# معز (م-ع-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B9%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kıllı hayvan

- Harfler: م - ع - ز
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمَعْزِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B2%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Kıllı hayvan | 1 | 1 | [6:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/ayet/6:143.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Yünlü hayvanlar
2. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sol
3. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
4. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sena yaka demektir
5. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
6. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
7. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
8. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
9. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
10. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
11. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
12. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
13. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
14. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | معز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md), [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md), [إبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [ضأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sertlik, katılık, pürüzlü ve taşlık zemin; sıkı adaleli beden ile yün yerine sert kıl taşıyan keçi cinsi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nimet olarak yaratılan sekiz çiftten biri; koyunun yumuşak tabiatına karşı sert ve dayanıklı kıllı çift |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtri yaratılışın tamamlayıcı zıtlık dengesi ile teşride putperest tabuları yıkan ontolojik meşruiyet ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Keçiyi sadece rastgele bir zoolojik isim sayarak En'âm suresindeki müşrik tabuları çürüten çiftler diyalektiğini kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مع | Bir araya toplanma, bükülme, iç içe geçerek sıkı ve girintili yapı oluşturma; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [معي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A.md) kökünde iç içe kıvrılan bağırsak dokusu yer alır | ز | Çekirdekteki sıkışık ve iç içe doku anlamına ز harfinin getirdiği keskinlik ve sertlik eklenerek taşlık sert zemin, diri kaslı beden ve sert kıllı keçi türü anlamı doğmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Bedensel doku, biyolojik kütle ve sürü halinde çoğalma potansiyeli |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Dışarıdan açıkça fark edilen somut yapı, pürüz ve fıtri karakter |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Sertlik, direnç, pürüzlülük, dikleşme ve yumuşak dokudan ayrışma |
| معز | Maddi/bedensel varlığın dışarıdan belirgin biçimde gözlenen sertlik, keskin pürüz ve dirençle somutlaşarak taşlık araziye ve dik kıllı hayvana dönüşmesi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert, çakıllı, yürünmesi çetin ve taşlık arazi; kasları ve sinirleri sıkı, adaleli ve diri insan; yün yerine sert kıl örtüsüne sahip keçi cinsi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ebû Züeyb el-Hüzelî veya kabile şairlerinin nakillerinde dağlık ve sert arazileri aşan keçiler tasvir edilir; nitekim Kitābü'l-ʿAyn'da kaydedilen şahitte geçer: ويمنحها بنو أشجى بن جرم / معيزهم حنانك ذا الحنان |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Kıtâmî beytinde sürü ayrımını belirtmek için zikreder: فصلينا بهم وسعى سوانا / إلى البقر المسيب والمعاز |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça معز kökü, Sami dil ailesinde küçükbaş hayvan faunasının en eski katmanlarından birine aittir. Kök İbranicede עֵז, Süryanicede ܥܙܐ, Fenike dilinde 𐤏𐤆, Ugarit dilinde ʿz ve Akadcada enzu veya ezzu biçiminde tespit edilmektedir. Bütün bu dillerde kelime doğrudan keçi türünü ifade eder ve Proto-Samice *ʿanz- veya *maʿz- kök biçimine kadar geri gider. Arapçada bir yanda [عنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B2.md) formu dişi keçiyi karşılarken, diğer yanda kök başındaki mîm harfiyle genişleyen معز formu kıllı küçükbaş hayvan cinsini ve kökün ilksel somut anlamı olan pürüzlü, sert, taşlık araziyi (الأمعز) muhafaza etmiştir. Kökün anlamsal gelişimi; dağlık ve sarp arazilere tırmanabilen sert tırnaklı, kıllı, yumuşak yünlü koyuna kıyasla daha dirençli ve inatçı bir mizaç taşıyan hayvanın fiziksel özelliklerinden türetilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sertlik, katılık, sıkı doku ve taşlık zemin ile keçi cinsi arasındaki türetim | Maqāyīs'in belirlediği şiddet ve salâbet çekirdeğinden hareketle pürüzlü zemine ve sert kıllı küçükbaşa ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עֵז, Süryanice ܥܙܐ, Akadca enzu, Ugaritçe ʿz | Sami dillerinin tamamında keçi türünü adlandıran ortak arkaik kökün m- genişlemeli varyantıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Berberice tagaza ve taġaṭṭ biçimleriyle Afro-Asyatik fauna karşılaştırmaları | Kuzey Afrika Afro-Asyatik kollarında küçükbaş adlarıyla morfolojik benzerlikler tartışılmışsa da ortak kök ilişkisi sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| معز | Anlamlı | Sertlik, taşlık zemin, keçi | Sert ve pürüzlü taşlık yer; kıllı küçükbaş hayvan cinsi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [مزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%B9.md) | Anlamlı | Parçalama, hızlı sıçrama | Hızla çekip koparma, etin lif lif ayrılması, süratli hareket | Kur'an'da geçmez; sertlikten kopuş ve sıçrama nüansı taşır |
| [عمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kaydıyla yer alır |
| [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) | Anlamlı | Kararlılık, kesin niyet | Bir işe kalben ve iradeyle sıkıca bağlanma, gevşememe | Kur'an'da geçer; sertlik ve metanet zihinsel iradeye aktarılmıştır |
| [زمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9.md) | Anlamlı | Çeviklik, tırnak çıkıntısı | Hayvanın ayak bileğindeki sert çıkıntı veya bir işe süratle azmetme | Kur'an'da geçmez; sert doku ve kararlılık bağı içerir |
| [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md) | Anlamlı | Kesin iddiada bulunma | Kesin bir delili olmaksızın doğru olduğunu ileri sürme | Kur'an'da geçer; zihni kesinlik iddiası ve iddia sertliğidir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| معز | Merkez | Küçükbaş hayvan, sertlik ve kıl | Sert kıllı, dik başlı, dağlık ve taşlık araziye uyumlu küçükbaş cinsi | Keçi cinsi ve sert dokulu arazi |
| [ضأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86.md) | Zıt | Küçükbaş hayvan, yumuşaklık ve yün | Yumuşak huylu, uysal, yün örtülü ve düzlüklere yatkın küçükbaş cinsi | Koyun cinsi; uysallık ve yumuşak doku |
| [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) | Komşu | Küçükbaş hayvan sürüsü | Keçi ve koyun cinslerinin tamamını kapsayan üst cins adı | Genel küçükbaş sürüsü ve ganimet/nimet boyutu |
| [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | Büyükbaş sığır cinsi | Yararak toprağı süren, cüsseli ve tarımsal işlevli büyükbaş | Toprak işleme, süt ve et sağlayan sığır türü |
| [إبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Büyükbaş deve cinsi | Çöl şartlarına azami dayanıklı, ağır yük taşıyan büyükbaş | Çöl ekosistemi ve uzun mesafe nakil hayvanı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | معز | Kıllı küçükbaş hayvan, sert zemin | Yünlü koyunun karşıtı olarak kıllı keçi türü ve sert taşlık arazi | Kesin |
| Latince | caper, capra | Keçi, teke | Zoolojik cinsi tam karşılar; kökün taşlık sert arazi ve kaslı beden yan anlamlarını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | goat, caprine | Keçi, keçigiller | Zoolojik türü ve sert mizacı karşılar; Arapçadaki kök metaforu olan salâbet ve taşlık dokuyu kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Ziege, Geiß | Keçi | Hayvan cinsini doğrudan karşılar; etimolojik sertlik ve pürüzlü zemin türevlerini vermez | Güçlü |
| Fransızca | chèvre, caprin | Keçi | Biyolojik tür karşılığıdır; Arapçadaki sertlik ve sıkılık morfolojisini içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَعْزِ | Keçi cinsi (erkek ve dişi olarak iki eş) | Putperestlerin hayvanlar üzerine koyduğu keyfi haramların reddedildiği, ilahi rızık olarak yaratılan çiftler bağlamı; En'âm [6:143](https://lisan.digital/tr/ayet/6:143.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teşri yetkisi ve helal-haram sınırları | Cahiliye müşriklerinin dişi veya erkek keçiyi keyfi olarak haram saymalarına karşı, haram kılma yetkisinin yalnızca Allah'a ait oluşu | Tevhidin teşri ve nimet boyutunda yoğunlaşma |
| Fıkıh | Zekât, udhiyye ve kurban hükümleri | Zekâtta keçi nisabı (معز ile [ضأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86.md) ayrımı) ve kurban edilebilmesi için bir yaşını doldurmuş olma ([ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md)) şartı | Mükellefiyet ve ibadet fıkhında yaş ve tür tayini |
| Tefsir | En'âm suresindeki mantıksal cedel üslubu | "İki dişiyi mi yoksa iki erkeği mi haram kıldı?" sorusu üzerinden müşrik aklın içine düştüğü mantıksal çelişkinin ispatı | Şirkin tabu ve hurafelerini aklı susturucu delille çürütme |
| Hadis | Kurban ve zekât rivayetleri | Keçinin kurban edilmesinde aranan yaş ve nitelikler ile genç keçi (عناق) kurbanına dair istisnai ruhsatlar | İbadet yeterliliği ve fıkhi tahsis sınırları |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şer'î hükümler ve nimet helallığı | Helal kılınmış rızık ve kurban nesnesi | Yaratılışın fıtri meşruiyetini teyit ederek şirkin keyfi yasaklarını kaldırmak | İnsana sunulan nimetlerin putperest tabulardan arındırılması | Kesin |
| İlmi | Zooloji ve biyolojik sınıflandırma | Çevreye uyumlu, dirençli küçükbaş türü | Dağlık ve engebeli ekosistemlerde bitki örtüsünü ve besin döngüsünü sürdürmek | Sert anatomisi ve çevikliğiyle koyundan ayrılan ekolojik fonksiyon | Güçlü |
| Siyasi | Kamu otoritesinin teşri sınırları | İlahi kanunun egemenliği ve teşride teklik | Hukuk koyucunun yalnızca Allah olduğunu ilan ederek kabile oligarşisinin haramlaştırma yetkisini feshetmek | Toplumsal tabu üreten iktidar odaklarının keyfiyetini kırmak | Güçlü |
| İktisadi | Hayvancılık ve kırsal ekonomi | Küçükbaş üretim ve sermaye varlığı | Kıl, süt, et ve deri üretimiyle engebeli arazilerin ekonomik değere dönüştürülmesi | Düşük maliyetli, dayanıklı geçim ve temel besin kaynağı | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Diferansiyel sürtünme ve stres direnci katsayısı | Düzensiz, pürüzlü ve dik eğimli yüzeylerde kinetik enerjiyi dengeli dağıtarak stabilite sağlayan mekanik sistemler | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki rasyonellik ve tabu çözme kuramı | Toplumların gelenek yoluyla inşa ettiği akıl dışı yasakların ontolojik tutarlılık testiyle geçersiz kılınması süreci | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca biyolojik bir hayvan türü (keçi) olarak okunup, geçtiği ayetin Kur'an'ın teşri mantığı ve cedel yöntemi içindeki kurucu yerinin göz ardı edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlahi yaratılışın zıtlıklar dengesinde (sekiz eş), insanın keyfi olarak helal ve haram icat edemeyeceğini gösteren ontolojik delil |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin putperest tabulara (bahîre, sâibe, vasîle, hâm) karşı yürüttüğü mantıksal sorgulamayı anlamayıp, metni salt tarihsel bir et ve süt tasnifi derekesine indirmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Putperest aklın dinde keyfi yasaklar koyma mekanizmasını deşifre eden En'âm suresindeki cedeli akıl yürütmenin temel taşlarından biridir; helal ve haramın fıtrata ve vahye dayandığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cahiliye müşriklerinin hayvanlar üzerinden türettikleri batıl dinsel tabuları ve haramlaştırmaları kökten reddeden En'âm suresi 143-144. ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Din adamlarının veya kabile reislerinin kendi zannıyla helal olan şeyleri haram kılabileceği sapkınlığını düzeltir; Allah'ın yarattığı bir varlığın cinsiyeti veya doğum sırası gerekçe gösterilerek yasaklanamayacağını ispat eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert, kaslı ve sıkı yapı, pürüzlü ve taşlık zemin; bu zemine uyumlu, yün yerine sert kıl taşıyan dayanıklı küçükbaş hayvan (keçi).
- Soyut anlam: Varlığın fıtri karakterindeki direnç ve meşruiyet; insanın ürettiği keyfi tabuların ontolojik gerçeklik karşısındaki hükümsüzlüğü.
- Sistematik karşılık: İlahî yaratılışta zevceyn (çiftler) nizamı ve helal-haram koyma yetkisinin yalnızca Allah'a ait olduğunu bildiren teşri tekel ilkesi.
- LaTeX modeli: $$S = \{x, y\}, \quad x, y \in \Omega \implies \lambda(x) = \lambda(y) = 1, \quad \delta(x, y) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modeldeki $S$ kümesi keçi türünün oluşturduğu zevceyn çiftini, yani erkek ($x$) ve dişi ($y$) bireyleri temsil eder. $\Omega$ yaratılış evrenini, $\lambda$ ise varlığın şer'î meşruiyet ve helallik değerini gösterir; her iki cins için de değer $1$'dir (helaldir). $\delta(x, y) = 0$ ifadesi ise müşrik zihniyetin iddia ettiği cinsiyete veya rahimdeki duruma dayalı keyfi hüküm farkının fıtratta ve ilahi hükümde sıfır olduğunu, ontolojik açıdan ayrım yapılamayacağını simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B9%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/ayet/6:143.md) — الْمَعْزِ

ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Sekiz çift; koyundan iki, keçiden iki. De ki: İki erkeği mi, iki dişiyi mi veya iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı haram kıldı? Eğer sadıklardan iseniz; bana bilgiye dayanarak haber verin.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي والميم معهما
ع ز م- ز ع م- م ع ز- ز م ع- م ز ع مستعملات ع م ز مهمل
عزم:
العَزْمُ: ما عَقدَ عليه القلبُ أنَّكَ فاعلهُ، أو من أمرٍ تيقّنْتَهُ.
وما لفلان عزيمة، أي: ما يثُبتُ على أمرٍ يَعْزُِم عليه، وما وجدنا له عَزْما، وإن رأيه لذو عزم.
والعزيمة: الرُّقَى ونحوها يعزم على الجنّ ونحوها من الأرواح، ويجمع: عزائم. وعزائم القرآن: الآيات التي يقرأ بها على ذوي الآفات لما يرجى من البُرْءِ منها.
والاعتزامُ: لزومُ القَصْدِ في الحُضْرِ والمَشْيِ وغير ذلك. قال رؤبة:
إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض
جاذبن بالأصلاب والأنواض
يريد بالأَنْواض: الأنواط، لأن الضاد والطاء تتعاقبان. والرّهو: الطريق ههنا.
والرجل يَعْتَزِمُ الطريقَ فيمضي فيه ولا ينثني. قال حميد:
مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ
النواشط: التي تنشط من بلدٍ إلى بلد.
زعم:
زَعَمَ يَزْعُمُ زَعْماً وزُعْماً إذا شك في قوله، فإذا قلت ذَكَرَ فهو أحرى إلى الصواب، وكذا تفسير هذه الآية "هذا الذي بِزَعْمِهِمْ" ويقرأ بزُعْمهم، أي: بقولهم الكذب.
وزعيمُ القوم: سيّدُهُمْ ورأسُهُمُ الذي يتكلم عنهمٌ. زَعُمَ يَزْعُمُ زَعامةً، أي: صار لهم زعيما سيدا.
قالت ليلى:
حتى إذا رفع الـلـواء رأيتـه		تحت اللواء على الخميس زعيما
والتّزعُّم: التكذّب: قال:
يا أيُّها الزّاعمُ ما تزعّما
والزَّعيمُ: الكفيلُ بالشيء، ومنه قوله تعالى: "وأَنا بهِ زَعيمٌ" أي: كفيل.
وزَعِمَ فلانٌ في غير مَزْعَم، أي: طَمِعَ في غير مَطْمعَ. وأزعمته: أطمعته.
وزعامة المال: أَكْثَرُهُ وأفْضَلُهُ من الميراث. قال لبيد:
تطيرُ عدائدُ الأَشْراكِ شَفْعاً		ووتراً والزّعامَةُ للغـلام
وقال عنترة:
عُلِّقتْهُا عَرَضاً وأقْتُلُ قَوْمهَـا		زَعْماً لعمرُ أبيكَ ليس بمَزْعَمِ
أي: طعما ليس بمطمع.
والزَّعوم من الجُزُر التي يُشَكُّ في سِمَنِها حتى تُضْبَثَ بالأيدي فُتغْبَطَ، وتُلْمَسَ بها، وهي الضَّبوثُ والغَبُوطُ. قال:
مُخْلِصَةَ الأنقاء أو زعزما
والزّعيم: الدّعيُّ.
وتقول: زعَمتْ أَنّي لا أُحِبُّها، ويجوز في الشعر: زَعَمَتْني لا أحبّها. قال:
فإن تَزْعُميني كنت أَجْهَلُ فيكـم		فإنّي شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدَكِ بالجهلِ
وأما في الكلام فأحسن ذلك أن تُوقِع الزّعمَ على أنّ، دون الاسم. وتقول: زعمتني.
فعلت كذا . قال :
زَعَمَتْني شيخاً ولستُ بشيخٍ		إنما الشّيخُ من يَدِبُّ دبيبـا
معز :
المَعَزُ اسم جامع لذوات الشّعر من الغنم .
قال الضرير : المَعيزُ والمَعْزُ والماعِزُ واحد . والمعنَى جماعة .
ويقال : مَعيز مثل الضَّئين في جماعة الضّأن ، والواحد : الماعز والأنثَى ماعزة . قال :
ويمنحها بنو أشجى بن جرم		مَعيزَهُمُ حنانَك ذا الحنـان
والأُمْعُوزَة : جماعة الثياتل من الأوعان .
ورجلٌ ماعِزٌ : شديد عصب الخلق ، ما أَمْعَزَهُ ، أي : ما أصلبَهَ وأَشَدَّهُ . ورجلٌ ممعّز ، أي شديد الخلق والجلد .
والأَمْعَزُ والمَعْزاءُ من الأرض : الحزنة الغليظة : ذات حجارة كثيرة ، ويجمع على مُعْزٍ وأماعز ومعزاوات ، فمن جعله نعتا قال للجميع مُعْز ، نطق الشاعر بكل هذا . قال :
جمادٌ لها البَسْباسُ تُرهِص مُعْزُها		بناتِ اللبونِ والصلاقمةَ الحُمْرا
جماد : بلاد ينبت البسباس ، والصّلقامة : الجملُ المُسِنُّ . يقول : إذا وطئت هذه الصّلاقمة المعزاء رهصتها أخفافَها فَوْرمَتْ ، لأنّه غليظ .
زمع :
الزَّمَعُ : هَناتٌ شبهُ أظفار الغنم في الرُّسْغ ، في كل قائمة زَمَعَتان كأنّهما خلقتا من القرون ، تكون لكلّ ذي ظلف .
ويقال :" للأرانب زَمَعاتٌ خلف قوائمها ، ولذلك يقال لها : زَموع . قال الشماخ :
وما تَنْفَكُّ بين عَوْيْرِضـاتٍ		تَجُرُّ برأسِ عِكْرِشَةٍ زَمُوعِ
قال حماس : زموع : فردة من الأرانب تكون وحدها .
والزَّمَعَة من الكلأ : الفردة من صغار الحشيش مما تأكل الشاء والأماعز .
ويقال : : بل الزّموع من الأرانب السّريعة النشيطة التي تزمَع زمعانا يعني سرعتاه وخفّتها .
ويقال لُرذالة الناس إنمّا هم زَمَعٌ .
وأزماع عند الرجال بمنزلة الزَّمَع من الظلف . قال :
ولا الجدا من مشعب حبّاض
ولا قُماشَ الزَّمَع الأحراض
يقول : لا ينقمشون من قلّة الخير فيهم ، ويروى من متعب . وقوله : من مشعب ، أي في مفرد من الناس ، والحابض : الفشل من الرجال ، وهو السفلة . وقوله : أحراض ، أي : قصار لا خير فيهم .
ويقال : رجل زمع ، أي خفيف للحادث .
والزّمَاعةُ التي تتحرك مع رأس الصبّي من يافوخه ، وهي اللّماعّة .
والزّميعُ: الشّجاع الذي يُزمِعُ بالأمر ثمّ لا ينثني، وهم الزُّمَعاءُ، والمصدر منه: الزّماع. قال:
وصِلْهُ بالزّماع وكلّ أمـرٍ		سما لك أو سموتَ له ولوع
أي: هو عزم. وأزمعوا على كذا إذا ثبت عليه عزيمة القوم أن يمضوا فيه لا محالة. وأزمعوا بالابتكار، وأزمعوا ابتكارا قال:
أأزْمَعْتَ من آلِ ليلى ابتكارا
وأَزْمَعَ النَّبْتُ إزماعاً إذا لم يستوِ النبتُ كلُّه، وكان قطعةً قطعةً متفرقاً بعضُه أفضلُ من بعض.
مزع:
مَزَعَ الظّبيُ في عَدْوه يَمزَعُ مَزْعاً، أي: أسرع. قال:
فأقبلن يَمْزَعْنَ مَزْعَ الظباء
وامرأةٌ تُمَزّعُ القُطْنَ بيدبها إذا زَبَّدتْهُ كأنما تقطعه ثم تؤلفه فتجوده بذلك.
ومُزْعَة: بقيّة من دَسَمٍ. يقال: ماله جُزْعَةٌ ولا مُزْعةٌ، فالجُزْعَة: ما يبقى في الإناء، والمُزْعَةُ: شيء من شحم متمزع.
ويقال: إنه يكاد يَتَمَزَّعُ من الغضب، أي يتطاير شققا.
والمِزْعَةُ من الرّيشِ والقُطْنِ ونحوه كالمِزْقَةِ من الخِرَق. وقال يصف ظليما:
مِزَعٌ يطير به أسفّ خِذوم
وقال في المُزْعةِ، أي: قطعةالشحم:
فلمّا تخلّل طرف الخـلا		ل لم يبق في عينه مُزْعَه
يصف أعور. قوله تخلّل، أي أخطأ الخلال وتحركت يده فأصاب الخلال عينّه فأوجعها.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الزاي** ve **الميم** onlarla beraber
**ع ز م**- **ز ع م**- **م ع ز**- **ز م ع**- **م ز ع** kullanımdadır; **ع م ز** ihmaldir.

**عزم**:
**العَزْمُ**: kalbin, senin onu yapacak olduğuna bağladığı şey; yahut, kendisinden yakîn ettiğin bir işten (olan).
Ve falanın azîmeti yoktur; yani: üzerine **يَعْزُِم** ettiği bir iş üzerinde sebat etmez; ve onun için bir **عَزْما** bulmadık; ve şüphesiz onun görüşü azim sahibidir.
Ve **العزيمة**: **الرُّقَى** ve benzerleri; cinlere ve benzeri ruhlara karşı azmedilir; çoğulu: **عزائم**. Ve **عزائم القرآن**: kendilerinden şifâ umulan âfet sahipleri üzerine onunla okunan âyetlerdir.
Ve **الاعتزامُ**: şehirde, yürüyüşte ve bunun dışında kasda bağlanmaktır. Rü’be dedi ki:
إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض
جاذبن بالأصلاب والأنواض
**الأَنْواض** ile **الأنواط**’ı kasteder; çünkü **الضاد** ile **الطاء** birbirinin yerine geçer. Ve **الرّهو** burada yoldur.
Ve adam yolu **يَعْتَزِمُ** eder de onda gider ve dönmez. Humeyd dedi ki:
مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ
**النواشط**: bir beldeden bir beldeye atılıp gidenlerdir.

**زعم**:
**زَعَمَ يَزْعُمُ زَعْماً وزُعْماً**: sözünde şüphe ettiğinde (denir); **ذَكَرَ** dediğinde ise o, doğruya daha yakındır. Ve bu âyetin tefsiri de böyledir: “هذا الذي **بِزَعْمِهِمْ**”; **بزُعْمهم** diye de okunur; yani: onların yalan sözüyle.
Ve kavmin **زَعيمُ**’i: onların efendisi ve başı; onlar adına konuşan kimsedir. **زَعُمَ يَزْعُمُ زَعامةً**: yani, onlara efendi bir **زعيما** oldu.
Leylâ dedi ki:
حتى إذا رفع الـلـواء رأيتـه		تحت اللواء على الخميس زعيما
Ve **التّزعُّم**: yalan uydurma. Dedi ki:
يا أيُّها الزّاعمُ ما تزعّما
Ve **الزَّعيمُ**: bir şeyin kefili. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “وأَنا بهِ **زَعيمٌ**” yani: kefil.
Ve falan, **في غير مَزْعَم** içinde **زَعِمَ** etti; yani: bir **مَطْمعَ** olmayan yerde tamah etti. Ve onu **أزعمته**: onu tamahlandırdım.
Ve **وزعامة المال**: mirastan onun en çoğu ve en faziletlisi. Lebîd dedi ki:
تطيرُ عدائدُ الأَشْراكِ شَفْعاً		ووتراً والزّعامَةُ للغـلام
Ve Antere dedi ki:
عُلِّقتْهُا عَرَضاً وأقْتُلُ قَوْمهَـا		زَعْماً لعمرُ أبيكَ ليس بمَزْعَمِ
Yani: bir **مطمع** olmayan bir tamah ile.
Ve **الزَّعوم**: semizliğinde şüphe edilen develerdendir; ta ki ellerle **تُضْبَثَ** edilip beğenilsin ve onunla yoklansın; o, **الضَّبوثُ** ve **الغَبُوطُ**tur. Dedi ki:
مُخْلِصَةَ الأنقاء أو زعزما
Ve **الزّعيم**: **الدّعيُّ** (soy iddia eden).
Ve dersin: **زعَمتْ أَنّي لا أُحِبُّها**; şiirde caizdir: **زَعَمَتْني لا أحبّها**. Dedi ki:
فإن تَزْعُميني كنت أَجْهَلُ فيكـم		فإنّي شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدَكِ بالجهلِ
Ama nesirde bunun en güzeli, **الزّعم**’ı isme değil **أنّ** üzerine vâki kılmandır. Ve dersin: **زعمتني** فعلت كذا. Dedi ki:
زَعَمَتْني شيخاً ولستُ بشيخٍ		إنما الشّيخُ من يَدِبُّ دبيبـا

**معز** :
**المَعَزُ**: koyundan kıl sahibi olanlara (tüylü olanlara) şâmil bir isimdir.
**الضرير** dedi ki: **المَعيزُ** ve **المَعْزُ** ve **الماعِزُ** birdir. Mânâ: cemaat (topluluk)tur.
Ve denir: **مَعيز**; tıpkı koyun topluluğunda **الضَّئين** gibi; tekil: **الماعز**; dişi: **ماعزة**. Dedi ki:
ويمنحها بنو أشجى بن جرم		مَعيزَهُمُ حنانَك ذا الحنـان
Ve **الأُمْعُوزَة**: **الأوعان**’dan **الثياتل** topluluğudur.
Ve **رجلٌ ماعِزٌ**: yaratılış siniri (damarı) sert olan; **ما أَمْعَزَهُ**: yani, onu ne kadar katı ve ne kadar şiddetli (sağlam) kıldı. Ve **رجلٌ ممعّز**: yani, yaratılışı ve derisi (dayanıklılığı) şiddetli.
Ve yerden **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاءُ**: kalın, sert engebelik; çok taşlı olan. **مُعْزٍ** ve **أماعز** ve **معزاوات** üzere cem’ olunur. Kim onu sıfat kılarsa hepsi için **مُعْز** der. Şair bunların hepsiyle söylemiştir. Dedi ki:
جمادٌ لها البَسْباسُ تُرهِص مُعْزُها		بناتِ اللبونِ والصلاقمةَ الحُمْرا
**جماد**: **البسباس** biten beldelerdir. Ve **الصّلقامة**: yaşlı deve. Der ki: bu **المعزاء**’yı bu **الصّلاقمة**’ler çiğnediğinde, toynakları onu ezer de şişirir; çünkü o kalındır.

**زمع** :
**الزَّمَعُ**: koyunun bileğinde, koyun tırnaklarına benzer küçük şeylerdir; her ayakta iki **زَمَعَتان** vardır; sanki boynuzlardan yaratılmış gibidir; her toynaklı için olur.
Ve denir: “Tavşanların ayaklarının arkasında **زَمَعاتٌ** vardır; bundan dolayı onlara **زَموع** denir.” **الشماخ** dedi ki:
وما تَنْفَكُّ بين عَوْيْرِضـاتٍ		تَجُرُّ برأسِ عِكْرِشَةٍ زَمُوعِ
**حماس** dedi ki: **زموع**: tek başına olan tavşanlardan bir tekidir.
Ve ottan **الزَّمَعَة**: koyunların ve keçilerin yediği küçük otlardan bir tek parça (tekil)dir.
Ve denir: bilakis tavşanlardan **الزّموع**: hızlı, çevik olanlardır; **تزمَع زمعانا**; yani, onun sürati ve hafifliği.
Ve insanların rezillerine denir: onlar ancak **زَمَعٌ**dır.
Ve erkeklerde **أزماع**: toynaktaki **الزَّمَع** menzilesindedir. Dedi ki:
ولا الجدا من مشعب حبّاض
ولا قُماشَ الزَّمَع الأحراض
Der ki: içlerindeki hayrın azlığından dolayı toplanıp derlenmezler; **من متعب** diye de rivayet olunur. Ve onun sözü **من مشعب**: yani, insanlardan tek bir ferd içinde. Ve **الحابض**: erkeklerden aciz olan; o, aşağı tabakadır. Ve onun sözü **أحراض**: yani, kısa boylu; kendilerinde hayır yok.
Ve denir: **رجل زمع**: yani, olaya karşı hafif (çabuk) olan.
Ve **الزّمَاعةُ**: çocuğun başıyla, bıngıldağından birlikte hareket eden şeydir; o, **اللّماعّة**dir.
Ve **الزّميعُ**: işe girişip sonra dönmeyen yiğit; onlar **الزُّمَعاءُ**dır; bunun masdarı: **الزّماع**. Dedi ki:
وصِلْهُ بالزّماع وكلّ أمـرٍ		سما لك أو سموتَ له ولوع
Yani: o, **عزم**’dır. Ve **أزمعوا على كذا**: kavmin azmi, onda mutlaka yürümek üzere ona sebat ettiğinde (denir). Ve **أزمعوا بالابتكار**; ve **أزمعوا ابتكارا**. Dedi ki:
أأزْمَعْتَ من آلِ ليلى ابتكارا
Ve **أَزْمَعَ النَّبْتُ إزماعاً**: bitkinin hepsi bir düzeye gelmediğinde; parça parça, dağınık olup bazısı bazısından daha üstün olduğunda.

**مزع**:
Ceylan koşusunda **مَزَعَ** eder; **يَمزَعُ مَزْعاً**: yani, hızlandı. Dedi ki:
فأقبلن يَمْزَعْنَ مَزْعَ الظباء
Ve kadın, pamuğu eliyle **تُمَزّعُ** eder; onu kabarttığında sanki onu kesiyor, sonra onu birleştiriyor; böylece onu güzelleştiriyor.
Ve **مُزْعَة**: yağlılıktan bir kalıntı. Denir: onda ne **جُزْعَةٌ** vardır ne **مُزْعةٌ**; **الجُزْعَة**: kapta kalan şeydir; **المُزْعَةُ**: parçalanmış yağdan bir şeydir.
Ve denir: o, öfkeden neredeyse **يَتَمَزَّعُ** eder; yani, parça parça uçuşur.
Ve tüyden, pamuktan ve benzerinden **المِزْعَةُ**: bez parçalarından **المِزْقَةِ** gibidir. Bir devekuşunu vasfederek dedi ki:
مِزَعٌ يطير به أسفّ خِذوم
Ve **المُزْعةِ** hakkında, yani yağ parçası:
فلمّا تخلّل طرف الخـلا		ل لم يبق في عينه مُزْعَه
Bir kör gözü vasfeder. Onun sözü **تخلّل**: yani, **الخلال**’ı ıskaladı; eli hareket etti de **الخلال**’ı gözüne isabet ettirdi ve onu acıttı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَعْزُ من الغنم: خلافُ الضأن، وهو اسمُ جنس. وكذلك المَعَزُ والمَعيزُ، والأُمْعوزُ والمِعْزى. وواحد المَعْزِ ماعِزٌ. والأنثى ماعِزَةٌ، وهي العَنْزُ: والجمع مَواعيزُ. ويقال: الأمْعوزُ السِرْب من الظباء ما بين الثلاثين إلى الأربعين. وقال الفراء: المِعْزى مؤنَّثة وبعضهم ذكّرها. ويقال: أمْعَزَ القومُ، إذا كثرت مِعْزاهُم. والماعِزُ: جلد المَعْزِ. والمَعازُ: صاحب المِعْزى. والمَعَزُ: الصَلابة من الأرض. والأمْعَزُ: المكان الصلب الكثير الحصى. والأرض مَعْزاءُ بيِّنة المَعَزِ.

##### Türkçe

**المَعْزُ**: koyundan; **الضأن**’ın zıddı; ve o bir cins ismidir. Yine **المَعَزُ** ve **المَعيزُ**; ve **الأُمْعوزُ** ve **المِعْزى**. **المَعْزِ**’in teki **ماعِزٌ**’dir. Dişisi **ماعِزَةٌ**’dir; o da **العَنْزُ**’dur; çoğulu **مَواعيزُ**’dir. Ve denilir ki: **الأمْعوزُ** otuz ile kırk arasındaki ceylanlardan sürüdür. Ve el-Ferrâ dedi: **المِعْزى** müennestir; bazısı onu müzekker yaptı. Ve denilir ki: **أمْعَزَ** kavim, **مِعْزاهُم** çoğaldığı zaman. Ve **الماعِزُ**: **المَعْزِ**’in derisi. Ve **المَعازُ**: **المِعْزى**’nın sahibi. Ve **المَعَزُ**: yerden sertlik. Ve **الأمْعَزُ**: sert, çakılı çok yer. Ve yer **مَعْزاءُ**dur; **المَعَزِ**i açıkça belli olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع الميم
عزم ، زمع ، زعم ، مزع ، معز : مستعملة .
عزم : قال الله جلّ وعزّ : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ) ( محمد : 21 ) سمعت المنذري يقول : سمعت أبا الهيثم يقول في قوله تعالى : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( هو فاعل معناه المفعول ، وإنما يُعْزَم الأمر ولا يَعزِم ، والعزم للإنسان لا للأمر . قال : وهكذا كقولهم : هَلَك الرجلُ وإنما أُهْلِكَ .
وقال الزجّاج في قوله : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( : فإذا جدّ الأمرُ ولزم فرضُ القتال . قال : هذا معناه . والعرب تقول : عَزَمتُ الأمر وعزمتُ عليه . قال الله تعالى : ( وَإِنْ عَزَمُواْ الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) ( البقرة : 227 ) .
وقال الليث : العَزْمُ ما عَقَد عليه قلبُك من أمرٍ أنك فاعله . وتقول : ما لفلان عزيمة ، أي لا يثبت على أمرٍ يعزِم عليه .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خير الأمور عوازمها ) . وله معنيان : أحدهما : خير الأمور ما وكّدت عَزْمَك ورأيك ونِيّتك عليه ، ووَفَيت بعهد الله فيه .
وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قال : إن الله عز وجل يحبّ أن تؤتى رُخَصه ، كما يحبّ أن تؤتى عزائمه . قال أبو منصور :
عزائمه : فرائضه التي أوجبها وأمرنا بها .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العَزْمِيُّ من الرجال : المُوفِي بالعهد . والمعنى الثاني في قوله ( خير الأمور عوازمها ) أي فرائضها التي عَزَم الله عليك بفعلها . وأما قول الله جل وعزَّ في قصة آدم : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) فإن الفرّاء قال : لم نجد له صَرِيمة ولا حَزْماً فيما فَعَل .
وقال أبو الهيثم : الصَرِيمة والعَزِيمة واحدة ، وهي الحاجة التي قد عزمْتَ على فعلها . يقال : طَوَى فلان فؤاده على عَزِيمة أمرٍ إذا أسَرّها في فؤاده .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العرب تقول : ماله مَعْزِمٌ ولا مَعْزَم ولا عَزِيمة ولا عَزْمٌ ولا عُزْمَانٌ .
وقال بعضهم في قوله : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( أي رأياً معزوماً عليه . والعَزِيمُ والعَزِيمة واحد ، يقال : إن رأيه لذو عَزِيم .
وقال الليث : العَزِيمة من الرُقَى : التي يُعْزَمُ بها على الجنّ والأرواح .
وقال غيره : عَزَمْتُ عليك لتفعلنَّ أي أقسمتُ . وعَزْمُ الراقِي والحَوّاء كأنه إقسام على الداء والحَيّة .
وقال الليث : الاعتزام : لزوم القَصْد في الحُضْر . وأنشد لرؤبة :
إذا اعتزمن الرَهْو في انتهاضِ
والرحل يَعْتزِم الطريقَ : يمضي فيه ولا ينثني ، وقال الأُرَيْقِط :
معتزماً للطُرُق النواشط
وعزائم السجود : ما عُزِمَ على قارىء آيات السجود أن يسجد لله فيها . والفَرَس إذا وُصِف بالاعتزام فمعناه تجليحُه في حُضْره غير مجيب لراكبه إذا كَبَحه . ومنه قول رؤبة :
مُعْتَزِم التجليح ملاّخ المَلَقْ
حدثنا محمد بن مُعَاذ عن عبد الجبار عن سُفْيَان عن إسماعيل بن أبي خالد قال : سمعت قيساً يقول : سمعت الأشعث يقول لعمرو بن معد يكرب : أما والله لئن دنوتُ لأضرطنّك ، قال : كلاّ والله إنها لعَزُوم مُفزعة . أراد بالعزوم اسْته .
أراد أن لها عَزْماً وليست بواهية فتضرِط وإنما أراد نفسه . وقوله : مفزَّعة : بها تنزل الأفزاع فتجليها . عزوم : ذات صرامة وحَزْم .
قال شمر : العزوم الصَبور المجدّة الصحيحة العَقْد . قال : والدُبُر يقال لها : أمّ عَزْم ، يقال : كذبته أمُّ عزمِهِ . شمر : عزمت عليك أي أمرتك أمراً جِداً ، وهي العَزْمة . وعزائم السجود : ما أمِر السجود فيها . قال الأصمعي : العَزُوم من الإبل التي قد أسنَّت وفيها بقية من الشباب .
وقال ابن الأعرابي : العَزْمِيُّ : بيَّاع الشجِير . قال والعُزُمُ : عَجَم الزبيب واحدها عَزْمٌ . قال والعَزُومُ والعَرْزَمُ : الناقة الهَرِمَة الدِلْقِم . قال والعَزْم : الصَبْرُ في لغة هُذَيل . يقولون : مالي عنك عَزْمٌ أي صبرٌ .
وقال جلّ وعزّ : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) .
وأخبرني ابن مَنيع عن عليّ بن الجَعْد عن شُعْبة عن قَتَادة في قوله تعالى : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( قال : صبراً .
وقال ابن الأعرابي : العُزُمُ : العجائز واحدتهنّ عَزُوم . قال والعَزْمُ : شَجِير الزَبِيب .
وقال أبو زيد : عُزْمَةُ الرجل : أُسْرته وقبيلته ، وجماعها العُزَمُ .
وقال أبو عمرو : العَزَمَةُ : المصحّحون للمودّة .
وقال ابن شميل في قوله : عَزْمَة من عَزَمَات الله قال : حقٌّ من حقوق الله أي واجب مما أوجبه الله . وقال في قوله تعالى : ( كُونُواْ قِرَدَةً ) ( البقرة : 65 ) هذا أمر عَزْم . وقوله : ( كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ ) ( آل عمران : 79 ) هذا فَرْضٌ وحُكْمٌ .
زمع : الأصمعي : الزَمَعُ : رِعْدة تعتري الإنسان إذا همّ بأمر ورجلٌ زَمِيعٌ ، وهو الشجاع الذي إذا أزْمَعَ الأمرَ لم يَنْثَنِ عنه . والمصدر : الزَمَاعُ .
أبو عبيد عن الكسائي : أزْمَعتُ الأمر ، وأنكر أزْمَعْتُ عليه . قال شمر : وغيره يجيز أزمعت عليه . أبو عبيد : الزَمَعُ : الزيادة الناتئة فوق ظِلْف الشاة .
الأصمعي : الزَمُوع من الأرانب : التي تقارِب عَدْوَهَا وكأنها التي تَعْدُو على زَمعتها . وهي الشَعَرات المُدَلاّة في مؤخِّر رِجْلها . أبو عمر : يقال منه : قد أزْمَعَتْ أي عَدَتْ .
وقال أبو زيد : الزَمَعَةُ : الزائدة من وراء الظِلْف ، وجمعها زَمَع .
وقال الليث : الزَمَعُ : هَنَات شِبْهُ أظفار الغنم في الرُسْغ ، في كل قائمة زَمَعَتَانَ كأنما خُلِقتا من قِطَع القُرُون . قال : وذكروا أن للأرنب زَمَعات خَلْف قوائمها . ولذلك تنعت فيقال لها : زَمُوع . قال : ويقال : بل الزَمُوع من الأرانب النشيطةُ السريعة ، تَزْمَعُ زَمَعَاناً أي تخف وتسرع . قال : ويقال لرُذالة الناس : إنما هم زَمَعٌ ، شُبِّهُوا بزَمَع الأظلاف .
وقال الليث : الزَمَّاعة بالزاي : التي تتحرك من رأس الصبيِّ في يافوخه . قال : وهي الرمّاعة واللَمَّاعة . قلت : المعروف فيها الرَمَّاعَة بالراء ، وما علمت أحداً روى الزَمَّاعة غير الليث والله أعلم .
وقال ابن شميل : الزَمَعُ : الأُبَنُ تخرج في مخارج العناقيد . وقد أزْمَعَت الحَبَلَةُ إذا أعظمت زَمَعَتها ودنا خروج الحِجنة منها والحِجنة والنامية شُعَب . إذا عظمت الزَمَعة فهي البَنِيقة . وأكمحت الزَمَعة إذا ابيَضَّت وخرج عليها مثل القُطْن ، وذلك الإكماح ، والزَمَعة أول شيء يخرج منه فإذا عظم فهو بَنِيقة .
وقال الليث : أزمَع النَبْتُ إزماعاً إذا لم يَسْتَوِ العُشْب كله وكان قِطَعاً متفرّقة وبعضه أفضل من بعض .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَمْعِيُّ : الخسيس . والزَمْعِيُّ : السريع الغضب . وهو الداهية من الرجال .
سَلَمة عن الفرّاء قال : قَزَعَ قَزَعَاناً وزَمَعَ
زَمَعَاناً وهو مَشيٌ متقارِبٌ .
وقال ابن الأعرابي : جاء فلان بالأزامع أي بالأمور المُنكَرات . قال : والزَمَعُ من النبات : شيء ههنا وشيء ههنا مثل القَزَع في السماء . قال : والرَشَم من النبات مثل الزمَع : رَشَمَةٌ ههنا وَرَشَمَةٌ ههنا .
وفي ( نوادر الأعراب ) : زُمْعَةٌ من نَبْت ورُمْعَةَ من نبت وزُوعَة من نبت ولُمْعَة من نبت ورُقْعة من نبت بمعنى واحد .
زعم : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الزَعْمُ يكون حقًّا ويكون باطلاً . وأنشد في الزَعْم الذي هو حَقّ :
وإنّي أذينُ لكم أنه
سيُنجزكم ربّكم ما زَعَمْ
قال : والبيت لأُمَيَّة . وقال الليث : سمعت أهل العربية يقولون : إذا قيل : ذَكَر فلان كذا وكذا فإنما يقال ذلك لأمر يُسْتَيقَنُ أنه حَقّ ، فإذا شُكّ فيه فلم يُدْرَ لعلّه كذِب أو باطل قيل : زعم فلان . قال : وكذلك تفسّرُ هذه الآية : ( فَقَالُواْ هَاذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ ) ( الأنعام : 136 ) أي بقولهم الكذبَ .
وسمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : تقول العرب قال إنه ، وزَعَم أنه ، فكسروا الألف مع قال ، وفتحوها مع زَعم ؛ لأن زعم فِعْل واقع بها أي بالألف متعدّ إليها ؛ ألا ترى أنك تقول : زعمتُ عبد الله قائماً ، ولا تقول : قلتُ زيداً خارجاً ، إلا أن تُدخِل حرفاً من حروف الاستفهام فتقول : هل تقولُه فعل كذا ، ومتى تقولني خارجاً ؟ وأنشد :
قال الخليط غداً تَصَدُّعُنَا
فمتى تقول الدارَ تَجْمعُنَا
فمعناه فمتى تظنّ ومتى تزعم .
وقال ابن السكيت في قوله :
عُلِّقْتُهَا عَرَضاً وأقتُلُ قومها
زَعْماً لَعَمْرُ أبيك ليس بمزعَمِ
قال يقول : كان حُبّها عَرَضاً من الأعراض اعترضني من غير أن أطلبه . فيقول : عُلِّقْتُهَا وأنا أقتل قومها ، فكيف أحبّها وأنا أقتلهم أم كيف أقتلهم وأنا أحبّها ثم رجع على نفسه مخاطِباً لها فقال : هذا فِعل ليس بفعل مثلي . قال : والزَعْمُ إنما هو في الكلام . يقال : أمرٌ فيه مُزَاعَم أي أمرٌ غير مستقيم ، فيه منازعة بعدُ . قلت : والرجل من العرب إذا حدّث عمّن لا يحقق قولَه يقول : ولا زَعَمَاتِه ومنه قوله :
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زعماتِهِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الزَعُوم من الغنم التي لا يُدْرَى أبها شَحم أم لا . ومنه قيل : فلانٌ مُزَاعِم وهو الذي لا يوثَق به . عمرو عن أبيه قال : الزَعُوم : القليلة الشحم ، وهي الكثيرة الشحم . وهي المُزْعِمة . قال فمن جعلها القليلة الشحم فهي المزعومة ، وهي التي إذا أكلها الناس قالوا لصاحبها توبيخاً له : أزَعَمْت أنها سمينة . وقال أبو سعيد : أمرٌ مُزْعِم أي مُطمِع وتزاعم القوم على كذا تزاعُماً إذا تظافروا عليه . قال : وأصله أنه صار بعضهم لبعض زعيماً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الدَّيْنُ مَقْضِيٌّ والزعيمُ غارِم ) . وقال الله تبارك وتعالى : ( وَأَنَاْ بِهِ
زَعِيمٌ ) ( يوسف : 72 ) قلت : وما علمت المفسّرين اختلفوا في قوله ) وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ ( . قالوا جميعاً : معناه : وأنا به كفيل ، منهم سَعِيد بن جُبَير وغيره . أبو عبيد عن الكِسائيّ قال : زَعَمتُ به أزعمُ به زَعْماً وزَعَامَةً أي كفَلتُ به . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : زَعَمَ يَزْعُمُ زَعَامَةً إذا كفَلَ . وزَعِمَ يَزْعَم زَعَماً إذا طمِع وقال لَبِيد :
تَطير عدائدُ الأشراك شَفْعاً
ووِتْراً والزَعَامة للغلامِ
قال أبو العباس : الزَعَامة يقال : الشرف والزعامة يقال الشرف والرياسة . قال وقال غير ابن الأعرابي : الزَعَامة : الدِرْع . وزعيم القوم سيّدهم والمتكلِّم عنهم .
وقال الفرّاء : زعيم القوم سيّدهم ومِدْرَهُهم وقال الليث : يقال زُعْم وزَعْمٌ . قال : والزُعْمُ تميميّة . والزَعْمُ حجازية . قال : وتقول : زعمتْ أني لا أحبّها ، وزعمتْني لا أحبّها ، يجيء في الشِعر . فأمَّا في الكلام فأحسن ذلك أن تُوقِع الزَعْم على ( أن ) دُون الاسم . وأنشد :
فإن تزعُميني كنت أجهل فيكمُ
فإني شَرَيت الحِلْم بعدكِ بالجهل
قال : ويقال : زعِم فلان في غير مَزْعَم أي طَمِعَ في غير مطمَع . قال والتزعّم : التكذب وأنشد :
فأيّها الزاعِم ما تَزَعّمَا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَعْمِيُّ الكذَّاب والزَعْمِي الصادق .
وقال شمر : روي عن الأصمعي أنه قال : الزَعْم الكذب . قال الكميت :
إذا الإكام اكتست مآليها
وكان زَعْمَ اللوامع الكَذِبُ
يريد السراب . قال شمر : والعرب تقول أكذب من يَلْمَع . وقال شُرَيح : زعموا كنيةُ الكذب . وقال شمر : الزعم والتزاعم أكثر ما يقال فيما يُشَكُّ فيه ولا يُحَقَّق . وقد يكون الزعم بمعنى القول . ويروى للجعديّ يصف نوحاً :
نُودِيَ قُمْ واركبنْ بأهلك إنَّ
الله موْفٍ للناس ما زَعَمَا
فهذا معناه التحقيق . والمِزْعَامَة الحيّة .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال الكسائيّ : إذا قالوا : عُزمَةٌ صادقة لأتينَّك رفعوا ، وحَلْفَةٌ صادقة لأقومنَّ قال : وينصبون يميناً صادقة لأفعلنَّ . قال : والزَعْم والزُعم والزِعم ثلاث لغات .
معز : المَعْزُ والمعَزُ : ذوات الشعرِ من الغَنَم . ويقال للواحد مَاعِز . ويجمع مِعْزىً ومَعيزاً وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : مِعْزى تُصْرَفُ إذا شُبِّهَتْ بمِفْعَل . قال وأصله فِعْلَى فلا تصرف . قال : وهو المعتمد عليه . قال : وكذلك دُنْيَا لا تصرف : لأنها فُعْلَى . قلت الميم في المِعْزَى أصليّة . قال : ومن صرف دُنْيا شبَّهها بفُعْلَل ، والأصل ألاَّ تصرف . ويقال : رجل ماعِز إذا كان حازماً مانعاً ما وراءه شَهْماً ، ورجلٌ ضائن إذا كان ضعيفاً أحمق . قال ذلك ابن حبيب . ثعلب عن
ابن الأعرابي قال : المعْزِيّ : البخيل الذي يجمع ويَمْنَع . وقال الليث : الرجل الماعِز : الشديد عَصْبِ الخَلْق : يقال ما أمعزه من رجل ، أي ما أشدَّه وأصلبه . والأمْعُوز : جماعة الثياثل من الأوعال . وقال غيره : رجل مَعَّاز : صاحب مِعْزى . وقال الأصمعي : عِظَام الرمل ضوائنه ، ولِطَافه : مواعزه . وقال : رجل ضائن : كثير اللحم . ورجل ماعِز إذا كان معصوباً . وما أمعز رأيه إذا كان صُلْب الرأي . الرياشي عن الأصمعيّ قال الأمْعَز : المكان الكثير الحَصى والمَعْزاء مثله . وتجمع أمَاعِز ومَعْزاوات . وربما جُمعت على مُعْزٍ وأنشد الليث :
جَمادٌ بها البَسْبَاسُ يُرْهِصُ مُعْزهَا
بناتِ اللبون والصلاقمةَ الحمُرَا
وقال مثمر قال ابن شميل : المَعْزَاء : الصحراء فيها إشرافٌ وغلِظٌ ، وهي طينٌ وحَصًى مختلطانِ غير أنها أرض صُلْبة غليظة الموطىء ، وإشرافها قليل لئيم تقود أدنى من الدعوة وهي مَعِرَة من النبات . أبو عبيد عن أبي زيد : الأُمْعُوز : الثلاثون من الظِباء إلى ما زادت . وقال ابن شميل : المِعْزِى للذكور والإناث ، والمَعْزُ مثلها والمعيز مثلها وكذلك الضِئين .
مزع : في الحديث : ( ما عليه مُزْعَةُ لَحْمٍ ) معناه : ما عليه حُزّة لحم وكذلك ما في وجهه لحادة لحْم روى ابن المبارك عن معمر عن عبد الله بن مسلم عن حمزة بن عبيد الله عن ابن عمر قال : لا تزال المسألة تأخذكم حتى يلقى الله ما في وجهه مُزْعةُ لحم ويقال : مَزَّعَ فلان أمره تمزيعاً إذا فرّقه . وقال الكسائي فيما رَوَى عنه أبو عبيد ما عليه مُزعَة لحمٍ في باب النفي . وقال الليث المِزْعَة من الريش والقطن كالمِزقة والبِتْكة وجمعها مِزَعٌ ومزَاعَة الشيء : سُقَاطتهُ . ثعلب عن ابن الأعرابي : المَزْعِيُّ النمّام ويكون السيّار بالليل والقنافذ تَمْزَع بالليل مَزْعاً إذا سعت فأسرعتْ . وأنشد الرياشي لعَبْدة بن الطَبِيب :
قومٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجوا قنافذ بالنميمة تمزعُ
تضرب مثلاً للنمّام . ومزّع اللحم تمزيعاً إذا قطَّعه وقال خُبَيب :
وذلك في ذات الإله وإن يشأ
يبارك على أوصال شِلْو ممزَّع
وقال الليث : يقال مَزَعَ الظبْيُ يمزَعُ إذا أسرع في عَدْوه . والمرأة تمزّع القطن بيدها إذا زَبَّدَتهُ تقَطّعه ثم تؤلفه فتجوّده بذلك . وقال ابن الأعرابي : القُنْفُذ يقال له : المزَّاع . ويقال للظبي إذا عَدَا : مَزَعَ وقَزعَ . عمرو عن أبيه : ما ذقتُ مُزعَةَ لحم ولا حِذْفَةً ولا حِذبة ولا لحبَةً ولا حِرْباءة ولا يَرْبوعةً ولا مَلاكاً ولا مَلوكاً بمعنى واحد .

##### Türkçe

باب **العين** و**الزاي** مع **الميم**
**عزم** ، **زمع** ، **زعم** ، **مزع** ، **معز** : kullanımdadır.

**عزم** : Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( **مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ** ) (Muhammed: 21). Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebü’l-Heysem’i, Yüce Allah’ın sözü hakkında şöyle derken işittim: ( **مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ** ( o, faili olup manası mef’uldür; iş ancak **يُعْزَم** edilir, **يَعزِم** etmez; **العزم** insana aittir, işe değil. Dedi ki: Bu, onların “adam helâk oldu” demeleri gibidir; hâlbuki ancak “helâk edildi”dir.
Zeccâc da ( **مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ** ( hakkında şöyle dedi: İş ciddileşince ve savaşın farziyeti gerekli olunca. Dedi ki: Manası budur. Araplar der ki: **عَزَمتُ الأمر** ve **عزمتُ عليه**. Yüce Allah dedi: ( **وَإِنْ عَزَمُواْ الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ** ) (Bakara: 227).
Leys dedi: **العَزْمُ** kalbinin bir iş hakkında, onu yapacak olduğuna bağladığı şeydir. Ve dersin ki: “Falanda **عزيمة** yoktur”; yani, üzerine **يعزِم** ettiği bir işte sebat etmez.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **خير الأمور عوازمها** ). Bunun iki manası vardır: Birincisi: İşlerin hayırlısı, **عَزْم**ini, görüşünü ve niyetini onun üzerine pekiştirdiğin ve onda Allah’ın ahdini yerine getirdiğin şeydir.
Abdullah b. Mesud’dan rivayet edildi ki şöyle dedi: Şüphesiz Allah عز وجل, ruhsatlarının alınmasını sever; azîmetlerinin alınmasını sevdiği gibi. Ebû Mansûr dedi:
**عزائمه**: O’nun farz kıldığı ve bize vacip kılıp emrettiği farzlarıdır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: Erkeklerden **العَزْمِيُّ**: ahde vefa gösterendir. Ve ( **خير الأمور عوازمها** ) sözündeki ikinci mana: yani, Allah’ın sana onları yapmayı kesinleştirdiği farzlarıdır. Âdem kıssasında Yüce Allah’ın sözüne gelince: ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) (Tâhâ: 115); Ferrâ dedi ki: Yaptığı şeyde onun için ne **صَرِيمة** ne de **حَزْماً** bulmadık.
Ebû’l-Heysem dedi: **الصَرِيمة** ile **العَزِيمة** birdir; o, yapmaya azmettiğin ihtiyaçtır. Denir ki: “Falan, bir işin **عَزِيمة**si üzerine gönlünü dürdü” — onu gönlünde gizlediği zaman.
Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Araplar der: “Onun ne **مَعْزِمٌ**ü vardır ne **مَعْزَم**ı, ne **عَزِيمة**si ne **عَزْمٌ**ü ne de **عُزْمَانٌ**ı.”
Bazıları ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) hakkında şöyle dedi: yani, üzerine kesinleştirilmiş bir görüş. **العَزِيمُ** ile **العَزِيمة** birdir. Denir ki: “Onun görüşü, **عَزِيم** sahibidir.”
Leys dedi: **العَزِيمة** rukyelerden: cinler ve ruhlar üzerine onunla **يُعْزَمُ** edilen şeydir.
Başkası dedi: **عَزَمْتُ عليك لتفعلنَّ** yani yemin ettim. Râkînin ve yılan büyücüsünün **عَزْمُ**u, sanki hastalığa ve yılana karşı bir yemin etmedir.
Leys dedi: **الاعتزام**: şehirde kasda bağlı kalmaktır. Ru’be’ye ait şu beyit okunmuştur:
إذا اعتزمن الرَهْو في انتهاضِ
Ve **الرحل** yolu **يَعْتزِم** eder: onda gider, dönmez. Ureykıt dedi ki:
معتزماً للطُرُق النواشط
Ve secde azîmetleri: secde âyetlerini okuyan kimseye, onların içinde Allah için secde etmesi hususunda **عُزِمَ** edilen şeydir. At, **الاعتزام** ile vasfedilirse manası: şehirdeki yürüyüşünde, binicisi onu dizginleyince ona cevap vermeyen, ileri atılışıdır. Ru’be’nin sözü bundandır:
مُعْتَزِم التجليح ملاّخ المَلَقْ
Muhammed b. Muâz bize rivayet etti; Abdülcebbâr’dan; Süfyân’dan; İsmâil b. Ebî Hâlid’den; dedi ki: Kays’ı şöyle derken işittim: Eş‘as’ı, Amr b. Ma‘dîkerib’e şöyle derken işittim: “Hayır, vallahi, eğer yaklaşırsam mutlaka seni osurturum.” Dedi ki: “Hayır vallahi, o gerçekten korkutucu bir **عَزُوم**dur.” **العزوم** ile onun kıçını kastetti.
Onun **عَزْم**ı olduğunu, gevşek olmadığını, dolayısıyla osurmadığını kastetti; ancak kendisini kastetti. Ve sözü: **مفزَّعة**: onunla korkular iner de onu giderir. **عزوم**: **صرامة** ve **حَزْم** sahibi.
Şemmer dedi: **العزوم**: sabırlı, ciddi, sağlam akitli. Dedi ki: Ve kıça **أمّ عَزْم** denir; “Onu **أمُّ عزمِهِ** yalanladı” denir. Şemmer: **عزمت عليك** yani sana ciddi bir emir verdim; o, **العَزْمة**dir. Ve secde azîmetleri: içinde secde emredilen şeylerdir. Asma‘î dedi: Develerden **العَزُوم**: yaşlanmış olup içinde gençlikten bir kalıntı bulunanlardır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَزْمِيُّ**: çalı satıcısı. Dedi: **العُزُمُ**: kuru üzüm çekirdekleri; tekili **عَزْمٌ**dur. Dedi: **العَزُومُ** ve **العَرْزَمُ**: çok yaşlı, iri yapılı deve. Dedi: **العَزْم**: Hüzeyl dilinde sabırdır. Derler ki: “Bende sana karşı **عَزْمٌ** yoktur” yani sabır.
Yüce Allah dedi: ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) (Tâhâ: 115).
İbn Menî‘ bana haber verdi; Ali b. el-Ca‘d’dan; Şu‘be’den; Katâde’den; Yüce Allah’ın sözü ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) hakkında dedi ki: sabır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُزُمُ**: yaşlı kadınlar; onların tekili **عَزُوم**dur. Dedi: **العَزْمُ**: kuru üzüm çalısıdır.
Ebû Zeyd dedi: Erkeğin **عُزْمَةُ**si: ailesi ve kabilesidir; çoğulu **العُزَمُ**dur.
Ebû Amr dedi: **العَزَمَةُ**: dostluğu sağlamlaştıranlar.
İbn Şümeyl, “Allah’ın **عَزَمَات**ından bir **عَزْمَة**” sözü hakkında dedi ki: Allah’ın haklarından bir haktır; yani Allah’ın vacip kıldığı şeylerden bir vacip. Ve Yüce Allah’ın sözü ( **كُونُواْ قِرَدَةً** ) (Bakara: 65) hakkında dedi ki: bu, **عَزْم** emridir. Ve sözü ( **كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ** ) (Âl-i İmrân: 79): bu, bir farz ve hükümdür.

**زمع** : Asma‘î: **الزَمَعُ**: insanın bir işe niyetlendiğinde ona arız olan titremedir. Ve **زَمِيعٌ** adam: o, işi **أزْمَعَ** edince ondan dönmeyen yiğittir. Masdar: **الزَمَاعُ**.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **أزْمَعتُ الأمر**; ve **أزْمَعْتُ عليه**yi inkâr etti. Şemmer dedi: Başkası **أزمعت عليه**yi caiz görür. Ebû Ubeyd: **الزَمَعُ**: koyunun tırnağının üstünde çıkıntı yapan fazlalıktır.
Asma‘î: Tavşanlardan **الزَمُوع**: koşuşu birbirine yaklaştıran; sanki **زَمعتها** üzerinde koşan gibidir. O, arka bacağının gerisinde sarkık kıllardır. Ebû Ömer: Ondan denir ki: “**أزْمَعَتْ**” yani koştu.
Ebû Zeyd dedi: **الزَمَعَةُ**: tırnağın arkasındaki fazlalık; çoğulu **زَمَع**.
Leys dedi: **الزَمَعُ**: koyunun bileğinde, tırnak benzeri şeylerdir; her ayakta iki **زَمَعَتَانَ** vardır; sanki boynuz parçalarından yaratılmış gibidirler. Dedi: Tavşanın arka ayaklarının gerisinde **زَمَعات**ı olduğunu zikrettiler; bu yüzden vasfedilir de ona **زَمُوع** denir. Dedi: Ve denir ki: Bilakis tavşanlardan **الزَمُوع**: çevik, hızlı olan; **تَزْمَعُ زَمَعَاناً** yani hafifler ve hızlanır. Dedi: İnsanların döküntüsüne denir ki: “Onlar ancak **زَمَعٌ**dır”; tırnakların **زَمَع**ına benzetildiler.
Leys dedi: **الزَمَّاعة** (zay ile): çocuğun başında bıngıldağında hareket eden şeydir. Dedi: O, **الرمّاعة** ve **اللَمَّاعة**dır. Ben dedim: Bunun bilinen adı **الرَمَّاعَة** (râ ile)dir; Leys’ten başka **الزَمَّاعة**yı rivayet eden birini bilmedim; Allah daha iyi bilir.
İbn Şümeyl dedi: **الزَمَعُ**: salkım çıkış yerlerinde çıkan **الأُبَنُ**lerdir. Ve **الحَبَلَةُ** **أزْمَعَت** olur; **زَمَعَتها** büyüyüp ondan **الحِجنة**nin çıkışı yaklaşınca; **الحِجنة** ve **النامية** dallardır. **الزَمَعة** büyüyünce o, **البَنِيقة**dir. Ve **الزَمَعة** beyazlayıp üzerinde pamuk gibi bir şey çıkınca **أكمحت** olur; bu, **الإكماح**tır. **الزَمَعة** ondan çıkan ilk şeydir; büyüyünce o, **بَنِيقة**dir.
Leys dedi: Bitki **أزمَع** eder, **إزماعاً**; otun hepsi eşit olmayıp parça parça dağınık olduğunda ve bir kısmı bir kısmından daha üstün olduğunda.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَمْعِيُّ**: aşağılık. Ve **الزَمْعِيُّ**: çabuk öfkelenen. O, erkeklerden belâdır.
Seleme, Ferrâ’dan: **قَزَعَ قَزَعَاناً** ve **زَمَعَ زَمَعَاناً**; o, adımları birbirine yakın bir yürüyüştür.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Falan, **بالأزامع** ile geldi; yani münker işlerle. Dedi: Bitkiden **الزَمَعُ**: burada bir şey, burada bir şey; gökteki **القَزَع** gibi. Dedi: Bitkiden **الرَشَم** da **الزمَع** gibidir: burada bir **رَشَمَةٌ**, burada bir **رَشَمَةٌ**.
( **نوادر الأعراب** )da: Bitkiden **زُمْعَةٌ** ve bitkiden **رُمْعَةَ** ve bitkiden **زُوعَة** ve bitkiden **لُمْعَة** ve bitkiden **رُقْعة**; tek manadadır.

**زعم** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَعْمُ** hak da olur, bâtıl da olur. Hak olan **الزَعْم** hakkında şu beyit okunmuştur:
وإنّي أذينُ لكم أنه
سيُنجزكم ربّكم ما زَعَمْ
Dedi: Beyit Ümeyye’nindir. Leys dedi: Arap dili ehlinin şöyle dediğini işittim: “Falan şunu şunu **ذَكَر** etti” denilirse, bu ancak hak olduğu kesin bilinen bir iş için söylenir; eğer onda şüphe edilirse, yalan mı bâtıl mı bilinmezse “falan **زعم** etti” denir. Dedi: Bu âyet de böyle tefsir edilir: ( **فَقَالُواْ هَاذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ** ) (En‘âm: 136) yani yalan sözleriyle.
Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebü’l-Heysem’i şöyle derken işittim: Araplar “**قال إنه**” der ve “**زَعَم أنه**” der; **قال** ile birlikte elif’i kesrelediler, **زَعم** ile birlikte onu fetha yaptılar; çünkü **زعم** elif ile vâki olan bir fiildir; yani ona müteaddidir. Görmez misin ki sen “**زعمتُ عبد الله قائماً**” dersin; “**قلتُ زيداً خارجاً**” demezsin; ancak istifham harflerinden bir harf sokarsan, “**هل تقولُه** فعل كذا” dersin ve “**متى تقولني خارجاً؟**” dersin. Şu beyit okunmuştur:
قال الخليط غداً تَصَدُّعُنَا
فمتى تقول الدارَ تَجْمعُنَا
Manası: “Ne zaman zannedersin, ne zaman **تزعم** edersin?”
İbnü’s-Sikkît, şu söz hakkında dedi:
عُلِّقْتُهَا عَرَضاً وأقتُلُ قومها
زَعْماً لَعَمْرُ أبيك ليس بمزعَمِ
Diyor ki: Onu sevmem, arızalardan bir arıza olarak, onu istemeksizin bana ilişti. “Onu sevdim, hâlbuki kavmini öldürüyorum; nasıl severim ben onları öldürürken, yahut nasıl öldürürüm ben onları severken?” Sonra kendine dönüp ona hitap ederek dedi ki: Bu, benim gibinin fiili olmayan bir fiildir. Dedi: **الزَعْمُ** ancak sözde olur. Denir ki: İçinde **مُزَاعَم** olan iş; yani düzgün olmayan iş; onda hâlâ bir çekişme vardır. Ben dedim: Araplardan bir adam, sözünü tahkik etmeyen birinden haber verdiğinde “ve onun **زَعَمَاتِه**si de değil” der; bundandır şu sözü:
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زعماتِهِ
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Koyunlardan **الزَعُوم**: onda yağ var mı yok mu bilinmeyen. Bundan dolayı “falan **مُزَاعِم**dir” denildi; o, kendisine güvenilmeyendir. Amr, babasından: **الزَعُوم**: az yağlıdır; ve çok yağlıdır. O, **المُزْعِمة**dir. Dedi: Onu az yağlı yapan kimseye göre o, **المزعومة**dur; o, insanlar onu yiyince sahibine azarlayarak “Onun semiz olduğunu mu **أزَعَمْت**?” dedikleri şeydir. Ebû Saîd dedi: **أمرٌ مُزْعِم** yani ümit verici. Ve kavim, bir şey üzerinde **تزاعُماً** ile **تزاعَموا** eder; yani onun üzerinde birbirine destek olurlar. Dedi: Aslı, bazılarının bazısına **زعيماً** olmasıdır. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **الدَّيْنُ مَقْضِيٌّ والزعيمُ غارِم** ). Ve Allah تبارك وتعالى dedi: ( **وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ** ) (Yûsuf: 72). Ben dedim: Müfessirlerin ( **وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ** ) sözü hakkında ihtilaf ettiğini bilmedim. Hepsi dedi ki: Manası “Ben ona kefilim”dir; onlardan Saîd b. Cübeyr ve başkaları. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **زَعَمتُ به**; **أزعمُ به**; **زَعْماً** ve **زَعَامَةً**; yani ona kefil oldum. Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **زَعَمَ يَزْعُمُ زَعَامَةً**; kefil olunca. Ve **زَعِمَ يَزْعَم زَعَماً**; tamah edince. Lebîd dedi:
تَطير عدائدُ الأشراك شَفْعاً
ووِتْراً والزَعَامة للغلامِ
Ebû’l-Abbâs dedi: **الزَعَامة** denir: şeref; ve **الزعامة** denir: şeref ve reislik. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’den başkası dedi ki: **الزَعَامة**: zırhtır. Ve kavmin **زعيم**i: onların efendisi ve onlar adına konuşandır.
Ferrâ dedi: Kavmin **زعيم**i: onların efendisi ve onların **مِدْرَهُ**udur. Leys dedi: **زُعْم** ve **زَعْمٌ** denir. Dedi: **الزُعْمُ** Temîm lehçesidir; **الزَعْمُ** Hicaz lehçesidir. Dedi: Ve dersin ki: “O, beni sevmediğini **زعمتْ**”; ve “beni sevmediğini **زعمتْني**”; şiirde gelir. Konuşmada ise bunun en güzeli, **الزَعْم**ı isimden önce değil, ( **أن** ) üzerine vâki kılmandır. Şu beyit okunmuştur:
فإن تزعُميني كنت أجهل فيكمُ
فإني شَرَيت الحِلْم بعدكِ بالجهل
Dedi: Ve denir ki: Falan, **في غير مَزْعَم** **زعِم** etti; yani ümit olmayan yerde tamah etti. Dedi: **التزعّم**: yalan söylemektir. Şu beyit okunmuştur:
فأيّها الزاعِم ما تَزَعّمَا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَعْمِيُّ** yalancıdır; ve **الزَعْمِي** doğrudur.
Şemmer dedi: Asma‘î’den rivayet edildi ki şöyle dedi: **الزَعْم** yalandır. Kümeyt dedi:
إذا الإكام اكتست مآليها
وكان زَعْمَ اللوامع الكَذِبُ
Serabı kasteder. Şemmer dedi: Araplar “parlayandan daha yalancı yoktur” der. Şüreyh dedi: “**زعموا**” yalanın künyesidir. Şemmer dedi: **الزعم** ve **التزاعم** çoğunlukla şüphe edilen ve tahkik edilmeyen şey hakkında söylenir. **الزعم** söz manasında da olabilir. Câ‘dî’ye, Nûh’u vasfederken, şöyle rivayet edilir:
نُودِيَ قُمْ واركبنْ بأهلك إنَّ
الله موْفٍ للناس ما زَعَمَا
Bu, tahkik manasındadır. Ve **المِزْعَامَة**: yılandır.
Münzirî bana, Sa‘leb’den, Seleme’den, Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: Kisâî dedi: “**عُزمَةٌ صادقة** mutlaka sana geleceğim” dediklerinde ref ederler; ve “**حَلْفَةٌ صادقة** mutlaka kalkacağım” (da böyledir). Dedi: “**يميناً صادقة** mutlaka yapacağım”da ise nasb ederler. Dedi: **الزَعْم** ve **الزُعم** ve **الزِعم** üç lehçedir.

**معز** : **المَعْزُ** ve **المعَزُ**: koyundan kıl sahibi olanlardır. Tekiline **مَاعِز** denir. **مِعْزىً** ve **مَعيزاً** olarak cem‘ edilir. Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **مِعْزى** **مِفْعَل**e benzetilirse tenvin alır. Dedi: Aslı **فِعْلَى**dır; bu yüzden tenvin almaz. Dedi: Dayanılan budur. Dedi: **دُنْيَا** da tenvin almaz; çünkü o **فُعْلَى**dır. Ben dedim: **المِعْزَى**daki mîm aslîdir. Dedi: **دُنْيا**yı tenvinli yapan kimse onu **فُعْلَل**e benzetmiştir; asıl olan tenvin almamasıdır. Ve denir ki: **رجل ماعِز**; eğer kararlı, arkasını koruyan, zeki ise. Ve **رجلٌ ضائن**; eğer zayıf, ahmak ise. Bunu İbn Habîb söyledi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المعْزِيّ**: toplayan ve engelleyen cimridir. Leys dedi: **الرجل الماعِز**: yaratılış bağları sıkı olan şiddetli kimsedir. Denir ki: “O, erkek olarak ne kadar **أمعزه**!” yani ne kadar şiddetli ve ne kadar sert! Ve **الأمْعُوز**: dağ keçilerinden teke sürüsüdür. Başkası dedi: **رجل مَعَّاز**: **مِعْزى** sahibi. Asma‘î dedi: Kumun büyükleri onun **ضوائن**idir; yumuşakları ise onun **مواعزه**idir. Dedi: **رجل ضائن**: çok etli. Ve **رجل ماعِز**: eğer sinirleri bağlanmış (sıkı yapılı) ise. Ve “Onun görüşü ne kadar **أمعز**!”; eğer görüşü sert ise. Riyâşî, Asma‘î’den: **الأمْعَز**: çakılı çok yer; **المَعْزاء** da onun gibidir. **أمَاعِز** ve **مَعْزاوات** olarak cem‘ edilir. Bazen **مُعْزٍ** üzerine de cem‘ edilir. Leys şu beyiti okudu:
جَمادٌ بها البَسْبَاسُ يُرْهِصُ مُعْزهَا
بناتِ اللبون والصلاقمةَ الحمُرَا
Mismer dedi: İbn Şümeyl dedi ki: **المَعْزَاء**: içinde yükseltiler ve sertlik bulunan çöldür; o, çamur ve çakılın karışımıdır; ancak sert, basması zor, kaba bir arazidir; yükseltileri az, alçak (değersiz) olup çağrıdan daha aşağıya sevk eder; ve bitkiden **مَعِرَة**dir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأُمْعُوز**: otuz ceylan ve daha fazlasıdır. İbn Şümeyl dedi: **المِعْزِى** erkek ve dişiler içindir; **المَعْزُ** da onun gibidir; **المعيز** de onun gibidir; **الضِئين** de böyledir.

**مزع** : Hadiste: ( **ما عليه مُزْعَةُ لَحْمٍ** ); manası: üzerinde bir et parçası yoktur. Ve aynı şekilde: “yüzünde etten bir **لحادة** yoktur.” İbnü’l-Mübârek, Ma‘mer’den, Abdullah b. Müslim’den, Hamza b. Ubeydullah’tan, İbn Ömer’den rivayet etti; dedi ki: Dilencilik sizi almaya devam eder; ta ki Allah’a kavuşuncaya kadar, yüzünde bir **مُزْعةُ لحم** kalmaz. Ve denir ki: Falan, işini **مَزَّعَ** etti, **تمزيعاً**; onu parçalayıp dağıttı. Kisâî, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiğine göre, nefiy babında: “Onun üzerinde **مُزعَة** et yoktur” dedi. Leys dedi: **المِزْعَة** tüyden ve pamuktan, **المِزقة** ve **البِتْكة** gibidir; çoğulu **مِزَعٌ**dur. Ve bir şeyin **مزَاعَة**si: onun döküntüsüdür. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَزْعِيُّ** koğucudur; ve geceleyin dolaşan da olur. Ve kirpiler geceleyin **تَمْزَع** eder, **مَزْعاً**; koşup hızlandıkları zaman. Riyâşî, Abde b. et-Tabîb’den şu beyiti okudu:
قومٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجوا قنافذ بالنميمة تمزعُ
Koğucuya misal vurur. Ve eti **مَزّع** etti, **تمزيعاً**; onu parçaladığı zaman. Hubeyb dedi:
وذلك في ذات الإله وإن يشأ
يبارك على أوصال شِلْو ممزَّع
Leys dedi: Denir ki: Ceylan **مَزَعَ** eder, **يمزَعُ**; koşusunda hızlandığı zaman. Ve kadın, pamuk elinde **تمزّع** eder; onu kabartıp parça parça eder, sonra onu birleştirir; bununla onu güzelleştirir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Kirpiye **المزَّاع** denir. Ve ceylan koştuğunda ona denir: **مَزَعَ** ve **قَزعَ**. Amr, babasından: “Ne bir **مُزعَةَ** et tattım, ne **حِذْفَةً** ne **حِذبة** ne **لحبَةً** ne **حِرْباءة** ne **يَرْبوعةً** ne **مَلاكاً** ne **مَلوكاً**”; hepsi tek manadadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والعين وما يثلثهما)
(معق)  الميم والعين والقاف ليس بأصلٍ وإنما هو من باب القلب. وأرضٌ مَعِيقة كعميقة. والأماعق: أطراف المَفَازة. ويقال: المَعْق: الأرض لا نَبَاتَ بها. وتمعَّقَ الرجُل: ساء خُلُقه.
(معك)  الميم والعين والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على دَلْك الشيء ولَيِّه. ومَعَكْتُ الأديم مَعْكاً. ثم يسمّون المِطَالَ واللَّيَّ مَعْكاً، والرّجُلَ المَطول مَعِكاً. قال زهير:
.................... لا *** تَمعَكْ بعرضك إنَّ الغادِرَ المَعِكُ([1])قال الخليل: رجل مَعْكٌ: شديد الخُصومة. وقولهم: وقَعَ في معكوكاء شيء، يجوز أن يكون الإبدال والأصل بعكوكاء.
(معل)  الميم والعين واللام أصلٌ صحيح فيه كلماتٌ تدلُّ على اختلاسِ شيء وسرعةٍ فيه. ومَعَل الشَّيءَ: اختلَسَه. ثمَّ يقولون: مَعَل خُصْيَتَيْ الفَحل: استلَّهما. ومَعَل: سار سيراً سريعاً.
(معن)  الميم والعين والنون أصلٌ يدلُّ على سهولةٍ في جريان أو جري أو غير ذلك. ومَعَن الماءُ: جَرَى. وماءٌ معينٌ. ومجارِي الماء في الوادي مُعْنانٌ، كذا قال أبو بكر([2]). والمَعْنة: ماءٌ قليل يجري. ومن الباب أمعَنَ الفرسُ في عَدْوِه. وأمْعَنَ بحقِّي: ذهَبَ به. ورجل مَعْنٌ في حاجته: سَهْل. وأمعنت الأرضُ: رَوِيَتْ. وكلأ مَمْعونٌ: جَرَى فيه الماء. وقول النَّمْر:
ولا ضيّعْتُه فأُلاَمَ فيه *** فإنَّ ضَيَاعَ مالِكَ غيرُ مَعْنِ([3])معناه غير سهل. ويقولون: "ماله سَعْنَةٌ ولا مَعْنَةٌ" وهو من الإتباع، ويجوز أن يكون من الباب، أي ماله كثيرٌ ولا قليل يسهل خَطَره. وقولهم للمنزل مَعَانٌ، وزنه فعَال، وجمعه مُعُنٌ. ومَعَن الوادي: كثُر فيه الماء المَعين.
(معو)  الميم والعين والحرف المعتل ثلاثُ كلماتٍ ليس قياسها واحداً.
الأولى: المَعْوُ: الرُّطَب قد أرطب جَميعُه. وقال ابن دريد([4]): هو إذا دخله بعضُ اليُبْس*. وأمْعَى النَّخْل: صار كذلك.
والثانية: مِعَى البطن، والجمع أمعاء.
والثالثة المِعَى: المِذْنَب من مَذَانب الأرض.
(معت)  الميم والعين والتاء. قال أبو بكر([5]): المَعْت: الدَّلْك ومَعتُّ الأديمَ: دلكتُه. وهو عند الخليل مُهمَل.
(معج)  الميم والعين والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تقلُّبٍ وسُرعة في شيء. ومعج الحِمارُ مَعْجاً: تقلَّب في جريه. ويقولون قياساً على هذا: مَعَجَ الفَصِيلُ ضَرعَ أمِّه: ضربه برأسه عند الرَّضاع.
(معد)  الميم والعين والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على غِلَظ في الشَّيء. قال ابن دريد([6]) المَعْد: الغِلَظ. قال: ومنه المَعِدَة. وتمَعْدَدَ الصّبِيُّ: غَلُظَ.
ويكون في هذا الباب المَعْدُ دَالاًّ على جَذْب الشَّيءِ وانجذاب. ومَعَدت الشَّيء: جذبتُه. قال:
* هل يُرْوِيَنْ ذَوْدَك نَزعٌ مَعْدُ([7]) *
ومما شذَّ عن الباب المَعْد، يقولون: الغَضُّ من التَّمْر.
(معر)  الميم والعين والراء أصلٌ يدلُّ على مَلاسة وحَصٍّ وانجراد.
فالأمْعَر والمَعِر: الأمْعَط الذي لا شَعَْر عليه. ومنه أمْعَرَ الرّجلُ: افتَقَر، كأنه تجرَّدَ من ماله. [و] مَعَرَ الظُّفْر: نصل وتمعَّر لَونُه عند غَضَبِه، وذلك أن يتطايَرَ الدّمُ عنه وتَعلُوه صُفرة. قال الخليل: وهو أمْعَر الشَّعر، وبه مُعْرَةٌ، وهو لونٌ يَضرِب إلى الحُمرة والصُّفرة، وهو أقْبحُ الألوان. وأمْعَرَتِ الأرض: لم يكنْ فيها نَبات.
(معز)  الميم والعين والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدَّةٍ في الشَّيء وصلابَة. منه الأمْعَز والمَعْزاء: الحَزْن الغَلِيظ من الأماكن. قال أبو بكر([8]): رجلٌ مَاعِزٌ: شَديد عَصْبِ الخَلْق ومنه المَعْز المعروف، والمَعِيز: جماعة كضَئِين([9])، وذلك لشدّةٍ وصَلابةٍ فيها لا تكون في الضَّأْن. ويقال لجماعةِ الأوعال والثَّياتِل مُعُوزٌ.
قال أبو بكر([10]): استمْعَزَ الرّجُل في أمرِه: جَدَّ.
(معس)  الميم والعين والسين أصَيْلٌ يدلُّ على دَلْك شيءٍ. ومَعَسْتُ الأديم في دِباغِهِ أمْعَسُه: أدَرْتُه فيه ودلَكتُه. وربَّما قالوا: مَعَسَ، إذا طَعَنَ ومنه رجلٌ مَعَّاسٌ في الحرب: مِقدام.
(معص)  الميم والعين والصاد ليس بشيءٍ، إلاّ أنَّ ناساً ذكروا مَعَصَ الرّجُل: حَجَل في مِشْيته. وقال ابنُ دُريد([11]): المَعَص: وجعٌ يصيب الإنسان في عَصَبِه من كَثْرة المَشْي.
(معض)  الميم والعين والضاد كلمةٌ. مَعِضَ من الأمر: شَقَّ عليه وأوجَعه.
(معط)  الميم والعين والطاء أصلٌ يدلُّ على تجرُّدِ الشَّيء وتجريده ومَعِطَ تمرَّطَ شَعره. ومَعَطْت السَّيفَ من قِرابِهِ: جَرَّدتُه. ويكون من الباب مَعَطَ في القَوس: نَزَع.
--------------ـــ
([1])  وكذا ورد الاستشهاد به في اللسان (معك)، وهو بتمامه، كما في الديوان 180:
فاردد يساراً ولا تعنف علي ولا *** تمعك بعرضك إن الغادر المعك
 ([2]) الجمهرة (3: 142).
([3]) المجمل واللسان (معن) ومجالس ثعلب 203 والمخصص (9: 148).
([4]) الجمهرة: (3: 143).
([5]) الجمهرة (2: 22).
([6]) الجمهرة (2: 282).
([7]) لأحمر بن جندل السعدي كما في اللسان (معد). وورد محرفاً فيه باسم "أحمد بن جندل". انظر صوابه في المؤتلف للآمدي 36.
([8]) الجمهرة: (3: 8).
([9]) أي في جمع ضأن، ومثله كليب في جمع كلب.
([10]) الجمهرة: (3: 8).
([11]) الجمهرة: (3: 87).

ـ

##### Türkçe

(**باب الميم والعين وما يثلثهما**)

(**معق**)  **الميم** ve **العين** ve **القاف** bir asl (kök) değildir; ancak o, kalb (harflerin yer değiştirmesi) babındandır. Ve **أرضٌ مَعِيقة** (mâîka bir yer) **كعميقة** (amîka gibi)dir. Ve **الأماعق**: **المَفَازة**nin uçlarıdır. Ve denilir: **المَعْق**: üzerinde bitki olmayan topraktır. Ve **تمعَّقَ الرجُل**: ahlâkı kötü oldu.

(**معك**)  **الميم** ve **العين** ve **الكاف** sahih bir asıldır; bir şeyin ovulmasına ve bükülmesine delâlet eder. Ve **مَعَكْتُ الأديم مَعْكاً**: deriyi ovdum (ma‘k ettim). Sonra **المِطَال**ı ve **اللَّيَّ**yi **مَعْكاً** diye adlandırırlar; ve çok uzatan adamı **مَعِكاً** (diye adlandırırlar). Züheyr dedi:
.................... لا *** **تَمعَكْ بعرضك إنَّ الغادِرَ المَعِكُ**([1])
Halîl dedi: **رجل مَعْكٌ**: çekişmesi şiddetli (adam). Ve onların sözü: **وقَعَ في معكوكاء شيء**; ibdâl (harf değiştirme) olması câizdir; aslının **بعكوكاء** olması (da câizdir).

(**معل**)  **الميم** ve **العين** ve **اللام** sahih bir asıldır; onda, bir şeyi kapıp alma ve onda sürat ifade eden kelimeler vardır. Ve **مَعَل الشَّيءَ**: onu kapıp aldı. Sonra derler: **مَعَل خُصْيَتَيْ الفَحل**: ikisini çekip çıkardı. Ve **مَعَل**: hızlı bir yürüyüşle yürüdü.

(**معن**)  **الميم** ve **العين** ve **النون** bir asıldır; akışta yahut koşuda yahut bunun dışında bir kolaylığa delâlet eder. **مَعَن الماءُ**: aktı. Ve **ماءٌ معينٌ**. Ve vadide suyun akış yerleri **مُعْنانٌ**dur; Ebû Bekir([2]) böyle dedi. Ve **المَعْنة**: akan az bir sudur. Ve babdandır: **أمعَنَ الفرسُ في عَدْوِه** (at koşusunda ileri gitti). Ve **أمْعَنَ بحقِّي**: onu (hakkımı) götürdü. Ve **رجل مَعْنٌ في حاجته**: ihtiyacında kolay (adam). Ve **أمعنت الأرضُ**: kandı (sulandı). Ve **كلأ مَمْعونٌ**: içinde su aktı (otlak). Ve en-Nemr’ün sözü:
ولا ضيّعْتُه فأُلاَمَ فيه *** فإنَّ ضَيَاعَ مالِكَ غيرُ مَعْنِ([3])
Onun manası: kolay olmayan. Ve derler: "**ماله سَعْنَةٌ ولا مَعْنَةٌ**"; bu, itbâ‘dandır; ve babdan olması da câizdir; yani onun ne çokluğu vardır ne de azlığı; tehlikesi kolay (olan bir şey)dir. Ve onların menzile **مَعَانٌ** demeleri; vezni **فعَال**dır; cem‘i **مُعُنٌ**dur. Ve **مَعَن الوادي**: onda **الماء المَعين** çoğaldı.

(**معو**)  **الميم** ve **العين** ve illetli harf üç kelimedir; kıyasları bir değildir.
Birincisi: **المَعْوُ**: tamamı olgunlaşmış taze (hurma). İbn Düreyd([4]) dedi: onda biraz kuruluk girdiği vakittir*. Ve **أمْعَى النَّخْل**: böyle oldu.
İkincisi: **مِعَى البطن**; cem‘i **أمعاء**.
Üçüncüsü: **المِعَى**: yerin **مَذَانب**lerinden olan kuyruk (uç).

(**معت**)  **الميم** ve **العين** ve **التاء**. Ebû Bekir([5]) dedi: **المَعْت**: ovma; ve **مَعتُّ الأديمَ**: onu ovdum. Ve o, Halîl’e göre ihmâldir (kullanılmayan kök).

(**معج**)  **الميم** ve **العين** ve **الجيم** sahih bir asıldır; bir şeyde dönüp durmaya ve sürate delâlet eder. Ve **معج الحِمارُ مَعْجاً**: koşusunda dönüp durdu. Ve buna kıyasla derler: **مَعَجَ الفَصِيلُ ضَرعَ أمِّه**: emme sırasında başıyla onu vurdu.

(**معد**)  **الميم** ve **العين** ve **الدال** sahih bir asıldır; şeyde kalınlığa delâlet eder. İbn Düreyd([6]) dedi: **المَعْد**: kalınlık. Dedi: bundan **المَعِدَة** (mide)dir. Ve **تمَعْدَدَ الصّبِيُّ**: kalınlaştı.
Ve bu babda **المَعْد** bir şeyi çekmeye ve çekilmeye delâlet edici olur. Ve **مَعَدت الشَّيء**: onu çektim. Dedi:
* هل يُرْوِيَنْ ذَوْدَك نَزعٌ مَعْدُ([7]) *
Ve babdan şâz olan şeylerdendir **المَعْد**; derler ki: hurmadan yumuşak olan (kısmı).

(**معر**)  **الميم** ve **العين** ve **الراء** bir asıldır; pürüzsüzlüğe, kazınmaya ve sıyrılmaya delâlet eder.
Öyleyse **الأمْعَر** ve **المَعِر**: üzerinde kıl olmayan **الأمْعَط**tır. Ve ondandır: **أمْعَرَ الرّجلُ**: fakirleşti; sanki malından sıyrıldı. Ve **مَعَرَ الظُّفْر**: inceldi. Ve öfkelendiğinde rengi **تمعَّر** oldu; bu, kanın ondan sıçrayıp gitmesi ve üzerine sarılığın çıkmasıdır. Halîl dedi: o, **أمْعَر الشَّعر**dır; onda **مُعْرَةٌ** vardır; o, kırmızılığa ve sarılığa çalan bir renktir; renklerin en çirkinidir. Ve **أمْعَرَتِ الأرض**: onda bitki olmadı.

(**معز**)  **الميم** ve **العين** ve **الزاء** sahih bir asıldır; şeyde şiddete ve katılığa delâlet eder. Ondandır **الأمْعَز** ve **المَعْزاء**: yerlerden kalın sertlik (engebeli sert yer). Ebû Bekir([8]) dedi: **رجلٌ مَاعِزٌ**: yaratılış bağları (sinirleri) şiddetli (adam). Ve ondandır bilinen **المَعْز**; ve **المَعِيز**: **ضَئِين**([9]) gibi bir topluluktur; bu, onda bulunan şiddet ve katılıktandır; bu, **الضَّأْن**da bulunmaz. Ve **الأوعال** ve **الثَّياتِل** topluluğuna **مُعُوزٌ** denilir.
Ebû Bekir([10]) dedi: **استمْعَزَ الرّجُل في أمرِه**: ciddileşti.

(**معس**)  **الميم** ve **العين** ve **السين** küçük bir asıldır; bir şeyi ovmaya delâlet eder. Ve **مَعَسْتُ الأديم في دِباغِهِ أمْعَسُه**: onu (tabaklamasında) çevirdim ve ovdum. Ve bazen derler: **مَعَسَ**; eğer sapladıysa. Ve ondandır: savaşta **رجلٌ مَعَّاسٌ**: atılgan.

(**معص**)  **الميم** ve **العين** ve **الصاد** bir şey değildir; ancak bazı kimseler **مَعَصَ الرّجُل**ü zikrettiler: yürüyüşünde sekerek yürüdü. İbn Düreyd([11]) dedi: **المَعَص**: çok yürümekten insanın sinirinde meydana gelen bir ağrı.

(**معض**)  **الميم** ve **العين** ve **الضاد** bir kelimedir. **مَعِضَ من الأمر**: ona ağır geldi ve onu acıttı.

(**معط**)  **الميم** ve **العين** ve **الطاء** bir asıldır; şeyin soyunmasına ve soyulmasına delâlet eder. Ve **مَعِطَ**: saçı döküldü. Ve **مَعَطْت السَّيفَ من قِرابِهِ**: onu kınından sıyırdım. Ve babdandır: **مَعَطَ في القَوس**: çekti.

--------------ـــ
([1]) Ve lisân’da (**معك**)ta onunla istişhâd böyle vârid olmuştur; o, divanda 180’de olduğu üzere tamamıyla:
فاردد يساراً ولا تعنف علي ولا *** تمعك بعرضك إن الغادر المعك
([2]) el-Cemhere (3: 142).
([3]) el-Mücmel ve lisân (**معن**) ve Mecâlis Sa‘leb 203 ve el-Muhassas (9: 148).
([4]) el-Cemhere: (3: 143).
([5]) el-Cemhere (2: 22).
([6]) el-Cemhere (2: 282).
([7]) Lisân’da (**معد**)da olduğu üzere Ahmer b. Cendel es-Sa‘dî’nindir. Orada “أحمد بن جندل” adıyla tahrifli olarak vârid olmuştur. Âmidî’nin el-Mu’telef’inde 36’daki doğrusuna bak.
([8]) el-Cemhere: (3: 8).
([9]) Yani **ضأن**ın cem‘inde; bunun benzeri, **كلب**in cem‘inde **كليب**tir.
([10]) el-Cemhere: (3: 8).
([11]) el-Cemhere: (3: 87).

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿ومن المعز اثنين﴾ [الأنعام/143] والمعيز: جماعة المعز، كما يقال: ضئين لجماعة الضأن، ورجل ماعز: معصوب الخلق، والأمعز والمعزاء: المكان الغليظ، واستمعز في أمره: جد (انظر: الجمهرة 3/34؛ والمجمل 3/835).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve **المعز**’den iki (tane)﴾ [el-En‘âm/143]. **المعيز**: **المعز**’in topluluğudur; nitekim **الضأن** topluluğu için **ضئين** denildiği gibi. Ve **رجل ماعز**: yaratılışı sıkı (kimse). Ve **الأمعز** ile **المعزاء**: kalın (sert) yer. Ve **استمعز** kendi işinde: ciddî oldu (bak: el-Cemhere 3/34; ve el-Mucmel 3/835).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ع ز
له معزٌ ومعزٌ ومعزى ومعيزٌ وأمعز الرجل وأضأن‏:‏ كثرت عنده ورجل معّاز‏:‏ صاحب معزٍ وعندي ماعزٌ وماعزة‏:‏ للذكر والأنثى من المعز‏.‏
وصاد أمعوزاً‏:‏ جماعةً من الأوعال‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زيد ضائن وعمرو ماعز أي سمين اللحم ومعصوب الخلق‏.‏
وما أمعزه من رجل‏!‏ وما أمعز رأيه‏!‏‏:‏ ما أصلبه‏.‏
وجاوزنا ضوائن الرمل ومواعزه‏:‏ عظامه ولطافه‏.‏
وساروا في الأمعز والمعزاء‏:‏ في الأرض الحزنة ذات الحجارة‏.‏
قال الشمّاخ أنشده سيبويه‏:‏ ومشجّج أما سواء قذاله فبدا وغير ساره المعزاء واستمعز في أمره‏:‏ صلب وجدّ‏.‏

##### Türkçe

م ع ز
Onun için **مَعْزٌ** ve **مَعَزٌ** ve **مَعْزَى** ve **مَعِيزٌ** vardır; ve adam **أَمْعَزَ** oldu ve **أَضْأَنَ**: yanında çoğaldı. Ve **مَعَّاز** adam: **مَعْزٍ** sahibi. Ve bende **مَاعِزٌ** ve **مَاعِزَةٌ** vardır: **المَعْز**dan erkek ve dişi için.

Ve **أَمْعُوزًا** avladı: **الأَوْعَال**dan bir topluluk.

Ve mecazdandır: Zeyd **ضَائِن** ve Amr **مَاعِز**; yani etçe semiz ve yaratılışça sıkı.

Ve onu adamdan ne **أَمْعَزَ** kılar! Ve görüşünü ne **أَمْعَزَ** kılar!: onu ne daha katı yapar.

Ve kumun **ضَوَائِن**lerini ve onun **مَوَاعِز**ini aştık: onun irileri ve inceleri.

Ve **الأَمْعَز** ve **المَعْزَاء** içinde yürüdüler: taşlı, sert arazide.

**الشَّمَّاخ** dedi; **سِيبَوَيْهِ** onu okuttu:
Ve yarılmış; ensesi eşit mi? Derken göründü; ve onu **المَعْزَاء** hoşnut etmedi.
Ve işinde **اسْتَمْعَزَ**: katılaştı ve ciddileşti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الماعِزُ: ذو الشَّعَر من الغنم خلاف الضأْن، وهو اسم جنس، وهي العَنْزُ، والأُنثى ماعِزَةٌ ومِعْزاة، والجمع مَعْزٌ ومَعَزٌ ومَواعِزُ ومَعِيزٌ، مثل الضَّئِين، ومِعازٌ؛ قال القطامي:
فَصَلَّيْنا بهم وسَعَى سِوانا
إِلى البَقَرِ المُسَيَّبِ والمِعازِ
وكذلك أُمْعُوزٌ ومِعْزَى؛ ومِعْزَى: أَلفه مُلْحِقَةٌ له ببناء هِجْرَعٍ وكل ذلك اسم للجمع، قال سيبويه: سأَلت يونس عن مِعْزَى فيمن نوَّن، فدل ذلك على أَن من العرب من لا ينوِّن؛ وقال ابن الأَعرابي: مِعْزَى تصرف إِذا شبهت بِمِفْعَل وهي فِعْلَى، ولا تصرف إِذا حملت على فِعْلَى وهو الوجه عنده، قال: وكذلك فِعْلَى لا يصرف؛ قال:
أَغارَ على مِعْزايَ، لم يَدْرِ أَنني
وصَفْراءَ منها عَبْلَةَ الصَّفَواتِ
أَراد لم يدر أَنني مع صفراء، وهذا من باب: كلُّ رجلٍ وضَيْعَتُه، وأَنت وشَأْنُكَ؛ كما قيل للمحمرة
(* قوله« كما قيل للمحمرة إلخ» كذا بالأصل
ولعل قبل كما سقطاً ) منها عاتكة. قال سيبويه: معزًى منوّن مصروف لأَن الأَلف للإِلحاق لا للتأْنيث، وهو ملحق بدرهم على فِعْلَلٍ لأَن الأَلف المُلْحِقَةَ تجري مجرى ما هو من نفس الكلم، يدل على ذلك قولهم مُعَيْزٍ وأُرَيْطٍ في تصغير مِعْزًى وأَرْطًى في قول من نوَّن فكسر، وأَما بعد ياء التصغير كما قالوا دُرَيْهِم، ولو كانت للتأْنيث لم يقلبوا الأَلف ياء كما لم يقلبوها في تصغير حُبْلَى وأُخرى. وقال الفراء: المَعْزَى مؤَنثة وبعضهم ذكرها. وحكى أَبو عبيد: أَن الذِّفْرى أَكثر العرب لا ينوِّنها وبعضهم ينون، قال: والمعزى كلهم ينوِّنونها في النكرة. قال الأَزهري: الميم في مِعْزًى أَصلية، ومن صرف دُنْيَا شبهها بِفُعْلَلٍ، والأَصل أَن لا تصرف، والعرب تقول: لا آتيك مِعْزَى الفِرْزِ أَي أَبداً؛ موضعُ مِعْزَى الفِرْزِ نصب على الظرف، وأَقامه مقام الدهر، وهذا منهم اتساع. قال اللحياني: قال أَبو طيبة إِنما يُذْكَرُ مِعْزَى الفِرْزِ بالفُرْقَةِ، فيقال: لا يجتمع ذاك حتى تجتمع مِعْزَى الفِرْزِ، وقال: الفِرْزُ رجل كان له بنونَ يَرْعَوْنَ مِعْزاه فَتَواكَلُوا يوماً أَي أَبَوْا أَن يُسَرِّحوها، قال: فساقها فأَخرجها ثم قال: هي النُّهَيْبَى والنُّهَيْبَى أَي لا يحل لأَحد أَن يأْخذ منها أَكثر من واحدة. والماعِزُ: جِلْدُ المَعَزِ؛ قال: الشماخ:
وبُرْدانِ من خالٍ، وسَبْعُونَ دِرْهَماً
على ذاكَ مَقْرُوظٌ، من القَدِّ، ماعِزُ
قوله على ذاك أَي ذاك. والمَعَّازُ: صاحب مِعْزًى؛ قال أَبو محمد الفقْعسي يصف إِبلاً بكثرة اللبن ويفصلها على الغنم في شدة الزمان: يَكِلْنَ كَيْلاً ليس بالمَمْحُوقِ،
إِذْ رَضِيَ المَعَّازُ باللَّعُوقِ
قال الأَصمعي: قلت لأَبي عمرو بن العلاء: مِعْزَى من المَعَزِفقال: نعم، قلت: وذِفْرَى من الذَّفَرِف فقال: نعم. وأَمْعَزَ القومُ: كثر مَعَزُهم.والأُمْعُوزُ: جماعة التُّيُوس من الظباء خاصة، وقيل: الأُمْعُوزُ الثلاثون من الظباء إِلى ما بلغت، وقيل: هو القطيع منها، وقيل: هو ما بين الثلاثين إِلى الأَربعين، وقيل: هي الجماعة من الأَوعال، وقال الأَزهري: الأُمْعُوز جماعة الثَّياتِلِ من الأَوْعال، والماعِزُ من الظباء خلاف الضائن لأَنهما نوعان.
والأَمْعَزُ والمَعْزاءُ: الأَرض الحَزْنَةُ الغليظةُ ذات الحجارة، والجمع الأَماعِزُ والمُعْزُ، فمن قال أَماعِزُ فلأَنه قد غلب عليه الاسم، ومن قال مُعْزٌ فعلى توهم الصفة؛ قال طرفة:
جَمادٌ بها البَسْباسُ يُرْهِصُ مُعْزُها
بَناتِ المَخاضِ، والصَّلاقِمَةَ الحُمْرا
والمَعْزاءُ كالأَمْعَزِ، وجمعها مَعْزاواتٌ. وقال أَبو عبيد في المصنف: الأَمْعَزُ والمَعْزاءُ المكان الكثير الحَصَى الصُّلْبُ، حكى ذلك في باب الأَرض الغليظة، وقال في باب فَعْلاء: المَعْزاء الحصى الصغار، فعبر عن الواحد الذي هو المَعْزاء بالحصى الذي هو الجمع؛ وأَرض مَعْزاء بَيِّنَةُ المَعَزِ. وأَمْعَزَ القومُ: صاروا في الأَمْعَزِ. وقال الأَصمعي: عِظامُ الرملِ ضَوائنُه ولِطافُه مَواعِزُه. وقال ابن شميل: المَعْزاءُ الصحراء فيها إِشراف وغلظ، وهو طين وحصى مختلطان، غير أَنها أَرض صلبة غليظة المَوْطِئِ وإِشرافها قليل لئيم، تقود أَدنى من الدَّعْوَة، وهي مَعِزَةٌ من النبات.
والمَعَزُ: الصَّلابَةُ من الأَرض. ورجل مَعِزٌ وماعِزٌ ومُسْتَمْعِزٌ: جادٌّ في أَمره. ورجل ماعِزٌ ومَعِزٌ: معصوب شديد الخَلْقِ. وما أَمْعَزَه من رجل أَي ما أَشَدَّه وأَصلبه؛ وقال الليث: الرجل الماعِزُ الشديد عَصْبِ الخَلْقِ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: تَمَعْزَزُوا واخْشَوْشِنُوا؛ هكذا جاء في رواية، أَي كونوا أَشِدَّاء صُبُراً، من المَعَزِ وهو الشِّدَّةُ، وإِن جعل من العِزِّ، كانت الميم زائدة مثلها في تَمَدْرَعَ وتَمَسْكَنَ. قال الأَزهري: رجل ماعِزٌ إِذا كان حازماً مانعاً ما وراءه شَهْماً، ورجل ضائِنٌ إِذا كان ضعيفاً أَحمق، وقيل ضائن كثير اللحم. ابن الأَعرابي: المَعْزِيُّ البخيل الذي يجمع ويمنع، وما أَمْعَزَ رأْيه إِذا كان صُلْبَ الرأْي.
وماعِزٌ: اسم رجل؛ قال:
وَيحَكَ يا عَلْقَمَةُ بنَ ماعِزِ
هل لكَ في اللَّواقِحِ الحَرائِزِ؟
وأَبو ماعِزٍ: كنية رجل. وبنو ماعِزٍ: بطن.

##### Türkçe

**الماعِزُ**: koyunun kıllı olanı; **الضأْن**’ın hilâfı; o bir cins ismidir; o da **العَنْزُ**’dur. Dişisi **ماعِزَةٌ** ve **مِعْزاة**’dır. Çoğulu **مَعْزٌ** ve **مَعَزٌ** ve **مَواعِزُ** ve **مَعِيزٌ**’dir; **الضَّئِين** gibi; ve **مِعازٌ**. **القطامي** dedi ki:

فَصَلَّيْنا بهم وسَعَى سِوانا
إِلى البَقَرِ المُسَيَّبِ والمِعازِ

Ve yine **أُمْعُوزٌ** ve **مِعْزَى**; **مِعْزَى**: onun **ألف**’i, **هِجْرَعٍ** binasıyla ona ilhâk edici (mülhika)dır. Bütün bunlar cem‘ için bir isimdir. **سيبويه** dedi: tenvin yapan kimseler hakkında **مِعْزَى**’yı **يونس**’a sordum; bu, Araplardan bazısının tenvin yapmadığına delâlet etti. **ابن الأَعرابي** dedi: **مِعْزَى**, onu **مِفْعَل**’e benzettiğin zaman sarf olunur; o **فِعْلَى**’dır. **فِعْلَى**’ya hamlettiğin zaman sarf olunmaz; vech onun yanında budur. Dedi: ve yine **فِعْلَى** sarf olunmaz. Dedi ki:

أَغارَ على مِعْزايَ، لم يَدْرِ أَنني
وصَفْراءَ منها عَبْلَةَ الصَّفَواتِ

“Bilmiyordu ki ben, ve ondan **صَفْراءَ** (ile beraberim)” demek istedi. Bu, “**كلُّ رجلٍ وضَيْعَتُه**” babındandır; ve “sen ve **شَأْنُكَ**”; nitekim **المحمرة**’ye denildiği gibi—ondan **عاتكة**. **سيبويه** dedi: **معزًى** tenvinli, sarf olunandır; çünkü **ألف** te’nîs için değil, ilhâk içindir; **فِعْلَلٍ** üzere **درهم**’e ilhâk edilmiştir; çünkü ilhâk edici **ألف**, kelimenin aslından olan şeyin yürüdüğü gibi yürür. Buna delâlet eden, onların **مُعَيْزٍ** ve **أُرَيْطٍ** sözleridir: tenvin yapanın, kesreleyerek söylediği kimsenin kavlinde **مِعْزًى** ve **أَرْطًى**’nın tasğîrinde. Ve tasğîr **ياء**’sından sonra ise, onların **دُرَيْهِم** dedikleri gibi. Eğer te’nîs için olsaydı, **ألف**’ı **ياء**’ya çevirmezlerdi; **حُبْلَى** ve **أُخرى**’nın tasğîrinde onu çevirmedikleri gibi. **الفراء** dedi: **المَعْزَى** müennestir; bazısı onu müzekker yaptı. **أَبو عبيد** hikâye etti: **الذِّفْرى**’yı Arapların çoğu tenvinlemez; bazısı tenvinler. Dedi: ve **المعزى**’yı onların hepsi nekirede tenvinler. **الأَزهري** dedi: **مِعْزًى**’daki **الميم** aslîdir. **دُنْيَا**’yı sarf eden kimse, onu **فُعْلَلٍ**’e benzetmiştir; asl olan, sarf olunmamasıdır. Arap der ki: “Sana **مِعْزَى الفِرْزِ** gelmem” yani ebeden. **مِعْزَى الفِرْزِ**’in yeri, zarf olarak nasb edilmiştir; onu dehrin makamına ikame etti; bu, onlardan bir genişletmedir. **اللحياني** dedi: **أَبو طيبة** dedi: **مِعْزَى الفِرْزِ** ancak ayrılıkla zikredilir; şöyle denir: “O, **مِعْزَى الفِرْزِ** toplanıncaya kadar toplanmaz.” Dedi: **الفِرْزُ**, oğulları olan bir adamdı; **مِعْزاه**’ını otlatırlardı; bir gün birbirlerine yüklenip (tevekâl edip) yani onu salıvermeyi reddettiler. Dedi: onu sürdü, çıkardı; sonra dedi: “O **النُّهَيْبَى**’dır, **النُّهَيْبَى**’dır”; yani bir kimse için ondan birden fazlasını almak helâl olmaz. Ve **الماعِزُ**: **المَعَزِ**’in derisi. Dedi ki, **الشماخ**:

وبُرْدانِ من خالٍ، وسَبْعُونَ دِرْهَماً
على ذاكَ مَقْرُوظٌ، من القَدِّ، ماعِزُ

Onun “**على ذاك**” sözü: yani “o (şey) üzerine”. Ve **المَعَّازُ**: **مِعْزًى** sahibi. **أَبو محمد الفقْعسي** dedi; zamanın şiddetinde koyuna karşı, süt çokluğuyla develeri vasfeder ve onları ayırır:

يَكِلْنَ كَيْلاً ليس بالمَمْحُوقِ،
إِذْ رَضِيَ المَعَّازُ باللَّعُوقِ

**الأَصمعي** dedi: **أَبي عمرو بن العلاء**’ya dedim: **مِعْزَى**, **المَعَزِ**’dendir mi? Dedi: evet. Dedim: ve **ذِفْرَى**, **الذَّفَرِ**’dendir mi? Dedi: evet. Ve **أَمْعَزَ القومُ**: onların **مَعَزُ**’u çoğaldı. Ve **الأُمْعُوزُ**: özellikle ceylanların tekelerinin topluluğu; ve denildi ki: **الأُمْعُوزُ**, ceylanlardan otuz (tane) ve ulaştığı şeye kadardır; ve denildi ki: onlardan sürüdür; ve denildi ki: otuz ile kırk arasındadır; ve denildi ki: o, **الأَوعال**’dan topluluktur. **الأَزهري** dedi: **الأُمْعُوز**, **الأَوْعال**’dan **الثَّياتِلِ**’in topluluğudur. Ve **الماعِزُ** ceylanlardan, **الضائن**’ın hilâfıdır; çünkü ikisi iki türdür.

Ve **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاءُ**: taşlı, sert, kaba, taş sahibi engebeli yer; çoğulu **الأَماعِزُ** ve **المُعْزُ**’dur. Kim **أَماعِزُ** derse, isim ona galip geldiği içindir; kim **مُعْزٌ** derse, sıfat vehmi üzerinedir. **طرفة** dedi:

جَمادٌ بها البَسْباسُ يُرْهِصُ مُعْزُها
بَناتِ المَخاضِ، والصَّلاقِمَةَ الحُمْرا

Ve **المَعْزاءُ**, **الأَمْعَزِ** gibidir; çoğulu **مَعْزاواتٌ**’tır. **أَبو عبيد** “**المصنف**”te dedi: **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاءُ**, çok çakıllı, sert yer; bunu “kaba yer” babında hikâye etti. Ve **فَعْلاء** babında dedi: **المَعْزاء** küçük çakıllardır; böylece tekil olan **المَعْزاء**’dan, çoğul olan çakıl ile ibare etti. Ve **أَرض مَعْزاء**: **المَعَزِ**’i açıkça belli olan (yer). Ve **أَمْعَزَ القومُ**: **الأَمْعَزِ**’de oldular. **الأَصمعي** dedi: kumun büyükleri onun **ضَوائنُه**’udur; ince olanları onun **مَواعِزُه**’udur. **ابن شميل** dedi: **المَعْزاءُ**, içinde yükseltiler ve kabalık bulunan çöldür; o, çamur ve çakılın karışımıdır; ancak o, basılması sert, kaba bir yerdir; yükseltileri az, alçak (kötü)dür; davetten daha aşağısını sürer; ve o, bitkiden **مَعِزَةٌ**’dir.

Ve **المَعَزُ**: yerden sertliktir. Ve adam **مَعِزٌ** ve **ماعِزٌ** ve **مُسْتَمْعِزٌ**: işinde ciddi olandır. Ve adam **ماعِزٌ** ve **مَعِزٌ**: sinirli, yaratılışı şiddetli olandır. Ve “adam olarak onu ne kadar **أَمْعَزَ**!” yani onu ne kadar şiddetli ve sert yaptı. **الليث** dedi: **الرجل الماعِزُ**, yaratılış siniri şiddetli olandır. **عمر**’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: **تَمَعْزَزُوا واخْشَوْشِنُوا**; rivayette böyle geldi; yani sert, sabırlı olun; **المَعَزِ**’den, o da şiddettir. Eğer **العِزِّ**’den kılınırsa, **الميم** ziyadedir; **تَمَدْرَعَ** ve **تَمَسْكَنَ**’daki gibi. **الأَزهري** dedi: adam **ماعِزٌ** olur; eğer azimli, arkasındakini men eden, zeki olursa. Ve adam **ضائِنٌ** olur; eğer zayıf, ahmak olursa. Ve denildi ki: **ضائن** çok etli olandır. **ابن الأَعرابي**: **المَعْزِيُّ**, toplayan ve men eden cimridir. Ve “onun görüşü ne kadar **أَمْعَزَ**!”; eğer görüşü sert olursa.

Ve **ماعِزٌ**: bir adam adıdır. Dedi ki:

وَيحَكَ يا عَلْقَمَةُ بنَ ماعِزِ
هل لكَ في اللَّواقِحِ الحَرائِزِ؟

Ve **أَبو ماعِزٍ**: bir adamın künyesidir. Ve **بنو ماعِزٍ**: bir batındır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ع ز * * المَعْز * من الغنم ضد الضأن وهو اسم جنس وكذا * المَعَزُ * بفتح العين و * المَعِيزُ * و * الأُمْعُوزُ * بالضم و * المِعْزَى * بالكسر وواحد المَعْزِ * مَاعِزٌ * مثل صاحب وصَحْب والأنثى * ماعِزةٌ * وهي العنز والجمع * مَوَاعِزُ * قال سيبويه * مِعْزًى * منون مصروف لأن الألف للإلحاق لا للتأنيث وقال الفراء المِعْزى مؤنثة وبعضهم ذكرها وقال أبو عبيد كل العرب ينون المعزى في النكرة

##### Türkçe

* م ع ز * * **المَعْز** * koyun cinsinden, **الضأن**’ın zıddıdır; bir cins ismidir. Aynı şekilde * **المَعَزُ** * (ayn’ın fethiyle) ve * **المَعِيزُ** * ve * **الأُمْعُوزُ** * (zamm ile) ve * **المِعْزَى** * (kesr ile). **المَعْز**’ın teki: * **مَاعِزٌ** *; (bu) **صاحب** ve **صَحْب** gibidir. Dişisi: * **ماعِزةٌ** *; o **العنز**’dır. Çoğulu: * **مَوَاعِزُ** *. Sîbeveyh dedi ki: * **مِعْزًى** * tenvinli, munsariftir; çünkü elif, te’nîs için değil, ilhâk içindir. Ferrâ dedi ki: **المِعْزى** müennestir; bazısı onu müzekker yaptı. Ebû Ubeyd dedi ki: bütün Araplar, nekirede **المِعْزى**’yı tenvinler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

المعز، بالفتح، ذكر الفتح مستدرك، فإن الإطلاق كاف، ولو قال: المعز ويحرك، لجرى على قاعدته التي هي كالنص، والمعيز كأمير، والأمعوز، بالضم، والمعاز، ككتاب، والمعزى، بالكسر مقصورا ويمد - نقله الصاغاني، فلا عبرة بإنكار شيخنا له، وقوله إنه أي المد معروف، ولا يثبت: خلاف الضأن من الغنم؛ فالمعز ذوات الشعور منها، والضأن ذوات الصوف، قال الله تعالى:  ومن المعز اثنين  قرأ أهل المدينة والكوفة وابن فليح بتسكين العين، والباقون بتحريكها. قال سيبويه: معزى منون مصروف، لأن الألف للإلحاق لا للتأنيث، وهو ملحق بدرهم على فعلل، لأن الألف الملحقة تجري مجرى ما هو من نفس الكلم؛ يدل على ذلك قولهم: معيز وأريط، في تصغير معزى وأرطى، في قول من نون، فكسروا ما بعد ياء التصغير، كما قالوا: دريهم، ولو كانت للتأنيث لم يقلبوا الألف ياء، كما لم يقلبوها في تصغير حبلى وأخرى. وقال الفراء: المعزى مؤنثة، وبعضهم ذكرها، وقال الأصمعي: قلت لأبي عمرو بن العلاء: معزى من المعز? قال: نعم، قلت: وذفرى من الذفر? قال: نعم، وقال ابن الأعرابي: معزى يصرف إذا شبهت بمفعل، وهي فعلى، ولا تصرف إذا حملت على فعلى، وهو الوجه عنده. والماعز: واحد المعز، كصاحب وصحب للذكر والأنثى وقيل: الماعز الذكر، والأنثى ماعزة ومعزاة. وج مواعز. ويقال: معاز، بالكسر: اسم للجمع مثل البقر، وكذلك الأمعوز، قال القطامي:
  فصلينا بهم وسعى سوانـا                      إلى البقر المسيب والمعاز

  قال الليث: الماعز: الرجل الشديد عصب الخلق، وقيل: الحازم المانع ما وراءه، وهو مجاز. قال الجوهري: الماعز: جلد المعز، قال الشماخ:
  وبردان من خال وسبعون درهما                      على ذاك مقروظ من القد ماعز قوله: على ذام، أي مع ذاك. ماعز: ة بسواد العراق، نقله الصاغاني. قال ابن حبيب: الماعز: الرجل الشهم الحازم المانع ما وراءه. والضائن: الضعيف الأحمق. ماعز: أبو بطن من العرب. ماعز بن مالك الأسلمي المرجوم، في قصة مذكورة في جزء ابن الطلابة. ماعز بن مجالد بن ثور البكائي، له وفادة، ذكره ابن الكلبي. ماعز بن ماعز البصري، روي عن ابنه عبد الله عنه. ماعز: رجل آخر تميمي غير منسوب، نزل البصرة، وقيل: هو المتقدم قبله: صحابيون رضي الله عنهم. والأمعوز، بالضم: السرب من الظباء، قيل: الثلاثون منها إلى ما بلغت، وقيل: هو القطيع منها، وقيل: هو ما بين الثلاثين إلى الأربعين. الأخير نقله الجوهري، أو الأمعوز جماعة من الأوعال. وقال الأزهري: جماعة الثياتل من الأوعال. وقال غيره: الأمعوز: جماعة التيوس من الظباء خاصة. ج أماعيز وأماعز. والمعزى بالكسر مقصورا قد يؤنث وقد يمنع، وقد تقدم البحث في ذلك قريبا. والمعاز، ككتان: صاحبه. قال أبو محمد الفقعسي يصف إبلا بكثرة اللبن، ويفضلها على الغنم في شدة الزمان:
  يكلن كيلا ليس بالممحوق                      إذ رضي المعاز باللعوق عن ابن الأعرابي: المعزي بالكسر وياء النسبة: البخيل الذي يجمع ويمنع. والمعز، محركة: الصلابة؛ يقال: مكان أمعز، وأرض معزاء، أي حزنة غليظة ذات حجارة. وهو مجاز. ج معز - بالضم - وأماعز، ومعزاوات، فأما معز فعلى توهم الصفة، قال طرفة:
  جماد بها البسباس يرهص معزها                      بنات المخاض والصلاقمة الحمرا وأما أماعز؛ فلأنه قد غلب عليه الاسم. ومعزاوات جمع معزاء. وقال أبو عبيد في المصنف: الأمعز والمعزاء: المكان الكثير الحصى الصلب، حكى ذلك في باب الأرض الغليظة، وقال في باب فعلاء، المعزاء: الحصى الصغار، فعبر عن الواحد الذي هو المعزاء بالحصى الذي هو الجمع. وقال ابن شمي: المعزاء: الصحراء فيها إشراف وغلظ، وهو طين وحصى مختلطان، غير أنها أرض صلبة غليظة الموطئ. يقال: ما أمعزه من رجل، أي ما أشده وأصلبه، قاله الليث، وهو مجاز. وتمعز الوجه: تقبض، نقله الصاغاني، إن لم يكن تصحيفا عن تمعر، بالراء، أو تمغر، بالغين. تمعز البعير، إذا اشتد عدوه، نقله الصاغاني أيضا. ومعز الرجل، كفرح: كثرت معزاه، كأمعز. قال ابن دريد: استمعز الرجل، إذا جد في الأمر. وعبد الله بن معيز السعدي كزبير: تابعي، روى عن ابن مسعود، وعنه أبو وائل. ورجل ممعز، كمعظم: صلب الجلد خلقة. يقال: معزت المعزى - كمنع - وضأنت الضأن، أي عزلت هذه من هذه، ونقله المصنف في البصائر عن ابن عباد. ومما يستدرك عليه: الماعز من الظباء: خلاف الضائن؛ لأنهما نوعان. وأمعز القوم: صاروا في الأمعز. وقال الأصمعي: عظام الرمل ضوائنه، ولطافه مواعزه، وهو مجاز. والمعز - ككتف - والماعز: الجاد في أمره. ورجل معز: معصوب الخلق. وروي حديث عمر: تمعززوا واخشوشنوا، أي كونوا أشداء صبرا؛ من المعز وهو الشدة، وقيل: الميم زائدة، وقد ذكر في موضعه. وما أمعز رأيه: إذا كان صلب الرأي. واستمعز في رأيه: صلب وجد. وأبو ماعز: كنية رجل. وعلقمة بن ماعز: رجل، قال الشاعر:

  ويحك يا علقمة بن ماعـز                      هل لك في اللواقح الحرائر

##### Türkçe

**المعز**; fetih ile: fetih zikri müstedrektir; çünkü إطلاق (mutlak söyleyiş) kâfidir. Ve eğer “**المعز** ve يُحَرَّك” deseydi, kaidesi üzere yürümüş olurdu ki o, nas gibidir. Ve **المعيز** “**أمير**” gibi; ve **الأمعوز** zamme ile; ve **المعاز** “**كتاب**” gibi; ve **المعزى** kesre ile, maksûr olarak ve med de edilir — bunu **الصاغاني** nakletti; artık şeyhimizin onu inkârına itibar yoktur; ve onun sözü: “yani med ma‘rûftur” ve “sâbit olmaz”: **الضأن**’ın **الغنم**’den zıddıdır; öyleyse **المعز** ondan kıllı olanlardır, **الضأن** ise yünlü olanlardır. Allah Teâlâ dedi ki: “وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ”. Medine ehli ve Kûfe ehli ve İbn Füleyh, **العين**’i sükûn ile okudu; geri kalanlar onu hareke ile okudu. **سيبويه** dedi: **معزى** tenvinli, sarf olunan (munsarif)tir; çünkü elif ilhâk içindir, te’nîs için değildir; ve o, “فعلل” üzere **درهم**’e ilhâk olunmuştur; çünkü ilhâk olunan elif, kelimenin aslından olanın yürüdüğü yol üzere yürür; buna delil onların “**معيز**” ve “**أريط**” sözüdür; **معزى** ve **أرطى**’nın tasğîrinde, tenvin yapanın sözünde; böylece tasğîr yâ’sından sonrakini kestiler; nitekim “**دريهم**” dediler. Eğer te’nîs için olsaydı, elif’i yâ’ya çevirmezlerdi; nitekim **حبلى** ve **أخرى**’nın tasğîrinde onu çevirmediler. **الفراء** dedi: **المعزى** müennestir; ve bazısı onu müzekker zikretti. **الأصمعي** dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’ya dedim: **معزى** **المعز**’den midir? dedi: evet. Dedim: ve **ذفرى** **الذفر**’den midir? dedi: evet. **ابن الأعرابي** dedi: **معزى**, eğer **مفعل**’e benzetirsen sarf olunur; ve o **فعلى**’dır; ve eğer **فعلى** üzerine حمل edersen sarf olunmaz; ve bu, onun yanında vechdir. Ve **الماعز**: **المعز**’in biridir; “**صاحب**” ve “**صحب**” gibi, erkek ve dişi için. Ve denildi: **الماعز** erkektir; dişi ise **ماعزة** ve **معزاة**’dır. Çoğulu: **مواعز**. Ve denilir: **معاز**, kesre ile: **البقر** gibi cem‘ için bir isimdir; ve yine **الأمعوز** böyledir. **القطامي** dedi:
  فصلينا بهم وسعى سوانـا                      إلى البقر المسيب والمعاز

**الليث** dedi: **الماعز**: yaratılışı sinirli (asabi) olan şiddetli adamdır; ve denildi: arkasındakini men eden, azimli (hâzim)dir; ve bu mecazdır. **الجوهري** dedi: **الماعز**: **المعز** derisidir. **الشماخ** dedi:
  وبردان من خال وسبعون درهما                      على ذاك مقروظ من القد ماعز
Onun sözü: “على ذام”, yani “مع ذاك” (şununla beraber). **ماعز**: Irak sevâdında bir köydür; bunu **الصاغاني** nakletti. **ابن حبيب** dedi: **الماعز**: arkasındakini men eden, azimli, hamiyetli adamdır. Ve **الضائن**: zayıf ahmaktır. **ماعز**: Araplardan bir batnın babasıdır. **ماعز بن مالك الأسلمي** recmedilmiş olan; İbn et-Tullâbe cüz’ünde zikredilmiş bir kıssada. **ماعز بن مجالد بن ثور البكائي**: onun bir وفادة’si vardır; onu İbn el-Kelbî zikretti. **ماعز بن ماعز البصري**: ondan, oğlu Abdullah vasıtasıyla rivayet olundu. **ماعز**: nisbesiz başka bir adam, Temîmî; Basra’ya indi; ve denildi: o, ondan önce geçenin kendisidir: sahâbîlerdir, Allah onlardan razı olsun.

Ve **الأمعوز**, zamme ile: ceylanlardan sürüdür; denildi: onlardan otuzdur, ulaştığına kadar; ve denildi: onlardan bir katı‘dır; ve denildi: otuz ile kırk arasındadır. Sonuncusunu **الجوهري** nakletti. Yahut **الأمعوز**: dağ keçilerinden topluluktur. **الأزهري** dedi: dağ keçilerinden **الثياتل** topluluğudur. Ve başkası dedi: **الأمعوز**: özellikle ceylanlardan teke topluluğudur. Çoğulu: **أماعيز** ve **أماعز**. Ve **المعزى** kesre ile, maksûr olarak: bazen müennestir ve bazen men olunur; bunun araştırması az önce geçti. Ve **المعاز**, “**كتان**” gibi: onun sahibi. Ebû Muhammed el-Fuka‘sî, süt çokluğu ile develeri vasfederken ve zamanın şiddetinde onları koyunlara üstün tutarken dedi:
  يكلن كيلا ليس بالممحوق                      إذ رضي المعاز باللعوق

İbn el-A‘râbî’den: **المعزي** kesre ile ve nisbe yâ’sı ile: toplayan ve men eden cimridir. Ve **المعز**, harekeli: katılıktır; denilir: **مكان أمعز** ve **أرض معزاء**, yani taşlı, kaba, engebeli. Ve bu mecazdır. Çoğulu: **معز** — zamme ile — ve **أماعز** ve **معزاوات**. **معز** ise, sıfat vehmi üzere (gelmiştir). **طرفة** dedi:
  جماد بها البسباس يرهص معزها                      بنات المخاض والصلاقمة الحمرا
**أماعز** ise: çünkü isim ona galip olmuştur. Ve **معزاوات**, **معزاء**’nın cem‘idir. **أبو عبيد** “المصنف”te dedi: **الأمعز** ve **المعزاء**: çakılı çok, sert yerdir; bunu “kalın toprak” babında hikâye etti. Ve “فعلاء” babında dedi: **المعزاء**: küçük çakıllardır; böylece tekil olan **المعزاء** ile, cem‘ olan çakıl (الحصى) diye ifade etti. **ابن شمي** dedi: **المعزاء**: içinde yükselti ve kalınlık bulunan çöldür; o, çamur ve çakılın karışımıdır; ancak o, basılması sert, kaba bir arazidir. Denilir: “ما أمعزه من رجل”, yani ne kadar şiddetli ve ne kadar katıdır; bunu **الليث** söyledi; ve bu mecazdır. Ve **تمعز الوجه**: büzüldü; bunu **الصاغاني** nakletti; eğer **تمعر** (ر ile) yahut **تمغر** (غ ile)den tashîf değilse. **تمعز البعير**: koşusu şiddetlendiği zaman; bunu da **الصاغاني** nakletti. Ve **معز الرجل** “**فرح**” gibi: **معزاه**’ı çoğaldı; **أمعز** gibi. **ابن دريد** dedi: **استمعز الرجل**: işte ciddileştiği zaman. Ve **عبد الله بن معيز السعدي** “**زبير**” gibi: tâbiîdir; İbn Mes‘ûd’dan rivayet etti; ondan da Ebû Vâil (rivayet etti). Ve **رجل ممعز** “**معظم**” gibi: yaratılışça derisi serttir. Denilir: **معزت المعزى** — “**منع**” gibi — ve **وضأنت الضأن**, yani bunu şundan ayırdım; ve bunu musannif “البصائر”de İbn Abbâd’dan nakletti.

Ve onun üzerine müstedrek olanlardandır: ceylanlardan **الماعز**: **الضائن**’ın zıddıdır; çünkü ikisi iki türdür. Ve **أمعز القوم**: **الأمعز**’de oldular. **الأصمعي** dedi: kumun büyükleri onun **ضوائنه**’dir; ve onun ince olanları onun **مواعزه**’dir; ve bu mecazdır. Ve **المعز** — “**كتف**” gibi — ve **الماعز**: işinde ciddi olandır. Ve **رجل معز**: yaratılışı sinirli (asabi)dir. Ömer’in hadisi rivayet olundu: “تمعززوا واخشوشنوا”, yani şiddetli, sabırlı olun; **المعز**’den, o da şiddettir. Ve denildi: **الميم** ziyadedir; ve o, yerinde zikredilmiştir. Ve “ما أمعز رأيه”: görüşü sert olduğu zaman. Ve **استمعز في رأيه**: sertleşti ve ciddileşti. Ve **أبو ماعز**: bir adamın künyesidir. Ve **علقمة بن ماعز**: bir adamdır. Şair dedi:

  ويحك يا علقمة بن ماعـز                      هل لك في اللواقح الحرائر

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَعِزَ الشَّىْءُ
1 مَعِزَ الشَّىْءُ ذ , [and مَعِزَتِ الأَرْضُ, accord. to the explanation of the inf. n. in the S,] aor. مَعَزَ , (TK,) inf. n. مَعَزٌ, (S, K, TK,) The thing [and the ground] was, or became, hard. (S, * K, * TK.) -A2- مَعِزَ said of a man: see 4. -A3- مَعَزْتُ المِعْزَى, وَضَأَنْتُ الضَّأْنَ, aor. مَعَزَ , I set apart the goats from the sheep. (K.)

امعز
4 امعز ذ He, (a man, A,) or it, (a people, S,) became abundant in goats; his or its, goats became abundant, or numerous; (S, A, K;) as also, ↓ مَعِزَ, aor. مَعَزَ , (K,) inf. n. مَعَزٌ. (TK.)

مَعْزٌ
مَعْزٌ ذ , and ↓ مَعَزٌ, (S, A, Msb, K,) gen. ns., (S, Msb,) [or rather quasi-pl. ns., signifying Goats;] the kind of غَنَم opposed to ضَأْنٌ; (S, A, K;) the kind of عَنَم that have hair; (Msb, TA;) the ضأْن being those that have wool; (TA;) as also ↓ مِعْزًى, (S, Msb, K,) accord. to Sb, (S,) with tenween, (S, Msb,) when indeterminate, (Msb,) and perfectly decl., (S,) the ا [which is written ى] being a letter of quasicoِrdination, not a characteristic of the fem. gender, (S, Msb,) for the word is quasi-coِrdinate to دِرْهَمٌ, of the measure فِعْلَلٌ; for the ا of quasi-coِrdination follows the same rules as a letter belonging to the word itself, as is shown by their saying ↓ مُعَيْزٍ and أُرَيْطٍ [originally مُعَيْزِىٌ and أُرَيْطِىٌ] as the dim. forms of مِعْزًى and أَرْطًى with tenween, the letter next after the ى of diminution being with kesr, like as they say دُرَيْهِمٌ; for if the ا were to denote the fem. gender they would not change it into ى [in مُعَيْزِىٌ, the original form of مُعَيْزٍ,] like as they do not change it in the dims. of حُبْلَى and أَخْرَى [which are حُبَيْلَى and أُخَيْزَى]: (S:) it is sometimes made fem., [by being written or pronounced مِعْزَاةٌ,] and sometimes it is made imperfectly decl. [and therefore without tenween]: (K:) Fr says, that it is [itself] fem., but that some make it masc. [and therefore with tenween]: but A 'Obeyd says, that most of the Arabs pronounce ذِفْرَى without tenween, while some of them pronounce it with tenween, whereas all of them pronounce مِعْزًى with tenween: (S:) IAar says, that it is perfectly decl. when likened to the measure مِفْعَلٌ, and imperfectly decl. when held to accord. with the measure فِعْلَى: (TA:) accord. to Aboo-'Amr, Ibn-El-'Alà, it is from مَعَزٌ, [inf. n. of مَعِزَ,] and in like manner ذِفْرَى is from ذَفَرٌ: (As, S:) ↓ مَعِيزٌ also signifies the same as مَعْزٌ, (S, A, K,) or is pl. of مَعْزٌ, [or rather a quasi-pl. n.] like as عَبِيدٌ is of عَبْدٌ; (Msb;) and ↓ أُمْعُوزٌ also is syn. with مَعْزٌ, (S, K,) and so are ↓ مِعَازٌ (K) and ↓ مِعْزَآءٌ: (Sgh, K:) [respecting أُمْعُوزٌ, see also below:] مَعْزٌ [as well as its syns. mentioned above, like all quasi-pl. ns., is sometimes masc., but generally] is fem.: (Msb:) a male is called ↓ مَاعِزٌ, (S, A, Msb, K,) and so a female; (Msb, K;) or a female is called ↓ مَاعِزَةٌ (S, A, TA) [and ↓ مَعْزَةٌ (M, voce شَرْقَآءُ)] and ↓ مِعْزَاة; (TA;) and شَاةٌ [or rather شَاةٌ مِنَ المَعْزِ] is also used as a sing., (Msb,) and is applied to a male and to a female: (Msb, art. شوه:) [see also ظَبْىٌ:] أَمْعُزٌ is a pl. [of pauc.] of مَعْزٌ, like as أَعْبُدٌ is of عَبْدٌ: (Msb:) the pl. of ↓ مَاعِزٌ, (K,) or of مَاعِزَةٌ, (S,) is مَوَاعِزُ; (S, K;) and ↓ مِعَازٌ and ↓ أُمْعُوزٌ are said to be quasi-pl. ns. (TA.) The goats of the Arabs of the desert have short hair, not long enough to be spun; but the goats of the cold countries, and of the people of the fertile regions, have abundant hair, and of this the Akrلd [or Kurds] fabricate their tents. (T in art. بنى.) See also تَدْمُرِىٌّ in art. دمر; and see ضَائِنٌ in art. ضأن.

مَعْزَةٌ
مَعْزَةٌ ذ : see their syn. مَعْزٌ.

مِعْزًى
مِعْزًى ذ : see their syn. مَعْزٌ.

مِعْزَآءٌ
مِعْزَآءٌ ذ : see their syn. مَعْزٌ.

مِعْزَاةٌ
مِعْزَاةٌ ذ a fem. sing. of مَعْزٌ, q. v. (TA.)

مِعَازٌ
مِعَازٌ ذ : see their syn. مَعْزٌ.

مَعِيزٌ
مَعِيزٌ ذ : see their syn. مَعْزٌ.

مُعَيْزٍ
مُعَيْزٍ ذ dim. of مِعْزْى, syn. of مَعْزٌ, q. v. (Sb, S.)

مَعَّازٌ
مَعَّازٌ ذ A possessor, or master, of مِعْزًى [or goats]. (S, K.)

مَاعِزٌ
مَاعِزٌ ذ and مَاعِزَةٌ sings. of مَعْزٌ, q. v. (S, K. *) ― -b2- The former also signifies Goats' skin. (S, K.)

أَمْعَزُ
أَمْعَزُ ذ , and its fem. مَعْزَآءُ, applied respectively to a place (مَكَانٌ) and to land or ground (أَرْضٌ), (tropical:) Hard, (S, K,) and abounding with pebbles: (S:) or both, [used as substs.,] rugged and stony ground: (A:) or a place abounding with pebbles, and hard: or the latter, small pebbles: (A 'Obeyd, TA:) thus A 'Obeyd explains a sing. as having a pl. signification: (TA:) or the latter, a desert, (صَحْرَآء) in which is elevation and ruggedness, consisting of soil, or clay, and pebbles, mixed together, but hard ground, rough to the tread: (ISh, TA:) pl. مُعْزٌ, (K,) [a pl. of each as an epithet, or of each used as a subst.,] because imagined to have the character of an epithet; (TA;) and أَمَاعِزُ, [a pl. of the former,] because the character of a subst. predominates in it; and مَعْزَاوَاتٌ, a pl. of the latter. (TA.)

أُمْعُوزٌ
أُمْعُوزٌ ذ : see its syn. مَعْزٌ. ― -b2- It also signifies, (K,) or is said to signify, (S,) A herd of gazelles, (S, K,) in number from thirty to forty; (S, TA;) or from thirty upwards: or a number of buckgazelles collected together: (TA:) or a number of أَوْعَال [or mountain-goats] collected together: (A, K:) or of اوعال such as are termed ثَيَاتِل: (Az, TA:) pl. أَمَاعِيزُ and أَمَاعِزُ. (K.)

##### Türkçe

**مَعِزَ الشَّىْءُ**
1 **مَعِزَ الشَّىْءُ** ذ , [ve **مَعِزَتِ الأَرْضُ**, S’de masdarın açıklamasına göre,] muzâri‘i **مَعَزَ** , (TK,) masdarı **مَعَزٌ**, (S, K, TK,) Şey [ve yer] sert oldu yahut sertleşti. (S, * K, * TK.) -A2- **مَعِزَ** bir adam hakkında söylenir: 4’e bak. -A3- **مَعَزْتُ المِعْزَى, وَضَأَنْتُ الضَّأْنَ**, muzâri‘i **مَعَزَ** , Keçileri koyunlardan ayırdım. (K.)

**امعز**
4 **امعز** ذ O, (bir adam, A,) yahut o, (bir kavim, S,) keçi bakımından bol oldu; onun yahut onun, keçileri bol oldu yahut çok oldu; (S, A, K;) bunun gibi, ↓ **مَعِزَ**, muzâri‘i **مَعَزَ** , (K,) masdarı **مَعَزٌ**. (TK.)

**مَعْزٌ**
**مَعْزٌ** ذ , ve ↓ **مَعَزٌ**, (S, A, Msb, K,) cins isimleri, (S, Msb,) [daha doğrusu şibh-çoğul isimler, Keçiler mânâsında;] **غَنَم**’ın **ضَأْنٌ**’a karşı olan türü; (S, A, K;) kılı olan **عَنَم** türü; (Msb, TA;) **ضأْن** ise yünü olanlardır; (TA;) bunun gibi ↓ **مِعْزًى**, (S, Msb, K,) Sb’ye göre, (S,) tenvin ile, (S, Msb,) nekre olduğunda, (Msb,) ve tam i‘rablı; (S,) **ا** [ki ى yazılır] şibh-uyum harfidir, müenneslik alâmeti değildir; (S, Msb,) zira kelime, vezni **فِعْلَلٌ** olan **دِرْهَمٌ**’e şibh-uyumludur; çünkü şibh-uyumun **ا**’sı, kelimenin aslından bir harf gibi aynı kaidelere tâbidir; onların ↓ **مُعَيْزٍ** ve **أُرَيْطٍ** [aslında **مُعَيْزِىٌ** ve **أُرَيْطِىٌ**] demeleriyle bu gösterilir; bunlar, tenvin ile **مِعْزًى** ve **أَرْطًى**’nın tasğîr şekilleridir; tasğîrin ى’sından sonra gelen harf kesre iledir; tıpkı **دُرَيْهِمٌ** demeleri gibi; çünkü eğer **ا** müennesliği göstermek için olsaydı onu ى’ye çevirmezlerdi [**مُعَيْزِىٌ**’de, **مُعَيْزٍ**’in aslî şekli,] tıpkı **حُبْلَى** ve **أَخْرَى**’nın tasğîrlerinde onu değiştirmedikleri gibi [ki bunlar **حُبَيْلَى** ve **أُخَيْزَى**’dır]: (S:) bazen müennes yapılır, [**مِعْزَاةٌ** yazılmak yahut söylenmek suretiyle,] ve bazen noksan i‘rablı yapılır [dolayısıyla tenvinsiz]: (K:) Fr der ki, o [bizzat] müennestir; fakat bazıları onu müzekker yapar [dolayısıyla tenvin ile]: fakat A ‘Obeyd der ki, Arapların çoğu **ذِفْرَى**’yı tenvinsiz söylerken, bazısı onu tenvin ile söyler; hâlbuki onların hepsi **مِعْزًى**’yı tenvin ile söyler: (S:) IAar der ki, vezni **مِفْعَلٌ**’e benzetildiğinde tam i‘rablıdır; vezni **فِعْلَى**’ya uygun tutulduğunda noksan i‘rablıdır: (TA:) Aboo-‘Amr, Ibn-El-‘Alà’ya göre, o **مَعَزٌ**’dandır, [**مَعِزَ**’ın masdarı,] ve aynı şekilde **ذِفْرَى** da **ذَفَرٌ**’dandır: (As, S:) ↓ **مَعِيزٌ** da **مَعْزٌ** ile aynı mânâya gelir, (S, A, K,) yahut **مَعْزٌ**’un çoğuludur, [daha doğrusu bir şibh-çoğul isimdir] tıpkı **عَبِيدٌ**’ün **عَبْدٌ**’un olması gibi; (Msb;) ve ↓ **أُمْعُوزٌ** da **مَعْزٌ** ile eşanlamlıdır, (S, K,) ve yine ↓ **مِعَازٌ** (K) ve ↓ **مِعْزَآءٌ** da böyledir: (Sgh, K:) [**أُمْعُوزٌ** hakkında, aşağıya da bak:] **مَعْزٌ** [yukarıda zikredilen eşanlamlıları gibi, bütün şibh-çoğul isimler gibi, bazen müzekker olmakla beraber, genellikle] müennestir: (Msb:) erkeğine ↓ **مَاعِزٌ** denir, (S, A, Msb, K,) ve dişisine de böyle denir; (Msb, K;) yahut dişisine ↓ **مَاعِزَةٌ** (S, A, TA) [ve ↓ **مَعْزَةٌ** (M, **شَرْقَآءُ** maddesinde)] ve ↓ **مِعْزَاة** denir; (TA;) ve **شَاةٌ** [daha doğrusu **شَاةٌ مِنَ المَعْزِ**] da tekil olarak kullanılır, (Msb,) ve erkeğe de dişiye de uygulanır: (Msb, madde **شوه**:) [ayrıca **ظَبْىٌ**’ye bak:] **أَمْعُزٌ**, **مَعْزٌ**’un [kıllık] çoğuludur; tıpkı **أَعْبُدٌ**’ün **عَبْدٌ**’un olması gibi: (Msb:) ↓ **مَاعِزٌ**’in (K,) yahut **مَاعِزَةٌ**’nin (S,) çoğulu **مَوَاعِزُ**’dur; (S, K;) ve ↓ **مِعَازٌ** ile ↓ **أُمْعُوزٌ**’un şibh-çoğul isimler olduğu söylenir. (TA.) Çöl Araplarının keçileri kısa kıllıdır; eğrilecek kadar uzun değildir; fakat soğuk ülkelerin keçileri ve verimli bölgelerin halkının keçileri bol kıllıdır; Kürtler çadırlarını bundan yaparlar. (T, **بنى** maddesinde.) Ayrıca **دمر** maddesinde **تَدْمُرِىٌّ**’ye bak; ve **ضأن** maddesinde **ضَائِنٌ**’e bak.

**مَعْزَةٌ**
**مَعْزَةٌ** ذ : eşanlamlıları **مَعْزٌ**’a bak.

**مِعْزًى**
**مِعْزًى** ذ : eşanlamlıları **مَعْزٌ**’a bak.

**مِعْزَآءٌ**
**مِعْزَآءٌ** ذ : eşanlamlıları **مَعْزٌ**’a bak.

**مِعْزَاةٌ**
**مِعْزَاةٌ** ذ **مَعْزٌ**’un bir müennes tekilidir, ona bak. (TA.)

**مِعَازٌ**
**مِعَازٌ** ذ : eşanlamlıları **مَعْzٌ**’a bak.

**مَعِيزٌ**
**مَعِيزٌ** ذ : eşanlamlıları **مَعْزٌ**’a bak.

**مُعَيْزٍ**
**مُعَيْزٍ** ذ **مِعْزْى**’nın tasğîridir, **مَعْزٌ**’un eşanlamlısıdır, ona bak. (Sb, S.)

**مَعَّازٌ**
**مَعَّازٌ** ذ **مِعْزًى**’nın [yahut keçilerin] sahibi yahut efendisi. (S, K.)

**مَاعِزٌ**
**مَاعِزٌ** ذ ve **مَاعِزَةٌ**, **مَعْزٌ**’un tekilleridir, ona bak. (S, K. *) ― -b2- Birincisi ayrıca Keçi derisi mânâsına gelir. (S, K.)

**أَمْعَزُ**
**أَمْعَزُ** ذ , ve onun müennesi **مَعْزَآءُ**, sırasıyla bir yer ( **مَكَانٌ** ) ve arazi yahut yer ( **أَرْضٌ** ) için kullanılır, (mecaz:) Sert, (S, K,) ve çakıl bakımından bol: (S:) yahut ikisi de, [isim olarak kullanıldıklarında,] engebeli ve taşlı yer: (A:) yahut çakıl bakımından bol bir yer, ve sert: yahut ikincisi, küçük çakıllar: (A ‘Obeyd, TA:) böylece A ‘Obeyd tekili, çoğul mânâsı taşıyan olarak açıklar: (TA:) yahut ikincisi, içinde yükselti ve engebelilik bulunan bir çöl ( **صَحْرَآء** ); toprak yahut kil ve çakılın karışımından oluşur; fakat sert zemin, basmaya kaba: (ISh, TA:) çoğulu **مُعْزٌ**, (K,) [her birinin sıfat olarak çoğulu, yahut isim olarak kullanılan her birinin çoğulu,] çünkü sıfat vasfı taşıdığı tasavvur edilmiştir; (TA;) ve **أَمَاعِزُ**, [birincinin çoğulu,] çünkü onda isim vasfı galiptir; ve **مَعْزَاوَاتٌ**, ikincinin çoğuludur. (TA.)

**أُمْعُوزٌ**
**أُمْعُوزٌ** ذ : eşanlamlısı **مَعْزٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, (K,) yahut mânâsına geldiği söylenir, (S,) Otuzdan kırka kadar sayıda bir ceylan sürüsü; (S, K,) (S, TA;) yahut otuzdan yukarı: yahut bir araya toplanmış erkek ceylanlardan bir sayı: (TA:) yahut bir araya toplanmış **أَوْعَال**’dan [yahut dağ keçilerinden] bir sayı: (A, K:) yahut **ثَيَاتِل** diye adlandırılan türden **اوعال**’dan: (Az, TA:) çoğulu **أَمَاعِيزُ** ve **أَمَاعِزُ**. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَعَز
مَعَز U ( n. ac. مَعْز 1 ),
a.  Separated from the sheep ( goats ).

مَعِزَ
مَعِزَ A ( n. ac. مَعَز 4 ),
a.  Was rich in goats.

b.  Was hard.

أَمْعَزَ
أَمْعَزَ IV ,
a.  see ( مَعِزَ ) ( a ).

تَمَعَّزَ
تَمَعَّزَ V ,
a.  Was contracted ( face ).

b.  Ran swiftly.

اِسْتَمْعَزَ
اِسْتَمْعَزَ X
a.  [ Fī ], Was zealous over.

مَعْز
مَعْز 1 , ( pl. مِعْزَى 2ya ,  أَمْعُز 16 ,  مَعِيْز 25 &
a.  مِعْزَآء ), Goat, herd of goats.

مَعْزَة
مَعْزَة 1t ,
a.  see 1 .

مِعْزِيّ
مِعْزِيّ 2yi ,
a.  Miser.

مَعَز
مَعَز 4 ,
a.  see 1 .

b.  Hard soil.

مَعِز
مَعِز 5 ,
a.  Hard.

أَمْعَزُ
أَمْعَزُ 14 , ( pl. مُعْز 3 ,  أَمَاْعِزُ 37 ),
a.  Hard, stony.

مَاْعِز
مَاْعِز 21 , ( pl. مَوَاْعِزُ 41 ),
a.  Goat.

b.  Goat-skin.

c.  Strong, strenuous.

d.  see 5 .

مَاْعِزَة
مَاْعِزَة 21t ,
a.  She-goat.

مِعَاْز
مِعَاْز 23 ,  مَعِيْز 25 ,
a.  see 1 .

مَعَّاْز
مَعَّاْز 28 ,
a.  goat-herd.

مَعْزَآءُ
مَعْزَآءُ 42 ,
a.  fem of أَمْعَزُ 14 .

أُمْعُوْز
أُمْعُوْز ( pl. أَمَاْعِزُ 37 ,  أَمَاْعِيْزُ 69 ),
a.  see 1 .

مَعْزَايَة
مَعْزَايَة
a.  [ coll. ],  see 1 .

##### Türkçe

**مَعَز**
**مَعَز** U ( n. ac. **مَعْز** 1 ),
a. Koyundan ayrılmış (keçiler).

**مَعِزَ**
**مَعِزَ** A ( n. ac. **مَعَز** 4 ),
a. Keçi bakımından zengin oldu.

b. Sert oldu.

**أَمْعَزَ**
**أَمْعَزَ** IV ,
a. bkz. ( **مَعِزَ** ) ( a ).

**تَمَعَّزَ**
**تَمَعَّزَ** V ,
a. (yüz) büzüldü.

b. Hızlıca koştu.

**اِسْتَمْعَزَ**
**اِسْتَمْعَزَ** X
a. [ Fī ], üzerinde gayretli oldu.

**مَعْز**
**مَعْز** 1 , ( pl. **مِعْزَى** 2ya , **أَمْعُز** 16 , **مَعِيْز** 25 &
a. **مِعْزَآء** ), Keçi, keçi sürüsü.

**مَعْزَة**
**مَعْزَة** 1t ,
a. bkz. 1 .

**مِعْزِيّ**
**مِعْزِيّ** 2yi ,
a. Cimri.

**مَعَز**
**مَعَز** 4 ,
a. bkz. 1 .

b. Sert toprak.

**مَعِز**
**مَعِز** 5 ,
a. Sert.

**أَمْعَزُ**
**أَمْعَزُ** 14 , ( pl. **مُعْز** 3 , **أَمَاْعِزُ** 37 ),
a. Sert, taşlı.

**مَاْعِز**
**مَاْعِز** 21 , ( pl. **مَوَاْعِزُ** 41 ),
a. Keçi.

b. Keçi derisi.

c. Güçlü, çetin.

d. bkz. 5 .

**مَاْعِزَة**
**مَاْعِزَة** 21t ,
a. Dişi keçi.

**مِعَاْز**
**مِعَاْز** 23 , **مَعِيْز** 25 ,
a. bkz. 1 .

**مَعَّاْز**
**مَعَّاْز** 28 ,
a. Keçi çobanı.

**مَعْزَآءُ**
**مَعْزَآءُ** 42 ,
a. **أَمْعَزُ** 14’ün müennesi.

**أُمْعُوْز**
**أُمْعُوْز** ( pl. **أَمَاْعِزُ** 37 , **أَمَاْعِيْزُ** 69 ),
a. bkz. 1 .

**مَعْزَايَة**
**مَعْزَايَة**
a. [ topluluk ], bkz. 1 .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

معز
مَعِزَ - يَمْعَزُ - مَاعِز - مِعْزاة - مَعْز
مَعِزَ - يَمْعَزُ + كائن + في عمل أو أمر: يجهد ويكدح لإنجازه، ويتحمل في سبيله المشقة والتعب
مَاعِزَة أو مِعْزَاة: اسم فاعل من " مَعِزَ - يَمْعَزُ ": الذي ينصب ويتعب ويتحمل المشاق: وهو اصطلاحاً ذو الشعر من الغنم: ويبدو أنه سمي بذلك لتحمله جهد ومشقة صعود الجبال والمناطق الوعرة
مَعْز: جمع " مَاعِزَة"  أو " مِعْزاة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إنفاذ الإرادة وإنجاز العمل ببذل التعب والمشقة والجهد"، وهي:
كَبَدَ - يَكْبِدُ، جَهَدَ - يَجْهَدُ، نَصِبَ - يَنْصَبُ، كَدَحَ - يَكْدَحُ، لَغَبَ - يَلْغُب، مَعِزَ - يَمْعَزُ
تفرؤق معز عن غنم وضأن :
الغنم: مجموع  المعز والضأن
الضأن: ذو الصوف من العنم
المعز: ذو الشعر من الغنم
نعجة - نعاج: بقر الوحش

مَعْز
 	﴿ثمانية أزواج من الضأن اثنين ومن المعز اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين نبئوني بعلم إن كنتم صادقين(143)﴾ الأنعام
مختار الصحاح
● [معز] م ع ز: المَعْز من الغنم ضد الضأن وهو اسم جنس وكذا المَعَزُ بفتح العين و المَعِيزُ و الأُمْعُوزُ بالضم و المِعْزَى بالكسر وواحد المَعْزِ مَاعِزٌ مثل صاحب وصَحْب والأنثى ماعِزةٌ وهي العنز والجمع مَوَاعِزُ قال سيبويه مِعْزًى منون مصروف لأن الألف للإلحاق لا للتأنيث وقال الفراء المِعْزى مؤنثة وبعضهم ذكرها وقال أبو عبيد كل العرب ينون المعزى في النكرة
معجم الفرائد القرآنية:
م ع ز
"الْمَعْزِ" في قوله تعالى :" ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْن" (143) الأنعام .
المَعْز :ذو الشعر من الغنم، والضأن من الغنم ذو الصوف.
الراغب
معز
- قال تعالى: }ومن المعز اثنين{ [الأنعام/143] والمعيز: جماعة المعز، كما يقال: ضئين لجماعة الضأن، ورجل ماعز: معصوب الخلق، والأمعز والمعزاء: المكان الغليظ، واستمعز في أمره: جد (انظر: الجمهرة 3/34؛ والمجمل 3/835).
ملخص اللسان
1.     الماعِزُ: ذو الشَّعَر من الغنم خلاف الضأْن ،وهي  العَنْزُ، والأُنثى ماعِزَةٌ ومِعْزاة، والجمع مَعْزٌ ومَعَزٌ ومَواعِزُ  ومَعِيزٌ، مثل الضَّئِين، ومِعازٌ؛
2.     والعرب تقول: لا آتيك مِعْزَى الفِرْزِ أَي أَبداً، وأَقامه مقام الدهر
3.     وأَمْعَزَ القومُ: كثر  مَعَزُهم
4.     والأَمْعَزُ والمَعْزاءُ: الأَرض الحَزْنَةُ الغليظةُ ذات الحجارة، وقال الأَصمعي:  عِظامُ الرملِ ضَوائنُه ولِطافُه مَواعِزُه
5.     ورجل ماعِزٌ ومَعِزٌ: معصوب شديد الخَلْقِ، وفي حديث عمر، رضي الله عنه: تَمَعْزَزُوا واخْشَوْشِنُوا؛  هكذا جاء في رواية، أَي كونوا أَشِدَّاء صُبُراً، من المَعَزِ وهو  الشِّدَّةُ،
6.     وما أَمْعَزَ رأْيه إِذا كان  صُلْبَ الرأْي.
7.     المَعْزِيُّ البخيل الذي يجمع ويمنع،
لسان العرب
● - معز: الماعِزُ: ذو الشَّعَر من الغنم خلاف الضأْن، وهو اسم جنس، وهي  العَنْزُ، والأُنثى ماعِزَةٌ ومِعْزاة، والجمع مَعْزٌ ومَعَزٌ ومَواعِزُ  ومَعِيزٌ، مثل الضَّئِين، ومِعازٌ؛ قال القطامي:  فَصَلَّيْنا بهم وسَعَى سِوانا  إِلى البَقَرِ المُسَيَّبِ والمِعازِ  وكذلك أُمْعُوزٌ ومِعْزَى؛ ومِعْزَى: أَلفه مُلْحِقَةٌ له ببناء  هِجْرَعٍ وكل ذلك اسم للجمع، قال سيبويه: سأَلت يونس عن مِعْزَى فيمن نوَّن، فدل  ذلك على أَن من العرب من لا ينوِّن؛ وقال ابن الأَعرابي: مِعْزَى تصرف  إِذا شبهت بِمِفْعَل وهي فِعْلَى، ولا تصرف إِذا حملت على فِعْلَى وهو  الوجه عنده، قال: وكذلك فِعْلَى لا يصرف؛ قال:  أَغارَ على مِعْزايَ، لم يَدْرِ أَنني  وصَفْراءَ منها عَبْلَةَ الصَّفَواتِ  أَراد لم يدر أَنني مع صفراء، وهذا من باب: كلُّ رجلٍ وضَيْعَتُه، وأَنت  وشَأْنُكَ؛ كما قيل للمحمرة  (* قوله« كما قيل للمحمرة إلخ» كذا بالأصل  ولعل قبل كما سقطاً ) منها عاتكة. قال سيبويه: معزًى منوّن مصروف لأَن  الأَلف للإِلحاق لا للتأْنيث، وهو ملحق بدرهم على فِعْلَلٍ لأَن الأَلف  المُلْحِقَةَ تجري مجرى ما هو من نفس الكلم، يدل على ذلك قولهم مُعَيْزٍ  وأُرَيْطٍ في تصغير مِعْزًى وأَرْطًى في قول من نوَّن فكسر، وأَما بعد ياء  التصغير كما قالوا دُرَيْهِم، ولو كانت للتأْنيث لم يقلبوا الأَلف ياء كما  لم يقلبوها في تصغير حُبْلَى وأُخرى. وقال الفراء: المَعْزَى مؤَنثة  وبعضهم ذكرها. وحكى أَبو عبيد: أَن الذِّفْرى أَكثر العرب لا ينوِّنها وبعضهم  ينون، قال: والمعزى كلهم ينوِّنونها في النكرة. قال الأَزهري: الميم في  مِعْزًى أَصلية، ومن صرف دُنْيَا شبهها بِفُعْلَلٍ، والأَصل أَن لا تصرف،  والعرب تقول: لا آتيك مِعْزَى الفِرْزِ أَي أَبداً؛ موضعُ مِعْزَى  الفِرْزِ نصب على الظرف، وأَقامه مقام الدهر، وهذا منهم اتساع. قال اللحياني:  قال أَبو طيبة إِنما يُذْكَرُ مِعْزَى الفِرْزِ بالفُرْقَةِ، فيقال: لا  يجتمع ذاك حتى تجتمع مِعْزَى الفِرْزِ، وقال: الفِرْزُ رجل كان له بنونَ  يَرْعَوْنَ مِعْزاه فَتَواكَلُوا يوماً أَي أَبَوْا أَن يُسَرِّحوها، قال:  فساقها فأَخرجها ثم قال: هي النُّهَيْبَى والنُّهَيْبَى أَي لا يحل  لأَحد أَن يأْخذ منها أَكثر من واحدة. والماعِزُ: جِلْدُ المَعَزِ؛ قال:  الشماخ:  وبُرْدانِ من خالٍ، وسَبْعُونَ دِرْهَماً  على ذاكَ مَقْرُوظٌ، من القَدِّ، ماعِزُ  قوله على ذاك أَي ذاك. والمَعَّازُ: صاحب مِعْزًى؛ قال أَبو محمد  الفقْعسي يصف إِبلاً بكثرة اللبن ويفصلها على الغنم في شدة الزمان:  يَكِلْنَ كَيْلاً ليس بالمَمْحُوقِ،  إِذْ رَضِيَ المَعَّازُ باللَّعُوقِ  قال الأَصمعي: قلت لأَبي عمرو بن العلاء: مِعْزَى من المَعَزِفقال: نعم،  قلت: وذِفْرَى من الذَّفَرِف فقال: نعم. وأَمْعَزَ القومُ: كثر  مَعَزُهم.والأُمْعُوزُ: جماعة التُّيُوس من الظباء خاصة، وقيل: الأُمْعُوزُ  الثلاثون من الظباء إِلى ما بلغت، وقيل: هو القطيع منها، وقيل: هو ما بين  الثلاثين إِلى الأَربعين، وقيل: هي الجماعة من الأَوعال، وقال الأَزهري:  الأُمْعُوز جماعة الثَّياتِلِ من الأَوْعال، والماعِزُ من الظباء خلاف الضائن  لأَنهما نوعان.  والأَمْعَزُ والمَعْزاءُ: الأَرض الحَزْنَةُ الغليظةُ ذات الحجارة،  والجمع الأَماعِزُ والمُعْزُ، فمن قال أَماعِزُ فلأَنه قد غلب عليه الاسم،  ومن قال مُعْزٌ فعلى توهم الصفة؛ قال طرفة:  جَمادٌ بها البَسْباسُ يُرْهِصُ مُعْزُها  بَناتِ المَخاضِ، والصَّلاقِمَةَ الحُمْرا  والمَعْزاءُ كالأَمْعَزِ، وجمعها مَعْزاواتٌ. وقال أَبو عبيد في المصنف:  الأَمْعَزُ والمَعْزاءُ المكان الكثير الحَصَى الصُّلْبُ، حكى ذلك في  باب الأَرض الغليظة، وقال في باب فَعْلاء: المَعْزاء الحصى الصغار، فعبر عن  الواحد الذي هو المَعْزاء بالحصى الذي هو الجمع؛ وأَرض مَعْزاء  بَيِّنَةُ المَعَزِ. وأَمْعَزَ القومُ: صاروا في الأَمْعَزِ. وقال الأَصمعي:  عِظامُ الرملِ ضَوائنُه ولِطافُه مَواعِزُه. وقال ابن شميل: المَعْزاءُ  الصحراء فيها إِشراف وغلظ، وهو طين وحصى مختلطان، غير أَنها أَرض صلبة غليظة  المَوْطِئِ وإِشرافها قليل لئيم، تقود أَدنى من الدَّعْوَة، وهي مَعِزَةٌ  من النبات.  والمَعَزُ: الصَّلابَةُ من الأَرض. ورجل مَعِزٌ وماعِزٌ ومُسْتَمْعِزٌ:  جادٌّ في أَمره. ورجل ماعِزٌ ومَعِزٌ: معصوب شديد الخَلْقِ. وما  أَمْعَزَه من رجل أَي ما أَشَدَّه وأَصلبه؛ وقال الليث: الرجل الماعِزُ الشديد  عَصْبِ الخَلْقِ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: تَمَعْزَزُوا واخْشَوْشِنُوا؛  هكذا جاء في رواية، أَي كونوا أَشِدَّاء صُبُراً، من المَعَزِ وهو  الشِّدَّةُ، وإِن جعل من العِزِّ، كانت الميم زائدة مثلها في تَمَدْرَعَ  وتَمَسْكَنَ. قال الأَزهري: رجل ماعِزٌ إِذا كان حازماً مانعاً ما وراءه  شَهْماً، ورجل ضائِنٌ إِذا كان ضعيفاً أَحمق، وقيل ضائن كثير اللحم. ابن  الأَعرابي: المَعْزِيُّ البخيل الذي يجمع ويمنع، وما أَمْعَزَ رأْيه إِذا كان  صُلْبَ الرأْي.  وماعِزٌ: اسم رجل؛ قال:  وَيحَكَ يا عَلْقَمَةُ بنَ ماعِزِ  هل لكَ في اللَّواقِحِ الحَرائِزِ؟  وأَبو ماعِزٍ: كنية رجل. وبنو ماعِزٍ: بطن.
مقاييس اللغة:
(معز) الميم والعين والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدَّةٍ في الشَّيء وصلابَة. منه الأمْعَز والمَعْزاء: الحَزْن الغَلِيظ من الأماكن. قال أبو بكر([8]): رجلٌ مَاعِزٌ: شَديد عَصْبِ الخَلْق ومنه المَعْز المعروف، والمَعِيز: جماعة كضَئِين([9])، وذلك لشدّةٍ وصَلابةٍ فيها لا تكون في الضَّأْن. ويقال لجماعةِ الأوعال والثَّياتِل مُعُوزٌ.
قال أبو بكر([10]): استمْعَزَ الرّجُل في أمرِه: جَدَّ.
القاموس المحيط:
المَعْزُ، بالفتح وبالتحريك، والمَعيزُ والأُمْعوزُ والمِعازُ، ككتابٍ، والمِعْزَى، ويُمَدُّ خِلافُ الضأْنِ من الغَنَمِ. والماعِزُ واحِدُ المَعَزِ، لِلذَكَرِ والأُنْثَى ج مَواعِزُ، والشديدُ عَصَبِ الخَلْقِ، وجِلْدُ المَعَزِ، وة بِسَوادِ العِراقِ، والرَّجُلُ الشَّهْمُ المانعُ ما وراءه، وأبو بَطْنٍ، وابنُ مالِكٍ المَرْجوم، وابنُ مُجالِدٍ، وماعِزُ بنُ ماعِزٍ، وآخَرُ تَميميٌّ غيرُ مَنْسُوبٍ صحابِيُّونَ. والأُمْعوزُ السِّرْبُ من الظِّبَاء، أو جَماعَةُ الأوْعَالِ ج أماعِيزُ وأماعِزُ. والمِعْزَى، قد يُؤَنَّثُ، وقد يُمْنَعُ.
والمَعَّازُ: صاحِبُهُ. والمِعْزِيُّ: البخيلُ يَجْمَعُ ويَمْنَعُ. والمَعَزُ، محركةً: الصَّلابَةُ. مكانٌ أمْعَزُ، وأرضٌ مَعْزاء ج: مُعْزٌ. وما أمْعَزَهُ من رَجُلٍ: ما أشَدَّهُ. وتَمَعَّزَ الوَجْهُ: تَقَبَّضَ، البَعيرُ: اشْتَدَّ عَدْوُهُ. ومَعِزَ، كفرحَ: كَثُرَتْ مِعْزَاهُ، كأَمعَزَ. واسْتَمْعَزَ: جَدَّ في الأمْرِ. وعبدُ اللهِ بنُ معَيْزٍ، كَزُبَيْرٍ: تابِعِيٌّ. ورجُلٌ مُمَعَّزٌ، كمُعَظَّمٍ: صُلْبُ الجِلْدِ. ومَعَزْتُ المِعْزَى، كَمَنَعَ، وضَأَنْتُ الضَّأنَ: عَزَلْتُ هذه من هذه.
تاج العروس:
معز
المَعْز بالفَتْح ذِكرُ الفَتحِ مُستدرَكٌ فإنّ الإطلاقَ كافٍ ولو قال : المَعْزُ ويُحرَّكُ لَجَرَى على قاعدِته التي هي كالنصّ والمَعيزُ كأميرٍ والأُمْعُوز بالضَّمّ والمِعَاز ككِتاب والمِعْزى بالكَسْر مَقْصُوراً ويُمَدُّ - نقله الصَّاغانِيّ فلا عِبرةَ بإنكارِ شيخنا له وقولُه إنّه أي المَدُّ معروفٌ ولا يَثْبُتُ : خِلافٌ الضَّأْنِ من الغنَم ؛ فالمَعْزُ ذَواتُ الشُّعورِ منها والضَّأْنُ ذواتُ الصُّوف قال اللهُ تعالى : " ومِنَ المَعْزِ اثْنَيْن " قَرَأَ أَهْلُ المدينةِ والكُوفةِ وابنُ فُلَيْحٍ بتَسكينِ العَين والباقونَ بتَحريكِها . قال سيبويه : مِعْزىً مُنَوَّنٍ مَصْرُوفٌ لأنّ الألفَ للإلحاقِ لا للتأنيث وهو مُلحَقٌ بدِرْهَمٍ على فِعْلَلٍ لأنّ الألفَ الملحِقَةَ تجري مَجْرَى ما هو من نَفْسِ الكِلم ؛ يدلُّ على ذلك قَوْلُهم : مُعَيْزٍ وأُرَيْطٍ في تصغيرِ مِعزىً وأَرْطَىً في قول من نَوَّن فَكَسَروا ما بَعْدَ ياءِ التصغير كما قالوا : دُرَيْهِم ولو كانت للتأنيثِ لم يَقْلِبوا الألفَ ياءً كما لم يَقْلِبوها في تصغيرِ حُبْلى وأُخرى . وقال الفَرّاء : المِعْزى مؤنَّثةٌ وبعضُهم ذَكَّرَها وقال الأَصْمَعِيّ : قلتُ لأبي عَمْرِو بن العلاء : مِعْزى من المَعَز ؟ قال : نَعَمْ قلتُ : وذِفْرى من الذَّفَر ؟ قال : نعم وقال ابْن الأَعْرابِيّ : مِعزى يصرَفُ إذا شُبِّهَتْ بمِفْعَلٍ وهي فِعْلى ولا تصرفُ إذا حُمِلَت على فِعْلى وهو الوَجهُ عنده . والماعِز : واحدُ المَعْز كصاحب وصَحْب للذَّكَر والأُنثى وقيل : الماعِزُ الذَّكَر والأُنثى ماعِزَةٌ ومِعْزاةٌ . وج مَواعِزُ . ويقال : مِعازٌ بالكَسْر : اسمٌ للجَمْع مثل البقَر وكذلك الأُمْعوز قال القُطاميُّ :
فصَلَّيْنا بهم وسَعى سِوانا ... إلى البقَرِ المُسَيَّبِ والمِعازِ
قال الليث : الماعِزُ : الرجلُ الشديدُ عَصْبِ الخَلْقِ وقيل : الحازِمُ المانِعُ ما وراءَه وهو مَجاز . قال الجَوْهَرِيّ : الماعِزُ : جِلْدُ المَعَزِ قال الشَّمَّاخ :
وبُرْدانِ من خالٍ وسَبْعونَ دِرْهَماً ... على ذاكَ مَقْرُوظٌ من القِدِّ ماعِزُ قولُه : على ذام أي مع ذاك . ماعِز : ة بسَوادِ العراق نقله الصَّاغانِيّ . قال ابنُ حَبيب : الماعِز : الرجلُ الشَّهْمُ الحازِمُ المانِعُ ما وراءَه . والضائِن : الضعيفُ الأحمقُ . ماعِزٌ : أبو بَطْنٍ من العرب . ماعِزُ بنُ مالكٍ الأَسْلَميُّ المَرْجومُ في قصة مذكورةٍ في جزءِ ابن الطلابة . ماعِزُ بنُ مُجالِد بن ثَوْرٍ البَكائيّ له وِفادةٌ ذَكَرَه ابنُ الكلبيّ . ماعِزُ بنُ ماعِزٍ البَصْريُّ رُوِيَ عن ابنه عَبْد الله عنه . ماعِزٌ : رجلٌ آخِرُ تميميٌّ غيرُ مَنْسُوبٍ نَزَلَ البَصرَةَ وقيل : هو المُتَقَدِّمُ قبلَه : صَحابِيُّون رضي الله عنهم . والأُمْعوز بالضَّمّ : السِّرْبُ من الظِّباء قيل : الثلاثونَ منها إلى ما بَلَغَتْ وقيل : هو القَطيعُ منها وقيل : هو ما بين الثلاثين إلى الأربعين . الأخيرُ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ أو الأُمْعوز جَماعةٌ من الأَوْعال . وقال الأَزْهَرِيّ : جماعةُ الثَّياتل من الأوعال . وقال غيرُه : الأُمْعوز : جماعةُ التُّيوسِ من الظِّباءِ خاصَّة . ج أماعِيزٌ وأَماعِزٌ . والمِعْزى بالكَسْر مقصوراً قد يُؤنَّثُ وقد يُمنَع وقد تقدّم البحثُ في ذلك قريباً . والمَعّاز ككَتّانٍ : صاحبُه . قال أبو مُحَمَّد الفَقْعَسِيُّ يصفُ إبلاً بكثْرةِ اللبَنِ ويُفَضِّلُها على الغنَم في شِدَّةِ الزَّمان :
يَكِلْنَ كَيْلاً ليس بالمَمْحوقِ ... إذْ رَضِيَ المَعّازُ باللَّعُوقِ عن ابْن الأَعْرابِيّ : المِعْزِيُّ بالكَسْر وياءِ النِّسبةِ : البخيلُ الذي يَجْمَعُ ويَمْنَعُ . والمَعَز محرَّكةً : الصَّلابةُ ؛ يقال : مكانٌ أَمْعَزٌ وأرضٌ مَعْزَاءٌ أي حَزْنَةٌ غَليظةٌ ذاتُ حِجارة . وهو مَجاز . ج مُعْزٌ - بالضَّمّ - وأَماعِز ومَعْزَاواتٌ فأمّا مُعْزٌ فعلى تَوَهُّمِ الصِّفةِ قال طَرَفَةُ :
جَمادٌ بها البَسْباسُ يُرْهِصُ مُعْزُها ... بَناتِ المَخاضِ والصَّلاقِمَةِ الحُمرا وأمّا أماعِز ؛ فلأنّه قد غَلَبَ عليه الاسمُ . ومَعْزَاوات جَمْعُ مَعْزَاء . وقال أبو عُبَيْد في المُصَنِّف : الأَمْعَزُ والمَعْزاء : المكانُ الكثيرُ الحَصى الصُّلب حكى ذلك في باب الأرضِ الغليظة وقال في باب فَعْلاء المَعْزاء : الحَصى الصِّغار فعَبَّرَ عن الواحدِ الذي هو المَعْزاءُ بالحَصى الذي هو الجَمع . وقال ابنُ شُمَيٍْ : المَعْزاء : الصَّحراءُ فيها إشرافٌ وغِلَظٌ وهو طِينٌ وحَصىً مُختَلِطان غيرَ أنّها أرضٌ صُلبةٌ غليظةُ المَوْطِئ . يقال : ما أَمْعَزَه من رجلٍ أي ما أشَدَّه وأَصْلَبَه قاله الليث وهو مَجاز . وَتَمَعَّزَ الوَجهُ : تَقَبَّضَ نقله الصَّاغانِيّ إن لم يكن تَصحيفاً عن تمَعَّرَ بالراء أو تمَغَّرَ بالغين . تمَعَّزَ البعيرُ إذا اشْتدَّ عَدْوُه نقله الصَّاغانِيّ أيضاً . ومَعِزَ الرجلُ كفَرِح : كَثُرَتْ مِعْزاه كَأَمْعز . قال ابنُ دُرَيْدٍ : اسْتَمْعَزَ الرجلُ إذا جَدَّ في الأمر . وعَبْد الله بن مُعَيْزٍ السَّعْديُّ كزُبَيْرٍ : تابِعيٌّ روى عن ابنِ مَسْعُودٍ وعنه أبو وائل . ورجلٌ مُمَعَّزٌ كمُعَظَّمٍ : صُلبُ الجِلْدِ خِلقَةً . يقال : مَعَزْتُ المِعْزى - كَمَنَعَ - وضَأَنْتُ الضَّأْنَ أي عَزَلْتُ هذه من هذه ونقله المُصَنِّف في البصائرِ عن ابن عَبّادٍ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الماعِزُ من الظِّباء : خِلافُ الضّائِنِ ؛ لأنّهما نَوْعَان . وأَمْعَز القومُ : صاروا في الأَمْعَز . وقال الأَصْمَعِيّ : عِظامُ الرَّملِ ضَوائِنُه ولِطافُه مَواعِزُه وهو مَجاز . والمَعِز - ككَتِفٍ - والماعِزُ : الجادُّ في أَمْرِه . ورجلٌ مَعِزٌ : مَعْصُوبُ الخَلْقِ . ورُوِيَ حديثُ عمر : تَمَعْزَزوا واخْشَوْشِنوا أي كونوا أشِدَّاءَ صُبُراً ؛ من المَعَزِ وهو الشِّدَّةُ وقيل : الميمُ زائدةٌ وقد ذُكِرَ في مَوْضِعه . وما أَمْعَزَ رَأْيَه : إذا كان صُلبَ الرأي .واسْتَمعزَ في رَأْيِه : صَلُبَ وجَدَّ . وأبو ماعِزٍ : كُنيَةُ رجلٍ . وعَلْقَمةُ بنُ ماعِزٍ : رجلٌ قال الشاعر :
وَيْحَكَ يا عَلْقَمةُ بنَ ماعزٍ ... هل لك في اللَّواقِحِ الحَرائرِ

##### Türkçe

معز
**مَعِزَ** - **يَمْعَزُ** - **مَاعِز** - **مِعْزاة** - **مَعْز**

**مَعِزَ** - **يَمْعَزُ** + varlık + bir işte veya bir işte: onu gerçekleştirmek için çabalar ve didinir; onun uğrunda meşakkat ve yorgunluğa katlanır.

**مَاعِزَة** veya **مِعْزَاة**: “**مَعِزَ** - **يَمْعَزُ**”dan ism-i fâil: yorulan ve yıpranan ve meşakkatlere katlanan: ve o, ıstılahta koyundan kıllı olan (tür): ve görünüşe göre dağlara ve sarp bölgelere tırmanmanın çabasını ve meşakkatini taşımasına (katlanmasına) binaen bununla adlandırılmıştır.

**مَعْز**: “**مَاعِزَة**” veya “**مِعْزَاة**”nin çoğulu.

Ve lafız, “iradeyi yürütmek ve işi, yorgunluk ve meşakkat ve çaba sarf ederek başarmak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَبَدَ** - **يَكْبِدُ**، **جَهَدَ** - **يَجْهَدُ**، **نَصِبَ** - **يَنْصَبُ**، **كَدَحَ** - **يَكْدَحُ**، **لَغَبَ** - **يَلْغُب**، **مَعِزَ** - **يَمْعَزُ**

**معز**’ın **غنم** ve **ضأن**’dan ayrımı:
**الغنم**: **المعز** ve **الضأن**’ın toplamı.
**الضأن**: koyundan yünlü olan.
**المعز**: koyundan kıllı olan.
**نعجة** - **نعاج**: yaban sığırı.

**مَعْز**
﴿**ثمانية أزواج من الضأن اثنين ومن المعز اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين نبئوني بعلم إن كنتم صادقين(143)**﴾ **الأنعام**

مختار الصحاح
● [**معز**] م ع ز: **المَعْز** koyundan, **الضأن**’ın zıddıdır; ve o bir cins ismidir. Aynı şekilde **المَعَزُ** (ayn’ın fethiyle) ve **المَعِيزُ** ve **الأُمْعُوزُ** (zamm ile) ve **المِعْزَى** (kesr ile). Ve **المَعْزِ**’in teki **مَاعِزٌ**dur; **صاحب** ve **صَحْب** gibi. Dişisi **ماعِزةٌ**dir; ve o **العنز**’dır. Çoğulu **مَوَاعِزُ**dur. Sîbeveyh dedi: **مِعْزًى** tenvinli, sarf olunan (munsarif)tir; çünkü elif ilhâk içindir, te’nîs için değildir. Ferrâ dedi: **المِعْزى** müennestir; bazısı onu müzekker yaptı. Ebû Ubeyd dedi: bütün Araplar nekirede **المعزى**’yı tenvinler.

معجم الفرائد القرآنية:
م ع ز
“**الْمَعْزِ**”, Yüce Allah’ın sözü olan: “**ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْن**” (143) **الأنعام**’da.
**المَعْز**: koyundan kıllı olan; ve **الضأن** koyundan yünlü olandır.

الراغب
معز
- Yüce Allah dedi: ﴿**ومن المعز اثنين**﴾ [**الأنعام/143**]. Ve **المعيز**: **المعز**’ın cemaatidir; tıpkı **ضئين** denilmesi gibi **الضأن**’ın cemaatine. Ve **رجل ماعز**: yaratılışı sinirli (asabi) bağlanmış. Ve **الأمعز** ve **المعزاء**: sert yer. Ve **استمعز** işinde: ciddileşti (bkz.: **الجمهرة 3/34**; **والمجمل 3/835**).

ملخص اللسان
1. **الماعِزُ**: koyundan kıllı olan; **الضأْن**’ın hilâfı; ve o **العَنْزُ**’dır. Dişisi **ماعِزَةٌ** ve **مِعْزاة**’dır. Çoğul: **مَعْزٌ** ve **مَعَزٌ** ve **مَواعِزُ** ve **مَعِيزٌ**; **الضَّئِين** gibi; ve **مِعازٌ**;
2. Ve Araplar der: “Sana **مِعْزَى الفِرْزِ** gelmem” yani ebediyen; ve onu dehrin (zamanın) yerine ikame etti.
3. Ve **أَمْعَزَ القومُ**: **مَعَزُ**ları çoğaldı.
4. Ve **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاءُ**: taşlı, sert, kaba, engebeli yer. Asmaî dedi: kumun iri (taneleri) onun **ضَوائنُه**’udur; ve ince (taneleri) onun **مَواعِزُه**’dur.
5. Ve **رجل ماعِزٌ** ve **مَعِزٌ**: yaratılışı sinirli bağlanmış, şiddetli. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **تَمَعْزَزُوا واخْشَوْشِنُوا**; rivayette böyle geldi; yani: daha şiddetli, daha sabırlı olun; **المَعَزِ**’dan, o da şiddettir.
6. Ve “Onun görüşü ne kadar **أَمْعَزَ**!”: görüşü katı olduğunda.
7. **المَعْزِيُّ**: biriktiren ve men eden cimri.

لسان العرب
● - **معز**: **الماعِزُ**: koyundan kıllı olan; **الضأْن**’ın hilâfı; ve o bir cins ismidir; ve o **العَنْزُ**’dır. Dişisi **ماَعِزَةٌ** ve **مِعْزاة**’dır. Çoğul: **مَعْزٌ** ve **مَعَزٌ** ve **مَواعِزُ** ve **مَعِيزٌ**; **الضَّئِين** gibi; ve **مِعازٌ**. Katamî dedi:
فَصَلَّيْنا بهم وسَعَى سِوانا
إِلى البَقَرِ المُسَيَّبِ والمِعازِ
Ve aynı şekilde **أُمْعُوزٌ** ve **مِعْزَى**; ve **مِعْزَى**: elifi, **هِجْرَعٍ** binasıyla ona ilhâk edicidir; ve bunların hepsi cem’ için isimdir. Sîbeveyh dedi: Yûnus’a, tenvinleyen kimse hakkında **مِعْزَى**’yı sordum; bu, Araplardan bazısının tenvinlemediğine delâlet etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **مِعْزَى**, **مِفْعَل**e benzetilirse sarf olunur; o **فِعْلَى**dır; ve **فِعْلَى**ya hamledilirse sarf olunmaz; bu, onun yanında vechdir. Dedi: ve aynı şekilde **فِعْلَى** sarf olunmaz. Dedi:
أَغارَ على مِعْزايَ، لم يَدْرِ أَنني
وصَفْراءَ منها عَبْلَةَ الصَّفَواتِ
“Bilmiyordu ki ben, ve ondan sarı (bir şey), kayaların kalın (parçası) ile...” demek istedi; ve bu, “Her adamın (kendine ait) işi vardır; sen de kendi hâline” babındandır; nitekim kızarmış olana denildi: ondan **عاتكة**. Sîbeveyh dedi: **معزًى** tenvinli, sarf olunan (munsarif)tir; çünkü elif ilhâk içindir, te’nîs için değildir; ve o, **فِعْلَلٍ** üzere **دِرْهَمٍ**e ilhâk edilmiştir; çünkü ilhâk edici elif, kelimenin aslından olanın yürüdüğü yol üzere yürür; buna delil, onların **مُعَيْزٍ** ve **أُرَيْطٍ** demeleridir: **مِعْزًى** ve **أَرْطًى**’nın tasğîrinde; tenvinleyip kesreleyen kimsenin sözünde; tasğîr yâ’sından sonra olanı, **دُرَيْهِم** dedikleri gibi, kesrelediler. Eğer te’nîs için olsaydı, **حُبْلَى** ve **أُخرى**’nın tasğîrinde onu yâ’ya çevirmedikleri gibi, elifi yâ’ya çevirmezlerdi. Ferrâ dedi: **المَعْزَى** müennestir; bazısı onu müzekker yaptı. Ebû Ubeyd hikâye etti: **الذِّفْرى**’yı Arapların çoğu tenvinlemez; bazısı tenvinler. Dedi: ve **المعزى**’yı hepsi nekirede tenvinler. Ezherî dedi: **مِعْزًى**’daki mîm asıldır; ve **دُنْيَا**’yı sarf eden kimse onu **فُعْلَلٍ**e benzetmiştir; aslolan sarf olunmamasıdır. Ve Araplar der: “Sana **مِعْزَى الفِرْزِ** gelmem” yani ebediyen; **مِعْزَى الفِرْزِ**’in yeri zarf olarak nasb edilmiştir; ve onu dehrin yerine ikame etti; bu, onlardan bir genişletmedir. Lihyânî dedi: Ebû Taybe dedi ki: **مِعْزَى الفِرْزِ** ancak ayrılıkla zikredilir; şöyle denir: “O, **مِعْزَى الفِرْزِ** toplanıncaya kadar birleşmez.” Dedi: **الفِرْزُ**, oğulları olan bir adamdı; **مِعْزاه**’ını otlatırlardı; bir gün birbirlerine yüklediler, yani onu salıvermeyi reddettiler. Dedi: onu sürdü, çıkardı; sonra dedi: “O **النُّهَيْبَى**’dır; ve **النُّهَيْبَى**: yani hiç kimseye ondan birden fazlasını almak helâl olmaz.” Ve **الماعِزُ**: **المَعَزِ**’in derisi. Şemmâh dedi:
وبُرْدانِ من خالٍ، وسَبْعُونَ دِرْهَماً
على ذاكَ مَقْرُوظٌ، من القَدِّ، ماعِزُ
“**على ذاك**” sözü: yani “o (şey) ile birlikte”. Ve **المَعَّازُ**: **مِعْزًى** sahibi. Ebû Muhammed el-Faq‘asî, çok sütlü develeri vasfederken ve zamanın şiddetinde onları koyuna üstün tutarken dedi:
يَكِلْنَ كَيْلاً ليس بالمَمْحُوقِ،
إِذْ رَضِيَ المَعَّازُ باللَّعُوقِ
Asmaî dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’ya dedim: **مِعْزَى**, **المَعَزِ**’dandır mı? dedi: evet. Dedim: ve **ذِفْرَى**, **الذَّفَرِ**’dandır mı? dedi: evet. Ve **أَمْعَزَ القومُ**: **مَعَزُ**ları çoğaldı. Ve **الأُمْعُوزُ**: özellikle ceylanların tekelerinin cemaatidir; ve denildi: **الأُمْعُوزُ**, ceylanlardan otuz (tane) ve daha fazlasıdır; ve denildi: onlardan sürüdür; ve denildi: otuz ile kırk arasıdır; ve denildi: dağ keçilerinin cemaatidir. Ezherî dedi: **الأُمْعُوز**, dağ keçilerinden **الثَّياتِلِ**’in cemaatidir. Ve **الماعِزُ** ceylanlardan, **الضائن**’ın hilâfıdır; çünkü ikisi iki türdür. Ve **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاءُ**: taşlı, sert, kaba, engebeli yer; çoğulu **الأَماعِزُ** ve **المُعْزُ**. Kim **أَماعِزُ** derse, isim ona galip geldiği içindir; kim **مُعْزٌ** derse, sıfat vehmi üzerinedir. Tarafe dedi:
جَمادٌ بها البَسْباسُ يُرْهِصُ مُعْزُها
بَناتِ المَخاضِ، والصَّلاقِمَةَ الحُمْرا
Ve **المَعْزاءُ**, **الأَمْعَزِ** gibidir; çoğulu **مَعْزاواتٌ**dur. Ebû Ubeyd, **المصنف**’te dedi: **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاءُ**: çakılı çok, sert yer; bunu “sert yer” babında nakletti. Ve “**فَعْلاء**” babında dedi: **المَعْزاء** küçük çakıldır; böylece tekil olan **المَعْزاءُ** ile çoğul olan çakılı ifade etti. Ve **أَرض مَعْزاء**: **المَعَزِ**’i açık (belli) olan. Ve **أَمْعَزَ القومُ**: **الأَمْعَزِ**’de oldular. Asmaî dedi: kumun iri (taneleri) onun **ضَوائنُه**’udur; ve ince (taneleri) onun **مَواعِزُه**’dur. İbn Şümeyl dedi: **المَعْزاءُ**: içinde yükselti ve sertlik olan çöl; o, çamur ve çakılın karışımıdır; ancak o, basacağı sert, kaba bir yerdir; yükseltisi az, aşağıdır; çağrıdan daha aşağıya sevk eder; ve o, bitkiden **مَعِزَةٌ**’dir. Ve **المَعَزُ**: yerden katılıktır. Ve **رجل مَعِزٌ** ve **ماعِزٌ** ve **مُسْتَمْعِزٌ**: işinde ciddi. Ve **رجل ماعِزٌ** ve **مَعِزٌ**: yaratılışı sinirli bağlanmış, şiddetli. Ve “O, adam olarak ne kadar **أَمْعَزَ**!” yani ne kadar şiddetli ve ne kadar katı. Leys dedi: **الرجل الماعِزُ**: yaratılışı sinir bağları şiddetli olan. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **تَمَعْزَزُوا واخْشَوْشِنُوا**; rivayette böyle geldi; yani: daha şiddetli, daha sabırlı olun; **المَعَزِ**’dan, o da şiddettir. Eğer **العِزِّ**’den kılınırsa, mîm ziyadedir; **تَمَدْرَعَ** ve **تَمَسْكَنَ**’daki gibi. Ezherî dedi: **رجل ماعِزٌ**, arkasındakini men eden, keskin, azimli, engelleyici olduğunda; ve **رجل ضائِنٌ**, zayıf, ahmak olduğunda; ve denildi: **ضائن** çok etli. İbnü’l-A‘râbî: **المَعْزِيُّ** biriktiren ve men eden cimri. Ve “Onun görüşü ne kadar **أَمْعَزَ**!”: görüşü katı olduğunda. Ve **ماعِزٌ**: bir adam adıdır. Dedi:
وَيْحَكَ يا عَلْقَمَةُ بنَ ماعِزِ
هل لكَ في اللَّواقِحِ الحَرائِزِ؟
Ve **أَبو ماعِزٍ**: bir adamın künyesidir. Ve **بنو ماعِزٍ**: bir batındır.

مقاييس اللغة:
(**معز**) mîm, ayn ve zây; sahih bir asıldır; şeyde şiddete ve katılığa delâlet eder. Ondan **الأمْعَز** ve **المَعْزاء**: mekânlardan sert, kaba engebeli yer. Ebû Bekir dedi: **رجلٌ مَاعِزٌ**: yaratılışı sinir bağları şiddetli. Ondan, bilinen **المَعْز**; ve **المَعِيز**: **ضَئِين** gibi bir cemaat. Bu, onda bulunan bir şiddet ve katılık sebebiyledir; **الضَّأْن**’da bulunmaz. Ve dağ keçileri ve **الثَّياتِل** cemaatine **مُعُوزٌ** denir.
Ebû Bekir dedi: **استمْعَزَ** adam işinde: ciddileşti.

القاموس المحيط:
**المَعْزُ**, feth ile ve hareke ile; ve **المَعيزُ** ve **الأُمْعوزُ** ve **المِعازُ**, **كتابٍ** gibi; ve **المِعْزَى**, ve uzatılır: koyundan **الضأْن**’ın hilâfı. Ve **الماعِزُ**, **المَعَزِ**’in tekidir; erkek ve dişi için; çoğul: **مَواعِزُ**. Ve yaratılışı sinir bağları şiddetli olan; ve **المَعَزِ**’in derisi; ve Irak’ın sevâdında bir köy; ve arkasındakini men eden, keskin adam; ve **أبو بَطْنٍ**; ve recmedilmiş **ابنُ مالِكٍ**; ve **ابنُ مُجالِدٍ**; ve **ماعِزُ بنُ ماعِزٍ**; ve nisbesiz başka bir Temîmli; sahâbîlerdir. Ve **الأُمْعوزُ**: ceylanlardan sürü; veya dağ keçileri cemaatidir; çoğul: **أماعِيزُ** ve **أماعِزُ**. Ve **المِعْزَى**: bazen müennestir; ve bazen men olunur.
Ve **المَعَّازُ**: onun sahibi. Ve **المِعْزِيُّ**: biriktiren ve men eden cimri. Ve **المَعَزُ** (harekeli): katılık. **مكانٌ أمْعَزُ** ve **أرضٌ مَعْزاء**; çoğul: **مُعْزٌ**. Ve “O, adam olarak ne kadar **أمْعَزَهُ**!”: ne kadar şiddetli. Ve **تَمَعَّزَ الوَجْهُ**: büzüldü. Deve: koşusu şiddetlendi. Ve **مَعِزَ** ( **فرحَ** gibi): **مِعْزَاهُ** çoğaldı; **أَمعَزَ** gibi. Ve **اسْتَمْعَزَ**: işte ciddileşti. Ve **عبدُ اللهِ بنُ معَيْزٍ** ( **زُبَيْرٍ** gibi): tâbiî. Ve **رجلٌ مُمَعَّزٌ** ( **مُعَظَّمٍ** gibi): derisi katı. Ve **مَعَزْتُ المِعْزَى** ( **مَنَعَ** gibi) ve **ضَأَنْتُ الضَّأنَ**: bunu şundan ayırdım.

تاج العروس:
معز
**المَعْز** feth ile; fethin zikri müstedrektir; çünkü mutlak bırakmak kâfidir; eğer “**المَعْزُ** ve harekelenir” deseydi, kaidesi üzere olurdu; ve **المَعيزُ** ( **أميرٍ** gibi) ve **الأُمْعُوز** (zamm ile) ve **المِعَاز** ( **كِتاب** gibi) ve **المِعْزى** (kesr ile), kısaltılmış olarak; ve uzatılır—bunu Sâğânî nakletti; şeyhimizin bunu inkârına itibar yoktur; ve onun “yani uzatma bilinir ve sabit olmaz” sözüne (de). (Bu) koyundan **الضَّأْن**’ın hilâfıdır; çünkü **المَعْزُ** ondan kıllı olanlardır; ve **الضَّأْنُ** yünlü olanlardır. Allah Teâlâ dedi: “**ومِنَ المَعْزِ اثْنَيْن**”. Medine ve Kûfe ehli ve İbn Füleyh, ayn’ı sâkin okuyarak okudu; geri kalanlar onu harekeli okuydu. Sîbeveyh dedi: **مِعْزىً** tenvinli, sarf olunan (munsarif)tir; çünkü elif ilhâk içindir, te’nîs için değildir; ve o, **فِعْلَلٍ** üzere **دِرْهَمٍ**e ilhâk edilmiştir; çünkü ilhâk edici elif, kelimenin aslından olanın yürüdüğü yol üzere yürür; buna delil, onların **مُعَيْزٍ** ve **أُرَيْطٍ** demeleridir: **مِعزىً**’nın tasğîrinde; ve **أَرْطَىً**’nın tasğîrinde, tenvinleyenin sözünde; tasğîr yâ’sından sonra olanı, **دُرَيْهِم** dedikleri gibi, kesrelediler. Eğer te’nîs için olsaydı, **حُبْلى** ve **أُخرى**’nın tasğîrinde çevirmedikleri gibi, elifi yâ’ya çevirmezlerdi. Ferrâ dedi: **المِعْزى** müennestir; bazısı onu müzekker yaptı. Asmaî dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’ya dedim: **مِعْزى** **المَعَز**’dandır mı? dedi: evet. Dedim: ve **ذِفْرى** **الذَّفَر**’dandır mı? dedi: evet. İbnü’l-A‘râbî dedi: **مِعزى** **مِفْعَل**e benzetilirse sarf olunur; o **فِعْلى**dır; ve **فِعْلى**ya hamledilirse sarf olunmaz; bu, onun yanında vechdir. Ve **الماعِز**: **المَعْز**’in teki; **صاحب** ve **صَحْب** gibi; erkek ve dişi için. Ve denildi: **الماعِزُ** erkek; dişi **ماعِزَةٌ** ve **مِعْزاةٌ**. Çoğul: **مَواعِزُ**. Ve denilir: **مِعازٌ** (kesr ile): sığır gibi cem’ için isim. Ve aynı şekilde **الأُمْعوز**. Katamî dedi:
فصَلَّيْنا بهم وسَعى سِوانا ... إلى البقَرِ المُسَيَّبِ والمِعازِ
Leys dedi: **الماعِزُ**: yaratılışı sinir bağları şiddetli adam; ve denildi: arkasındakini men eden azimli; bu mecazdır. Cevherî dedi: **الماعِزُ**: **المَعَزِ**’in derisi. Şemmâh dedi:
وبُرْدانِ من خالٍ وسَبْعونَ دِرْهَماً ... على ذاكَ مَقْرُوظٌ من القِدِّ ماعِزُ
Onun “**على ذام**” sözü: yani “o (şey) ile birlikte”. **ماعِز**: Irak sevâdında bir köy; Sâğânî nakletti. İbn Habîb dedi: **الماعِز**: arkasındakini men eden, azimli, keskin adam. Ve **الضائِن**: zayıf, ahmak. **ماعِزٌ**: Araplardan **أبو بَطْنٍ**. **ماعِزُ بنُ مالكٍ الأَسْلَميُّ**: recmedilmiş; zikredilmiş bir kıssada, İbn et-Talâbe cüz’ünde. **ماعِزُ بنُ مُجالِد بن ثَوْرٍ البَكائيّ**: bir heyeti vardır; İbnü’l-Kelbî onu zikretti. **ماعِزُ بنُ ماعِزٍ البَصْريُّ**: ondan oğlu Abdullah rivayet etti. **ماعِزٌ**: nisbesiz başka bir Temîmli adam; Basra’ya indi; ve denildi: o, ondan önce geçenin kendisidir; sahâbîlerdir, Allah onlardan razı olsun. Ve **الأُمْعوز** (zamm ile): ceylanlardan sürü; denildi: onlardan otuz (tane) ve daha fazlası; ve denildi: onlardan sürüdür; ve denildi: otuz ile kırk arasıdır; sonuncusunu Cevherî nakletti. Veya **الأُمْعوز**: dağ keçilerinden bir cemaat. Ezherî dedi: dağ keçilerinden **الثَّياتل** cemaatidir. Ve başkası dedi: **الأُمْعوز**: özellikle ceylanların tekelerinin cemaatidir. Çoğul: **أماعِيزٌ** ve **أَماعِزٌ**. Ve **المِعْزى** (kesr ile), kısaltılmış olarak: bazen müennestir ve bazen men olunur; bunun araştırması az önce geçti. Ve **المَعّاز** ( **كَتّانٍ** gibi): onun sahibi. Ebû Muhammed el-Faq‘asî dedi—çok sütlü develeri vasfeder ve zamanın şiddetinde onları koyuna üstün tutar:
يَكِلْنَ كَيْلاً ليس بالمَمْحوقِ ... إذْ رَضِيَ المَعّازُ باللَّعُوقِ
İbnü’l-A‘râbî’den: **المِعْزِيُّ** (kesr ile ve nisbet yâ’sı ile): biriktiren ve men eden cimri. Ve **المَعَز** (harekeli): katılık; denir: **مكانٌ أَمْعَزٌ** ve **أرضٌ مَعْزَاءٌ** yani sert, kaba, taşlı engebeli; bu mecazdır. Çoğul: **مُعْزٌ** (zamm ile) ve **أَماعِز** ve **مَعْزَاواتٌ**. **مُعْزٌ** ise sıfat vehmi üzerinedir. Tarafe dedi:
جَمادٌ بها البَسْباسُ يُرْهِصُ مُعْزُها ... بَناتِ المَخاضِ والصَّلاقِمَةِ الحُمرا
Ve **أماعِز** ise, isim ona galip geldiği içindir. Ve **مَعْزَاوات**: **مَعْزَاء**’nın çoğuludur. Ebû Ubeyd, **المُصَنِّف**’te dedi: **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاء**: çakılı çok, sert yer; bunu “sert yer” babında hikâye etti. Ve “**فَعْلاء**” babında dedi: **المَعْزاء** küçük çakıldır; böylece tekil olan **المَعْزاءُ** ile çoğul olan çakılı ifade etti. İbn Şümeyl dedi: **المَعْزاء**: içinde yükselti ve sertlik olan çöl; o, çamur ve çakılın karışımıdır; ancak o, basacağı sert, kaba bir yerdir. Denir: “O, adam olarak ne kadar **أَمْعَزَه**!” yani ne kadar şiddetli ve ne kadar katı; Leys dedi; bu mecazdır. Ve **تَمَعَّزَ الوَجهُ**: büzüldü; Sâğânî nakletti; eğer **تمَعَّرَ** (râ ile) veya **تمَغَّرَ** (ğayn ile)den bir tashîf değilse. **تمَعَّزَ البعيرُ**: koşusu şiddetlendiğinde; bunu da Sâğânî nakletti. Ve **مَعِزَ الرجلُ** ( **فَرِح** gibi): **مِعْزاه**ı çoğaldı; **كَأَمْعز** gibi. İbn Düreyd dedi: **اسْتَمْعَزَ** adam: işte ciddileştiğinde. Ve **عَبْد الله بن مُعَيْزٍ السَّعْديُّ** ( **زُبَيْرٍ** gibi): tâbiî; İbn Mes‘ûd’dan rivayet etti; ondan Ebû Vâil rivayet etti. Ve **رجلٌ مُمَعَّزٌ** ( **مُعَظَّمٍ** gibi): yaratılışça derisi katı. Denir: **مَعَزْتُ المِعْزَى** ( **كَمَنَعَ** ) ve **ضَأَنْتُ الضَّأْنَ**: bunu şundan ayırdım; bunu **المُصَنِّف** **البصائر**’de İbn Abbâd’dan nakletti. Ve bunun üzerine müstedrek olanlardandır: ceylanlardan **الماعِزُ**: **الضّائِنِ**’in hilâfıdır; çünkü ikisi iki türdür. Ve **أَمْعَز القومُ**: **الأَمْعَز**’de oldular. Asmaî dedi: kumun iri (taneleri) onun **ضَوائِنُه**’udur; ve ince (taneleri) onun **مَواعِزُه**’dur; bu mecazdır. Ve **المَعِز** ( **كَكَتِفٍ** gibi) ve **الماعِزُ**: işinde ciddi olan. Ve **رجلٌ مَعِزٌ**: yaratılışı sinirli bağlanmış. Ve Ömer’in hadîsi rivayet edildi: **تَمَعْزَزوا واخْشَوْشِنوا** yani daha şiddetli, daha sabırlı olun; **المَعَزِ**’dan, o da şiddettir. Ve denildi: mîm ziyadedir; ve bu, yerinde zikredildi. Ve “Onun görüşü ne kadar **أَمْعَزَ**!”: görüşü katı olduğunda. Ve **اسْتَمعزَ** görüşünde: katılaştı ve ciddileşti. Ve **أبو ماعِزٍ**: bir adamın künyesidir. Ve **عَلْقَمةُ بنُ ماعِزٍ**: bir adam; şair dedi:
وَيْحَكَ يا عَلْقَمةُ بنَ ماعزٍ ... هل لك في اللَّواقِحِ الحَرائرِ
