# مضر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B6%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مضر

مضر اللبن أو النبيذ يمضر مضرا، ويحرك، ومضورا، بالضم، كنصر وفرح وكرم: حمض وابيض وصار اللبن ماضرا، وهو الذي يحذي اللسان قبل أن يروب، فهو مضير ومضر، وهذه عن ابن الأعرابي. قال ابن سيده: وأراه على النسب، لأن فعله إنما هو مضر، بفتح الضاد لا كسرها، قال: وقلما يجيء اسم الفاعل من هذا على فعل. ولبن ماضر: حامض. والمضيرة: مريقة تطبخ باللبن وأشياء، وقيل: هي طبيخ يتخذ من اللبن المضير، وربما خلط بالحليب، وقال أبو منصور: والمضيرة عند العرب: أن تطبخ اللحم باللبن البحت الصريح الذي قد حذى اللسان حتى ينضج اللحم وتخثر المضيرة، وربما خلطوا الحليب بالحقين، وهو حينئذ أطيب ما يكون. ومضارة اللبن، بالضم، وفي التكملة: مضار اللبن: ما سال منه إذا حمض وصفا. ومضر بن نزار بن معد بن عدنان، كزفر: أبو قبيلة مشهورة، وهو مضر الحمراء وقد تقدم في ح م ر . قال ابن سيده: سمي به لولعه بشرب اللبن الماضر. أو لبياض لونه، من مضيرة الطبيخ. وذكر الوجهين القتيبي، وزاد: والعرب تسمي الأبيض أحمر، فلذلك قيل: مضر الحمراء، وقيل غير ذلك. وقد تقدم البحث عن ذلك في محله. وتمضر فلان: تغضب، هكذا في النسخ بالغين والضاد المعجمتين، وصوابه، تعصب لهم ، بالمهملتين ومضرته تمضيرا فتمضر، أي نسبته إليهم فتنسب، وفي اللسان أي صيرته كذلك بأن نسبته إليها. وقال الزمخشري: أي صيرته منهم بالنسب، مثل قيسته فتقيس. وتماضر بالضم: امرأة، مشتق من هذه الأشياء قال ابن دريد: أحسبه من اللبن الماضر، قلت: وهي تماضر بنت عمرو بن الشريد، والخنساء لقبها، وفيها يقول دريد بن الصمة الجشمي:
  حيوا تماضر واربعوا صحبي                      وقفوا فإن وقوفكم حسبـي

  و يقال، ذهب دمه خضرا مضرا، بالكسر وككتف، أي هدرا. وقال الزمخشري: أي هنيئا مريئا للقاتل. ومضرا إتباع، وحكى الكسائي بضرا بالباء ويقال خذه خضرا مضرا، وككتف فيهما، أي غضا طريا، ذكر اللغة الثانية الصاغاني. ومضرة، بكسر الضاد، أي مع فتح الميم: د، بجبال قيس، هكذا بالقاف في سائر النسخ والصواب بجبال تيس، بالتاء الفوقية، كذا هو مصحح بخط الصاغاني مجودا، وكشط القاف وجعل عليه تاء ممدودة، وكتب عليه: صح. وفي حديث حذيفة، وذكر خروج عائشة فقال: تقاتل معها مضر مضرها الله في النار، أي جعلها في النار، فاشتق لذلك لفظا من اسمها. وقال الزمخشري: مضرها. جمعها، كما يقال جند الجنود. وقيل: مضرها تمضيرا: أهلكها، من قولهم: ذهب دمه خضرا مضرا، أي هدرا، قال الجوهري نرى أصله من مضور اللبن وهو قرصه اللسان وحذيه له، وإنما شدد للكثرة والمبالغة. ومما يستدرك عليه: التمضر: التشبه بالمضرية. والعرب تقول: مضر الله لك الثناء، أي طيبه لك. قاله أبو سعيد. وهو مجاز. والمضارة من الكلإ كاللعاعة، وهي في الماء نصف الشرب أو أقل. وتمضر المال: سمن. وهو مجاز.

### Türkçe

**مضر** sütü yahut nebîzi ekşitir; **يمضر** (madran), ve (fiil) harekeli olarak da; ve **مضورا** (damme ile), **نصر** ve **فرح** ve **كرم** gibi: ekşidi, beyazladı; ve süt **ماضرا** oldu; o, pıhtılaşmadan önce dili yakan şeydir; o hâlde o **مضير** ve **مضر**dür; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. İbn Sîde dedi: Onu nisbet üzere görüyorum; çünkü onun fiili ancak **مضر**dür, **الضاد**’ın fethasıyla, kesresiyle değil. Dedi: Bu babdan ism-i fâil pek az **فعل** üzere gelir. Ve **لبن ماضر**: ekşi. Ve **المضيرة**: süt ve şeylerle pişirilen bir çorbadır; ve denildi ki: o, **اللبن المضير**den yapılan bir pişirmedir; ve belki sütle karıştırılır. Ebû Mansûr dedi: **المضيرة** Araplar katında: dili yakmış olan katıksız saf sütle eti pişirmendir; ta ki et pişsin ve **المضيرة** pıhtılaşsın; ve belki sütü **الحقين** ile karıştırırlar; o vakit o, olduğu hâlin en lezzetlisidir. Ve **مضارة اللبن** (damme ile); ve Tekmile’de: **مضار اللبن**: ekşiyip durulduğunda ondan akan şeydir.

Ve **مضر بن نزار بن معد بن عدنان**; **زفر** gibi: meşhur bir kabilenin babasıdır; ve o **مضر الحمراء**dır; ve bu, **ح م ر**’de geçmişti. İbn Sîde dedi: Ekşi süt içmeye düşkünlüğünden dolayı onunla adlandırıldı. Yahut rengine beyazlık (gelmesinden), **مضيرة** pişirmesinden. Kuteybî iki vechi zikretti ve ekledi: Araplar beyaza “kırmızı” derler; bu sebeple “**مضر الحمراء**” denildi; ve başka (şey) de denildi. Bunun hakkında araştırma yerinde geçmişti.

Ve **تمضر** falan: öfkelendi; nüshalarda böyle, **الغين** ve **الضاد** mu‘cemeleriyle; doğrusu ise: onlara karşı asabiyet güttü; mu‘cemesiz iki harfle. Ve onu **مضرته** **تمضيرا** etti de **تمضر** etti; yani onu onlara nisbet etti de nisbetlenir oldu; Lisân’da: yani onu, ona nisbet etmekle öyle yaptı. Zemahşerî dedi: yani onu neseb ile onlardan yaptı; “onu ölçtüm de ölçer oldu” gibi.

Ve **تماضر** (damme ile): bir kadındır; bu şeylerden türemiştir. İbn Düreyd dedi: Onu ekşi sütten sanıyorum. Dedim: O, **تماضر بنت عمرو بن الشريد**’dir; **الخنساء** onun lakabıdır; ve onun hakkında Düreyd b. es-Sımme el-Cüşemî şöyle der:

  **حيوا تماضر واربعوا صحبي**
  **قفوا فإن وقوفكم حسبـي**

Ve denilir: Kanı **خضرا مضرا** gitti; kesre ile ve **كتف** gibi; yani heder (gitti). Zemahşerî dedi: yani katil için afiyetle, hazmedilmiş olarak. Ve **مضرا** ittibâdır; Kisâî **بضرا**yı **الباء** ile rivayet etti. Ve denilir: Onu **خضرا مضرا** al; ikisinde de **كتف** gibi; yani taze, körpe. İkinci lugatı Sâgânî zikretti.

Ve **مضرة**; **الضاد**’ın kesresiyle, yani **الميم**’in fethasıyla: **د**; Kays dağlarında; diğer nüshalarda **القاف** ile böyle; doğrusu ise Teys dağlarında, üstteki **التاء** ile; Sâgânî’nin hattıyla tashih edilmiş olarak böyledir; **القاف**’ın çizgisini kazıyıp üzerine uzatılmış bir **تاء** yaptı ve üzerine “صح” yazdı.

Ve Huzeyfe hadîsinde, Âişe’nin çıkışını zikredip dedi ki: Onunla birlikte **مضر** savaşır; Allah onu ateşte **مضر** etsin; yani onu ateşte kıldı; bunun için onun isminden bir lafız türetti. Zemahşerî dedi: **مضرها**: onu topladı; “ordu orduları topladı” denildiği gibi. Ve denildi ki: onu **مضرها** **تمضيرا** etti: onu helâk etti; onların “kanı **خضرا مضرا** gitti” sözünden; yani heder. Cevherî dedi: Biz onun aslını, sütün **مضور**undan görüyoruz; o, dili ısırması ve onu yakmasıdır; ancak çokluk ve mübalağa için şeddelendi.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **التمضر**: **المضرية**ye benzemek. Ve Araplar der: Allah senin için övgüyü **مضر** etsin; yani onu senin için hoş kılsın. Bunu Ebû Saîd söyledi. Ve o mecazdır. Ve **المضارة** otlaktan, **كاللعاعة** gibidir; ve o, suda içimin yarısı yahut daha azıdır. Ve **تمضر المال**: semirdi. Ve o mecazdır.
