# مط (م-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ط
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الطاء والميم
طم ، مط : ( مستعملة ) .
طم : قال الليث : الطَّمّ : طَمُّ البئرِ بالتّراب ، وهو الكَبْس .
الأصمعي : جاء السَّيل فَطَمَّ رَكيّةَ آلِ فلان : إذا دَفَنها حتّى يُسوِّيَها .
ويقال للشيء الّذي يَكثُر حتى يَعْلُو قَد طَمَّ ، وهو يَطمُّ طَمّاً . وجاء السَّيل فَطَّم على كلّ شيء ، أي : عَلاَه ، ومن ثَم قيل : فوقَ كلِّ طامَّة طامّةٌ .
وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( وَلاَِنْعَامِكُمْ فَإِذَا جَآءَتِ الطَّآمَّةُ ) ( النازعات : 34 ) ، قال : هي القيامةُ تَطُمُّ على كلّ شيء ، ويقال : تَطِم .
وقال الزّجّاج : الطامّة : هي الصَّيْحة الّتي تَطِمُّ على كلّ شيء .
وقال الأصمعيّ : طَمَّ البعيرُ يَطُمُّ طميماً : إذا مَرّ يَعْدُو عَدْواً سَهْلاً .
وقال عمر بنُ لَجَأَ :
حَوَّزها مِن بُرَق الغَمِيمِ
بالحَوْز والرِّفْق وبالطَّميمِ
ويقال للطائر إذا وَقَع على غُصْن : قد طَمَّمَ تَطمِيماً . الأمويّ : الرجل يَطُمّ في سَيْره طميماً ، وهو مَضاؤه وخِفّتُه ، ويَطمُّ رأسُه طَمّاً .
ابن السكّيت : جاء فلانٌ بالطِّمّ والرِّمّ .
قال أبو عُبيد : الطِّمُّ : الرَّطْبُ ، والرِّمّ : اليابس .
وقيل : الطِّم : البَحْر . والرِّمّ : الثَّرَى . والطَّم بالفتح هو البَحْر ، فكُسِرت الطاء ليَزْدَوِج مع الرِّم ، والطِّمْطِمِيُّ والطُّمْطُمَاني : هو الأعجَم الّذي لا يُفصِح وفي لسانه طَمْطانِية .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الطَمِيم : الفرسُ المُسرِع .
وفي ( النوادر ) : طمةُ القوم : جماعتُهم ووَسَطُهم . ويقال للفَرَس الجواد : طِمٌّ .
وقال أبو النَّجم يصف فرساً :
أَلْصَقُ مِنْ رِيشٍ على غِرائِهِ
والطِّمُّ كالسّامي إلى ارْتقائه
يَقْرَعُه بالزَّجْر أو إشْلائِه
قالوا : يجوز أن يكون سَمّاه طِمّاً لِطَميم عَدْوِه ، ويجوز أن يكون شبَّهه بالبَحر ، كما يقال للفَرَس : بَحْر وغَرْب وسَلْب ، ويقال : لقيتُه في طُمة القوم ، أي : في مجتَمِعهم .
وقال الفرّاء : سمعتُ المفضّل يقول : سألتُ رجلاً مِن أَعلَم الناس عن قول عنترة :
تَأْوِي إلى قُلُص النَّعام كما أَوَتْ
حِزَقٌ يَمانِيةٌ لأعجَمَ طِمْطَم
فقال : يكون باليَمَن من السّحاب ما لا يكون لغيره من البُلْدان في السّماء .
قال : وربّما نشأتْ سحابةٌ في وَسَط السّماء فيسمع صوتُ الرّعد فيها كأنّه من جميع السماء ، فيَجتمع إليه السّحابُ من كلّ جانب ؛ فالحِزَقُ اليمانيّة تلك السّحائب ، والأَعجَمُ : الطِمِطمُ صوتُ الرَّعد .
وقال أبو عمرو في قول ابن مُقبِل يصف ناقة :
باتت على ثَفِنٍ لأمٍ مَراكِزُه
جَافَى به مُسْتَعِدّاتٌ أَطامِيمُ
ثَفِنٍ لأَمٍ : مُسْتَوِياتٌ ، مَراكزُه : مَفاصِلُه ، وأراد بالمستعِدات القوائمَ ، وقال : أَطاميمُ : نَشيطة لا واحدَ لها .
وقال غيرُه : أطاميمُ : تَطِم في السَّيْر ، أي : تُسرِع .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : طَمطَم : إذا سَبَح في الطَّمْطام ، وهو وَسَطُ البَحْر . ومَطْمَط : إذا تَوانَى في خَطِّه وكَلامِه .
وفي الحديث أنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قيل له : هل نَفَع أبا طالبٍ قرابَتُه منك ونضحه عنك . فقال : ( بَلى وإنّه لَفِي ضَحْضاح من نارٍ ، ولولايَ لكانَ في الطّمْطام ، أي : في وَسَط النَّار . وطَمْطَامُ البَحرِ : وَسَطُه .
وقال أبو زيد : يقال : إذا نَصحتَ الرجلَ فأبى إلا استبداداً برأْيه : دَعْه يترَمّعُ في طُمّته ، ويُبدِع في خَرئهِ .
مط : قال اللّيث : المطُّ : سَعَةُ الخَطْو ، وقد مَطّ يمُطّ . وتَكلّم فمَطَّ حاجِبَيه ، أي : مَدَّهما .
وقال الفراء في قوله : ( ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ ) ( القيامة : 33 ) ، أي : يتبختر لأن الظَّهْر هو المَطَا فيُلَوّي ظهرَهُ تَبختراً .
قال : ونزلتْ في أبي جهل .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا مَشَت أمّتي المُطَيْطاء ، وخَدَمَتْهم فارسُ والرُّوم كان بأسُهم بينَهم ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ وغيرُه : المُطَيْطاء : التّبخترُ ومَدُّ اليدين في المَشْي .
قال : ويُروَى في تفسير قوله تعالى : ( وَتَوَلَّى ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى ) ( القيامة : 33 ) أنه التبخترُ . ويقال للماء الخانز في أسفَل الحوض : المَطِيطة ، لأنه يتمطَّط ، أي : يتمدّد ، وجمعُه مطائط .
قال حُمَيد الأرقط :
خَبْط النِهالِ سَمَلَ المَطائِط
قال أبو عُبيد : من ذَهَبَ بالتمطّي إلى المَطِيطة فإنّه يَذهب به مَذهَب تَظَنَّيتُ من الظنّ ، وتقضَّيتْ من التقضُّض ، وكذلك التمطِّي يريد التمطُّط .
قلتُ أنا : المَطُّ والمَطْو والمَدّ واحد .
وقال الأصمعيّ : المَطِيطة : الماءُ فيه الطِّين يتمطّط ، أي : يتلزّج ويمتدّ .
وقال اللّيث : المطَائِطُ : مواضعُ حَفرِ قَوائم الدّوابّ في الأرض تجتمع فيها الرِّداغ وأَنشَد :
فلَم يَبقَ نُطْفةٌ في مَطِيطَة
مِن الأرض فاستَصْفَيْتُها بالجَحافِلِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المُطُط من جميع الحيوان .

##### Türkçe

باب **الطاء** و**الميم**
**طم** ، **مط** : (kullanılan).

**طم** : Leys dedi: **الطَّمّ**: kuyunun toprağa **طَمُّ** edilmesi; o, **الكَبْس**’tir.
Asmaî: sel geldi de falan ailesinin kuyucuğunu **فَطَمَّ** etti: onu, düzleyinceye kadar gömdüğü zaman.
Ve çok olup da yükselince şeye: “**قَد طَمَّ**” denir; o, **يَطمُّ طَمّاً**. Sel geldi de her şeyin üzerine **فَطَّم** etti; yani: onun üzerine yükseldi. Bundan dolayı: “Her **طامَّة**’nin üstünde bir **طامّة** vardır” denildi.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: (**وَلاَِنْعَامِكُمْ فَإِذَا جَآءَتِ الطَّآمَّةُ**) (en-Nâzi‘ât: 34) dedi ki: o, kıyamettir; her şeyin üzerine **تَطُمُّ** eder; ve: **تَطِم** denir.
Zeccâc dedi: **الطامّة**: her şeyin üzerine **تَطِمُّ** eden **الصَّيْحة**’dır.
Asmaî dedi: deve **طَمَّ** eder, **يَطُمُّ طميماً**: kolay bir koşuşla koşarak geçtiği zaman.
Ömer b. Lece’ dedi:
حَوَّزها مِن بُرَق الغَمِيمِ
بالحَوْز والرِّفْق وبالطَّميمِ
Ve kuşa, bir dala konduğu zaman: “**قَد طَمَّمَ تَطمِيماً**” denir. Ümeyyî: adam yürüyüşünde **يَطُمّ** eder, **طميماً**; o, onun sürati ve hafifliğidir; başı da **يَطمُّ** eder, **طَمّاً**.
İbnü’s-Sikkît: falan, **بالطِّمّ والرِّمّ** ile geldi.
Ebû Ubeyd dedi: **الطِّمُّ**: yaş olandır; **الرِّمّ**: kuru olandır.
Ve denildi ki: **الطِّم**: denizdir. **الرِّمّ**: topraktır. **الطَّم** (fetha ile) denizdir; sonra **الرِّم** ile ikizleşsin diye **الطاء** kesreli kılındı. **الطِّمْطِمِيُّ** ve **الطُّمْطُمَاني**: o, açıkça konuşmayan ve dilinde **طَمْطانِية** bulunan acemdir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطَمِيم**: hızlı attır.
(**النوادر**)’de: **طمةُ القوم**: onların topluluğu ve ortasıdır. Ve iyi ata: **طِمٌّ** denir.
Ebû’n-Necm bir atı vasfederek dedi:
أَلْصَقُ مِنْ رِيشٍ على غِرائِهِ
والطِّمُّ كالسّامي إلى ارْتقائه
يَقْرَعُه بالزَّجْر أو إشْلائِه
Dediler ki: onu, koşuşunun **طَميم**’inden dolayı **طِمّاً** diye adlandırmış olması caizdir; ve onu denize benzetmiş olması da caizdir; nitekim ata: **بَحْر** ve **غَرْب** ve **سَلْب** denir. Ve: “Onunla, kavmin **طُمة**’sinde karşılaştım” denir; yani: onların toplanma yerinde.
Ferrâ dedi: Mufaddal’ı şöyle derken işittim: insanların en bilgililerinden bir adama, Antara’nın sözü hakkında sordum:
تَأْوِي إلى قُلُص النَّعام كما أَوَتْ
حِزَقٌ يَمانِيةٌ لأعجَمَ طِمْطَم
O da dedi ki: Yemen’de, gökteki bulutlardan, başka beldelere olmayan şey olur.
Dedi ki: bazen göğün ortasında bir bulut oluşur da onda gök gürültüsünün sesi, sanki bütün göktenmiş gibi işitilir; bunun üzerine her yandan bulut ona toplanır; işte **الحِزَقُ اليمانيّة** o bulutlardır; **الأَعجَمُ**: **الطِمِطمُ** gök gürültüsünün sesidir.
Ebû Amr, İbn Mukbil’in bir dişi deveyi vasfederken söylediği söz hakkında dedi:
باتت على ثَفِنٍ لأمٍ مَراكِزُه
جَافَى به مُسْتَعِدّاتٌ أَطامِيمُ
**ثَفِنٍ لأَمٍ**: düzleşmişlerdir; **مَراكزُه**: eklemleridir. **المستعِدات** ile ayakları kastetti. Ve dedi ki: **أَطاميمُ**: canlı, tekili olmayan (bir lafız)dır.
Başkası dedi: **أطاميمُ**: yürüyüşte **تَطِم** eder; yani: hızlanır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **طَمطَم**: **الطَّمْطام** içinde yüzdüğü zaman; o, denizin ortasıdır. **مَطْمَط**: yazısında ve sözünde ağır davrandığı zaman.
Hadiste: Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) denildi ki: Ebû Tâlib’e, seninle olan akrabalığı ve senden yana gayreti fayda verdi mi? O da dedi ki: “Evet; ve o, ateşten bir **ضَحْضاح** içindedir; ben olmasaydım **الطّمْطام** içinde olurdu”; yani: ateşin ortasında. **طَمْطَامُ البَحرِ**: onun ortasıdır.
Ebû Zeyd dedi: bir adama öğüt verdin de o, ancak kendi görüşünde tek başına kalmayı isterse: “Onu bırak; **طُمّته**’sinde **يترَمّعُ** etsin ve pisliğinde **يُبدِع** etsin” denir.

**مط** : Leys dedi: **المطُّ**: adımın genişliğidir; **مَطّ** eder, **يُمطّ**. Konuştu da iki kaşını **مَطَّ** etti; yani: ikisini uzattı.
Ferrâ, şu söz hakkında: (**ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ**) (el-Kıyâme: 33) dedi ki: yani: çalımlanarak yürür; çünkü sırt, **المَطَا**’dır; böylece sırtını çalımlanarak büker.
Dedi ki: Ebû Cehil hakkında inmiştir.
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Ümmetim **المُطَيْطاء** ile yürüdüğü ve onlara Fars ile Rum hizmet ettiği zaman, onların şiddeti kendi aralarında olur.”
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî ve başkaları dedi ki: **المُطَيْطاء**: çalımlanma ve yürüyüşte elleri uzatmaktır.
Dedi ki: Yüce Allah’ın sözü: (**وَتَوَلَّى ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى**) (el-Kıyâme: 33) tefsirinde bunun çalımlanma olduğu rivayet edilir. Havuzun dibindeki kokuşmuş suya: **المَطِيطة** denir; çünkü o **يتمطَّط** eder; yani: uzayıp yayılır. Çoğulu: **مطائط**.
Humeyd el-Arkat dedi:
خَبْط النِهالِ سَمَلَ المَطائِط
Ebû Ubeyd dedi: **التمطّي**’yi **المَطِيطة**’ya götüren kimse, onu, “**تَظَنَّيتُ**”in zandan oluşu ve “**تقضَّيتْ**”in **التقضُّض**’dan oluşu mezhebine götürür; bunun gibi **التمطِّي**, **التمطُّط**’u kasteder.
Ben dedim: **المَطُّ** ve **المَطْو** ve **المَدّ** birdir.
Asmaî dedi: **المَطِيطة**: içinde çamur bulunan sudur; **يتمطّط** eder; yani: yapışkanlaşır ve uzar.
Leys dedi: **المطَائِطُ**: hayvanların ayaklarının yerde açtığı çukurların yerleridir; oralarda **الرِّداغ** toplanır. Ve şu beyti okudu:
فلَم يَبقَ نُطْفةٌ في مَطِيطَة
مِن الأرض فاستَصْفَيْتُها بالجَحافِلِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُطُط**: bütün hayvanlardandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم وما بعدها في المضاعف والمطابق)
 (من)  الميم والنون أصلان. أحدهما يدلُّ على قطع وانقطاع، والآخر على اصطناع خير.
الأوّل [المنّ]: القطع، ومنه يقال: مَنَنْتُ الحبلَ: قطعته. قال الله تعالى: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. والمَنُون: المنيّة، لأنها تنقص العدد وتقطع المدَد. والمنُّ: الإعياء، وذلك أنَّ المُعْيِيَ ينقطع عن السَّير. قال:
* قلائصاً لا يشتَكين المَنَّا *
والأصل الآخر المَنُّ، تقول([1]): مَنّ يمنّ منَّاً، إذا صنع صُنعاً جميلاً. ومن الباب المُنّة، وهي القُوَّة التي بها قِوام الإنسان، وربما قالوا: مَنَّ بيدٍ أسداها، إذا قَرَّع بها. وهذا يدلُّ على أنّه قطع الإحسان، فهو من الأوّل.
(مه)  الميم والهاء كلمتان تدلُّ إحداهما على زَجْر، والأخرى على مَنْظَرٍ ولَذَّةٍ.
فالأولَى قولهم: مَهْ([2]). ومهمه به: زَجره بقوله له ذلك. والمَهْمَه: الخَرق الأملس الواسع.
والأخرى قولهم: ليس له مَهَهٌ، إذا لم يكن جميلاً. ويقولون: "كل شيء مَهَهٌ ومَهَاهٌ إلاَّ النِّساء وذكرَهُنّ([3])". والمَهاهُ: اللّذَّة. أنشدنا القَطّان عن ثعلب:
وليس لعيشنا هذا مَهَاهٌ *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ([4])(مت)  الميم والتاء أصيل يدلُّ على مدٍّ ونَزْع في الشيءُ. يقال مَتَتُّ ومدَدْتُ. ومنه قولهم يَمُتّ بكذا، إذا توصَّل بقرابةٍ وما أشبهها. ومنه المَتُّ: النَّزْع من البِئر على غير بَكَرة.
(مث)  الميم والثاء كلمتان. يقولون: مثَّ يدَه: مسحها ومَثَّ الشَّيء، إذا كان يرشَح دَسَماً. وقال ابن دريد([5]): مثَّ شارِبُه، إذا أكل دَسَماً فبقي عليه.
(مج)  الميم والجيم كلمتانِ إحداهما تخليطٌ في شيء، والثانية رَمْيٌ للشيء بسرعة.
فالأولى المجمجة: تخليطٌ فيما يُكتَب. ومَجمَجَ في أخباره: لم يَشْفِ ولم يُفصِح.
والأخرى مَجَّ الشرابَ من فيه: رمى به. والشَّراب مُجَاج العِنَب. والمَطَر مُجَاج المُزْن. والعسل مُجاج النَّحْل. وهو هرِم ماجٌّ: يمجُّ ريقَه ولا يستطيع أن يَحبسه من كِبره. ومن باب السرعة أمَجَّ في البلاد إمجاجاً: ذهب. وأمَجَّ الرّجُل: أسرَعَ في عَدْوِه.
(مح)  الميم والحاء ثلاثُ كلماتٍ لا تنقاس على أصلٍ واحد: الأولى مَحَّ الشَّيء وأَمَحَّ، إذا دَرَسَ وَبلِيَ. والمَحُّ: الثَّوْبُ البالي.
والثانية: الرَّجل* المَحَّاح: الكذّاب الذي يُرِي بكلامه ما لا يفعله.
والثالثة المُحُّ: صُفْرة البَيض. ويقال: المَاحُ بياضها([6]).
(مخ)  الميم والخاء كلمةٌ تدلُّ على خالصِ كلِّ شيء. منه مُخُّ العظم، معروف. وأمَخَّتِ الشَّاة: كثُر مخُّها. وربما سمَّوا الدماغ مُخَّاً. قال:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى المُخُّ الذي في الجماجمِ([7])وخالصُ كلِّ شيءٍ مُخُّه.
(مد)  الميم والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على جَرِّ شيءٍ في طول، واتّصال شيء بشيء في استطالة. تقول: مدَدْت الشيءَ أمدُّه مَدَّاً. ومَدَّ النهرُ، ومَدَّهُ نهرٌ آخر، أي زاد فيه ووَاصله فأطال مدّته. وأمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ. ومنه أمَدَّ الجُرْح: صارت فيه مِدَّةٌ، وهي ما يخرج. ومنه مددت الإبل مدّاً: أسقيتها الماء بالدَّقيق أو بشيءٍ تمدّه به([8]). والاسم المَدِيد. ومدُّ النهارِ: ارتفاعُه إذا امتدَّ. والمِداد: ما يكتب به، لأنَّهُ يُمَدُّ بالماء. ومددت الدّواةَ وأمددتها. والمَدَّة: استمدادك من الدَّواة مدَّةً بقلمك. ومن الباب المُدُّ من المكاييل، لأنَّه يمدّ المكيل بالمكيل مثله.
ومما شذّ عن الباب ماءٌ إمِدَّانٌ: شديد المُلوحة.
(مر)  الميم والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على مضيِّ شيءٍ، والآخر على خلاف الحلاوة والطِّيب.
فالأوّل مرّ الشيء يمُرّ، إذا مضَى. ومَرُّ السَّحابِ: انسحابُه ومضيُّه. ولقيته مرّةً ومرتين إنّما هو عبارة عن زمانٍ قد مرّ. ويقولون: لقيته مرّة من المرّ، يجمعون المرّة على المَرّ.
والأصل الآخر أمَرَّ الشَّيءُ يُمِرّ ومَرّ، إذا صار مرّاً. ولقيت منه الأمرَّينِ، أي شدائد غير طيِّبَة. والأمرّان: الهمّ والمرَض([9]). والأمرّ: المصارين يجتمع فيها الفَرث. قال:
ولا تُهْدِي الأمَرَّ وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ([10])وسمِّي الأمرَّ لأنّه غير طيّب. ثم سمِّيت بعد ذلك كلُّ شدّةٍ وشديدة بهذا البناء. يقولون: أمررت الحبلَ: فتَلتُه، وهو مُمَرّ. والمرّ: شِدّة الفَتْل. والمرير: الحبل المفتول. وكذلك المريرة: القُوّة منه. والمَرِيرة: عِزّة النَّفس. وكلُّ هذا قياسُه واحد. والمُرَار: شجرٌ مُرّ.
أمَّا المَرمر فضربٌ من الحجارة أبيض صافٍ. والمَرْمَرَة أيضاً: نَعمة الجِسم وتَرجرُجُه. وامرأة مَرْمارة، إذا كانت تترجرج من نَعمتها.
(مز)  الميم والزاء أصلانِ: أحدهما طعمٌ من الطعوم، والآخر [يدلُّ] على مزيّةٍ وفضل.
فالأول: المُزُّ: الشّيءُ بين الحامض والحُلْو. ويقولون: سمِّيت الخمر مُزَّاءً([11]) من هذا، وقيل بل هو من القياس الآخر.
والأصل الآخر الفضل. وله عليه مِزٌّ([12])، أي فَضْل. والمُزَّاء منه؛ يقولون: هذا الشراب أمزُّ من هذا، أي أفضل. قالوا: والمُزّاء اسم، ولو كان نعتاً لقيل مَزَّاءُ. والتمزُّز: تمصُّص الشَّرابِ قليلاً قليلاً. ويمكن أن يكون هذا من الأوَّل.
(مس)  الميم والسين أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَسِّ الشّيء باليد. ومَسِسْتُهُ أَمَسُّهُ. وربما قالوا: مَسَسْتُ أَمُسُّ. والممسُوسُ: الذي به مَسٌّ، كأنَّ الجِنّ مسَّتْه. والمَسُوس من الماء: ما نالته الأيدي. قال:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا مَسُوسا([13])(مش)  الميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء وسهولةٍ ولُطف. منه المُشَاش، وهي العظام اللَّيِّنة، يقال مششتها أمُشُّها. قال:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في المُشاشِ آلفاً كلَّ مَجزِرِ([14])والمشاش: الطِّينة اللَّيِّنة تُغرس فيها النخلة. قال:
* راسِي العُروقِ في المُشاشِ البجباجْ([15]) *
وهو طيِّب المُشاش، إذا كان بَرَّاً طيّباً. ويقولون: فلانٌ يمُشُّ مالَ فلانٍ، إذا أخَذَ منه الشَّيءَ بعد الشَّيء. ومنه مَشُّ اليد، إذا مُسِحت بمنديلٍ، لا يكون ذلك إلاّ بسهولة ولين. والمَشُوش، هو المِنديل. ومَشَشت النّاقَة: حلَبتُها وتركتُ في الضَّرعِ بعضَ اللَّبن. ومَشَّ الشَّيءَ: دافه في ماءٍ حتَّى يلينَ ويذوب. ويقال: مات ابنٌ لأمِّ الهَيثَم([16]) فسألناها فقالت: "ما زلت أَمُشُّ له الأشْفِيَة([17]) ألدُّه تارةً وأُوجِره* أخرى، فأبى قضاءُ الله تعالى". ومن الباب المَشَش: كلُّ ما شخَص من عظمٍ وكان له حَجْم، ويكون ذلك من عيبٍ يُصِيب العَظْم.
(مص)  الميم والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على شِبه التذوُّق للشّيء، وأخْذِ خالِصِه. من ذلك مَصِصْتُ الشيء أمَصُّه، وامتصصته أمتصُّه. والمصمصة: خلاف المَضمضة، لأنّ المصمصة بالصاد يكون بطرف اللِّسان. ومنه مُصاص الشيء: خالصه، وهو مقيسٌ من امتصصت الشيء، فهو الخالص الذي يُمتصّ. وفرس مُصامِصٌ: خالص العربية.
(مض)  الميم والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَغْط الشَّيء للشيء.
منه مضَّنِي الشَّيءُ وأمضَّني: بلغ منِّي المشقّة، كأنّه قد ضغطك. والمضمضة: تحريك الماء في الفَم وضغطه. والكحلُ يمضُّ العين، إذا كانت لـه حُرْقة. ومَضِيضُه: حُرقَته. ويقولون: مِضِّ([18])، وهي حكايةٌ لشيءٍ يفعله الإنسان بشفته إذا أطمَعَ في الشيء([19]). يقولون للرّجُلِ إذا أقرَّ بحقٍّ عليه: مِضِّ. ومثلٌ من أمثالهم: "إنَّ في مِضِّ لطَمَعاً"، قالوا: وذلك إذا سُئِل حاجةً فكسر شفَتَيه.
(مط)  الميم والطاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مدِّ الشيء. ومَطُّه: مَدُّه. والقياس فيه وفي المُطَيطاء واحدٌ، وهو المشيُ بتبختُر، لأنَّه إذا فعل مَطّ أطرافَه. قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]، قالوا: أصله يتمطَّط، فجعلت الطاء الثالثة ياءً للتخفيف، ومطَّ حاجِبَيه: تكبَّر، وهو منه. ومنه المَطِيطة: الماء المختلِط بالطِّين؛ وهذا يكون إذا مدّ الماءَ مياهُ سيلٍ كدرة.
(مظ)  الميم والظاء كلمةٌ تدلُّ على مشارَّة ومنازعة. وماظَظْتُه مماظّة ومِظاظا: شارَرتُه ونازعته. وفي الحديث: "لا تُمَاظَّ جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس". ومن غير هذا المَظُّ: رمَّان البَرِّ.
(مع)  الميم والعين كلمةٌ تدلُّ على اختلاطٍ وجلبةٍ وما أشبه ذلك. منه المَعْمعة: صوت الحريق وصوت الشُّجعان في الحرب. والمَعمعان: شدّة الحرّ. قال ذو الرمة:
حَتَّى إذا معمعانُ الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([20])ومما ليس من هذا الباب "مَعَ"، وهي كلمةُ مصاحبةٍ، يقال: هذا مع ذاك. ويقولون في صفة النساء([21]): "منهنَّ معْمَع، لها شَيْئها أجْمَع"، وهي التي لا تعطي أحداً شيئاً يكون معها أبداً.
(مغ)  الميم والغين يدلُّ على شِبه ما مضى ذكره. يقولون: المغمغة: الاختلاط. قال رؤبة:
* الخُلُقِ المُمَغْمَغِ([22]) *
ويقولون: مغمغ طعامَه، إذا روَّاه دسماً.
(مق)  الميم والقاف أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتجاوُزِ حدّ. والطَّويل البائن أمَقُّ بيَّن المَقَق. والمُقَامِق من الرِّجال: الذي يتكلَّم بأقصى حَلْقه ويتشدَّق. ويقولون: مَققْت الطَّلعةَ: شقَقْتُها.
(مك)  الميم والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على انتقاء العَظْم، ثم يقاس على ذلك. يقولون: تمكَّكت العظم: أخرجت مُخَّه. وامتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: شربه. والتمكّك: الاستقصاء. وفي الحديث: "لا تُمككُوا على غرمائكم([23])". ويقال: سمِّيت مكّة لقلّة الماء بها، كأنَّ ماءها قد امتُكَّ. وقيل سمِّيت لأنها تمُكُّ مَن ظَلَمَ فيها، أي تُهلِكه وتَقْصِمُه كما يمكُّ العظم. وينشدون:
 * يا مَكَّةُ الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *
(مل)  الميم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على تقليب شيء، والآخر على غَرَضٍ([25]) من الشَّيء.
فالأوَّل مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ، وذلك تقليبك إيَّاها فيها. والمَلَّة: الرَّماد أو التُّرابُ الحارّ. ويقال: أطعمنا خبزَ ملّةٍ وخبزةً مليلاً. والمُلْمُول: المِيل: لأنَّه يقلّب في العين عند الكَحْل.
ومن الباب طريقٌ مُمَلٌّ: سُلِك حتَّى صار مَعْلماً. قال:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])والمَلِيلة: حُمَّى في العِظام: كأنَّها تقلِّب. وباتَ يتملمَلُ على فِراشه، أي يَقْلَق ويتضَوَّر عليه، حتَّى كأنَّه على مَلَّة؛ والأصل يتملّل.
ومن الباب امتلَّ يَعدُو، وذلك إذا أسرَعَ* بعضَ الإسراع.
والباب الآخَر مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً: سئِمْتُه. وأملَلْتُ القومَ: شَقَقْتَ عليهم حَتَّى مَلُّوا؛ وكذا أملَلْتُ عليهم.
فأمَّا إملالُ الكتاب وتفسير المَلَّة فقد ذُكِرَتا في الميم واللام والحرف المعتلّ.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "المن من يقول".
([2]) في الأصل: "مكه" تحريف. وبعدها كلام مقحم وهو "إذا زجروه ومهمه به زجروره".
([3]) أي يغار الرجل ويغضب عند ذكر حرمه، والأصوب أن المهه هنا بمعنى اليسير الهين.
([4]) البيت لعمران بن حطان، كما في اللسان (مهه). والأصمعي يرويه: "مهاة".
([5]) الجمهرة (1: 48).
([6]) أي بياض البيضة. والماح بتخفيف الحاء. وكذا وردت في هذه المادة من المجمل واللسان، والصواب أن تذكر في مادة (ميح)، كما في القاموس.
([7]) البيت للنجاشي الشاعر يهجو هند بنت عاصم. البيان (3: 109) (والخزانة 4: 147). وأنشده في اللسان (مخخ، نقا) بدون نسبة.
([8]) في اللسان: "أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم".
([9]) في المجمل: "الهرم والمرض"، وفي أساس البلاغة "المرض والهرم" وفي اللسان: "الشر والأمر العظيم"، وفي القاموس: "الفقر والهرم، أو الصبر والثفاء"، وهما نبتان. وفي جنى الجنتين: "العري والجوع".
([10]) قبله في اللسان (مرر):
إذا ما كنت مهدية فأهدي *** من المأنات أو فدر السنام
([11]) في المجمل: "والمزة: الخمر اللذيذة الطعم. والمزاء اسم لها".
([12]) المز، هذا بكسر الميم.
([13]) لذي الإصبع العدواني، كما في اللسان (مسس).
([14]) البيت لعروة بن الورد، في ديوانه 93.
([15]) في الأصل: "البجاج"، صوابه في المجمل.
([16]) في الأصول: "الهشم"، صوابه في المجمل واللسان، وانظر بعض أحاديث أم الهيثم في أمالي القالي (3: 96) والمزهر (2: 539، 546).
([17]) وكذا في المجمل، وهو جمع شفاء، وفي اللسان "الشفاء دواء معروف، وهو ما يبرئ من السقم، والجمع أشفية وأشاف". وبدله في اللسان: "الأدوية".
([18]) مض، بكسر الميم والضاد المشددة.
([19]) هي أن يقول الإنسان بطرف لسانه شبه لا، وهي مع ذلك كلمة مطمعة في الإجابة.
([20]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (رطب، نشش). وصدره في (أجج). وقد سبق في (أج).
([21]) هو في حديث أوفى بن دلهم، كما في اللسان (معع).
([22]) وكذا اقتصر على هذا القدر في المجمل. وفي اللسان:
* ما منك خلط الخلق الممغمغ *
          وفي الديوان 97:
* ما منك خلط الكذب الممغمغ *
([23]) في الأصل: "لا تمكو"، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "يقول: لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة، وارفقوا بهم في الاقتضاء والأخذ". وفي المجمل: "على غير مائكم".
([24]) بعده في اللسان: * ولا تمكي مذحجاً وعكا *
([25]) الغرض، بالتحريك، الضجر والملال.
([26]) لأبي دواد الإيادي، كما في المجمل واللسان (ملل).

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve ondan sonrakiler, ikizli ve mutâbıkta)
 (**من**)  **الميم** ve **النون** iki asıldır. Bunlardan biri kesmeye ve kesilmeye delâlet eder; diğeri hayır yapmaya.
Birincisi [**المنّ**]: kesmedir; ondan: “**مَنَنْتُ الحبلَ**”: onu kestim, denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ﴾ [التين 6]. **المَنُون**: ölüm(dür); çünkü sayıyı eksiltir ve müddetleri keser. **المنُّ**: yorgunluktur; bu, yorgun olanın yürüyüşten kesilmesi sebebiyledir. Dedi ki:
* قلائصاً لا يشتَكين **المَنَّا** *
Diğer asıl **المَنُّ**’dür; dersin([1]): **مَنّ** **يمنّ** **منَّاً**; güzel bir iş yaptığı zaman. باب’dan **المُنّة** vardır; o, insanın ayakta duruşu kendisiyle olan kuvvettir. Bazen derler: **مَنَّ بيدٍ أسداها**; onunla azarladığı zaman. Bu, onun iyiliği kestiğine delâlet eder; o hâlde birincidendir.

(**مه**)  **الميم** ve **الهاء** iki kelimedir; bunlardan biri azarlamaya, diğeri görünüşe ve lezzete delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **مَهْ**([2]). **مهمه به**: ona bunu söylemesiyle onu azarladı. **المَهْمَه**: geniş, düz, yumuşak çöl.
Diğeri onların sözü: **ليس له مَهَهٌ**; güzel olmadığı zaman. Ve derler: “كل شيء **مَهَهٌ** و**مَهَاهٌ** إلاَّ النِّساء وذكرَهُنّ([3])”. **المَهاهُ**: lezzettir. Bize **القَطّان** **ثعلب**’den okuttu:
وليس لعيشنا هذا **مَهَاهٌ** *** وليست دارنا الدُّنيا بدارِ([4])

(**مت**)  **الميم** ve **التاء**; şeyde bir uzatma ve çekip alma üzerine delâlet eden bir asıldır. Denir: **مَتَتُّ** ve **مدَدْتُ**. Ondan: **يَمُتّ** بكذا; bir akrabalık ve benzeriyle ulaştığı zaman. Ondan **المَتُّ**: makara olmaksızın kuyudan çekip almadır.

(**مث**)  **الميم** ve **الثاء** iki kelimedir. Derler: **مثَّ يدَه**: onu sildi. Ve **مَثَّ الشَّيء**; yağ sızdırır olduğu zaman. **ابن دريد**([5]) dedi: **مثَّ شارِبُه**; yağlı yedi de bıyığında kaldığı zaman.

(**مج**)  **الميم** ve **الجيم** iki kelimedir; bunlardan biri bir şeyde karıştırmadır, ikincisi bir şeyi süratle atmaktır.
Birincisi **المجمجة**: yazılanda karıştırmadır. **مَجمَجَ في أخباره**: ne doyurdu ne de açıkladı.
İkincisi: **مَجَّ الشرابَ من فيه**: onu attı. Ve içecek, **مُجَاج العِنَب**’dir. Ve yağmur, **مُجَاج المُزْن**’dir. Ve bal, **مُجاج النَّحْل**’dir. Ve o, ihtiyar, **ماجٌّ**’dır: tükürüğünü çıkarır ve yaşlılığından onu tutamaz. Sürat باب’ından: **أمَجَّ في البلاد إمجاجاً**: gitti. Ve **أمَجَّ الرّجُل**: koşusunda süratlendi.

(**مح**)  **الميم** ve **الحاء** üç kelimedir; tek bir asla kıyas edilmez: birincisi **مَحَّ الشَّيء** ve **أَمَحَّ**; eskidi ve yıprandı olduğu zaman. **المَحُّ**: yıpranmış elbisedir.
İkincisi: **الرَّجل المَحَّاح**: sözüyle yapmadığını gösteren yalancıdır.
Üçüncüsü **المُحُّ**: yumurtanın sarılığıdır. Ve denir: **المَاحُ** onun beyazlığıdır([6]).

(**مخ**)  **الميم** ve **الخاء**; her şeyin hâlis(ine) delâlet eden bir kelimedir. Ondan **مُخُّ العظم**; bilinir. Ve **أمَخَّتِ الشَّاة**: onun iliği çoğaldı. Bazen beyne **مُخّاً** adını verdiler. Dedi ki:
ولا يأكلُ الكلبُ السَّرُوقُ نِعالنا *** ولا يُنتقَى **المُخُّ** الذي في الجماجمِ([7])
Ve her şeyin hâlisi onun **مُخُّه**’dur.

(**مد**)  **الميم** ve **الدال**; bir şeyi uzunlamasına çekmeye ve bir şeyin bir şeye uzayarak bitişmesine delâlet eden tek bir asıldır. Dersin: **مدَدْت الشيءَ أمدُّه مَدَّاً**. Ve **مَدَّ النهرُ**; ve onu başka bir nehir **مَدَّهُ**; yani onda arttı ve ona bağlandı da onun uzamasını uzattı. Ve **أمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ**. Ondan: **أمَدَّ الجُرْح**: onda **مِدَّةٌ** oldu; o, çıkan şeydir. Ondan: **مددت الإبل مدّاً**: onlara suyu unla yahut onunla uzattığın bir şeyle içirdim([8]). İsim **المَدِيد**’dir. Ve **مدُّ النهارِ**: uzadığı zaman onun yükselmesidir. Ve **المِداد**: kendisiyle yazılan şeydir; çünkü su ile uzatılır. Ve **مددت الدّواةَ** ve **أمددتها**. Ve **المَدَّة**: kaleminle hokkadan bir **مدَّةً** istemendir. باب’dan: ölçülerden **المُدُّ**; çünkü ölçülen şeyi onun benzeriyle uzatır.
Ve باب’dan şâz olan: **ماءٌ إمِدَّانٌ**: şiddetli tuzludur.

(**مر**)  **الميم** ve **الراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyin geçip gitmesine, diğeri tatlılık ve hoşluğun zıddına delâlet eder.
Birincisi: **مرّ الشيء يمُرّ**; geçtiği zaman. Ve **مَرُّ السَّحابِ**: onun sürüklenmesi ve geçip gitmesidir. Ve “onu bir kere ve iki kere gördüm” ancak geçmiş bir zamanın ifadesidir. Ve derler: “onu **مرّة** من **المرّ** gördüm”; **المرّة**’yi **المَرّ** üzerine cem ederler.
Diğer asıl: **أمَرَّ الشَّيءُ يُمِرّ** ve **مَرّ**; acı olduğu zaman. Ve ondan **الأمرَّينِ** ile karşılaştım; yani hoş olmayan şiddetler. **الأمرّان**: gam ve hastalıktır([9]). **الأمرّ**: içinde dışkı artığının toplandığı bağırsaklardır. Dedi ki:
ولا تُهْدِي **الأمَرَّ** وما يليهِ *** ولا تُهدِنَّ معروقَ العِظامِ([10])
**الأمرّ** diye adlandırıldı; çünkü hoş değildir. Sonra bundan sonra her şiddet ve şiddetli şey bu bina ile adlandırıldı. Derler: **أمررت الحبلَ**: onu büktüm; o da **مُمَرّ**’dır. Ve **المرّ**: bükmenin şiddetidir. Ve **المرير**: bükülmüş iptir. Keza **المريرة**: ondan kuvvettir. Ve **المَرِيرة**: nefsin izzetidir. Bütün bunların kıyası birdir. Ve **المُرَار**: acı bir ağaçtır.
أما **المَرمر**: beyaz, saf bir taş türüdür. Ve **المَرْمَرَة** de: bedenin yumuşaklığı ve sallanmasıdır. Ve **امرأة مَرْمارة**; yumuşaklığından sallanır olduğu zaman.

(**مز**)  **الميم** ve **الزاء** iki asıldır: bunlardan biri tatlardan bir tattır; diğeri [delâlet eder] bir meziyete ve fazlalığa.
Birincisi: **المُزُّ**: ekşi ile tatlı arasındaki şeydir. Ve derler: şaraba bundan dolayı **مُزَّاءً**([11]) adı verildi; denildi ki: bilakis o diğer kıyastandır.
Diğer asıl fazlalıktır. Onun üzerinde **مِزٌّ**([12]) vardır; yani fazlalık. Ondan **المُزَّاء**; derler: bu içecek bundan daha **أمزُّ**’dur; yani daha faziletlidir. Dediler: **المُزّاء** isimdir; eğer sıfat olsaydı **مَزَّاءُ** denirdi. Ve **التمزُّز**: içeceği azar azar emip tatmaktır. Bu, birinciden de olabilir.

(**مس**)  **الميم** ve **السين**; eliyle bir şeyi yoklamaya delâlet eden tek sahih asıldır. **مَسِسْتُهُ أَمَسُّهُ**. Bazen derler: **مَسَسْتُ أَمُسُّ**. **الممسُوسُ**: kendisinde **مَسٌّ** olan; sanki cin ona dokunmuştur. Sudan **المَسُوس**: ellere değmiş olan. Dedi ki:
لو كنت ماءً كنت لا *** عذبَ المذاقِ ولا **مَسُوسا**([13])

(**مش**)  **الميم** ve **الشين**; şeyde yumuşaklığa, kolaylığa ve inceliğe delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **المُشَاش**; o, yumuşak kemiklerdir; denir: **مششتها أمُشُّها**. Dedi ki:
لَحَا اللهُ صُعلوكَاً إذا جَنّ ليلُهُ	 *** مضى في **المُشاشِ** آلفاً كلَّ مَجزِرِ([14])
Ve **المشاش**: hurma fidanının dikildiği yumuşak çamurdur. Dedi ki:
* راسِي العُروقِ في **المُشاشِ** البجباجْ([15]) *
Ve o, **طيِّب المُشاش**’tır; iyi, hoş olduğu zaman. Ve derler: falan, falanın malını **يمُشُّ**; ondan şeyi şeyden sonra aldığı zaman. Ondan: **مَشُّ اليد**; mendille silindiği zaman; bu ancak kolaylık ve yumuşaklıkla olur. Ve **المَشُوش**: mendildir. Ve **مَشَشت النّاقَة**: onu sağdım ve memede sütün bir kısmını bıraktım. Ve **مَشَّ الشَّيءَ**: yumuşayıp eriyinceye kadar onu suda ovdu. Ve denir: **ابنٌ** **لأمِّ الهَيثَم**([16]) öldü; ona sorduk, dedi ki: “Allah Teâlâ’nın hükmü reddetti; ben ona **الأشْفِيَة**([17])’yi durmadan **أَمُشُّ** ediyordum; bir kere ağzına damlatıyor, başka bir kere ona içiriyordum.” باب’dan **المَشَش**: kemikten çıkıntı yapan ve hacmi olan her şeydir; bu, kemiğe isabet eden bir ayıptan olur.

(**مص**)  **الميم** ve **الصاد**; şeyde tadımsamaya benzer bir şeye ve onun hâlisini almaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **مَصِصْتُ الشيء أمَصُّه** ve **امتصصته أمتصُّه**. Ve **المصمصة**: **المَضمضة**’nin zıddıdır; çünkü **المصمصة** **بالصاد** dilin ucuyla olur. Ondan **مُصاص الشيء**: onun hâlisi; bu, “**امتصصت الشيء**”den kıyas edilmiştir; o, emilen hâlistir. Ve **فرس مُصامِصٌ**: hâlis Arap(soylu) at.

(**مض**)  **الميم** ve **الضاد**; bir şeyin bir şeye baskı yapmasına delâlet eden sahih bir asıldır.
Ondan: **مضَّنِي الشَّيءُ** ve **أمضَّني**: benden meşakkate ulaştı; sanki seni sıkıştırmış gibidir. Ve **المضمضة**: ağızda suyu hareket ettirmek ve onu sıkıştırmaktır. Ve sürme gözü **يمضُّ**; onda yanma olduğu zaman. Ve onun **مَضِيضُه**: yanmasıdır. Ve derler: **مِضِّ**([18]); bu, insanın bir şeye tamah ettiği zaman dudağıyla yaptığı bir şeyin taklididir([19]). Bir hak ikrar ettiği zaman adama derler: **مِضِّ**. Onların darbımesellerinden bir misal: “إنَّ في **مِضِّ** لطَمَعاً”; dediler ki: bu, bir ihtiyaç sorulup da iki dudağını kırdığı zamandır.

(**مط**)  **الميم** ve **الطاء**; bir şeyi uzatmaya delâlet eden sahih bir asıldır. **مَطُّه**: onun uzatılmasıdır. Kıyas onda ve **المُطَيطاء**’da birdir; o, salınarak yürümektir; çünkü bunu yaptığı zaman uzuvlarını uzatır. Allah Teâlâ dedi: ﴿ثُمَّ ذَهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى﴾ [القيامة 33]; dediler: aslı **يتمطَّط** idi; hafifletme için üçüncü **الطاء**’yı **ياءً** yaptılar. Ve **مطَّ حاجِبَيه**: kibirlendi; o da ondandır. Ondan **المَطِيطة**: çamurla karışık su; bu, bulanık sel sularının suyu uzatması (çoğaltması) olduğu zaman olur.

(**مظ**)  **الميم** ve **الظاء**; ortaklık ve çekişmeye delâlet eden bir kelimedir. **ماظَظْتُه** **مماظّة** ve **مِظاظا**: onunla ortak oldum ve çekiştim. Hadiste: “لا تُمَاظَّ جارك فإنّه يبقى ويذهب النّاس”. Bunun dışında **المَظُّ**: kır narıdır.

(**مع**)  **الميم** ve **العين**; karışmaya, gürültüye ve buna benzer şeye delâlet eden bir kelimedir. Ondan **المَعْمعة**: yangının sesi ve savaşta yiğitlerin sesi. Ve **المَعمعان**: sıcağın şiddetidir. **ذو الرمة** dedi:
حَتَّى إذا **معمعانُ** الصيف هَبَّ لهُ *** بأجَّةٍ نَشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([20])
Bu باب’dan olmayan: “**مَعَ**”; o, beraberlik kelimesidir; denir: bu onunla beraberdir. Ve kadınların sıfatında([21]) derler: “منهنَّ **معْمَع**، لها شَيْئها أجْمَع”; o, yanında ebediyen bulunan bir şeyi kimseye vermeyen kadındır.

(**مغ**)  **الميم** ve **الغين**; geçmişte zikredilene benzer şeye delâlet eder. Derler: **المغمغة**: karışmadır. **رؤبة** dedi:
* الخُلُقِ **المُمَغْمَغِ**([22]) *
Ve derler: **مغمغ طعامَه**; onu yağla ıslattığı zaman.

(**مق**)  **الميم** ve **القاف**; uzunluğa ve sınırı aşmaya delâlet eden bir asıldır. Ayrıksı uzun olan: **أمَقُّ**; açık **المَقَق**. Erkeklerden **المُقَامِق**: boğazının en dibinden konuşan ve ağzını yayarak konuşan kimsedir. Ve derler: **مَققْت الطَّلعةَ**: onu yardım.

(**مك**)  **الميم** ve **الكاف**; kemiği ayıklamaya delâlet eden sahih bir asıldır; sonra buna kıyas edilir. Derler: **تمكَّكت العظم**: onun **مُخَّه**’unu çıkardım. Ve **امتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه**: onu içti. Ve **التمكّك**: sonuna kadar araştırmadır. Hadiste: “لا تُمككُوا على غرمائكم([23])”. Ve denir: **مكّة** suyun azlığından dolayı böyle adlandırıldı; sanki onun suyu **امتُكَّ** edilmiştir. Ve denildi: orada zulmeden kimseyi **تمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder ve onu kırar; kemiği ayıkladığı gibi. Ve okurlar:
 * يا **مَكَّةُ** الفَاجِرَ **مُكِّي** مَكَّا([24]) *

(**مل**)  **الميم** ve **اللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyi çevirmeye, diğeri şeyden bir **غَرَضٍ**([25])a delâlet eder.
Birincisi: **مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ**; bu, onu ateşte çevirmen demektir. Ve **المَلَّة**: kül yahut sıcak topraktır. Ve denir: bize **خبزَ ملّةٍ** ve **خبزةً مليلاً** yedirdiler. Ve **المُلْمُول**: sürmedir; çünkü sürme çekilirken gözde çevrilir.
Ve باب’dan **طريقٌ مُمَلٌّ**: gidile gidile alâmet olmuş yoldur. Dedi ki:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])
Ve **المَلِيلة**: kemiklerde bir hummadır; sanki çevirir. Ve yatağında **يتملمَلُ** etti; yani huzursuz olur ve kıvranır; ta ki sanki bir **مَلَّة** üzerindeymiş gibi; aslı **يتملّل**’dir.
Ve باب’dan: **امتلَّ يَعدُو**; bu, biraz süratlendiği zaman.
Diğer باب: **مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً**: ondan usandım. Ve **أملَلْتُ القومَ**: onlara zorluk çıkardın da usandılar; keza **أملَلْتُ عليهم**.
أما kitabın **إملالُ**’ı ve **المَلَّة**’nin tefsiri, **الميم** ve **اللام** ve illetli harfte zikredildi.

--------------ـــ
([1]) Asılda: “المن من يقول”.
([2]) Asılda: “مكه” tahriftir. Ondan sonra sokulmuş söz vardır; o da “إذا زجروه ومهمه به زجروره”.
([3]) Yani erkek, mahreminin zikri anıldığında kıskanır ve öfkelenir; daha doğru olan, buradaki **المهه**’nin “az, kolay” mânasında olmasıdır.
([4]) Beyit **عمران بن حطان**’ındır; **اللسان** (مهه)’de olduğu gibi. **الأصمعي** onu “مهاة” diye rivayet eder.
([5]) **الجمهرة** (1: 48).
([6]) Yani yumurtanın beyazı. **الماح** hâ’nın hafifletilmesiyle. Keza bu maddede **المجمل** ve **اللسان**’da böyle gelmiştir; doğru olan, **(ميح)** maddesinde zikredilmesidir; **القاموس**’ta olduğu gibi.
([7]) Beyit, şair **النجاشي**’nindir; **هند بنت عاصم**’i hicveder. **البيان** (3: 109) (**والخزانة** 4: 147). Ve onu **اللسان** (مخخ، نقا)’da nisbesiz okuttu.
([8]) **اللسان**’da: “أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم”.
([9]) **المجمل**’de: “الهرم والمرض”; **أساس البلاغة**’de “المرض والهرم”; **اللسان**’da: “الشر والأمر العظيم”; **القاموس**’ta: “الفقر والهرم، أو الصبر والثفاء”; ikisi de bitkidir. **جنى الجنتين**’de: “العري والجوع”.
([10]) Ondan önce **اللسان** (مرر)’de:
إذا ما كنت مهدية فأهدي *** من المأنات أو فدر السنام
([11]) **المجمل**’de: “والمزة: الخمر اللذيذة الطعم. والمزاء اسم لها”.
([12]) **المز**; bu, **الميم**’in kesresiyle.
([13]) **لذي الإصبع العدواني**’nindir; **اللسان** (مسس)’te olduğu gibi.
([14]) Beyit **عروة بن الورد**’ündür; divanında 93.
([15]) Asılda: “البجاج”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([16]) Asıllarda: “الهشم”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır; **أمالي القالي** (3: 96) ve **المزهر** (2: 539، 546)’da **أم الهيثم** hadislerinin bir kısmına bak.
([17]) Keza **المجمل**’dedir; o, **شفاء**’nın cem’idir. Ve **اللسان**’da “الشفاء دواء معروف، وهو ما يبرئ من السقم، والجمع أشفية وأشاف”. Ve **اللسان**’da onun yerine: “الأدوية”.
([18]) **مض**; **الميم**’in kesresiyle ve şeddeli **الضاد** ile.
([19]) O, insanın dilinin ucuyla “hayır”a benzer bir şey söylemesidir; bununla beraber o, cevapta ümit verici bir kelimedir.
([20]) **ديوان ذي الرمة** 11 ve **اللسان** (رطب، نشش). Onun صدر’ı (أجج)’dedir. Daha önce (أج)’de geçti.
([21]) O, **أوفى بن دلهم** hadîsindedir; **اللسان** (معع)’da olduğu gibi.
([22]) Keza **المجمل**’de bu kadarıyla yetindi. Ve **اللسان**’da:
* ما منك خلط الخلق الممغمغ *
          Ve divanda 97:
* ما منك خلط الكذب الممغمغ *
([23]) Asılda: “لا تمكو”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ve **اللسان**’da: “يقول: لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة، وارفقوا بهم في الاقتضاء والأخذ”. Ve **المجمل**’de: “على غير مائكم”.
([24]) Ondan sonra **اللسان**’da: * ولا تمكي مذحجاً وعكا *
([25]) **الغرض**; harekeli olarak: bıkkınlık ve usanmadır.
([26]) **أبي دواد الإيادي**’nindir; **المجمل** ve **اللسان** (ملل)’de olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَطَّهُ
1 مَطَّهُ ذ , (S, K,) aor. مَطُ٣َ , (S, TA,) inf. n. مَطٌّ, (TA,) He drew it; pulled it; strained it; extended it by drawing or pulling; stretched it; stretched it out; extended it; lengthened it; i. q. مَدَّهُ: (S, K:) مَطٌّ and مَطْوٌ and مَدٌّ are all one [in meaning]. (Az, TA.) You say, مَطَّ الدَّلْوَ, (K,) or مَطَّ بِالدَّلْوِ, (Lh,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (Lh,) He drew, or pulled, the bucket. (Lh, K.) And مَطّ حَاجِبَيْهِ He extended, or stretched, his eyebrows (S, TA) in speaking. (TA.) This last phrase also signifies (tropical:) He behaved proudly; (S, K, TA;) and so مَطَّ خَدَّهُ; (K, TA;) syn. تَكَبَّرَ [for which in the CK we find تَكَبُّرًا]. (S, K.) You say also, مَطَّ أَصَابِعَهُ He extended his fingers, (K, TA,) as though (TA) talking, or addressing, with them. (K, TA.) And مَطَّ الحُرُوفَ [He lengthened the letters]; for مَدَّهَا. (As, in TA, in remarks on the letter ط.) And مَطَّ خَطَّهُ, and خَطْوَهُ, He extended, and made wide, his handwriting, and his stepping: and مَطَّ [alone], aor. and inf. n. as above, [خَطْوَهُ being understood,] he made his stepping wide. (TA.) And it is said in a trad., of Saad, لَا تَمُطُّوا بآمِينَ Ye shall not lengthen [the word] آمِينُ [amen: yet this is done by most, if not by all, of the Muslims in the present day]. (TA.)

تَمْطِيطٌ
2 تَمْطِيطٌ ذ , [inf. n. of مطّط, and app. originally meaning The act of lengthening the tongue overmuch:] (tropical:) the act of reviling. (K, TA.)

تمطّط
5 تمطّط ذ He stretched himself: he walked with an elegant, and a proud, and self-conceited, gait, with an affected inclining of his body from side to side, and stretching out his arms; syn. تَمَدَّدَ; (S, K;) as also تَمَطَّى; like تَظَنَّيْتُ from الظَّنُّ; تمطّط being the original form. (TA.) It is said in the Kur, [lxxv. 33,] ثُمَّ ذَهَبَ اِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى Then he went to his family walking with an elegant, and a proud, and self-conceited, gait, with an affected inclining of his body from side to side; syn. يَتَبَخْتَرُ; (Fr, Bd, Jel, TA;) from المَطُّ, because he who so walks extends his steps, so that it is originally يَتَمَطَّطُ; (Bd;) or from المَطَا, signifying “ the back, ” because he who so walks twists his back. (Fr, Bd.) ― -b2- It (water, As, TA, and thick sour milk, TA) roped, or drew out, with a viscous, glutinous, cohesive, sticky, ropy, or slimy, continuity of parts; it was, or became, viscous, glutinous, cohesive, sticky, ropy, or slimy. (As, TA.) [See also R, Q, 2.] ― -b3- تمطّط فِى الكَلَامِ He varied (لَوَّنَ) in speech. (Sgh, K.)

مَطْمَطَ فِى كَلَامِهِ
R. Q. 1 مَطْمَطَ فِى كَلَامِهِ ذ He extended, and lengthened, his speech: (IDrd:) or مَطْمَطَ signifies he flagged in his handwriting, or in his speech. (IAar, Az, K.)

تَمَطْمَطَ
R. Q. 2 تَمَطْمَطَ ذ It (water) became thick. (Sgh, K.) [See also 5.]

مُطُطٌ
مُطُطٌ ذ [a pl., of which the sing. is probably ↓ مَطِيطٌ, like as the sing. of its syn. مُدُدٌ is مَدِيدٌ,] Tall, or long; applied to any animals. (IAar.)

مَطَاطٌ
مَطَاطٌ ذ Thick and sour camels' milk; (Ibn- 'Abbلd, K;) such as is termed قَارِص; so called because it ropes, or is ropy. (TA.)

مُطَاطٌ
مُطَاطٌ ذ : see what next follows.

مِطَاطٌ
مِطَاطٌ ذ Extended; [meaning long;] as also ↓ مُطَاطٌ, and ↓ مَطَائِطٌ; applied as an epithet to what is termed صَلًا [app. here meaning the “ middle of the back ”]; (K;) and to a camel. (TA.)

مَطِيطٌ
مَطِيطٌ ذ : see مُطُطٌ.

مَطِيطَةٌ
مَطِيطَةٌ ذ thick water, (S,) or turbid and thick water, (K, TA,) remaining (TA) in the bottom of a watering-trough: (S, K, TA:) or slime; or strong, or thick, slime: or, accord. to As, water in which is ropy mud: pl. مَطَائِطُ: which, as pl. of the same sing., also signifies places hollowed by the feet of beasts of carriage, in the ground, in which slime, or strong or thick slime, collects. (TA.)

مُطَيْطَى
مُطَيْطَى ذ : see what next follows.

مَطِيطَآءُ
مَطِيطَآءُ ذ : see what next follows.

مُطَيْطَآءُ
مُطَيْطَآءُ ذ , a dim. n. which has no undiminished form, (Z, in the Fلïk,) The act of walking with an elegant, and a proud, and self-conceited, gait, with an affected inclining of the body from side to side: and the act of stretching out the arms in walking: (S, K:) as also ↓ مُطَيْطَى, (As, Kr, K,) in both these senses, (As, TA,) and ↓ مَطِيطَآءُ. (K.) You say, مَشَى المُطَيْطَآءَ [He walked in either of the manners above described]. (S, TA.)

مُطَائِطٌ
مُطَائِطٌ ذ : see مِطَاطُ.

##### Türkçe

**مَطَّهُ**

1 **مَطَّهُ** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **مَطُ٣َ** , (S, TA,) mastarı **مَطٌّ**, (TA,) O onu çekti; onu çekip çekiştirdi; onu gerdi; onu çekerek yahut çekiştirerek uzattı; onu gerdi; onu uzatıp gerdi; onu uzattı; onu uzunca yaptı; **مَدَّهُ** ile aynı (i. q.): (S, K:) **مَطٌّ** ve **مَطْوٌ** ve **مَدٌّ** hepsi bir [mânâda]dır. (Az, TA.) Dersin ki, **مَطَّ الدَّلْوَ**, (K,) yahut **مَطَّ بِالدَّلْوِ**, (Lh,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (TA,) mastarı da böyledir, (Lh,) O kovayı çekti yahut çekiştirdi. (Lh, K.) Ve **مَطّ حَاجِبَيْهِ** O, konuşmada, kaşlarını uzattı yahut gerdi. (S, TA) (TA.) Bu son ibare ayrıca (mecazen:) O kibirli davrandı; (S, K, TA;) ve yine **مَطَّ خَدَّهُ**; (K, TA;) **تَكَبَّرَ**’ın eşanlamlısı; [CK’de bunun yerine **تَكَبُّرًا** buluruz]. (S, K.) Yine dersin ki, **مَطَّ أَصَابِعَهُ** O parmaklarını uzattı, (K, TA,) sanki (TA) onlarla konuşuyor yahut hitap ediyormuş gibi. (K, TA.) Ve **مَطَّ الحُرُوفَ** [O harfleri uzattı]; **مَدَّهَا** yerine. (As, TA’da, **ط** harfi üzerine notlarda.) Ve **مَطَّ خَطَّهُ**, ve **خَطْوَهُ**, O yazısını ve adımını uzattı ve geniş yaptı: ve **مَطَّ** [yalnız], muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, [**خَطْوَهُ** kastedilerek,] o adımını geniş yaptı. (TA.) Ve Sa‘d hakkında bir rivayette şöyle denilmiştir: **لَا تَمُطُّوا بآمِينَ** Siz **آمِينُ** [kelimesini] uzatmayın. (TA.)

**تَمْطِيطٌ**

2 **تَمْطِيطٌ** ذ , [**مطّط**’un mastarı; ve görünüşe göre aslında “dili aşırı uzatmanın fiili” mânâsında:] (mecazen:) sövmenin fiili. (K, TA.)

**تمطّط**

5 **تمطّط** ذ O kendini gerdi: zarif, kibirli ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüdü; bedenini yanlara doğru yapmacık bir meyille eğip bükerek ve kollarını uzatarak; eşanlamlısı **تَمَدَّدَ**; (S, K;) ve ayrıca **تَمَطَّى**; **الظَّنُّ**’dan **تَظَنَّيْتُ** gibi; **تمطّط** asıl şekildir. (TA.) Kur’ân’da şöyle denilmiştir, [lxxv. 33,] **ثُمَّ ذَهَبَ اِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى** Sonra ailesine, bedenini yanlara doğru yapmacık bir meyille eğip bükerek, zarif, kibirli ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüyerek gitti; eşanlamlısı **يَتَبَخْتَرُ**; (Fr, Bd, Jel, TA;) **المَطُّ**’dan, çünkü böyle yürüyen kimse adımlarını uzatır; öyle ki aslında **يَتَمَطَّطُ**’dur; (Bd;) yahut “sırt” mânâsına gelen **المَطَا**’dan, çünkü böyle yürüyen kimse sırtını büker. (Fr, Bd.) ― -b2- O (su, As, TA, ve koyu ekşi süt, TA) yapışkan, zamklı, birbirine tutunan, yapışık, ip gibi yahut sümüksü bir parçalar sürekliliğiyle uzayıp çekildi; o, yapışkan, zamklı, birbirine tutunan, yapışık, ip gibi yahut sümüksü oldu yahut öyle hâle geldi. (As, TA.) [Bk. ayrıca R, Q, 2.] ― -b3- **تمطّط فِى الكَلَامِ** O sözde çeşitlendirdi (**لَوَّنَ**). (Sgh, K.)

**مَطْمَطَ فِى كَلَامِهِ**

R. Q. 1 **مَطْمَطَ فِى كَلَامِهِ** ذ O sözünü uzattı ve uzun yaptı: (IDrd:) yahut **مَطْمَطَ**; o, yazısında yahut sözünde gevşedi mânâsınadır. (IAar, Az, K.)

**تَمَطْمَطَ**

R. Q. 2 **تَمَطْمَطَ** ذ O (su) koyulaştı. (Sgh, K.) [Bk. ayrıca 5.]

**مُطُطٌ**

**مُطُطٌ** ذ [bir çoğuldur; onun tekili muhtemelen aşağıdaki **مَطِيطٌ**’dur; tıpkı onun eşanlamlısı **مُدُدٌ**’ün tekilinin **مَدِيدٌ** olması gibi,] Uzun boylu yahut uzun; her türlü hayvana uygulanır. (IAar.)

**مَطَاطٌ**

**مَطَاطٌ** ذ Kalın ve ekşi deve sütü; (Ibn- 'Abbلd, K;) **قَارِص** diye adlandırılan türden; ip gibi uzadığı yahut ip gibi olduğu için böyle adlandırılmıştır. (TA.)

**مُطَاطٌ**

**مُطَاطٌ** ذ : bir sonraki maddeye bak.

**مِطَاطٌ**

**مِطَاطٌ** ذ Uzatılmış; [yani uzun;] ve ayrıca aşağıdaki **مُطَاطٌ**, ve aşağıdaki **مَطَائِطٌ**; **صَلًا** diye adlandırılana [burada görünüşe göre “sırtın ortası” mânâsında] sıfat olarak uygulanır; (K;) ve deveye de. (TA.)

**مَطِيطٌ**

**مَطِيطٌ** ذ : **مُطُطٌ**’a bak.

**مَطِيطَةٌ**

**مَطِيطَةٌ** ذ kalın su, (S,) yahut bulanık ve kalın su, (K, TA,) bir sulama yalaklarının dibinde kalan: (S, K, TA:) yahut balçık; yahut kuvvetli yahut kalın balçık: yahut As’a göre, içinde ip gibi uzayan çamur bulunan su: çoğulu **مَطَائِطُ**: ki bu, aynı tekilin çoğulu olarak, ayrıca, yerde yük hayvanlarının ayaklarıyla oyulmuş, içinde balçık yahut kuvvetli yahut kalın balçık biriken yerler mânâsına da gelir. (TA.)

**مُطَيْطَى**

**مُطَيْطَى** ذ : bir sonraki maddeye bak.

**مَطِيطَآءُ**

**مَطِيطَآءُ** ذ : bir sonraki maddeye bak.

**مُطَيْطَآءُ**

**مُطَيْطَآءُ** ذ , küçültme isimdir; büyütülmemiş bir şekli yoktur, (Z, Fلïk’te,) Bedenin yanlara doğru yapmacık bir meyille eğilip bükülmesiyle zarif, kibirli ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüme fiili: ve yürürken kolları uzatma fiili: (S, K:) ve ayrıca aşağıdaki **مُطَيْطَى**, (As, Kr, K,) bu iki mânâda da, (As, TA,) ve aşağıdaki **مَطِيطَآءُ**. (K.) Dersin ki, **مَشَى المُطَيْطَآءَ** [O, yukarıda tasvir edilen iki tarzdan biriyle yürüdü]. (S, TA.)

**مُطَائِطٌ**

**مُطَائِطٌ** ذ : **مِطَاطُ**’a bak.
