# مضغ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%BA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B6%D8%BA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مضغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%BA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: مضغ

غ ض م
ضغم ، مضغ ، غمض :  مستعملة .
ضغم : قال الليث : الضَّغْمُ : عَضٌّ غير نَهْشٍ ، والضَّيْغَمُ : الأسَدُ . وقال كعب :
مِن ضَيْغَمٍ مِنْ ضِرَاءِ الأسْدِ مخْدَرُه
بِبَطْنِ عَثَّر غِيلٌ دُونَهُ غِيل
ثعلب عن ابن الأعرابي : الضَّيْغَمُ : الأسد .
مضغ : قال الليث : المَضَاغُ : كل طعام يُمْضَغُ .
أبو عبيد : ما ذُقْتُ مَضَاغاً ولا لَوَاكاً أي ما ذقت ما يُمْضَغُ .
وقال الليث : المَضَاغَةُ ما يبقى في الفَم من آخر ما مَضَغْتَهُ ، والمُضْغَةُ : قطعة لحم ، وقلبُ الإنسان : مُضْغَةٌ من جسده .
وقال غيره : إذا صارت العَلَقة التي خُلِقَ منها الإنسان لحْمَةً ، فهي مُضْغَةٌ .
وفي الحديث : ( إنَّ خَلْقَ أحدكم يُجْمَعُ في بطن أُمه أربعين يوماً نُطْفَةً ثم أربعين يوماً عَلقةً ثم أربعين يوماً مُضْغَةً ثم يبعث الله إليه الْمَلَكَ فينفخُ فيه الرُّوح ) .
وقال شمر : قال خالد بن جَنبة : المُضْغَةُ من اللحم قدر ما يُلقي الإنسان في فِيه ، ومنه قيل : في الإنسان مُضْغَتَان إذا صَلحا صَلح البدنُ ، القلبُ واللسانُ .
وقال غيره : تكون المُضْغَةُ غير اللحم ، يقال : أطيب مُضْغَةٍ أكلها الناس صَيْحَانِيَّةٌ مَصلِيَّةٌ .
وقال ابن شُمَيل : كل لحمٍ على عظمٍ مَضِيغَةٌ ، والجميع مَضِيغٌ ، وقال غيره : مَضائغُ .
وقال إسحاق : قلت لأحمد : ما الذي لا تَعْقِلُ العاقلةُ ، قال : ما دون الثلث .
وقال ابن رَاهَوَيْهِ : لا تَعْقِل العاقلة ما دون الموضحة إنما فيها حُكومَةٌ وتحملُ العاقلة المُوضِحَةَ فما فوقها ، وقالا معاً : لا تَعْقِلُ المرأة والصبي مع العاقلة .
وقال الليث : كلُّ لحمةٍ يفصل بينها وبين غيرها عِرقٌ فهي مَضِيغَةٌ . قال : واللِّهْزِمَةُ مَضِيغَةٌ ، والماضِغَان : أصلا اللَّحْيَيْنِ عند مَنْبِتِ الأضراس بحيالِهِ ، قال : العَضَلَةُ مَضِيغَةٌ ، والمَضَّاغةُ : الأحمق ، والمُضَغُ من الجراح : صغارها .
وفي حديث عمر أنه قال : ( إنا لا نتعاقَلُ المُضَغَ بيننا ) ، قال : والمضَغُ : ما ليس فيه أَرْشٌ معلومٌ من الجراح والشِّجَاج شُبِّهت بِمُضْغَةِ الخَلْقِ قبل نفث الرُّوح فيه ، وبالمَضْغَةِ الواحدة من اللحم شُبِّهت اللُّقمة تُمضَغُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : المَضَائغُ العقباتُ اللواتي على طرف السِّيَتَيْنِ .
غمض : قال الليث : الْغَمَضُ : ما تطامن من الأرضِ ، وجمعُهُ : غُمُوضٌ ، وأنشد :
إذا اعتسفنا رهوةً أو غمضا
ودار غامضة : غير شارعة ، وقد غَمَضتْ تغمُضُ غموضاً ، والغامضُ من الرجال الفاترُ عن الحملة ، وأنشد :
والغرب غربٌ بَقَرِيُّ فارضُ
لا يستطيع جره الغوامض
وحَسَبٌ غامض : غير معروف ، قال رؤبة :
بلال يا ابن الحسب الأمحاضِ
لسن بنحسات ولا أغماضِ
وأمر غامضٌ ، وقد غَمَضَ غُمُوضاً ، وخَلْخالٌ غامضٌ غاص قد غمض في الساق غموضاً ، وكعبٌ غامضٌ أيضاً ، ويقال : ما ذُقتُ غُمْضاً ولا غِماضاً أي : ما ذقت نوماً ، وما غمضتُ ولا أغمضتُ ولا اغتمضتُ لغات كلها ، وقد يكون التغميض من غير نوم ، ويقال : اغمض لي في البياعة : أي : زدني لمكان رداءته أو حُطَّ لي من ثمنه ، وقال الله جل وعز : ( ولستم بآخذيه إلا أن تغمضوا فيه ) ( البقرة : 267 ) ، يقول : أنتم لا تأخذونه إِلا بوكس ، فكيف تعطونه في الصدقة .
وقال اللحياني : غَمَضَ فلان في الأرض يغمُض ويغمِضُ غموضاً إذا ذهب فيها ، قال : وأغمضتُ الميت وغمضته إغماضاً وتغميضاً ، ويقال للرجُلِ الجيد الرأي : قد أغمضَ النظر وأغمضَ في الرأي ، ومسألة غامضةٌ : فيها نظر ودقة ، ويقال : سمعت
منه كذا وكذا فأغمضتُ عنه ، وأغضيتُ : إذا تغافلت عنه ، وقال غيره : أغمضَتِ الفلاةُ على الشخوص إذا لم تظهر فيها لتغييبِ الآل إياها أو تَغَيُّبها في غيوبها ، وقال ذو الرمة :
إِذا الشخصُ فيها هزَّه الآلُ أغمضتْ
عليه كإغماض المغضِّي هجولها
أي : أغمضت هجولها عليه .
وقال الأصمعي : أتاني ذاك على اغتماضي : أي : عفواً بلا تكلفٍ ولا مشقةٍ .
وقال أبو النجم :
والشعر يأتيني على اغتمَاضِي
كرهاً وطوعاً وعلى اعتراضِ
أي : اعترضه اعتراضاً فآخُذُ منه حاجتي ، من غير أن أكون قدمتُ الرويَّةَ فيه .

### Türkçe

غ ض م
**ضغم** ، **مضغ** ، **غمض** : kullanımdadır.
**ضغم** : Leys dedi: **الضَّغْمُ**: **نَهْشٍ** olmaksızın bir ısırmadır; **الضَّيْغَمُ**: aslandır. Ka‘b dedi:
Bir **ضَيْغَم**dan, aslanın **ضِرَاء**sından, in’i
**عَثَّر** karnında bir **غِيل**; onun önünde bir **غِيل**
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الضَّيْغَمُ**: aslan.
**مضغ** : Leys dedi: **المَضَاغُ**: çiğnenen her yiyecek.
Ebû ‘Ubeyd: **مَضَاغاً** da **لَوَاكاً** da tatmadım; yani çiğnenen şeyi tatmadım.
Leys dedi: **المَضَاغَةُ**: çiğnediğinin sonundan ağızda kalan şeydir; **المُضْغَةُ**: bir et parçasıdır; insanın kalbi: bedeninden bir **مُضْغَةٌ**dır.
Başkası dedi: İnsanın kendisinden yaratıldığı **العَلَقة** bir et parçası olunca, o **مُضْغَةٌ**dır.
Hadiste: (Sizden birinizin yaratılışı annesinin karnında kırk gün **نُطْفَةً** olarak toplanır; sonra kırk gün **عَلقةً**; sonra kırk gün **مُضْغَةً**; sonra Allah ona meleği gönderir de ona **الرُّوح**u üfler).
Şemmer dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: **المُضْغَةُ** etten, insanın ağzına attığı miktar kadardır; bundan dolayı denildi ki: insanda iki **مُضْغَتَان** vardır; ikisi düzelirse beden düzelir: kalp ve dil.
Başkası dedi: **المُضْغَةُ** etten başka da olur; denir ki: insanların yediği en hoş **مُضْغَةٍ** **صَيْحَانِيَّةٌ مَصلِيَّةٌ**dır.
İbn Şümeyl dedi: Kemik üzerinde olan her et **مَضِيغَةٌ**dır; hepsi **مَضِيغٌ**dur. Başkası dedi: **مَضائغُ**.
İshâk dedi: Ahmed’e dedim: **العاقلة**’nin akletmediği şey nedir? Dedi: Üçte birden aşağı olan.
İbn Râheveyh dedi: **العاقلة** **الموضحة**dan aşağı olanı akletmez; onda ancak **حُكومَةٌ** vardır; **العاقلة** **المُوضِحَةَ**yı ve onun üstünü yüklenir. İkisi birlikte dedi: Kadın ve çocuk **العاقلة** ile birlikte akletmez.
Leys dedi: Aralarında bir damar bulunan her et parçası **مَضِيغَةٌ**dır. Dedi: **اللِّهْزِمَةُ** bir **مَضِيغَةٌ**dır; **الماضِغَان**: azı dişlerinin bittiği yerde, onların hizasında, iki çenenin iki köküdür. Dedi: **العَضَلَةُ** bir **مَضِيغَةٌ**dır; **المَضَّاغةُ**: ahmaktır; yaralardan **المُضَغُ**: onların küçükleridir.
Ömer’in hadisinde, dedi ki: (Biz aramızda **المُضَغَ** için karşılıklı diyetleşmeyiz). Dedi: **المضَغُ**: yaralardan ve baş yarıklarından, kendisinde bilinen bir **أَرْشٌ** bulunmayan şeydir; ona, ona **الرُّوح** üflenmeden önce yaratılışın **مُضْغَةِ**sine benzetilerek (bu ad) verilmiştir; ve etten tek bir **مَضْغَةِ**ye benzetilerek, çiğnenen lokma benzetilmiştir.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **المَضَائغُ**: **السِّيَتَيْنِ** ucunda bulunan **العقباتُ**tır.
**غمض** : Leys dedi: **الْغَمَضُ**: yerin alçalan kısmıdır; çoğulu: **غُمُوضٌ**. Şu beyit okundu:
Bir **رهوةً**yı ya da bir **غمضا**yı zorlayarak geçtiğimizde
**دار غامضة**: açık (yola) çıkmayan (ev)dir; **غَمَضتْ** **تغمُضُ** **غموضاً**. Erkeklerden **الغامضُ**: hücumdan gevşek olandır. Şu beyit okundu:
Ve **الغرب** bir **غربٌ**dür; sığır gibi; yaşlı
**الغوامض** onu çekemez
**حَسَبٌ غامض**: bilinmeyen (soydur). Ru’be dedi:
Bilâl, ey **الحسب الأمحاضِ**ın oğlu
Biz **بنحسات** ile değiliz, ne de **أغماضِ**
Ve bir iş **غامضٌ**dur; **غَمَضَ** **غُمُوضاً**. Ve **خَلْخالٌ غامضٌ**: batmış; baldırda **غمض** ederek **غموضاً** batmıştır; **كعبٌ غامضٌ** da (böyledir). Denir ki: **غُمْضاً** da **غِماضاً** da tatmadım; yani uyku tatmadım. **غمضتُ** da **أغمضتُ** da **اغتمضتُ** da: hepsi lehçelerdir. **التغميض** uykusuz da olabilir. Denir ki: **اغمض** bana satışta; yani kötülüğü sebebiyle bana artır, yahut fiyatından benim için indir. Allah yüce ve aziz dedi: (Ve siz onu, onda **تغمضوا** etmedikçe alıcı değilsiniz) (Bakara: 267). Yani: Siz onu ancak değersiz (bularak) alırsınız; öyleyse onu sadakada nasıl verirsiniz?
Lihyânî dedi: Falan, yerde **غَمَضَ**; **يغمُض** ve **يغمِضُ** **غموضاً**: onda gidip kaybolduğu zaman. Dedi: Ölünün gözünü **أغمضتُ** ve **غمضته** **إغماضاً** ve **تغميضاً**. İyi görüşlü adama denir ki: bakışı **أغمضَ** etti ve görüşte **أغمضَ** etti. **مسألة غامضةٌ**: onda bakış ve incelik vardır. Denir ki: Ondan şöyle şöyle işittim de ondan **فأغمضتُ**; ve **أغضيتُ**: ondan görmezden geldiğin zaman. Başkası dedi: **أغمضَتِ الفلاةُ** şahıslar üzerine; **الآل**’in onları gizlemesi sebebiyle yahut onun çukurlarında kaybolmaları sebebiyle, onda görünmedikleri zaman. Zü’r-Rumme dedi:
Onda bir şahıs olunca, **الآل** onu salladı mı, **أغمضتْ**
Onun üzerine, **المغضِّي**nin **هجولها**sını **إغماض**ı gibi
Yani: **هجولها**sını onun üzerine **أغمضت**.
Asma‘î dedi: Bu bana **على اغتماضي** üzere geldi; yani: bağış olarak, külfetsiz ve meşakkatsiz.
Ebû’n-Necm dedi:
Şiir bana **على اغتمَاضِي** üzere gelir
İsteksiz ve istekli olarak, ve **على اعتراضِ**
Yani: onu **اعتراضاً** ile karşılarım da ondan ihtiyacımı alırım; onda önceden düşünceyi ortaya koymuş olmaksızın.
