشت النّاقَة**: onu sağdım ve memede sütün bir kısmını bıraktım. Ve **مَشَّ الشَّيءَ**: onu suda ovdu; ta ki yumuşasın ve erisin. Ve denir: **ابنٌ** **لأمِّ الهَيثَم** öldü; biz ona sorduk, dedi ki: "ما زلت **أَمُشُّ** له **الأشْفِيَة** **ألدُّه** تارةً و**أُوجِره** أخرى، فأبى قضاءُ الله تعالى". Ve bâbdan **المَشَش**: kemikten sivrilen ve hacmi olan her şeydir; bu, kemiğe isabet eden bir ayıptan olur.

(**مص**) **الميم** ve **الصاد**; bir şeyin tadına benzer bir (şey) ve onun hâlisini almaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **مَصِصْتُ الشيء أمَصُّه**; ve **امتصصته أمتصُّه**. Ve **المصمصة**: **المَضمضة**nin zıddıdır; çünkü **المصمصة** **بالصاد** dilin ucuyla olur. Ve bundan **مُصاص الشيء**: onun hâlisidir; bu, **امتصصت الشيء**’den kıyaslıdır; o, emilip çıkarılan hâlistir. Ve **فرس مُصامِصٌ**: hâlis Arap (soyu).

(**مض**) **الميم** ve **الضاد**; bir şeyin bir şeye baskı yapmasına delâlet eden sahih bir asıldır.
Bundan: **مضَّنِي الشَّيءُ** ve **أمضَّني**: benden meşakkate ulaştı; sanki seni sıkıştırmış gibi. Ve **المضمضة**: ağızda suyu hareket ettirmek ve onu sıkıştırmaktır. Ve sürme gözü **يمضُّ**; onda yanma olduğu zaman. Ve onun **مَضِيضُه**: yanmasıdır. Ve derler: **مِضِّ**; bu, insanın bir şeye tamah ettiği zaman dudağıyla yaptığı bir şeye hikâyedir. Bir hakkı ikrar edene derler: **مِضِّ**. Ve onların darb-ı mesellerinden bir mesel: "إنَّ في **مِضِّ** لطَمَعاً"; dediler ki: bu, bir ihtiyaç sorulduğunda iki dudağını kırdığı (büzdüğü) zamandır.

(**مط**) **الميم** ve **الطاء**; bir şeyi uzatmaya delâlet eden sahih bir asıldır. **مَطُّه**: onu uzatmasıdır. Kıyas bunda ve **المُطَيطاء**da birdir; o da salınarak yürümektir; çünkü bunu yaptığı zaman uzuvlarını uzatır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]; dediler ki: aslı **يتمطَّط** idi; hafifletme için üçüncü **الطاء**yı **ياءً** yaptılar. Ve **مطَّ حاجِبَيه**: kibirlendi; o da bundandır. Ve bundan **المَطِيطة**: çamurla karışık sudur; bu, selin bulanık sularının suyu uzatması (çoğaltıp yayması) zamanında olur.

(**مظ**) **الميم** ve **الظاء**; paylaşma ve çekişmeye delâlet eden bir kelimedir. **ماظَظْتُه مماظّة ومِظاظا**: onunla paylaştım ve çekiştim. Hadiste: "لا تُمَاظَّ جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس". Bundan başka olarak **المَظُّ**: kır narıdır.

(**مع**) **الميم** ve **العين**; karışmaya, gürültüye ve buna benzer şeye delâlet eden bir kelimedir. Ondan **المَعْمعة**: yangının sesi ve savaşta yiğitlerin sesidir. Ve **المَعمعان**: sıcağın şiddetidir. **ذو الرمة** dedi:
حَتَّى إذا معمعانُ الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ
Ve bu bâbdan olmayan: "**مَعَ**"; o, beraberlik kelimesidir; denir: bu onunla beraberdir. Ve kadınların sıfatında derler: "منهنَّ **معْمَع**، لها شَيْئها أجْمَع"; o, yanında ebediyen kendisiyle olacak bir şeyi kimseye vermeyendir.

(**مغ**) **الميم** ve **الغين**; geçmişte zikredilene benzer şeye delâlet eder. Derler: **المغمغة**: karışmadır. **رؤبة** dedi:
* الخُلُقِ المُمَغْمَغِ *
Ve derler: **مغمغ طعامَه**; onu yağla sulandırdığı (yağlandırdığı) zaman.

(**مق**) **الميم** ve **القاف**; uzunluğa ve sınırı aşmaya delâlet eden bir asıldır. Ayrıksı uzun olan, açıkça **أمَقُّ**tur; **المَقَق**ı açıktır. Erkeklerden **المُقَامِق**: boğazının en dibinden konuşan ve ağzını yayarak konuşandır. Ve derler: **مَققْت الطَّلعةَ**: onu yardım.

(**مك**) **الميم** ve **الكاف**; kemiği ayıklamaya delâlet eden sahih bir asıldır; sonra buna kıyas edilir. Derler: **تمكَّكت العظم**: onun iliğini çıkardım. Ve **امتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه**: onu içti. Ve **التمكّك**: sonuna kadar araştırıp tüketmedir. Hadiste: "لا تُمككُوا على غرمائكم". Ve denir: **مكّة** orada su azlığından dolayı adlandırıldı; sanki suyu **امتُكَّ** edilmiştir. Ve denildi ki: orada zulmedeni **تمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder ve kırar; kemiği **يمكُّ** ettiği gibi. Ve şöyle inşâd ederler:
 * يا **مَكَّةُ** الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا *

(**مل**) **الميم** ve **اللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyi çevirmeye, diğeri şeyden bir **غَرَضٍ**a delâlet eder.
Birincisi: **مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ**; bu, onu ateşte çevirip durmandır. Ve **المَلَّة**: kül yahut sıcak topraktır. Ve denir: bize **خبزَ ملّةٍ** ve **خبزةً مليلاً** yedirdiler. Ve **المُلْمُول**: **المِيل**’dir; çünkü sürme sırasında gözde çevrilir.
Ve bâbdan **طريقٌ مُمَلٌّ**: girilip gidildi de alâmet (iz) oldu. Dedi ki:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ
Ve **المَلِيلة**: kemiklerde bir hummadır; sanki çevirip durur. Ve yatağında **يتملمَلُ** etti; yani huzursuz olur ve kıvranır; ta ki sanki bir **مَلَّة** üzerindedir; aslı **يتملّل**dir.
Ve bâbdan **امتلَّ يَعدُو**; bu, biraz süratle süratlendiği zamandır.
Diğer bâb: **مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً**: ondan usandım. Ve **أملَلْتُ القومَ**: onlara ağır geldin; ta ki usandılar; keza **أملَلْتُ عليهم**.
أما kitabın **إملالُ**ı ve **المَلَّة**nin tefsiri ise, **الميم** ve **اللام** ve illetli harfte zikredildi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَصَّهُ
1 مَصَّهُ ذ , (A, Msb,) first pers. مَصِصْتُ, (S, M, Msb, K,) aor. يَمَصُّ; (S, Msb, K;) and first pers. مَصَصْتُ, aor. يَمُصُّ; (Msb, K;) but the former is the more chaste; (T, Msb, TA,) inf. n. مَصٌّ; (S, M, Msb;) [He sucked it; or sucked it in; or sipped it, i. e.] he drank it (namely water, A, or a thing, S, M,) with a minute draught, (شُرْبًا رَقِيقًا: so in a copy of the A, and in the CK,) or with a gentle draught: (شُرْبًا رَفِيقًا: so in some copies of the K, and in the TA:) or he took it (namely a small quantity of a fluid) by drawing in the breath: and whether شَرِبَ may be used to denote this, as it is in the K, requires consideration: (MF:) or i. q. رَشَفَهُ: (S, K, art. رشف:) or i. q. تَرَشَّفَهُ: (M:) رَشْفٌ signifies the “ taking ” water “ with the lips; ” and is more than مَصٌّ: (Msb, art. رشف:) and ↓ امتصّهُ signifies the same; (S, M, A, Msb, K;) and so ↓ تمصّصهُ: (M, A:) or the last signifies he did so leisurely. (S, K.) You say, الرُّمَّانَ ↓ امتصّ, i. e. مَصَّهُ [He sucked the pomegranate]; and so of other things. (TA.) And مَصَّ الجَارِيَةَ He sucked the damsel's saliva from her mouth. (IAar, in L, art. مصد.) And مَصَّ إٌا اضٌّأىاا (tropical:) He obtained a little of worldly goods. (TA.)

امصّهُ
4 امصّهُ ذ [He made him to suck: or he gave him to suck]. (S, A, K.) You say أَمْصَصْتُهُ المَآءَ (A) or الشَّىْءَ (S) [I made him to suck, or I gave him to suck, the water, or the thing]. ― -b2- (tropical:) He said to him يَا مَصَّانُ, q. v. (S, * A, TA.) You say, هُوَ يُمِصُّهُ وَيُبَظِّرُهُ. (K, art. بظر, which see in the present work.)

5 تَمَصَّ٣َ see 1, in which two explanations of it are given.

8 اِمْتَصَ٣َ see 1. in two places.

مَصْمَصَ
R. Q. 1 مَصْمَصَ ذ , (S, A,) or مَصْمَصَ فَاهُ, (M, TA,) inf. n. مَصْمَصَةٌ, (S, M, K,) [He rinsed his mouth with water; he agitated water in his mouth; syn. مَضْمَضَ: (M:) or he did so with the extremity of his tongue, (S, M, K,) or with the fore parts of his mouth; (A;) whereas the latter signifies he did so with his mouth altogether; (S, M, A;) the difference between مَصْمَصَةٌ and مَضْمَضَةٌ being similar to that between قَبْصَةٌ and قَبْضَةٌ: (S, M:) the former is mentioned in a trad. as being done after drinking milk; but not after eating dates. (S.) You say also, مَصْمَصَ الاِنَآءَ He washed the vessel; (ISk, S, M;) as also مَضْمَضَهُ: (ISk, Yaakoob, M:) or he washed out, or rinsed, the vessel; he put water into the vessel, and shook it, to wash it; (As, TA;) he poured water into the vessel, and then shook it, without washing it with his hand, and then poured it out. (Aboo-Sa'eed, TA.) And مَصْمَصَ الثَّوْبَ He washed [or rinsed] the garment, or piece of cloth. (M, TA.)

مُصَّةٌ
مُصَّةٌ ذ : see what next follows.

مُصَاصٌ
مُصَاصٌ ذ What is sucked from, or of, a thing; (M, TA;) as also ↓ مُصَاصَةٌ. (M, A, TA.) You say, طَابَتْ مُصَاصَتُهُ فِى فَمِى What was sucked from it, or of it, was good, or sweet, or pleasant, in my mouth. (A.) ― -b2- [And hence,] The pure, or choice, part of anything; (S, K;) as also ↓ مُصَامِصٌ: (K:) and (S) the purest, or choicest, (S, M,) of a thing; as also ↓ مُصَاصَةٌ and ↓ مُصَامِصٌ. (M.) And المَالِ ↓ مُصَّةُ signifies the same as مُصَاصُهُ, (K, TA,) i. e. The pure, or choice part of property, or of the property. (TA.) You say, فُلَانٌ مُصَاصُ قَوْمِهِ, (S, M,) and ↓ مُصَاصَتُهُ, (M,) Such a one is the purest in race, or lineage, of his people: and in like manner you say of two, and of more, and of a female. (S, M.) And هُوَ مِنْ مُصَاصِ قَوْمِهِ [He is of the purest, or choicest, of his people]. (A.) ― -b3- Also, Pure, or choice, applied to حَسَب [or grounds of pretension to respect, &c.]; as also ↓ مُصَامِصٌ. (A.) You say also, اِنَّهُ لَمُصَامِصٌ فِى قَوْمِهِ Verily he is distinguished, or characterized, by pure grounds of respect among his people. (K, * TA.) ― -b4- Also, The origin, source, or place of origination, of a thing. (M, TA.) You say, هُوَ كَرِيمُ المُصَاصِ He is generous, or noble, in respect of origin. (TA.) Accord. to Lth, مُصَاصُ القَوْمِ signifies The original source of the people: and the most excellent of their middle class. (TA.)

مَصُوصٌ
مَصُوصٌ ذ A certain kind of food, (S, K,) of flesh-meat, cooked, and steeped in vinegar; (K;) or, as some say, steeped in vinegar, and then cooked: (TA:) or of the flesh of birds particularly: (K:) pronounced by the vulgar with damm to the م: (S:) but what is said in the Nh implies that it is with damm; for it is there said, “ and it may be with fet-h to the م. ” (TA.)

مُصَاصَةٌ
مُصَاصَةٌ ذ : see مُصَاصٌ, in four places.

مَصُوصَةٌ
مَصُوصَةٌ ذ : see مَمْصُوصَةٌ.

مَصَّاصٌ
مَصَّاصٌ ذ : see what next follows.

مَصَّانٌ
مَصَّانٌ ذ A cupper; because he sucks; (M, TA;) and so ↓ مَصَّاصٌ: (K, voce حَجَّامٌ, which is its syn.:) fem. of the former with ة. (M.) ― -b2- A man who sucks his ewes or she-goats; by reason of his meanness, or ungenerousness: (A'Obeyd, S, K:) i. e. who sucks from their udders with his mouth; lest the sound of the milking should be heard; as also, ↓ مَاصُّ; (TA;) and so مَلْحَانُ and مَكَّانُ. (A'Obeyd, TA.) [But in the TA it is written مَصَّانُ, without tenween; and so in two copies of the S.]) ― -b3- يَا مَصَّانُ, [said to a man,] and يَا مَصَّانَةُ, to a female, denote vituperation, meaning (tropical:) O sucker (مَاصّ S, K) of such a thing, (S, TA,) i. e. (TA) of the بَظْر [q. v.], (K, TA,) of thy mother: (S, K, TA:) or the meaning is O sucker (رَاضِع) of the ewes or she-goats: (K:) ISk says, (TA,) you should not say ↓ يَا مَاصَّانُ: (S, TA:) but Ibn-'Abbلd says, (TA,) one says وَيْلِى عَلَى مَاصَّانِ بْنِ مَاصَّانٍ, and ↓ مَاصَّانَةَ بْنِ مَاصَّانَةَ, (K, TA,) meaning [Alas for me, on account of] the mean, or ungenerous, the son of the mean, or ungenerous! (TA.)

مُصَّانٌ
مُصَّانٌ ذ , with damm, The sugar-cane; [because it is sucked.] (IKh, IB.)

مُصَامصٌ
مُصَامصٌ ذ : see مُصَاصٌ, in four places.

مَاصٌّ
مَاصٌّ ذ , act. part. n. of 1: see مَصَّانٌ, in two places.

مَاصَّانُ
مَاصَّانُ ذ and مَاصَّانَةُ: see مَصَّانٌ.

وَظِيفٌ مَمْصُوصٌ
وَظِيفٌ مَمْصُوصٌ ذ (tropical:) A slender pastern; (K, TA;) as though it were sucked. (TA.) And مَمْصُوصَةٌ (M, A) and مَصُوصَةٌ (AZ, ISk, K) (tropical:) A woman emaciated (AZ, ISk, M, A, K) by reason of a disease infecting her; (AZ, ISk, M;) as though she were sucked. (M, TA.)

##### Türkçe

**مَصَّهُ**
1 **مَصَّهُ** ذ , (A, Msb,) birinci şahıs **مَصِصْتُ**, (S, M, Msb, K,) muzâri‘ **يَمَصُّ**; (S, Msb, K;) ve birinci şahıs **مَصَصْتُ**, muzâri‘ **يَمُصُّ**; (Msb, K;) fakat birincisi daha fasîhtir; (T, Msb, TA,) mastar **مَصٌّ**; (S, M, Msb;) [Onu emdi; yahut içine çekerek emdi; yahut onu yudumladı, yani] onu (yani suyu, A, yahut bir şeyi, S, M,) ince bir yudumla, (**شُرْبًا رَقِيقًا**: A’nın bir nüshasında ve CK’da böyledir,) yahut yumuşak bir yudumla içti: (**شُرْبًا رَفِيقًا**: K’nın bazı nüshalarında ve TA’da böyledir:) yahut onu (yani bir sıvının az bir miktarını) nefesi içeri çekerek aldı: ve **شَرِبَ**’in, K’da olduğu üzere, bunu ifade etmek için kullanılıp kullanılamayacağı, düşünmeyi gerektirir: (MF:) yahut **رَشَفَهُ** ile aynı mânâdadır: (S, K, md. رشف:) yahut **تَرَشَّفَهُ** ile aynı mânâdadır: (M:) **رَشْفٌ**, “suyu dudaklarla alma”yı ifade eder; ve **مَصٌّ**’dan daha fazladır: (Msb, md. رشف:) ve ↓ **امتصّهُ** aynı mânâyı ifade eder; (S, M, A, Msb, K;) ve yine ↓ **تمصّصهُ** da böyledir: (M, A:) yahut sonuncusu, bunu ağır ağır yaptı demektir. (S, K.) Şöyle dersin: **الرُّمَّانَ** ↓ **امتصّ**, yani **مَصَّهُ** [nar’ı emdi]; ve diğer şeyler hakkında da böyledir. (TA.) Ve **مَصَّ الجَارِيَةَ**: cariyenin tükürüğünü onun ağzından emdi. (IAar, L’de, md. مصد.) Ve **مَصَّ إٌا اضٌّأىاا** (mecaz:) dünyalık maldan az bir şey elde etti. (TA.)

**امصّهُ**
4 **امصّهُ** ذ [Ona emdirdi: yahut ona emmesi için verdi]. (S, A, K.) Şöyle dersin: **أَمْصَصْتُهُ المَآءَ** (A) yahut **الشَّىْءَ** (S) [ona suyu, yahut şeyi, emdirdim; yahut ona emmesi için verdim]. ― -b2- (mecaz:) Ona **يَا مَصَّانُ** dedi, bkz. (S, * A, TA.) Şöyle dersin: **هُوَ يُمِصُّهُ وَيُبَظِّرُهُ**. (K, md. بظر, bu eserde ona bak.)

5 **تَمَصَّ٣َ**: 1’e bak; orada bunun iki açıklaması verilmiştir.

8 **اِمْتَصَ٣َ**: 1’e bak; iki yerde.

**مَصْمَصَ**
R. Q. 1 **مَصْمَصَ** ذ , (S, A,) yahut **مَصْمَصَ فَاهُ**, (M, TA,) mastar **مَصْمَصَةٌ**, (S, M, K,) [ağzını su ile çalkaladı; ağzında suyu çalkalayıp oynattı; eş anlamlısı **مَضْمَضَ**: (M:) yahut bunu dilinin ucu ile yaptı, (S, M, K,) yahut ağzının ön kısımlarıyla; (A;) hâlbuki ikincisi, bunu ağzının tamamıyla yaptı demektir; (S, M, A;) **مَصْمَصَةٌ** ile **مَضْمَضَةٌ** arasındaki fark, **قَبْصَةٌ** ile **قَبْضَةٌ** arasındaki farka benzer: (S, M:) birincisi, bir rivayette sütün içilmesinden sonra yapılır olarak zikredilmiştir; fakat hurma yenmesinden sonra değil. (S.) Yine şöyle dersin: **مَصْمَصَ الاِنَآءَ**: kabı yıkadı; (ISk, S, M;) yine **مَضْمَضَهُ** da böyledir: (ISk, Yaakoob, M:) yahut kabı içinden yıkadı, yahut çalkaladı; kabın içine su koydu ve onu salladı, yıkamak için; (As, TA;) kabın içine su döktü, sonra onu salladı, eliyle yıkamaksızın, sonra onu döktü. (Aboo-Sa'eed, TA.) Ve **مَصْمَصَ الثَّوْبَ**: elbiseyi, yahut kumaş parçasını yıkadı [yahut çalkaladı]. (M, TA.)

**مُصَّةٌ**
**مُصَّةٌ** ذ : hemen ardından gelen şeye bak.

**مُصَاصٌ**
**مُصَاصٌ** ذ Bir şeyden emilen şey; (M, TA;) ve ayrıca ↓ **مُصَاصَةٌ** da böyledir. (M, A, TA.) Şöyle dersin: **طَابَتْ مُصَاصَتُهُ فِى فَمِى**: ondan, yahut onun içinden emilen şey, ağzımda iyi, yahut tatlı, yahut hoş oldu. (A.) ― -b2- [Ve buradan,] herhangi bir şeyin saf, yahut seçkin kısmı; (S, K;) ve ayrıca ↓ **مُصَامِصٌ**: (K:) ve (S) bir şeyin en safı, yahut en seçkini; (S, M,) ve ayrıca ↓ **مُصَاصَةٌ** ve ↓ **مُصَامِصٌ**. (M.) Ve **المَالِ** ↓ **مُصَّةُ**, **مُصَاصُهُ** ile aynı mânâya gelir, (K, TA,) yani malın, yahut mülkün saf, yahut seçkin kısmı. (TA.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ مُصَاصُ قَوْمِهِ**, (S, M,) ve ↓ **مُصَاصَتُهُ**, (M,) filân kimse, kavminin soyca, yahut nesebce en safıdır: ve iki kişi ve daha fazlası ve bir kadın hakkında da aynı şekilde dersin. (S, M.) Ve **هُوَ مِنْ مُصَاصِ قَوْمِهِ**: [o, kavminin en safından, yahut en seçkininden]. (A.) ― -b3- Ayrıca, **حَسَب**’e [yahut saygı iddiası sebeplerine vb.] nispetle “saf, yahut seçkin”; ve ayrıca ↓ **مُصَامِصٌ**. (A.) Yine şöyle dersin: **اِنَّهُ لَمُصَامِصٌ فِى قَوْمِهِ**: doğrusu o, kavmi içinde saf saygı sebepleriyle seçkindir, yahut vasıflanmıştır. (K, * TA.) ― -b4- Ayrıca, bir şeyin aslı, kaynağı, yahut meydana geliş yeri. (M, TA.) Şöyle dersin: **هُوَ كَرِيمُ المُصَاصِ**: o, asıl bakımından cömerttir, yahut soyludur. (TA.) Lth’ye göre, **مُصَاصُ القَوْمِ**, halkın aslî kaynağı demektir: ve onların orta tabakasının en mükemmeli. (TA.)

**مَصُوصٌ**
**مَصُوصٌ** ذ Et yemeğinden bir çeşit yiyecek, (S, K,) pişirilmiş ve sirkeye bastırılmış; (K;) yahut bazılarına göre, sirkeye bastırılıp sonra pişirilmiş: (TA:) yahut özellikle kuş etinden: (K:) avam tarafından **م**’e damme ile telaffuz edilir: (S:) fakat Nh’de söylenen, bunun **م**’e damme ile olduğuna delâlet eder; çünkü orada şöyle denmiştir: “ve **م**’e fetha ile de olabilir.” (TA.)

**مُصَاصَةٌ**
**مُصَاصَةٌ** ذ : dört yerde **مُصَاصٌ**’a bak.

**مَصُوصَةٌ**
**مَصُوصَةٌ** ذ : **مَمْصُوصَةٌ**’ye bak.

**مَصَّاصٌ**
**مَصَّاصٌ** ذ : hemen ardından gelen şeye bak.

**مَصَّانٌ**
**مَصَّانٌ** ذ Hacamatçı; çünkü emer; (M, TA;) ve yine ↓ **مَصَّاصٌ**: (K, **حَجَّامٌ** maddesinde; o bunun eş anlamlısıdır:) birincisinin müennesi ة ile. (M.) ― -b2- Koyunlarını yahut keçilerini emen bir adam; alçaklığı, yahut cömert olmayışı sebebiyle: (A'Obeyd, S, K:) yani ağızla memelerinden emen; sağmanın sesi işitilmesin diye; ve ayrıca ↓ **مَاصُّ** da böyledir; (TA;) ve yine **مَلْحَانُ** ve **مَكَّانُ** da böyledir. (A'Obeyd, TA.) [Fakat TA’da **مَصَّانُ**, tenvinsiz yazılmıştır; ve S’nin iki nüshasında da böyledir.]) ― -b3- **يَا مَصَّانُ**, [bir adama söylenir,] ve **يَا مَصَّانَةُ**, bir kadına, sövme ifade eder; mânâsı (mecaz:) ey şu şeyin emicisi (**مَاصّ** S, K), (S, TA,) yani (TA) annenin **بَظْر**’unun [bkz.], (K, TA,) (S, K, TA:) yahut mânâ, koyunların yahut keçilerin emicisi (**رَاضِع**) ey!dir: (K:) ISk der ki, (TA,) ↓ **يَا مَاصَّانُ** dememelisin: (S, TA:) fakat İbn-‘Abbād der ki, (TA,) kişi **وَيْلِى عَلَى مَاصَّانِ بْنِ مَاصَّانٍ**, ve ↓ **مَاصَّانَةَ بْنِ مَاصَّانَةَ**, (K, TA,) der; mânâsı: [vay hâlime, sebebiyle] alçak, yahut cömert olmayanın oğlu alçak, yahut cömert olmayan! (TA.)

**مُصَّانٌ**
**مُصَّانٌ** ذ , damme ile, şeker kamışı; [çünkü o emilir.] (IKh, IB.)

**مُصَامصٌ**
**مُصَامصٌ** ذ : dört yerde **مُصَاصٌ**’a bak.

**مَاصٌّ**
**مَاصٌّ** ذ , 1’in ism-i fâili: iki yerde **مَصَّانٌ**’a bak.

**مَاصَّانُ**
**مَاصَّانُ** ذ ve **مَاصَّانَةُ**: **مَصَّانٌ**’a bak.

**وَظِيفٌ مَمْصُوصٌ**
**وَظِيفٌ مَمْصُوصٌ** ذ (mecaz:) ince bir bilek altı; (K, TA;) sanki emilmiş gibi. (TA.) Ve **مَمْصُوصَةٌ** (M, A) ve **مَصُوصَةٌ** (AZ, ISk, K) (mecaz:) kendisine bulaşan bir hastalık sebebiyle zayıflamış bir kadın, (AZ, ISk, M, A, K) sanki emilmiş gibi. (M, TA.)
