# مطح (م-ط-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B7%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ط - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والطاء والميم معهما
ح ط م، ط م ح، ط ح م، م ح ط، ح م ط، م ط ح كلهن مستعملات
حطم:
الحَطْمُ: كَسْرُك الشَّيْءَ اليابس كالعظام ونحوها، حَطَمْتُه فانحَطَمَ، والحُطامُ: ما تَحَطَّمَ منِه، وقِشْر البَيْض حُطام، قال الطرماح:
كأنَّ حُطامَ قَيْضِ الصَّيْف فيه		فَراشُ صَميم أقحاف الشؤون
والحَطْمَةُ: السَّنة الشديدة.
وحَطْمةُ الأسَد في المال: عَيْثه وفَرْسُه.
والحُطَمَةُ: النّار، وقيل: الحُطَمَةُ: بابٌ من جهنّم.
والحَطيم: حِجْر مَكّة.
طحم:
طَحْمة السَّيْل: دَفّاعُه ومُعْظَمُه. وطَحْمةُ الفِتْنة: جَوْلة الناس عندها، قال:
تَرمي بنا خِنْدُفُ يوم الايسادْ		طَحْمةَ إبليسٍ ومَرداةَ الراد
محط:
مَحَّطْتَ الوَتَرَ: أمرَرْتَ الأصابعَ عليه لتُصلِحَه، وكذلك تُمَحِّطُ العَقَبَ فَتُخَلَّصُه، والبازي يُمُحِّطُ ريشه: يُذهبه، وتقول: امتَحَطَ البازي.
طمح:
طَمَّحَ الفَرَسُ رأسه أي رفعه، وكذلك طَمَّحَ يَدَيْه.
وطَمَحاتُ الدَّهْر: شَدائدُه، وربّما خُفِّف قال:
باتَتْ همومي في الصَّدْر تَحْضَؤُها		طَمْحاتُ دَهرٍ ما كنت أدرؤهـا
وطَمَّحْتُ الشْيَء وغيرَه في الهواء أي رَمَيْتُ به تطميحاً. وطَمَح ببَصَره إذا رَمَى به إلى الشيْء. وفَرَس طامِحُ البَصَر والطَّرْف، قال:
طَمَحْتَ رُؤوسُكم لتبلُغَ عِزَّنا		إن الذليل بأن يُضامَ جـديرُ
حمط:
الحَمَطيط وجمعهُ الحَماطيط، والحَماط: نبْت.
والحَماطة: حُرْقة يجدُها الرجلُ في حَلْقه، تقول. أجدُ في حَلْقي حَماطةً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الطاء** ve **الميم** onlarla birlikte

**ح ط م**، **ط م ح**، **ط ح م**، **م ح ط**، **ح م ط**، **م ط ح**: hepsinin tamamı kullanımdadır.

**حطم**:
**الحَطْمُ**: senin kuru şeyi, kemikler ve benzerleri gibi, kırmandır; **حَطَمْتُه** de (ben onu kırdım) ve **فانحَطَمَ** (böylece kırıldı). **الحُطامُ**: ondan parçalanmış olan şeydir; yumurtanın kabuğu **حُطام**dır. **الطرماح** dedi ki:
كأنَّ **حُطامَ** قَيْضِ الصَّيْف فيه		فَراشُ صَميم أقحاف الشؤون
**الحَطْمَةُ**: şiddetli senedir.
Malda aslanın **حَطْمةُ**si: onun karıştırması ve parçalayışıdır.
**الحُطَمَةُ**: ateştir; ve denildi ki: **الحُطَمَةُ**: cehennemden bir kapıdır.
**الحَطيم**: Mekke’nin **حِجْر**’idir.

**طحم**:
Selin **طَحْمة**si: onun itişi ve onun en büyük kısmıdır. Fitnenin **طَحْمةُ**si: onun yanında insanların dolaşmasıdır. Dedi ki:
تَرمي بنا خِنْدُفُ يوم الايسادْ		طَحْمةَ إبليسٍ ومَرداةَ الراد

**محط**:
**مَحَّطْتَ الوَتَرَ**: onu düzeltmek için parmakları onun üzerinde gezdirdin; ve aynı şekilde **تُمَحِّطُ العَقَبَ** de, böylece onu kurtarırsın. Ve doğan **يُمُحِّطُ** tüylerini: onu giderir. Ve dersin ki: **امتَحَطَ البازي**.

**طمح**:
At **طَمَّحَ** başını; yani onu kaldırdı; ve aynı şekilde ellerini **طَمَّحَ**.
**طَمَحاتُ الدَّهْر**: onun şiddetleridir; ve belki hafifletilir. Dedi ki:
باتَتْ همومي في الصَّدْر تَحْضَؤُها		طَمْحاتُ دَهرٍ ما كنت أدرؤهـا
**طَمَّحْتُ** şeyi ve başkasını havada; yani onunla **تطميحاً** attım. Ve **طَمَح** bakışıyla: onu şeye doğru attığı zaman. Ve bakışı ve bakışı **طامِحُ** olan bir at; dedi ki:
طَمَحْتَ رُؤوسُكم لتبلُغَ عِزَّنا		إن الذليل بأن يُضامَ جـديرُ

**حمط**:
**الحَمَطيط** ve onun çoğulu **الحَماطيط**; ve **الحَماط**: bir bitkidir.
**الحَماطة**: erkeğin boğazında bulduğu yanmadır; dersin: Boğazımda bir **حَماطةً** buluyorum.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ط م
حطم ، حمط ، طمح ، طحم ، مطح ، محط : مستعملات .
حطم : قال : الليث : الحَطْمُ : كَسْرُك الشيءَ اليَابِسَ كالعَظْم ونحوه ، حَطَمْتُه فانْحَطَم ، والحُطام : ما تكَسَّر من ذلك ، وقِشْرُ البَيْض إذَا تكَسَّر حُطَامه . وقال الطِّرِمَّاحُ :
كأنَّ حُطَامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فِيهِ
فَرَاشُ صَمِيم أقحَافِ الشُّؤُون
والحَطْمَةُ : السّنَةُ الشَّدِيدةُ ، وحَطْمةُ الأسَدِ : عَيْثُه وفَرْسُه للمال .
وحِجْرُ مَكَّة يقال له : الحَطيم مِمَّا يَلِي المِيزَاب .
أبو داود عن النضر : الحَطِيمُ : الذي فيه المِيْزَاب ، وإنما سُمِّي حَطيماً لأن البَيْت رُفِعَ وتُرِك ذَاكَ مَحْطُوماً .
أخبرني المنذري عن الحرّاني عن ابن السكيت : يقال : رجل حُطَمَة إذا كان كَثِيرَ الأَكْلِ .
وقال أبو زيد : يقال للنار الشديدة : حُطَمة .
وحَطَمَ فُلاَناً أهلُه إذا كَبِرَ فيهم كأنهم صَيَّرُوه شَيْخاً محْطُوماً بُطُولِ الصّحْبَة .
وقالت عائِشَةُ في النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعدما حَطَمْتُمُوه .
ويقال للجَوَارس حَاطُوم وهَاضوم وحُطَامُ الدنيا : عَرَضُها وأَثَرُها وزِينَتُها .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ ) ( الهُمَزة : 4 ) ، الحُطَمَةُ : اسْمٌ من أَسْمَاء النار .
ويقال : شَرُّ الرِّعَاءِ الحُطَمَةُ ، وهو الراعي الذي لا يمكن رَعِيَّتُه من المَرَاتَع الخَصِيبَة ويقبضها ولا يَدَعُها تَنْتشر في المَرْعَى .
ويقال : راعٍ حُطَمٌ بغير هاء إذا كان عنيفاً كأنه يَحْطِمها أي يكسرها إذا ساقها أو أَسَامَها لعُنفه بها ، ومنه قول الراجز :
قَدْ حَشَّها اللَّيْلُ بِسَوَّاقٍ حُطَم
ويقال : فلانٌ قد حَطَمَتْه السِّنُّ إذا أَسَنَّ وضَعُفَ .
وقال أبو زيد : يقال للعَكَرَةِ من الإبلِ حُطَمَة لحَطْمِها الكلأ وكذلك الغَنَم إذا كَثُرت .
وحُطامُ الدنيا : كُلُّ ما فيها من مَالٍ يَفْنَى ولا يَبْقَى .
ويقال للهاضوم حَاطُوم .
وفَرَسٌ حَطِمٌ إذا هُزِل أو أسَنَّ فَضَعُفَ .
الأصمعي : إذا تكسر يَبِيسُ البَقْلِ فهو حُطَام .
شمر : الحُطَمِيَّةُ من الدُّرُوعِ : الثَّقِيلَةُ العَرِيضَةُ .
وقال بعضهم : هي التي تَكْسِر السُّيُوفَ وكان لعلي رضي الله عنه دِرْعٌ يقال لها : الحُطَمِيَّةُ .
حمط : قال ابن دريد : حمطْتُ الشيءَ حَمْطاً إذا قَشَرْته .
وقال الليث : الحَمَطِيط : نَبْتٌ وجمعه الحَمَاطِيطُ .
قلت : ولَمْ أسمع الحَمَط بمعنى القَشْر لغير ابن دريد ، ولا الحَمَطِيطُ في باب النبات لغير الليث .
وقرأْتُ بخط شمر ليونس أنه قال : يقال : إذا ضَرَبْتَ فأَوْجِع ولا تُحْمِّط ، فإن التحميط ليس بشيء . يقول بالغ . قال : والتحميط : أن يُضْرَب الرَّجلُ فيقول : ما أوجعني ضَرْبُه أي لم يُبَالِغ .
وأما قول المُتَلَمِّس في تشبيهه وشْيَ الحُلَلِ بالحَمَاطِيط :
كأنّما لَوْنُها والصُّبْح مُنْقَشِعٌ
قَبْلَ الغَزَالَةِ أَلْوَانُ الحَمَاطِيط
فإن أَبَا سعيد قال : الحَماطِيط جمع حَمَطيطٍ : وهي دودة تكون في البَقْل أيَّام الربيع مُفَصَّلَةٌ بحمرة ، يُشَبَّه بها تفصِيلُ البَنَان بالحِنّاء . شبّه المتلمس وشْي الْحُلَلِ بأَلْوَان الحَماطيط .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : قال : الحَمَاطَةُ : حُرْقَةٌ يجدها الرجل في حلْقِه .
قال أبو عُبَيد : وقال أبو عَمْرو : إذا يَبِسَ الأَفَانَى فهو الحَمَاطُ .
قُلْتُ : الحَمَاطَةُ عند العَرَب هي الحَلَمَةُ وهي من الجَنْبَةِ ، وأما الأفَانَى فهُوَ من العُشْبِ الذي يَتَنَاثر .
وقال شمر : الحَمَاطُ : من ثمر اليَمَنِ معروف عندهم يُؤْكَلُ . قلت : وهو يشبه
التِّين .
قلت : وقيل : إنه مِثْلُ فِرْسِكِ الخَوْخِ .
وقال الأصمعي : العَرَبُ تقول لجِنْس من الحَيَّات . شيطانُ الحَمَاط .
وأنشد الفرّاء :
عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حِينَ أَحْلِفُ .
كمِثْل شيطان الحَمَاطِ أَعْرَفُ
العَنْجَرِدُ : المرأةُ السَّلِيطَةُ . وقيل : الحَماطُ بلغة هُذَيل : شجَرٌ عِظامٌ تنبت في بلادهم تأْلَفُها الحيَّاتُ .
وأنشد بعضهم :
كأَمْثَال العِصِيِّ من الحَمَاطِ
وحَمَاط : موضع ذكره ذو الرُّمَّة في شِعْره :
فَلَمَّا لَحِقْنَا بالحُمُول وقد عَلَتْ
حَمَاطَ وَحِرْبَاءُ الضُّحَى مُتَشَاوِسُ
وقال الأصمعي : يقال : أصبت حَماطَةَ قلبه ، كقولك : أَصبت حَبَّةَ قلبه وأَسْوَد قلبه ، وأنشد الأصمعي :
ليْتَ الغُرابَ رَمَى حَمَاطَة قَلْبه
عَمْرٌ و بأَسْهُمِه التي لم تُلْغَبِ
ثعلب : عن ابن الأعرَابي أنه ذكر عن كعب أنه قال : أسماء النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في الكتب السالفة : محمد ، وأحمد ، والمُتَوَكِّل والمُخْتار ، وحِمْيَاطا ، ومعناه حَامِي الحُرَم ، وفارِقْلِيطا أي يَفْرُق بين الحق والباطل .
طحم : قال الليث : طَحَمَةُ السَّيْلِ : دُفَّاعُ مُعْظَمه .
وطَحَمَةُ الفِتْنَةِ : جَوْلَةُ الناس عندها .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أَتَتْنا طُحْمَةٌ من الناس وطَحْمَةٌ وكذلك طَحْمَةُ السيْلِ وطُحْمَتُه بفتح الطاء وضمها ، وهم أكثر من القَادِيَة ، والقادِيَة : أوَّلُ من يطْرَأُ عَلَيْك .
والطَّحْمَاء : نبت معروف .
وقال الأصمعي : الطَّحُوم والطَّحُورُ : الدَّفُوعُ . وقَوْسٌ طَحُورٌ وطَحُومٌ بمعنى وَاحِد .
محط : قال اللَّيثُ : المَحْطُ كما يَمْحَطُ البازِي ريشَه أي يَدْهُنه .
يقال : اَمتحَط البازي .
ويقال : مَحَّطَتُ الوَتَرَ وهو أَنْ يُمِرَّ الأصابعَ لتُصْلِحَه ، وكذلك تَمْحِيطُ العَقَب تَخْلِيصُه .
وقال النَّضْرُ المُمَاحَطَةُ : شِدَّةُ سِنان الجمل الناقَةَ إذا اسْتَناخَها ليضْرِبها ، يقال : سانَّها وما حَطَها مِحَاطاً شَدِيداً حتى ضَرَب بها الأرض .
وامْتَحطَ سيْفَه من غِمْدِه وامْتَخَطه إذا اسْتَلَّهُ من جَفْنِه .
طمح : قال الليث : يقال : طَمَحَ فلان ببصره إذا رَمَى به إلى الشيء ، وفرس طامحُ البصر ، وقال أبو دُوادٍ :
طَوِيلٌ طامح الطَّرْف
إلى مِقْرَعَةِ الكَلْبِ
ويقال للفرس إذا رفع يديه قد طمّح تَطْمِيحاً .
قال أبو عمرو : الطَّامِحُ من النساء : التي تُبْغِضُ زوجها وتنظر إلى غيره .
وأنشد :
بَغَى الوُدَّ من مطْروفَةِ العَيْن طامح
وطَمَحَت بعينها إذا رمت ببصرها إلى الرجل ، وإذا رفعت بصرها يقال : طَمَحَت ، وطمحَ به : ذَهَب به ، قال ابنُ مُقْبِل :
قُوَيْرَحُ أَعْوَامٍ رَفيعٌ قَذالُه
يَظَلُّ بِبَزِّ الكَهْلِ والكَهْلُ يَطْمَح
يطمح : يجري ويذهب بالكَهْلِ وبَزِّه . وامرأَة طَمَّاحَة : تُكثِرُ نظرَها يَميناً وشمالاً إلى غير زوْجها .
وقال : طَمَحَاتُ الدَّهْرِ : شدائِدُه ، وربما خفّف ، قال الشاعر :
باتَتْ هُمُومِي في الصَّدْرِ تَحْضَؤُها
طَمْحَاتُ دهرٍ ما كُنْتُ أَدْرَؤُها
قال : ما هاهنا صلة .
وإذا رَمَيْتَ بشيء في الهواء قلتَ : طَمَّحْتُ به تطميحاً .
والطَّمّاحُ : من أسماء العرب .
مطح : أهمله الليث . وقال ابن دريد : المَطْحُ : الضربُ باليد ، قال : ومَطَحَ الرجلُ جاريته إذا نكحها . قلت : أما الضرب باليد مَبْسُوطة فهو البَطْحُ ، ولا أَعْرِفُ المطجَ بالميم إلا أن تكون الباءُ أبدلت ميماً .

##### Türkçe

**ح ط م**
**حطم** ، **حمط** ، **طمح** ، **طحم** ، **مطح** ، **محط** : kullanılagelenlerdir.

**حطم** : dedi: el-Leys: **الحَطْمُ**: senin kuru şeyi, kemik ve benzeri gibi, kırmandır; **حَطَمْتُه** de(=onu kırdım), böylece **انْحَطَم** (=kırıldı). **الحُطام**: bundan kırılan şeydir. Yumurta kabuğu kırıldığı zaman onun kırıntısı **حُطَامه**(dır). Et-Tırimmâh dedi:
Sanki onda yazın kurumuş kabuğunun kırıntısı,
Şuûn’un kafataslarının katı(laşmış)ının kelebekleri(dir).

**الحَطْمَةُ** : şiddetli yıl(=kıtlık yılı)dır. Aslanın **حَطْمةُ**’si: mal için onun ortalığı birbirine katması ve parçalaması(dır).
Mekke’nin **حِجْرُ**’üne, **المِيزَاب**’a bitişik olan taraftan dolayı **الحَطيم** denir.

Ebû Dâvûd, en-Nadr’dan: **الحَطِيمُ**: içinde **المِيْزَاب** bulunan yerdir. Ancak **حَطيماً** diye adlandırıldı; çünkü ev(=Kâbe) yükseltildi ve şu, kırılmış bırakıldı: **مَحْطُوماً**.

Bana el-Münzirî, el-Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir: çok yiyen olduğu zaman adam **حُطَمَة**(dir).
Ebû Zeyd dedi: şiddetli ateşe **حُطَمة** denir.
Bir kimseyi, kendi ehli **حَطَمَ** eder; onların içinde büyüdüğü zaman, sanki onu, uzun arkadaşlık sebebiyle kırılmış bir ihtiyara çevirmişler gibi.
Âişe, Peygamber hakkında (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: “Siz onu kırdıktan sonra”: **بعدما حَطَمْتُمُوه**.
**الجَوَارس**’a **حَاطُوم** ve **هَاضوم** denir. Dünyanın **حُطَامُ**’ı: onun geçici malı, izi ve süsüdür.
Allah, azîz ve celîl, dedi: **( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ )** (**الهُمَزة**: 4). **الحُطَمَةُ**: ateşin isimlerinden bir isimdir.
Denir: çobanların şerri **الحُطَمَةُ**’dir; o, sürüsünü verimli otlaklardan yararlandırmayan, onları tutup bırakmayan, merada yayılmalarına izin vermeyen çobandır.
Denir: **راعٍ حُطَمٌ** (هاء’sız) — sert olduğu zaman; sanki onları, yani kırar: **يَحْطِمها**; onları sürdüğünde yahut otlattığında, onlara karşı sertliğinden dolayı. Bundan, recez söyleyenin sözü:
Gece onu, kırıcı bir sürücüyle otlattı:
**قَدْ حَشَّها اللَّيْلُ بِسَوَّاقٍ حُطَم**

Denir: falanı yaş **حَطَمَتْه**; yaşlandığı ve zayıfladığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: develerden kalabalık ve birbirine giren topluluğa, otlağı kırıp geçirmesinden dolayı **حُطَمَة** denir; koyun da çoğaldığı zaman böyledir.
Dünyanın **حُطامُ**’ı: onda bulunan, yok olup kalmayan her maldır.
**الهاضوم**’a **حَاطُوم** denir.
Zayıfladığı yahut yaşlanıp güçsüz düştüğü zaman at **حَطِمٌ**(dir).
el-Asma‘î: baklanın kurusu kırılıp parçalanınca o **حُطَام**(dır).
Şemmer: zırhlardan **الحُطَمِيَّةُ**: ağır, geniş olan(ıdır).
Bazıları dedi: o, kılıçları kıran(ıdır). Ali’nin (Allah ondan razı olsun) bir zırhı vardı; ona **الحُطَمِيَّةُ** denirdi.

**حمط** : İbn Düreyd dedi: bir şeyi, soyduğun zaman **حمطْتُ** onu **حَمْطاً**.
el-Leys dedi: **الحَمَطِيط**: bir bitkidir; onun çoğulu **الحَمَاطِيطُ**’tur.
Dedim: İbn Düreyd’den başkasından, **الحَمَط**’ı soyma anlamında işitmedim; el-Leys’ten başkasından da bitkiler babında **الحَمَطِيطُ**’u (işitmedim).
Şemmer’in yazısıyla Yûnus’a ait olarak okudum ki o dedi: denir: vurduğun zaman acıt ve **تُحْمِّط** etme; çünkü **التحميط** bir şey değildir. “Aşırıya git” der. Dedi: **التحميط**: adamın dövülmesi ve onun “onun vuruşu beni acıtmadı” demesidir; yani mübalağa etmedi.
el-Mutelemmis’in, **الحُلَل**’in nakışını **الحَمَاطِيط**’e benzetmesindeki sözüne gelince:
Sanki onun rengi ve sabah, dağılırken,
Ghazâle’den önce, **الحَمَاطِيط**’in renkleri(dir).

Şüphesiz Ebû Saîd dedi: **الحَماطِيط** , **حَمَطيطٍ**’in çoğuludur; o, ilkbahar günlerinde baklada bulunan, kırmızılıkla bölümlenmiş bir kurtçuktur; parmak boğumlarının kınayla bölümlenmesi ona benzetilir. el-Mutelemmis, **الْحُلَل**’in nakışını **الحَماطيط**’in renklerine benzetti.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: dedi: **الحَمَاطَةُ**: adamın boğazında bulduğu bir yanmadır.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الأَفَانَى** kuruduğu zaman o **الحَمَاطُ**’tur.
Dedim: Araplar katında **الحَمَاطَةُ** , **الحَلَمَةُ**’dir; o da **الجَنْبَةِ**’dendir. **الأفَانَى** ise, dağılıp saçılan ot cinsindendir.
Şemmer dedi: **الحَمَاطُ**: Yemen’in meyvelerinden, onların yanında bilinen, yenilen(idir). Dedim: o,
incire benzer.
Dedim: ve denildi ki o, şeftalinin çekirdeği gibi(ymiş): **فِرْسِكِ الخَوْخِ**.
el-Asma‘î dedi: Araplar, yılanların bir cinsine derler: **شيطانُ الحَمَاط**.
el-Ferrâ’ okuttu:
Ben yemin ettiğim zaman yemin eden, **عَنْجَرِدٌ**(dir).
Ben, **شيطان الحَمَاط**’ın benzeri gibi bilirim.

**العَنْجَرِدُ**: sivri dilli kadındır. Denildi: **الحَماطُ** , Hüzeyl lehçesinde: onların beldelerinde biten büyük ağaçlardır; yılanlar ona alışır.
Bazısı okuttu:
**الحَمَاطِ**’tan değnekler misali gibi.

**حَمَاط** : Zü’r-Rumme’nin şiirinde andığı bir yerdir:
Yüklerle yetiştiğimizde ve yükseldiğinde,
**حَمَاطَ** ve kuşluk keler(i) huysuz(ken).

el-Asma‘î dedi: denir: onun kalbinin **حَماطَةَ**’sine isabet ettim; “kalbinin tanesine” ve “kalbinin karasına” isabet ettin demen gibi. el-Asma‘î okuttu:
Keşke karga, kalbinin **حَمَاطَة**’sini atmış olsaydı,
Amr’ı; ve onun, köreltilmemiş oklarıyla.

Sa‘leb: İbnü’l-A‘râbî’den: o, Ka‘b’dan zikretti ki o dedi: önceki kitaplarda Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) isimleri: Muhammed, Ahmed, **المُتَوَكِّل** ve **المُخْتار** ve **حِمْيَاطا**; manası: harem(ler)i koruyan: **حَامِي الحُرَم**. Ve **فارِقْلِيطا**; yani hak ile bâtılı ayırır: **يَفْرُق بين الحق والباطل**.

**طحم** : el-Leys dedi: selin **طَحَمَةُ**’si: onun çoğunun itişi(=şiddetle sürükleyişi)dir.
Fitnenin **طَحَمَةُ**’si: onun yanında insanların dolaşmasıdır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: bize insanlardan bir **طُحْمَةٌ** geldi ve bir **طَحْمَةٌ**; selin **طَحْمَةُ**’si ve **طُحْمَتُه** de böyledir; **الطاء**’ın fethasıyla ve zammıyla. Ve onlar, **القَادِيَة**’den daha çokturlar. **القادِيَة**: sana ilk gelen(ler)dir.
**الطَّحْمَاء**: bilinen bir bitkidir.
el-Asma‘î dedi: **الطَّحُوم** ve **الطَّحُورُ**: itiş(=şiddetle akış)tır. **قَوْسٌ طَحُورٌ** ve **طَحُومٌ** bir mana üzeredir.

**محط** : el-Leys dedi: **المَحْطُ** , doğanın tüyünü yağladığı gibi: **يَمْحَطُ**; yani onu yağlar.
Denir: doğan **اَمتحَط** etti.
Denir: kirişi **مَحَّطَتُ**; o, onu düzeltmek için parmakları geçirmek(=sürmek)tir. Ve **العَقَب**’ın **تَمْحِيطُ**’u da onun arıtılmasıdır.
en-Nadr dedi: **المُمَاحَطَةُ**: devenin, dişi deveyi çöktürmek için ona vuracağı sırada, onun dişinin şiddetidir. Denir: onunla diş dişe geldi; ve onu, şiddetli bir **مِحَاطاً** ile **حَطَ** etti; nihayet onunla yere vurdu.
Kılıcını kınından **امْتَحطَ** etti; ve onu, kılıfından çekip çıkardığı zaman **امْتَخَطه** (denir).

**طمح** : el-Leys dedi: denir: falan, bakışıyla **طَمَحَ** etti; yani onu şeye doğru attı. At, bakışı **طامحُ**(tur). Ebû Duvâd dedi:
Uzun, bakışı **طامح**(tır),
Köpeğin tokmağına doğru.

At, iki elini kaldırdığı zaman ona denir: **طمّح** etti, **تَطْمِيحاً**.
Ebû Amr dedi: kadınlardan **الطَّامِحُ**: kocasından nefret eden ve başkasına bakan(ıdır).
Okuttu:
Sevgi istedi; gözü kenarlı(=yan bakan) birinden, **طامح**(tan).

Gözüyle **طَمَحَت**; yani bakışını erkeğe doğru attığı zaman. Bakışını kaldırdığı zaman denir: **طَمَحَت**. **طمحَ به**: onu götürdü. İbn Mukbil dedi:
Yüksek sağrılı, yüzücü(=çevik) küçük at,
Yaşlıyı ve yaşlı **بَزّ**’ini alıp götürerek durur; yaşlı **يَطْمَح** eder.

**يطمح**: koşar ve yaşlıyı ve onun **بَزّ**’ini götürür. Kadın **طَمَّاحَة**: kocasından başkasına sağa sola bakışını çoğaltır.
Dedi: **طَمَحَاتُ الدَّهْرِ**: onun şiddetleridir. Bazen hafifletilir. Şair dedi:
Gamlarım göğüste geceledi; onları kışkırtır,
Benim savamadığım bir dehrin **طَمْحَاتُ**’ı.

Dedi: buradaki **ما** sıla(=fazlalık)tır.
Havada bir şey fırlattığın zaman dedin: onunla **طَمَّحْتُ** ettim, **تطميحاً**.
**الطَّمّاحُ**: Arapların isimlerindendir.

**مطح** : el-Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **المَطْحُ**: elle vurmaktır. Dedi: adam, cariyesini onunla **مَطَحَ** etti; yani onunla cinsel ilişkiye girdi. Dedim: ele açık olarak vurma ise **البَطْحُ**’tır. **المطح**’ı **الميم** ile bilmem; ancak **الباء** **ميماً**’e çevrilmiş olsun.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والطاء وما يثلثهما)
(مطل)  الميم والطاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مدِّ الشَّيء وإطالته. ومَطَلْتُ الحديدةَ أمْطَلها مَطْلاً: مددتُها. والمَطْل في الحاجة والمماطَلَة في الحربِ مِنْه.
(مطو)  الميم والطاء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على مدٍّ في الشَّيء وامتداد. ومطَوْتُ بالقوم أمْطُو مَطْواً: مددت بهم في السَّير. قال امرؤ القيس:
مَطَوْتُ بهم حتَّى تَكِلَّ مَطيُّهمْ ***	وحَتَّى الجيادُ ما يُقَدنَ بأرْسَانِ([1])والمطيّة من ذلك القياس، ويقال بل سمِّيت لأنَّه يُركَب مَطَاها، أي ظَهرها. وسمِّي الظّهر المَطَا للامتداد الذي فيه. والمِطْو: الصَّاحب، لأنَّه يمطو معك. قال:
ناديت مِطْوِي وقد مالَ النَّهارُ بهم *** وَعَبْرَةُ العينِ جارٍ دَمْعُها سَجِمُ([2])قال ابنُ الأعرابيّ([3]): اشتقاقُه من امتَطَيْتُ([4]) البعير. ومما يجوز أن يقاس على هذا المَِطْو([5]): عذْق النخلة، لامتداده.
(مطح)  الميم والطاء والحاء كلمةٌ واحدة، حكاها* ابنُ دريد([6])، هي المَطْح: الضَّرب باليد، وربما كُنِيَ به عن الجماع.
(مطخ)  الميم والطاء والخاء ليس هو بالباب الموثوق بصحته، لكنهم يقولون: مَطَخَ عرضَه، مثل لَطَخَه. ومَطَخ: لَعِق. والمَطْخ: تتابُع السَّقْي.
(مطر)  الميم والطاء والراء أصلٌ صحيحٌ فيه معنيان: أحدهما الغَيث النّازل من السَّماء والآخر جِنْسٌ من العَدْو.
فالأوَّل المطَر، ومُطِرْنا مَطراً. وقال ناسٌ: لا يقال أُمْطِرَ إلاّ في العَذاب. قال الله تعالى: ﴿أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ﴾ [الفرقان 40]. وتَمَطَّرَ([7]) الرَّجُل: تعرَّض للمطَر. ومنه المستمطِر: طالب الخير.
والثاني قولُهم: تمطَّرَ الرَّجُل في الأرض، إذا ذَهَب. والمتمطِّر: الرَّاكب الفرس يجري به. وتمطَّرَتْ به فرسُه: جَرَتْ.
(مطع([8]))  الميم والطاء والعين. قال: هو مَطَعَ([9]) في الأرض مَطْعاً ومُطُوعاً، إذا ذهب فلم يُوجَدْ ذِكْرُه.
(مطق)  الميم والطاء والقاف. التمطُّق: أن يُلصِق الإنسانُ لِسانَه بالغار الأعلى فتَسمع له صوتاً، وذلك إذا استطابَ ما يأكل. قال الأعشى:
تُرِيكَ القَذَى من دونها وهي دُونَه *** إذا ذاقَها مَن ذاقَها يتمطَّقُ([10])والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "مطيت"، صوابه في ديوان امرئ القيس 129 واللسان (مطا).
([2]) أنشده في المجمل واللسان (مطا). وضبط "سجم" في المجمل بضم السين والجيم، وبفتحها مع كسر الجيم. وفي اللسان بفتح السين وإهمال ضبط الجيم.
([3]) في الأصل: "لكن الأعرابي".
([4]) في الأصل: "مطيت"، صوابه من المجمل.
([5]) بفتح الميم وكسرها.
([6]) الجمهرة (2: 173).
([7]) في الأصل: "مطر"، صوابه في المجمل واللسان.
([8]) كان من حق هذه المادة وتاليتها أن تردا في أول الباب كما في المجمل، ولكني أبقيت ترتيبها حرصاً على أرقام الأصل.
([9]) في الأصل: "هو مطعك".
([10]) ديوان الأعشى 147. وأنشد عجزه بدون نسبة في اللسان (مطق).

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** و**الطاء** وما يثلثهما)

(**مطل**)  **الميم** ve**الطاء** ve**اللام** sahih bir asıldır; bir şeyin uzatılmasına ve onun uzatılıp uzun kılınmasına delâlet eder. **ومَطَلْتُ الحديدةَ أمْطَلها مَطْلاً**: onu uzattım. İhtiyaçta **المَطْل** ve savaşta **المماطَلَة** bundandır.

(**مطو**)  **الميم** ve**الطاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; şeyde bir uzamaya ve uzanıp yayılmaya delâlet eder. **ومطَوْتُ بالقوم أمْطُو مَطْواً**: yürüyüşte onlarla (yolu) uzattım. İmru’ul-Kays dedi:
**مَطَوْتُ بهم حتَّى تَكِلَّ مَطيُّهمْ***	**وحَتَّى الجيادُ ما يُقَدنَ بأرْسَانِ**([1])
**المطيّة** bu kıyastandır; ve denilir ki, bilakis ona, **مَطَاها**’sına, yani sırtına binildiği için ad verilmiştir. Sırta, içindeki uzanıp yayılmadan dolayı **المَطَا** adı verilmiştir. **المِطْو**: arkadaştır; çünkü seninle birlikte **يمطو** eder. Dedi:
**ناديت مِطْوِي وقد مالَ النَّهارُ بهم*** **وَعَبْرَةُ العينِ جارٍ دَمْعُها سَجِمُ**([2])
İbnü’l-A‘râbî([3]) dedi: onun اشتقاق’ı **امتَطَيْتُ**([4]) deveden (gelir). Buna kıyas edilmesi câiz olan şeylerden **المَِطْو**([5]) da vardır: hurma ağacının salkımı; uzanıp yayılmasından dolayı.

(**مطح**)  **الميم** ve**الطاء** ve**الحاء** tek bir kelimedir; onu İbn Düreyd([6]) hikâye etmiştir; o **المَطْح**’tır: elle vurma; bazen onunla cima‘dan kinaye edilmiştir.

(**مطخ**)  **الميم** ve**الطاء** ve**الخاء** sahihliğine güvenilen babdan değildir; fakat onlar derler ki: **مَطَخَ عرضَه**; **لَطَخَه** gibi. **ومَطَخ**: yaladı. **والمَطْخ**: sulamanın ardı ardına gelmesi.

(**مطر**)  **الميم** ve**الطاء** ve**الراء** sahih bir asıldır; onda iki mânâ vardır: birincisi gökten inen yağmur, ikincisi koşmanın bir cinsi.

Birincisi **المطَر**’dır; **ومُطِرْنا مَطراً**: bize yağmur yağdırıldı. Bir topluluk dedi ki: **أُمْطِرَ** ancak azapta söylenir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ**﴾ [el-Furkân 40]. **وتَمَطَّرَ**([7]) adam: yağmura maruz kaldı. Ondan **المستمطِر**: hayır talep eden.

İkincisi onların sözü: **تمطَّرَ الرَّجُل في الأرض**; gittiği zaman (böyledir). **والمتمطِّر**: atı sürüp onunla koşturan binici. **وتمطَّرَتْ به فرسُه**: onunla (atı) koştu.

(**مطع**([8]))  **الميم** ve**الطاء** ve**العين**. Dedi: **هو مَطَعَ**([9]) **في الأرض مَطْعاً ومُطُوعاً**; gittiği ve onun zikri bulunmadığı zaman (böyledir).

(**مطق**)  **الميم** ve**الطاء** ve**القاف**. **التمطُّق**: insanın dilini üst damakla yapıştırmasıdır; böylece ondan bir ses işitirsin; bu, yediği şeyi hoş bulduğu zaman olur. el-A‘şâ dedi:
**تُرِيكَ القَذَى من دونها وهي دُونَه*** **إذا ذاقَها مَن ذاقَها يتمطَّقُ**([10])
Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) Asılda: "مطيت"; doğrusu İmru’ul-Kays divanında 129 ve Lisân’da (**مطا**).
([2]) el-Mücmel ve Lisân’da (**مطا**) onu inşâd etti. "سجم" ضبطu el-Mücmel’de sîn ve cîm’in dammesiyle; ve sîn’in fethasıyla cîm’in kesresiyle. Lisân’da sîn’in fethasıyla ve cîm’in ضبطu ihmal edilerek.
([3]) Asılda: "لكن الأعرابي".
([4]) Asılda: "مطيت"; doğrusu el-Mücmel’dendir.
([5]) **الميم**’in fethası ve kesresiyle.
([6]) el-Cemhere (2: 173).
([7]) Asılda: "مطر"; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([8]) Bu maddenin ve ondan sonrakinin, el-Mücmel’de olduğu gibi babın başında gelmesi gerekirdi; fakat asıl nüshanın numaralarına özen göstererek tertibini bıraktım.
([9]) Asılda: "هو مطعك".
([10]) el-A‘şâ divanı 147. Ve Lisân’da (**مطق**) nisbet olmaksızın onun ikinci mısraını inşâd etti.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَطْحُ: الضرب باليد وربما كني به عن النكاح. ومَطَح الرجلُ جاريتَه إِذا نكحها. قال الأَزهري: أَما الضرب باليد مبسوطة، فهو البَطْح، قال: وما أَعْرِفُ المَطْح، بالميم، إِلا أَن تكون الباء أُبدلت ميماً.

##### Türkçe

**المَطْحُ**: elle vurmadır; ve belki onunla cinsel birleşmeden kinaye edilmiştir. Ve adam **مَطَح** cariyesini, onu cinsel olarak birleştiği zaman.

**قال الأَزهري**: “Ama el açık olarak vurma ise, o **البَطْح**’tır.” dedi: “Ve ben **المَطْح**’ı, **الميم** ile, ancak **الباء**’nın **ميماً**a بدل edilmiş olması hâlinde bilirim.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مطحه كمنعه: ضربه بيده يمطحه مطحا، وربما كني به عن النكاح. ومطح المرأة: جامعها. قال الأزهري: أما الضرب باليد مبسوطة فهو البطح. قال: وما أعرف المطح، إلا أن تكون الباء أبدلت ميما. وامتطح الوادي: ارتفع وكثر ماؤه وسال سيلا عريضا، كتبطح وتمطح.

##### Türkçe

**مطحه** **كمنعه**: Onu eliyle vurdu; onu **يمطحه** **مطحا** (diye) **مطح** eder; bazen onunla cinsel birleşmeden kinaye edilmiştir. Ve **مطح المرأة**: onunla cinsel birleşti. **الأزهري** dedi: “Eli açık olarak vurma ise **البطح**tır.” Dedi: “Ben **المطح**ı bilmiyorum; ancak **الباء**’nın **ميما**ya بدل edilmiş olması (hali) müstesna.” Ve **امتطح الوادي**: yükseldi; suyu çoğaldı ve geniş bir akışla aktı; **كتبطح** ve **تمطح** gibi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَطَحَ
مَطَحَ A ( n. ac. مَطْح 1 ),
a.  Slapped; cuffed, pommeled.

b.  Lay with.

اِمْتَطَحَ
اِمْتَطَحَ VIII ,
a.  Swelled ( river ).

##### Türkçe

مَطَحَ
**مَطَحَ** A (mastar-ı aslî: **مَطْح** 1),
a. Tokatladı; enseledi, yumrukladı.

b. İle yattı.

اِمْتَطَحَ
**اِمْتَطَحَ** VIII,
a. Şişti (nehir).
