# معج — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%AC/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B9%D8%AC/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [معج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%AC.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: معج

باب العين و الجيم والميم معهما
)ع ج م، ع م ج، ج ع م، ج م ع، م ع ج، م ج ع مستعملات( عجم: العَجَمُ: ضِدُّ العَرَب. ورجلٌ أعجميّ: ليس بعربيّ وقوم عجم وعرب والأعجم: الذي لا يُفْصِحُ. وامرأة عجماء بيّنة العجمة. والعجماء: كلّ دابّة أو بهيمة. وفي الحديث: "جُرْحُ العجماء جُبار" يقول: إذا أفلتت الدّابّة فقتلت إنسانا فليس على صاحبها دِيَةً وجُبار، أي: باطل، هدر دُمُه.
والعجماء كل صلاة لا يُقْرأُ فيها. والأعجم: كلّ كلام ليس بلغة عربيّة إذا لم ترد بها النسبة.
قال أبو النجم:
صوتا مخوفا عندها مليحا
أعجمَ في آذانها فصيحا
يصف حمار الوحش. وتقول: اسعجمت الدار عن جواب السائل.
والمعجم حروف الهجاء المقطعة، لأنها أعجمية. وتعجيم الكتاب: تنقيطه كي تستبين عجمته ويصحّ.
وعُجْمَةُ الرّملِ أكثره واضخمه وأكثره تراكما في وسط الرَّمل. قال ذو الرّمة:
من عُجْمَةِ الرّمل		أنقاء لها حِبَـبُ
وعَجَمُ التَّمر نواهُ والإنسان يعجُم التمرة إذا لاكها بنواتها في فمه. وعجيم النَّوى: الذي قد قشر لحاؤه من التّمر. وعجَمتُ العود: عضضتُ عليه بأسناني أيّها أصلب.
قال عبد الله بن سبرة الجرشيّ:
وكم عاجم عودى أضرّ بنابـه		مذاقي ففي نابَيْه فرض فلول
وقال الحجاج بن يوسف: إنّ أمير المؤمنين نكب كنانته فعجم عيدانها فوجدني أصلبها.
قوله: عجم، أي: عضّ عليها بأسنانه لينظر أيّها أصلب، وهذا مَثَلٌ، أي: جرَّب الرجال فاختارني منهم.
والثور يعجُم قرنَه يدلكه بشجرة لينظِّفه.
وما عَجَمْتْكَ عيني مذا كذا، أي: ما أَخَذَتْك.
وتقول للرجل العزيز النفس: أنه لصُلْبُ المَعْجَمِ. أي: إذا عجمته الأمور وجدته متينا. وقال سعد بن مسمع:
ذا سُبْحَةٍ لو كان حُلْوَ المَعْجَمٍ
أي: ذا جمال. وهذا من سُبُحات الوجه، وهو محاسنه، ولأنك إذا رأيته قلت: سبحان الله وقوله: لو كان حلو المعجم، أي: لو كان محمود الخُبْر كان قد تمّ أمره ولكنّه جَمال دون خُبْر. قال أبو ليلى: المَعْجَمُ: ههنا المذاق. عَجَمْتُهُ: ذُقْنُهُ. قال الأخطل:
يا صاح هل تبلغَنْها ذات معجمة		بدايتيها ومَجْرَى نِسْعِها بَـقَـعُ
عمج:
التَّعْمُّجُ: الاعوجاج في السير والمشي لليدين والأعضاء لاعوجاج الطريق كتَعَمَّجَ السيل إذا انقلب بعضه على بعض. قال:
تَدافُعَ السَّيْلِ إذا تعَمَّجَا
جعم: امرأة جَعْمَاءُ: أُنْكِرَ عقلها هرما، ولا يقال رجل أجْعَم. وناقة جعماء: مُسِنَّة. ورجلٌ جَعٌِ وامرأة جَعِمَةٌ، وبها جَعَمٌ، أي: غِلَظُ كلامٍ في سَعَةِ حَلْق.
وجَعِمَ الرّجُلُ جَعَماً، أي: قَرِمَ إلى اللَّحْمِ، وهو في ذاك أكول. قال: العجّاج:
إذ جَعِمَ الذُّهلانِ كلَّ مَجْعَمِ
أي: جَعِموا إلى الشَّرِّ، كما يُقْرَمُ إلى اللّحم.
جمع: الجمعُ مصدر جمعت الشيء. والجَمْعُ أيضا: اسم لجماعة الناس، والجموع: اسم لجماعة الناس. والمجمع حيث يُجْمَعُ الناس، وهو أيضا اسم للناس والجَمَاعَةُ: عدد كل شيء وكثرته.
والجِماعُ: ما جمعَ عَدداً، فهو جِماعُهُ، كما تقول لجماع الخباء: أخبية قال الحسن: اتقوا هذه الأهواء التي جِماعَها الضلالة ومعادها إلى النار. وكذلك الجميع إلاَّ أنَّه اسمٌ لازم. يقال: رجل جميع، أي: مجتمِعٌ في خَلْقه. وأما المجتمعُ فالذي استوتْ لِحْيَتُهُ، وبلغ غاية شبابه، ولا يقال للنساء.
والمسجدُ الجامعُ نعت به، لأنه يجمع أهله، ومسجد الجامِعِ خطأ بغير الألف والاّم، لأنّ الاسم لا يضاف إلى النعت. لا يقال: هذا زيد الفقيه.
وتقول: جَمَّعَ الناسُ، أي: شهدوا الجُمُعة، وقضوا الصلاة.
وجُمَّاعُ كل شيء: مجتمع خلقه، فمن ذلك: جُمّاع جسد الإنسان رأسُه، وجُمَاعُ الثمرة ونحوها إذا اجتمعت براعيمها في موضع واحد. قال ذو الرّمة:
ورأسٌ كجُمَّاع الثريا ومِشْفَرٌ		كَسِبْتِ اليماني قدُّه لم يُحَرّدِ
وتقول: ضربته بجُمْع كفّي، ومنهم من يكسر الجيم. وأعطيته من الدراهم جُمْع الكفّ كما تقول: ملء الكف. وماتت المرأة بجُمْع، أي: مع ما في بطنها وكذلك يقال إذا ماتت عذراء وترك فلان امرأته بجُمْع وسار، أي: تركها وقد أثقلت. واستجمع للمرء أموره إذا استَجمع وهُيءّ له ما يُسَرُّ به من أمره. قال:
إذا استَجمعت للمرء فيها أموره		كبا كبوة للوجه لا يستقيلـهـا
واستجمع السيل: أي: اجتمع، واستجمع الفرس جَرْيا. قال:
ومُسْتَجْمِع جَرْيا وليس بـبـارحٍ		تُباريِه في ضاحي المِتانِ سواعدُه
وسُمِّيَ جَمْعٌ جمعاً، لأنّ الناس يجتمعون إليها من المزدلفة بين الصلاتين، المغرب والعشاء الاخرة.
والمجامَعَةُ والجماعُ: كناية عن الفعل، والله يكني عن الأفعال، قال الله عزّ وجلّ: "أو لامستم النساء" كنىّ عن النكاح.
معج: المَعْجُ: التقليب في الجري. مَعَجَ الحمار يَمْعَجُ مَعْجاً، أي: جَرَى في كُلِّ وجهٍ جرياً سريعا. قال العجاج:
حُنِّيَ منه غيرَ ما أَنْ يَفْحَجا
غَمْرَ الأَجَاريَّ مِسَحّاً مِمْعَجا
وحمارٌ معاجٌ: يسبق في عَدْوِه يميناً وشمالاً. والريح تمعَجُ في النبات، أي: تفليه وتقلبه.
قال ذو الرّمة:
أو نَفْحَةٌ من أعالي حَنْوَةٍ مَعَـجَـتْ		فيها الصَّبا مَوْهِنا والرَّوضُ مَرْهُومُ
والفصيل يَمْعَجُ ضرعَ أمّه إذا لَهَزَهُ، وقلّب فاه في نواحيه ليستمكن. وتقول: جاءنا الوادي يَمْعَج بسيوله، أي: يُسْرع. قال:
ضافت تمعّج أعناق السيول به
مجع: مَجَعَ الرّجل مَجْعا، وتمجَّعُ تَمَجُّعا إذا أكل التّمر باللّبن. والمُجاعة: فُضالةُ ما يُمْجَع. والاسم: المَجيع. قال:
إنّ في دارنا ثلاثَ حُبالـى		فوددنا لو قد وضعْنَ جميعا
جارتي ثم هرّتي ثم شاتـي		فإذا ما وضعْنَ كُنَّ ربيعـا
جارتي للخبيص والهرّ للفـأ		رِ وشاتي إذا اشتهيت مجيعا
ورجلٌ مجّاععةٌ، أي: كثير التّمجَع، مثل: علاّمة ونسَّاببة. قال الخليل: يدخلون هذه الهاءات في نعوت الرجال للتّوكيد.

### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **الميم** onlarla beraber
(**ع ج م**، **ع م ج**، **ج ع م**، **ج م ع**، **م ع ج**، **م ج ع** استعمالdadır) **عجم**: **العَجَمُ**: **العَرَب**’ın zıddı. Ve **أعجميّ** bir adam: Arap olmayan; ve **عجم** ve **عرب** bir kavim. Ve **الأعجم**: fasih konuşmayan kimsedir. Ve **عجماء** bir kadın: **العجمة**’si (Arapça olmayışı) apaçık olan. Ve **العجماء**: her binek hayvanı yahut davar. Ve hadiste: “**جُرْحُ العجماء جُبار**” der; yani: binek hayvanı kaçıp bir insanı öldürürse sahibine diyet yoktur; ve **جُبار**: yani bâtıl, kanı hederdir.

Ve **العجماء**: içinde kıraat edilmeyen her namazdır. Ve **الأعجم**: nisbet onunla gelmediği vakit, Arap diliyle olmayan her sözdür.

Ebû’n-Necm dedi:
Korkutucu bir ses, yanında güzel
Onların kulaklarında fasih iken **أعجمَ**
Yaban eşeğini vasfeder. Ve dersin: **اسعجمت** ev, soranın cevabından (aciz kaldı).

Ve **المعجم**: kesik (ayrı ayrı) hece harfleridir; çünkü onlar **أعجمية**’dir. Ve **تعجيم** kitabın: noktalanmasıdır; ta ki **عجمته** (kapalılığı/ayırt edilemezliği) açıklığa kavuşsun ve sahih olsun.

Ve **عُجْمَةُ الرّملِ**: onun (kumun) çoğu ve en iri olanı; ve kumun ortasında en çok yığılmış olanıdır. Zü’r-Rumme dedi:
**من عُجْمَةِ الرّمل**		tepecikler; onların taneleri vardır

Ve **عَجَمُ التَّمر**: çekirdeğidir. Ve insan hurmayı, çekirdeğiyle beraber ağzında çiğnediği vakit hurmayı **يعجُم**. Ve **عجيم النَّوى**: hurmadan kabuğu soyulmuş olan çekirdektir. Ve **عجَمتُ العود**: dişlerimle onu ısırdım; yani hangisi daha sert.

Abdullah b. Sibre el-Cüreşî dedi:
Ve nice **عاجم** (ısıran) benim değneğimi azı dişiyle;		tadımı incitti; zira iki azı dişinde kırıklık ve körelme vardır

Ve Haccâc b. Yûsuf dedi: Müminlerin emîri sadağını eğdi de onun çubuklarını **عجم** etti; sonra beni onların en serti buldu.

Sözü: **عجم**; yani: hangisi daha sert diye bakmak için onu dişleriyle ısırdı. Ve bu bir meseldir; yani: erkekleri denedi de beni onların arasından seçti.

Ve öküz boynuzunu **يعجُم**: onu bir ağaca sürter; onu temizlemek için.

Ve “Gözüm seni şöyle şöyle **عَجَمْتْكَ**” (demedi); yani: seni almadı.

Ve nefsi aziz olan adama dersin: o, **صُلْبُ المَعْجَمِ**’dir. Yani: işler onu **عجمته** (denediği) vakit onu sağlam bulursun. Sa‘d b. Musmi‘ dedi:
Bir **سُبْحَة** sahibi; eğer **حُلْوَ المَعْجَمٍ** olsaydı
Yani: bir güzellik sahibi. Bu, yüzün **سُبُحات**’ındandır; o, onun güzellikleridir. Ve çünkü onu gördüğün vakit “Sübhânallâh” dersin. Ve sözü: “eğer **حلو المعجم** olsaydı”; yani: eğer övülmüş **الخُبْر** (tecrübe) sahibi olsaydı işi tamam olurdu; fakat o, **خُبْر** olmaksızın bir güzelliktir. Ebû Leylâ dedi: **المَعْجَمُ**: burada tatmadır. **عَجَمْتُهُ**: onu tattım. Ahtal dedi:
Ey arkadaş, ona ulaşır mısın; **ذات معجمة** (kapalılık sahibi)		iki başlangıcı ve kayışının akış yeri beneklidir

**عمج**:
**التَّعْمُّجُ**: yürüyüşte ve gidişte eller ve uzuvlar için eğriliktir; yolun eğriliğinden dolayı; selin, bir kısmı bir kısmı üzerine döndüğü vakit **تَعَمَّجَ** olması gibi. Dedi:
Selin itişip kakışması; **إذا تعَمَّجَا** (eğrildiği vakit)

**جعم**: **جَعْمَاءُ** bir kadın: ihtiyarlıktan aklı yadırganmış (bozulmuş) olan; ve **أجْعَم** bir erkek denmez. Ve **جعماء** bir dişi deve: yaşlı. Ve **جَعٌِ** bir erkek ve **جَعِمَةٌ** bir kadın; ve onda **جَعَمٌ** vardır; yani: boğaz genişliğinde söz kalınlığı.

Ve erkek **جَعِمَ** olur, **جَعَماً**; yani: ete iştahlandı; ve o, bunda çok yiyicidir. Dedi: el-‘Accâc:
**إذ جَعِمَ الذُّهلانِ كلَّ مَجْعَمِ**
Yani: şerre iştahlandılar; ete iştahlanıldığı gibi.

**جمع**: **الجمعُ** “bir şeyi topladım”ın masdarıdır. Ve **الجَمْعُ** ayrıca: insanların topluluğunun adıdır. Ve **الجموع**: insanların topluluğunun adıdır. Ve **المجمع**: insanların toplandığı yerdir; o, ayrıca insanların adıdır. Ve **الجَمَاعَةُ**: her şeyin sayısı ve çokluğudur.

Ve **الجِماعُ**: bir sayıyı toplayan şeydir; o, onun **جِماعُهُ**’dur; çadırın **جماع**’ı için “çadırlar” demen gibi. Hasan dedi: Bu hevalardan sakının; onların **جِماعَها** (toplamı) sapıklıktır ve dönüşü ateşedir. Ve **الجميع** de böyledir; ancak o, lâzım bir isimdir. Denir: **رجل جميع**; yani: yaratılışında toplanmış (derli toplu). **المجتمعُ** ise sakalı eşit olan ve gençliğinin nihayetine varmış olandır; kadınlar için denmez.

Ve **المسجدُ الجامعُ** onunla vasfedilmiştir; çünkü ehlini toplar. Ve “**مسجد الجامِعِ**” elif ve lâm olmaksızın hatadır; çünkü isim, sıfata izafe edilmez. “Bu, Zeyd el-fakih’tir” denmez.

Ve dersin: insanlar **جَمَّعَ** etti; yani: cumaya şahit oldular ve namazı eda ettiler.

Ve her şeyin **جُمَّاعُ**’ı: yaratılışının toplandığı yerdir. Bundan: insan bedeninin **جُمّاع**’ı başıdır. Ve meyvenin **جُمَاعُ**’ı ve benzeri: tomurcukları bir yerde toplandığı vakit. Zü’r-Rumme dedi:
Ve bir baş; Süreyya’nın **جُمَّاع**’ı gibi; ve bir dudak		Yemenî kılıç gibi; boyu köreltilmemiştir

Ve dersin: onu elimin **جُمْع**’ı ile vurdum; onlardan kimi **الجيم**’i kesreler. Ve ona dirhemlerden avuç dolusu **جُمْع الكفّ** verdim; “avuç dolusu” dediğin gibi. Ve kadın **بجُمْع** öldü; yani: karnında olanla beraber. Ve aynı şekilde, bakire öldüğü vakit de denir. Ve falan, karısını **بجُمْع** bırakıp gitti; yani: onu ağırlaşmış halde bıraktı. Ve kişinin işleri onun için **استجمع** oldu: onun için toplandı ve onu sevindirecek işi hazırlandı. Dedi:
Kişinin işleri onda **استَجمعت** olduğu vakit		yüz üstü bir düşüşle düştü; onu geri çeviremez

Ve sel **استجمع** etti; yani: toplandı. Ve at koşuşta **استجمع** etti. Dedi:
Koşuşta **مُسْتَجْمِع**; fakat uzaklaşan değil		metânın açık yerinde kolları onunla yarışır

Ve **جَمْع**’a “**جمعاً**” adı verildi; çünkü insanlar Müzdelife’den iki namaz arasında, akşam ve yatsı arasında ona toplanırlar.

Ve **المجامَعَةُ** ve **الجماعُ**: fiile kinayedir. Ve Allah fiillerden kinaye eder. Aziz ve celil Allah dedi: “**أو لامستم النساء**”; nikâhtan kinaye etti.

**معج**: **المَعْجُ**: koşuda çevirmek (döndürmek). Eşek **مَعَجَ** eder, **يَمْعَجُ** **مَعْجاً**; yani: her yöne hızlı bir koşuşla koştu. el-‘Accâc dedi:
Ondan, çatallamasından başka bir şey için eğildi
Geniş akışlı kanalları; şiddetli akıtıcı; **مِمْعَجا**

Ve **معاجٌ** bir eşek: koşusunda sağa ve sola geçer. Ve rüzgâr bitkide **تمعَجُ** eder; yani: onu ayıklar ve çevirir.

Zü’r-Rumme dedi:
Yahut yüksek bir **حَنْوَة**’dan bir esinti; **مَعَـجَـتْ**		onda sabâ rüzgârı bizim suyumuzu; ve çayır sulanmıştır

Ve sütten kesilmemiş yavru, anasının memesini **يَمْعَجُ** eder; onu dürttüğü vakit ve ağzını çevrelerinde çevirip sağlamca tutmak için. Ve dersin: vadi bize selleriyle **يَمْعَج** ederek geldi; yani: hızlanır. Dedi:
Onunla sellerin boyunları **تمعّج** ederek eklendi

**مجع**: Adam **مَجَعَ** eder, **مَجْعا**; ve **تمجَّعُ** eder, **تَمَجُّعا**; hurmayı sütle yediği vakit. Ve **المُجاعة**: **يُمْجَع** edilenin artığıdır. Ve isim: **المَجيع**. Dedi:
Bizim evimizde üç hamile var		keşke hepsi birlikte doğursaydı
Komşum, sonra kedim, sonra koyunum		doğurdukları vakit bahar olurlardı
Komşum helva içindir; kedi fare içindir		koyunum ise canım **مجيعا** istediği vakit

Ve **مجّاععةٌ** bir adam; yani: **التّمجَع**’ı çok olan; “**علاّمة**” ve “**نسَّاببة**” gibi. Halîl dedi: Bu **هاءات**’ı erkeklerin sıfatlarına te’kid için sokarlar.
