# مطح — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B7%D8%AD/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: مطح

ح ط م
حطم ، حمط ، طمح ، طحم ، مطح ، محط : مستعملات .
حطم : قال : الليث : الحَطْمُ : كَسْرُك الشيءَ اليَابِسَ كالعَظْم ونحوه ، حَطَمْتُه فانْحَطَم ، والحُطام : ما تكَسَّر من ذلك ، وقِشْرُ البَيْض إذَا تكَسَّر حُطَامه . وقال الطِّرِمَّاحُ :
كأنَّ حُطَامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فِيهِ
فَرَاشُ صَمِيم أقحَافِ الشُّؤُون
والحَطْمَةُ : السّنَةُ الشَّدِيدةُ ، وحَطْمةُ الأسَدِ : عَيْثُه وفَرْسُه للمال .
وحِجْرُ مَكَّة يقال له : الحَطيم مِمَّا يَلِي المِيزَاب .
أبو داود عن النضر : الحَطِيمُ : الذي فيه المِيْزَاب ، وإنما سُمِّي حَطيماً لأن البَيْت رُفِعَ وتُرِك ذَاكَ مَحْطُوماً .
أخبرني المنذري عن الحرّاني عن ابن السكيت : يقال : رجل حُطَمَة إذا كان كَثِيرَ الأَكْلِ .
وقال أبو زيد : يقال للنار الشديدة : حُطَمة .
وحَطَمَ فُلاَناً أهلُه إذا كَبِرَ فيهم كأنهم صَيَّرُوه شَيْخاً محْطُوماً بُطُولِ الصّحْبَة .
وقالت عائِشَةُ في النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعدما حَطَمْتُمُوه .
ويقال للجَوَارس حَاطُوم وهَاضوم وحُطَامُ الدنيا : عَرَضُها وأَثَرُها وزِينَتُها .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ ) ( الهُمَزة : 4 ) ، الحُطَمَةُ : اسْمٌ من أَسْمَاء النار .
ويقال : شَرُّ الرِّعَاءِ الحُطَمَةُ ، وهو الراعي الذي لا يمكن رَعِيَّتُه من المَرَاتَع الخَصِيبَة ويقبضها ولا يَدَعُها تَنْتشر في المَرْعَى .
ويقال : راعٍ حُطَمٌ بغير هاء إذا كان عنيفاً كأنه يَحْطِمها أي يكسرها إذا ساقها أو أَسَامَها لعُنفه بها ، ومنه قول الراجز :
قَدْ حَشَّها اللَّيْلُ بِسَوَّاقٍ حُطَم
ويقال : فلانٌ قد حَطَمَتْه السِّنُّ إذا أَسَنَّ وضَعُفَ .
وقال أبو زيد : يقال للعَكَرَةِ من الإبلِ حُطَمَة لحَطْمِها الكلأ وكذلك الغَنَم إذا كَثُرت .
وحُطامُ الدنيا : كُلُّ ما فيها من مَالٍ يَفْنَى ولا يَبْقَى .
ويقال للهاضوم حَاطُوم .
وفَرَسٌ حَطِمٌ إذا هُزِل أو أسَنَّ فَضَعُفَ .
الأصمعي : إذا تكسر يَبِيسُ البَقْلِ فهو حُطَام .
شمر : الحُطَمِيَّةُ من الدُّرُوعِ : الثَّقِيلَةُ العَرِيضَةُ .
وقال بعضهم : هي التي تَكْسِر السُّيُوفَ وكان لعلي رضي الله عنه دِرْعٌ يقال لها : الحُطَمِيَّةُ .
حمط : قال ابن دريد : حمطْتُ الشيءَ حَمْطاً إذا قَشَرْته .
وقال الليث : الحَمَطِيط : نَبْتٌ وجمعه الحَمَاطِيطُ .
قلت : ولَمْ أسمع الحَمَط بمعنى القَشْر لغير ابن دريد ، ولا الحَمَطِيطُ في باب النبات لغير الليث .
وقرأْتُ بخط شمر ليونس أنه قال : يقال : إذا ضَرَبْتَ فأَوْجِع ولا تُحْمِّط ، فإن التحميط ليس بشيء . يقول بالغ . قال : والتحميط : أن يُضْرَب الرَّجلُ فيقول : ما أوجعني ضَرْبُه أي لم يُبَالِغ .
وأما قول المُتَلَمِّس في تشبيهه وشْيَ الحُلَلِ بالحَمَاطِيط :
كأنّما لَوْنُها والصُّبْح مُنْقَشِعٌ
قَبْلَ الغَزَالَةِ أَلْوَانُ الحَمَاطِيط
فإن أَبَا سعيد قال : الحَماطِيط جمع حَمَطيطٍ : وهي دودة تكون في البَقْل أيَّام الربيع مُفَصَّلَةٌ بحمرة ، يُشَبَّه بها تفصِيلُ البَنَان بالحِنّاء . شبّه المتلمس وشْي الْحُلَلِ بأَلْوَان الحَماطيط .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : قال : الحَمَاطَةُ : حُرْقَةٌ يجدها الرجل في حلْقِه .
قال أبو عُبَيد : وقال أبو عَمْرو : إذا يَبِسَ الأَفَانَى فهو الحَمَاطُ .
قُلْتُ : الحَمَاطَةُ عند العَرَب هي الحَلَمَةُ وهي من الجَنْبَةِ ، وأما الأفَانَى فهُوَ من العُشْبِ الذي يَتَنَاثر .
وقال شمر : الحَمَاطُ : من ثمر اليَمَنِ معروف عندهم يُؤْكَلُ . قلت : وهو يشبه
التِّين .
قلت : وقيل : إنه مِثْلُ فِرْسِكِ الخَوْخِ .
وقال الأصمعي : العَرَبُ تقول لجِنْس من الحَيَّات . شيطانُ الحَمَاط .
وأنشد الفرّاء :
عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حِينَ أَحْلِفُ .
كمِثْل شيطان الحَمَاطِ أَعْرَفُ
العَنْجَرِدُ : المرأةُ السَّلِيطَةُ . وقيل : الحَماطُ بلغة هُذَيل : شجَرٌ عِظامٌ تنبت في بلادهم تأْلَفُها الحيَّاتُ .
وأنشد بعضهم :
كأَمْثَال العِصِيِّ من الحَمَاطِ
وحَمَاط : موضع ذكره ذو الرُّمَّة في شِعْره :
فَلَمَّا لَحِقْنَا بالحُمُول وقد عَلَتْ
حَمَاطَ وَحِرْبَاءُ الضُّحَى مُتَشَاوِسُ
وقال الأصمعي : يقال : أصبت حَماطَةَ قلبه ، كقولك : أَصبت حَبَّةَ قلبه وأَسْوَد قلبه ، وأنشد الأصمعي :
ليْتَ الغُرابَ رَمَى حَمَاطَة قَلْبه
عَمْرٌ و بأَسْهُمِه التي لم تُلْغَبِ
ثعلب : عن ابن الأعرَابي أنه ذكر عن كعب أنه قال : أسماء النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في الكتب السالفة : محمد ، وأحمد ، والمُتَوَكِّل والمُخْتار ، وحِمْيَاطا ، ومعناه حَامِي الحُرَم ، وفارِقْلِيطا أي يَفْرُق بين الحق والباطل .
طحم : قال الليث : طَحَمَةُ السَّيْلِ : دُفَّاعُ مُعْظَمه .
وطَحَمَةُ الفِتْنَةِ : جَوْلَةُ الناس عندها .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أَتَتْنا طُحْمَةٌ من الناس وطَحْمَةٌ وكذلك طَحْمَةُ السيْلِ وطُحْمَتُه بفتح الطاء وضمها ، وهم أكثر من القَادِيَة ، والقادِيَة : أوَّلُ من يطْرَأُ عَلَيْك .
والطَّحْمَاء : نبت معروف .
وقال الأصمعي : الطَّحُوم والطَّحُورُ : الدَّفُوعُ . وقَوْسٌ طَحُورٌ وطَحُومٌ بمعنى وَاحِد .
محط : قال اللَّيثُ : المَحْطُ كما يَمْحَطُ البازِي ريشَه أي يَدْهُنه .
يقال : اَمتحَط البازي .
ويقال : مَحَّطَتُ الوَتَرَ وهو أَنْ يُمِرَّ الأصابعَ لتُصْلِحَه ، وكذلك تَمْحِيطُ العَقَب تَخْلِيصُه .
وقال النَّضْرُ المُمَاحَطَةُ : شِدَّةُ سِنان الجمل الناقَةَ إذا اسْتَناخَها ليضْرِبها ، يقال : سانَّها وما حَطَها مِحَاطاً شَدِيداً حتى ضَرَب بها الأرض .
وامْتَحطَ سيْفَه من غِمْدِه وامْتَخَطه إذا اسْتَلَّهُ من جَفْنِه .
طمح : قال الليث : يقال : طَمَحَ فلان ببصره إذا رَمَى به إلى الشيء ، وفرس طامحُ البصر ، وقال أبو دُوادٍ :
طَوِيلٌ طامح الطَّرْف
إلى مِقْرَعَةِ الكَلْبِ
ويقال للفرس إذا رفع يديه قد طمّح تَطْمِيحاً .
قال أبو عمرو : الطَّامِحُ من النساء : التي تُبْغِضُ زوجها وتنظر إلى غيره .
وأنشد :
بَغَى الوُدَّ من مطْروفَةِ العَيْن طامح
وطَمَحَت بعينها إذا رمت ببصرها إلى الرجل ، وإذا رفعت بصرها يقال : طَمَحَت ، وطمحَ به : ذَهَب به ، قال ابنُ مُقْبِل :
قُوَيْرَحُ أَعْوَامٍ رَفيعٌ قَذالُه
يَظَلُّ بِبَزِّ الكَهْلِ والكَهْلُ يَطْمَح
يطمح : يجري ويذهب بالكَهْلِ وبَزِّه . وامرأَة طَمَّاحَة : تُكثِرُ نظرَها يَميناً وشمالاً إلى غير زوْجها .
وقال : طَمَحَاتُ الدَّهْرِ : شدائِدُه ، وربما خفّف ، قال الشاعر :
باتَتْ هُمُومِي في الصَّدْرِ تَحْضَؤُها
طَمْحَاتُ دهرٍ ما كُنْتُ أَدْرَؤُها
قال : ما هاهنا صلة .
وإذا رَمَيْتَ بشيء في الهواء قلتَ : طَمَّحْتُ به تطميحاً .
والطَّمّاحُ : من أسماء العرب .
مطح : أهمله الليث . وقال ابن دريد : المَطْحُ : الضربُ باليد ، قال : ومَطَحَ الرجلُ جاريته إذا نكحها . قلت : أما الضرب باليد مَبْسُوطة فهو البَطْحُ ، ولا أَعْرِفُ المطجَ بالميم إلا أن تكون الباءُ أبدلت ميماً .

### Türkçe

**ح ط م**
**حطم** ، **حمط** ، **طمح** ، **طحم** ، **مطح** ، **محط** : kullanılagelenlerdir.

**حطم** : dedi: el-Leys: **الحَطْمُ**: senin kuru şeyi, kemik ve benzeri gibi, kırmandır; **حَطَمْتُه** de(=onu kırdım), böylece **انْحَطَم** (=kırıldı). **الحُطام**: bundan kırılan şeydir. Yumurta kabuğu kırıldığı zaman onun kırıntısı **حُطَامه**(dır). Et-Tırimmâh dedi:
Sanki onda yazın kurumuş kabuğunun kırıntısı,
Şuûn’un kafataslarının katı(laşmış)ının kelebekleri(dir).

**الحَطْمَةُ** : şiddetli yıl(=kıtlık yılı)dır. Aslanın **حَطْمةُ**’si: mal için onun ortalığı birbirine katması ve parçalaması(dır).
Mekke’nin **حِجْرُ**’üne, **المِيزَاب**’a bitişik olan taraftan dolayı **الحَطيم** denir.

Ebû Dâvûd, en-Nadr’dan: **الحَطِيمُ**: içinde **المِيْزَاب** bulunan yerdir. Ancak **حَطيماً** diye adlandırıldı; çünkü ev(=Kâbe) yükseltildi ve şu, kırılmış bırakıldı: **مَحْطُوماً**.

Bana el-Münzirî, el-Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir: çok yiyen olduğu zaman adam **حُطَمَة**(dir).
Ebû Zeyd dedi: şiddetli ateşe **حُطَمة** denir.
Bir kimseyi, kendi ehli **حَطَمَ** eder; onların içinde büyüdüğü zaman, sanki onu, uzun arkadaşlık sebebiyle kırılmış bir ihtiyara çevirmişler gibi.
Âişe, Peygamber hakkında (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: “Siz onu kırdıktan sonra”: **بعدما حَطَمْتُمُوه**.
**الجَوَارس**’a **حَاطُوم** ve **هَاضوم** denir. Dünyanın **حُطَامُ**’ı: onun geçici malı, izi ve süsüdür.
Allah, azîz ve celîl, dedi: **( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ )** (**الهُمَزة**: 4). **الحُطَمَةُ**: ateşin isimlerinden bir isimdir.
Denir: çobanların şerri **الحُطَمَةُ**’dir; o, sürüsünü verimli otlaklardan yararlandırmayan, onları tutup bırakmayan, merada yayılmalarına izin vermeyen çobandır.
Denir: **راعٍ حُطَمٌ** (هاء’sız) — sert olduğu zaman; sanki onları, yani kırar: **يَحْطِمها**; onları sürdüğünde yahut otlattığında, onlara karşı sertliğinden dolayı. Bundan, recez söyleyenin sözü:
Gece onu, kırıcı bir sürücüyle otlattı:
**قَدْ حَشَّها اللَّيْلُ بِسَوَّاقٍ حُطَم**

Denir: falanı yaş **حَطَمَتْه**; yaşlandığı ve zayıfladığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: develerden kalabalık ve birbirine giren topluluğa, otlağı kırıp geçirmesinden dolayı **حُطَمَة** denir; koyun da çoğaldığı zaman böyledir.
Dünyanın **حُطامُ**’ı: onda bulunan, yok olup kalmayan her maldır.
**الهاضوم**’a **حَاطُوم** denir.
Zayıfladığı yahut yaşlanıp güçsüz düştüğü zaman at **حَطِمٌ**(dir).
el-Asma‘î: baklanın kurusu kırılıp parçalanınca o **حُطَام**(dır).
Şemmer: zırhlardan **الحُطَمِيَّةُ**: ağır, geniş olan(ıdır).
Bazıları dedi: o, kılıçları kıran(ıdır). Ali’nin (Allah ondan razı olsun) bir zırhı vardı; ona **الحُطَمِيَّةُ** denirdi.

**حمط** : İbn Düreyd dedi: bir şeyi, soyduğun zaman **حمطْتُ** onu **حَمْطاً**.
el-Leys dedi: **الحَمَطِيط**: bir bitkidir; onun çoğulu **الحَمَاطِيطُ**’tur.
Dedim: İbn Düreyd’den başkasından, **الحَمَط**’ı soyma anlamında işitmedim; el-Leys’ten başkasından da bitkiler babında **الحَمَطِيطُ**’u (işitmedim).
Şemmer’in yazısıyla Yûnus’a ait olarak okudum ki o dedi: denir: vurduğun zaman acıt ve **تُحْمِّط** etme; çünkü **التحميط** bir şey değildir. “Aşırıya git” der. Dedi: **التحميط**: adamın dövülmesi ve onun “onun vuruşu beni acıtmadı” demesidir; yani mübalağa etmedi.
el-Mutelemmis’in, **الحُلَل**’in nakışını **الحَمَاطِيط**’e benzetmesindeki sözüne gelince:
Sanki onun rengi ve sabah, dağılırken,
Ghazâle’den önce, **الحَمَاطِيط**’in renkleri(dir).

Şüphesiz Ebû Saîd dedi: **الحَماطِيط** , **حَمَطيطٍ**’in çoğuludur; o, ilkbahar günlerinde baklada bulunan, kırmızılıkla bölümlenmiş bir kurtçuktur; parmak boğumlarının kınayla bölümlenmesi ona benzetilir. el-Mutelemmis, **الْحُلَل**’in nakışını **الحَماطيط**’in renklerine benzetti.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: dedi: **الحَمَاطَةُ**: adamın boğazında bulduğu bir yanmadır.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الأَفَانَى** kuruduğu zaman o **الحَمَاطُ**’tur.
Dedim: Araplar katında **الحَمَاطَةُ** , **الحَلَمَةُ**’dir; o da **الجَنْبَةِ**’dendir. **الأفَانَى** ise, dağılıp saçılan ot cinsindendir.
Şemmer dedi: **الحَمَاطُ**: Yemen’in meyvelerinden, onların yanında bilinen, yenilen(idir). Dedim: o,
incire benzer.
Dedim: ve denildi ki o, şeftalinin çekirdeği gibi(ymiş): **فِرْسِكِ الخَوْخِ**.
el-Asma‘î dedi: Araplar, yılanların bir cinsine derler: **شيطانُ الحَمَاط**.
el-Ferrâ’ okuttu:
Ben yemin ettiğim zaman yemin eden, **عَنْجَرِدٌ**(dir).
Ben, **شيطان الحَمَاط**’ın benzeri gibi bilirim.

**العَنْجَرِدُ**: sivri dilli kadındır. Denildi: **الحَماطُ** , Hüzeyl lehçesinde: onların beldelerinde biten büyük ağaçlardır; yılanlar ona alışır.
Bazısı okuttu:
**الحَمَاطِ**’tan değnekler misali gibi.

**حَمَاط** : Zü’r-Rumme’nin şiirinde andığı bir yerdir:
Yüklerle yetiştiğimizde ve yükseldiğinde,
**حَمَاطَ** ve kuşluk keler(i) huysuz(ken).

el-Asma‘î dedi: denir: onun kalbinin **حَماطَةَ**’sine isabet ettim; “kalbinin tanesine” ve “kalbinin karasına” isabet ettin demen gibi. el-Asma‘î okuttu:
Keşke karga, kalbinin **حَمَاطَة**’sini atmış olsaydı,
Amr’ı; ve onun, köreltilmemiş oklarıyla.

Sa‘leb: İbnü’l-A‘râbî’den: o, Ka‘b’dan zikretti ki o dedi: önceki kitaplarda Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) isimleri: Muhammed, Ahmed, **المُتَوَكِّل** ve **المُخْتار** ve **حِمْيَاطا**; manası: harem(ler)i koruyan: **حَامِي الحُرَم**. Ve **فارِقْلِيطا**; yani hak ile bâtılı ayırır: **يَفْرُق بين الحق والباطل**.

**طحم** : el-Leys dedi: selin **طَحَمَةُ**’si: onun çoğunun itişi(=şiddetle sürükleyişi)dir.
Fitnenin **طَحَمَةُ**’si: onun yanında insanların dolaşmasıdır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: bize insanlardan bir **طُحْمَةٌ** geldi ve bir **طَحْمَةٌ**; selin **طَحْمَةُ**’si ve **طُحْمَتُه** de böyledir; **الطاء**’ın fethasıyla ve zammıyla. Ve onlar, **القَادِيَة**’den daha çokturlar. **القادِيَة**: sana ilk gelen(ler)dir.
**الطَّحْمَاء**: bilinen bir bitkidir.
el-Asma‘î dedi: **الطَّحُوم** ve **الطَّحُورُ**: itiş(=şiddetle akış)tır. **قَوْسٌ طَحُورٌ** ve **طَحُومٌ** bir mana üzeredir.

**محط** : el-Leys dedi: **المَحْطُ** , doğanın tüyünü yağladığı gibi: **يَمْحَطُ**; yani onu yağlar.
Denir: doğan **اَمتحَط** etti.
Denir: kirişi **مَحَّطَتُ**; o, onu düzeltmek için parmakları geçirmek(=sürmek)tir. Ve **العَقَب**’ın **تَمْحِيطُ**’u da onun arıtılmasıdır.
en-Nadr dedi: **المُمَاحَطَةُ**: devenin, dişi deveyi çöktürmek için ona vuracağı sırada, onun dişinin şiddetidir. Denir: onunla diş dişe geldi; ve onu, şiddetli bir **مِحَاطاً** ile **حَطَ** etti; nihayet onunla yere vurdu.
Kılıcını kınından **امْتَحطَ** etti; ve onu, kılıfından çekip çıkardığı zaman **امْتَخَطه** (denir).

**طمح** : el-Leys dedi: denir: falan, bakışıyla **طَمَحَ** etti; yani onu şeye doğru attı. At, bakışı **طامحُ**(tur). Ebû Duvâd dedi:
Uzun, bakışı **طامح**(tır),
Köpeğin tokmağına doğru.

At, iki elini kaldırdığı zaman ona denir: **طمّح** etti, **تَطْمِيحاً**.
Ebû Amr dedi: kadınlardan **الطَّامِحُ**: kocasından nefret eden ve başkasına bakan(ıdır).
Okuttu:
Sevgi istedi; gözü kenarlı(=yan bakan) birinden, **طامح**(tan).

Gözüyle **طَمَحَت**; yani bakışını erkeğe doğru attığı zaman. Bakışını kaldırdığı zaman denir: **طَمَحَت**. **طمحَ به**: onu götürdü. İbn Mukbil dedi:
Yüksek sağrılı, yüzücü(=çevik) küçük at,
Yaşlıyı ve yaşlı **بَزّ**’ini alıp götürerek durur; yaşlı **يَطْمَح** eder.

**يطمح**: koşar ve yaşlıyı ve onun **بَزّ**’ini götürür. Kadın **طَمَّاحَة**: kocasından başkasına sağa sola bakışını çoğaltır.
Dedi: **طَمَحَاتُ الدَّهْرِ**: onun şiddetleridir. Bazen hafifletilir. Şair dedi:
Gamlarım göğüste geceledi; onları kışkırtır,
Benim savamadığım bir dehrin **طَمْحَاتُ**’ı.

Dedi: buradaki **ما** sıla(=fazlalık)tır.
Havada bir şey fırlattığın zaman dedin: onunla **طَمَّحْتُ** ettim, **تطميحاً**.
**الطَّمّاحُ**: Arapların isimlerindendir.

**مطح** : el-Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **المَطْحُ**: elle vurmaktır. Dedi: adam, cariyesini onunla **مَطَحَ** etti; yani onunla cinsel ilişkiye girdi. Dedim: ele açık olarak vurma ise **البَطْحُ**’tır. **المطح**’ı **الميم** ile bilmem; ancak **الباء** **ميماً**’e çevrilmiş olsun.
