# مضي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B6%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مضي

: ( ي ( *!مَضَى ) الشَّيءُ ( *!يَمْضِي *!مُضِيّاً *!ومُضُوًّا ) ؛ ) الأخيرَةُ على البَدَلِ ؛ ( خَلاَ ) وذَهَبَ .
( و ) مَضَى ( في الأمْرِ *!مَضاءً ومُضُوًّا : نَفَذَ .
( وفي الصِّحاح : مَضَى في الأمْرِ مَضاءً أَنْفَذَهُ ؛ ( وأَمْرٌ *!مَمْضُوٌّ عليه ) ، نادِرٌ جِيءَ به في بابِ فَعُول ، بفَتْح الفاءِ .
( و ) مَضَى ( سَبيلَهُ : ماتَ ) ؛ ) وفي المُحْكم : بسَبِيلِهِ .
( و ) مَضَى ( السَّيْفُ مَضاءً : قَطَعَ ) في الضَّرِيبَةِ ، وله مضاء ؛ قال الجَوْهرِي ؛ وقولُ جريرٍ :
فيَوْماً يُجازِينَ الهَوَى غَيْرَ *!ماضيٍ
ويَوْماً تُرَى مِنْهُنَّ غُولٌ تُغَوَّلُقالَ : فإنَّما رَدَّه إلى أَصْلِه للضَّرُورَةِ لأنَّه يَجوزُ في الشِّعْرِ أن

يُجْرَى الحَرْفُ المُعْتَلُّ مُجْرَى الحَرْف الصَّحِيحِ من جَميعِ الوُجُوهِ لأنَّه الأصْل .
قال ابنُ برِّي : ويُرْوى يُجارِينَ ، بالراءِ ، قالَ : ويُرْوَى غَيْرَ ما صِباً ، وصَحَّحه ابنُ القطَّاع ؛ ونقلَ كَلامَ الجَوْهرِي هذا الصَّاغاني في التكْملَةِ فقالَ : وقد تَبِعَ في هذا أَقاوِيلَ النَّحويِّينَ ووثقَ بنَقْلِهم وتَأْوِيلِهم ، والرِّوايَةُ غَيْر ما صِباً ، أَي مِن غَيْر صِباً إليَّ ، ولا ضَرُورَةَ فيه ، والرِّوايَةُ في عَجْز البَيْتِ : تَرَى مِنْهُنَّ غُولاً .
( *!وأَمْضاهُ : أَنْفَذَهُ ) ؛ ) ومنه الحديثُ : ( ليسَ لكَ من مالِكَ إلاَّ ما تَصَدَّقْت *!فأَمْضَيْت ) ، أَي أَنْفَذْت فيه عَطاءَك ولم تَتَوقَّفْ فيه .
( *!والمُضَواءُ ، كغُلَواءَ : التَّقَدُّمُ ) ؛ ) وأَنْشَدَ الجَوْهرِي للقُطامي :
وإذا خَنَسْنَ مَضَى على *!مُضَوائِه
وإذا لَحِقْنَ به أَصَبْنَ طِعاناوقال أَبو عليَ : مَضَى على *!مُضَوائِه ، *!المُضواءُ : ما *!مَضَيْت عليه ، وأَنْشَدَ البَيْتَ المَذْكورَ : فإذا خَنَسْنَ الخ ؛ قالَ : وهذا البِناءُ يكثرُ في الجَمْع ويَنْقاسُ . وذَكَرَه أبو عبيدٍ في بابِ فُعلاءَ ، وأَنْشَدَ البَيْتَ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وقالَ بعضُهم : أَصْلُه مُضَيَاء فأبْدلُوه إبْدالاً شاذاً ، أَرادُوا أن يُعَوِّضوا الواو من كثْرةِ دُخولِ الياءِ عليها .
( وأَبو المَضاءِ ، كسَماءٍ : الفَرَسُ ) ، هي كُنْيَتُه .
( *!والمَضاءُ الفاشِيُّ : تابِعِيٌّ ) ، كذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ الفايِشِيُّ ؛ وبَنُو فايِشِ قَبيلَةٌ ، والمَضاءُ هذا يكْنَى أَبا إِبْراهِيمَ يَرْوِي عن عائِشَةَ ، وعنه أَبو إسْحاق السُّبَيْعي ؛

كذا في كتابِ ابن حبَّان .
( *!ومَضَيْتُ على بَيعِي *!وأَمْضَيْتُه : أَجَزْتُه ) ، بالجيمِ والزاي ، وقد وَقَعَ في نسخِ التهْذيبِ للأزْهري أَخَّرْته مِن التَّأخِيرِ وهو تَصْحيفٌ نبَّه عليه الصَّاغاني .
( *!والماضِي : الأسَدُ ) لجُرْأَتِهِ وتَقَدُّمِه . ( والسَّيْفُ ) لنَفاذِهِ في الضَّرِيبَةِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!مَضَوْتُ على الأمْرِ *!مَضْواً *!ومُضُوًّا مِثْلَ الوَقُودِ والصُّعودِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!وتمَضَّى : تَفَعَّل منه ، وأَنْشَدَ الجَوْهرِي للراجزِ :
وقَرَّبوا للْبَيْنِ *!والتَّمَضِّي ويقالُ : مَضَى *!وتَمَضَّى : تقَدَّمَ ؛ قالَ عَمْرو بنُ شاس :
*!تَمَضَّتْ إلينا لم يرِبْ عَيْنَها القَذَى
بكَثْرةِ نِيرانٍ وظَلْماءَ حِنْدِس ِويقالُ : مَضَيْتُ بالمَكانِ *!ومَضَيْتُ عليه .
وكانَ ذلكَ في الزَّمَنِ *!الماضِي ، وهو خِلافُ المُسْتَقْبل .
وأَبو *!ماضِي : مِن كناهم .
*!والمَضاءُ بنُ حاتِمٍ : محدِّثٌ .
والمَضاءُ بنُ أَبي نُخَيْلَةَ رَجُلٌ ، وفيه يقولُ أَبوه :
يا رَبّ مَنْ عابَ *!المَضاءَ أَبَداً
فاحْرِمْه أَمْثالَ المَضاءِ وَلَدا*!وأَمْضَى من السَّيْفِ . وسُيوفٌ *!مَواضٍ .
*!وأَمْضَيْتُ له : تَرَكْته في قَلِيلِ الخطا حتى يَبْلغَ به أَقْصاهُ فيُعاقَب في مَوْضِع لا يكونُ لصاحِبِ الخطا فيه عذْرٌ ؛ وكذلكَ أَمْدَيْت له وأَنْمَيْت له ؛ نقلَهُ الأزْهرِي .
*!والتَّمْضِيَةُ في الأمْرِ : *!الأمْضاءُ .
(

### Türkçe

: ( **مَضَى** ) şey ( **يَمْضِي** **مُضِيّاً** **ومُضُوًّا** ) ; ) sonuncusu bedel üzere; ( **خَلاَ** ) ve gitti.
( ve ) **مَضَى** ( işte **مَضاءً** ve **مُضُوًّا** : geçti/infaz etti.
( Ve **الصِّحاح**’ta: **مَضَى** işte **مَضاءً**: onu infaz etti; ( ve bir iş **مَمْضُوٌّ عليه** ) nâdirdir; **فَعُول** bâbında, **الفاء**’nın fethasıyla getirilmiştir.
( ve ) **مَضَى** ( yolunu: öldü ) ; ) ve **المُحْكم**’de: onun yoluyla.
( ve ) **مَضَى** ( kılıç **مَضاءً**: kesti ) darbede; ve onun için **مَضاء** vardır; **الجَوْهرِي** dedi; ve Cerîr’in sözü:

Bir gün hevâyı karşılıklandırırlar, **ماضيٍ** olmayan
Ve bir gün onlardan bir gûl görülür, gûllaşır

Dedi: Ancak onu aslîsine zaruret için döndürdü; çünkü şiirde câiz olur ki

illetli harf, asl olduğu için, bütün vecihlerden sahih harfin yürütüldüğü gibi yürütülsün.
İbn Berrî dedi: Ve **يُجارِينَ** diye, **الراء** ile rivayet olunur; dedi: Ve **غَيْرَ ما صِباً** diye rivayet olunur; ve İbnü’l-Kattâ‘ onu sahih saydı; ve bu Cevherî’nin sözünü **التكْملَة**’de Sâğânî nakletti de dedi ki: Ve bu hususta nahivcilerin sözlerine tâbi oldu ve onların nakline ve te’viline güvendi; rivayet **غَيْر ما صِباً**’dır; yani bana karşı **صِباً** olmaksızın; onda zaruret yoktur; ve beytin ikinci mısraındaki rivayet: **تَرَى مِنْهُنَّ غُولاً**.
( **وأَمْضاهُ** : onu infaz etti ) ; ) ve ondan hadis: ( Malından senin için ancak sadaka verdiğin şey vardır, sonra **فأَمْضَيْت** ) yani onda bağışını infaz ettin ve onda duraksamadın.
( **والمُضَواءُ** , **غُلَواءَ** gibi: ilerleme ) ; ) ve **الجَوْهرِي** **القُطامي**’den okudu:

Ve gizlendiklerinde, onun **مُضَوائِه**’si üzere geçti
Ve ona yetiştiklerinde, bir saplama isabet ettirdiler

Ebû Ali dedi: **مَضَى** onun **مُضَوائِه**’si üzere; **المُضواءُ**: üzerine geçtiğin şeydir; ve zikredilen beyti okudu: “Eğer gizlendiklerinde…” ilh.; dedi: Bu bina cem‘de çok olur ve kıyaslanır. Ve Ebû Ubeyd onu **فُعلاءَ** bâbında zikretti ve beyti okudu.
İbn Sîde dedi: Ve bazısı dedi ki: Aslı **مُضَيَاء**’dır; onu şâz bir ibdâl ile ibdâl ettiler; **الياء**’nın ona çokça girmesinden dolayı **الواو**’yu telafi etmek istediler.
( **وأَبو المَضاءِ** , **سَماءٍ** gibi: at ) , o onun künyesidir.
( **والمَضاءُ الفاشِيُّ** : tâbiîdir ) , nüshalarda böyle; doğrusu **الفايِشِيُّ**’dir; ve Benû Fâyiş bir kabiledir; ve bu **المَضاءُ** Ebû İbrâhîm diye künyelenir; Âişe’den rivayet eder; ondan da Ebû İshâk es-Sübey‘î (rivayet eder);

İbn Hibbân’ın kitabında böyle.
( **ومَضَيْتُ على بَيعِي** **وأَمْضَيْتُه** : onu câiz kıldım ) , **الجيم** ve **الزاي** ile; ve Ezherî’nin **التهْذيب** nüshalarında “onu geciktirdim” mânasında **التَّأخِير**’den **أَخَّرْته** vâki olmuştur; o bir tashîftir; Sâğânî ona dikkat çekti.
( **والماضِي** : aslan ) cesareti ve öne geçmesi sebebiyle. ( ve kılıç ) darbede nüfuzu sebebiyle.

Ve ondan istidrâk olunan şeylerdendir:
**مَضَوْتُ** iş üzerine **مَضْواً** **ومُضُوًّا**; **الوَقُود** ve **الصُّعود** misli; onu **الجَوْهرِي** nakletti.
**وتمَضَّى**: ondan **تَفَعَّل**’dir; ve **الجَوْهرِي** recez söyleyenden okudu:

Ayrılık için yaklaştırdılar, ve **التَّمَضِّي** için

Ve denilir: **مَضَى** ve **تَمَضَّى**: ilerledi; Amr b. Şâs dedi:

**تَمَضَّتْ** bize doğru; gözüne çöp ilişmesi şüphe vermedi
Çok ateşler ve zifiri karanlık sebebiyle

Ve denilir: Mekânda **مَضَيْتُ** ve onun üzerinde **مَضَيْتُ**.
Ve bu, **الماضِي** zamanda idi; o, **المُسْتَقْبل**’in zıddıdır.
Ve Ebû **ماضِي**: künyelerindendir.
**والمَضاءُ بنُ حاتِمٍ**: muhaddistir.
Ve **المَضاءُ بنُ أَبي نُخَيْلَةَ** bir adamdır; ve onun hakkında babası şöyle der:

Ey Rab! Kim **المَضاءَ**’ı ebediyen ayıpladıysa
Onu, **المَضاءِ** emsali bir evlattan mahrum et

Ve kılıçtan daha **أَمْضَى**. Ve kılıçlar **مَواضٍ**.
**وأَمْضَيْتُ له**: onu az bir hatada bıraktım; ta ki onunla en sonuna ulaşsın da, hata sahibinin onda özrü bulunmayacak bir yerde cezalandırılsın; aynı şekilde **أَمْدَيْت** ona ve **أَنْمَيْت** ona; onu **الأزْهرِي** nakletti.
**والتَّمْضِيَةُ** işte: **الأمْضاءُ**.
(
