# معس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B9%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [معس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: معس

باب العين و السين والميم معهما
ع س م- ع م س-س ع م-س م ع- مستعملات م ع س- م س ع مهملان
عسم:
العَسَم: يُبْسٌ في المِرْفَق تَعْوَجُّ منه اليد.
عَسِمَ الرجل فهو أعسم، والأنثي عسماء.
والعُسوم: كِسَر الخبز القاحل اليابس. الواحد: عَسْم، وإن أنّثت قلت: عَسْمة. قال:
ولا أقواتُ أَهْلِهُمُ العُسُومُ
والعَسْمُ: الطمع. قال:
استَسْلَمُوا كَرْها ولم يُسالِموا
كالبحَر لا يَعْسِم فيه عاسمُ
أي: لا يطمع فيه طامع أن يغالبه ويقهره، وقد قيل: لا يمشي فيه ماش.
وأقول: يد عَسِمة وعسماء. والأرض من العضاه وما شابهه عُسوم وأعسام وعُسون وأعسان.
وأقول: رأيت بعيراً حسن الأعسان والأعسام، أي: حسن الخلق والجسم والألواح.
وتقول: ظل العبد يعسم عَسَماناً، وهو الزميل وما شاكله. ومثل يعسم: يَرْسِم من الرّسيم.
والعَسَمان الحَفَدان، وهو خَبَبُ الدّابة.
ويدٌ عَسِمة وعسماء، أي: مُعْوَجّة.
وعَسَم بنفسه إذا ركب رأسه ورمى بنفسه وسط جماعة في حرب.
وعسم واعتسم، أي اقتحم غير مكترث.
عمس:
العَماسُ: الحربُ الشديد وكل أمر لا يقام له ولا يُهتَدىَ لوجهه.
ويوم عَماسٌ من أيامٍ عُمْسٍ.
وعَمس يومنا عماسةً وعموساً. قال:
ونزلو بالسهل بعد الشأسِ
من مرّ أيامٍ مَضَيْنَ عُمْسِ
ويقال: عَمُس يومُنا عَماسَةً عموسةً. قال:
إذ لَقْحَ اليومُ العَماسُ واقمطرّ
والليلة العَماسُ: الشديدة الظلمة عن شجاع.
وتعامست عن كذا: إذا رأيت كأنك لا تعرفه، وأنت عارف بمكانه.
وتقول: اعِمِس الأمرَ، أي: اخفِهِ ولا تُبَيِّنْهُ حتى يشتبه.
والعَماسُ من أسماء الدّاهية.
سعم:
السَّعْمُ: سرعة السّير والتّمادي. قال
وقلت إذ لم أدر ما أسماؤه
سَعْمُ المهارَي والسُّرى دواؤه
سمع:
السَّمْعُ: الأُذُن، وهي المِسْمَعَةُ، والمسمعة خرقها، والسَّمْعُ ما وقر فيها من شيء يسمعه.
يقال: أساء سَمْعاً فأساء جابةً، أي: لم يسمع حسنا فاساء الجواب.
وتقول: سَمِعتْ أذني زيداً يقول كذا وكذا، أي: سَمِعتُه، كما تقول: أَبَصَرْت عيني زيداً يفعل كذا وكذا، أي: أَبْصَرْتُ بعيني زيداً.
والسَّماعُ ما سَمَّعت به فشاع.
وفي الحديث: "من سَمَّع بعَبْدٍ سمَّعَ الله به، أي: من أذاع في الناس عيباً على أخيه المسلم أظهر الله عيوبه".
ويُقال: هذا قبيحٌ في السَّماع، وحسنٌ في السَّماع ، أي إذا تكلّم به.
والسَّماعُ الغناء. والمِسْمَعَة: القينة المغنّية.
والسُّمعَةُ: ما سمّعت به من طعام على ختان وغيره من الأشياء كلها، تقول: فعل ذاك رياءً وسُمْعَةً، أي: كي يُرىَ ذلك، ويُسْمَع.
وسمّعَ به تسميعاً إذا نّوه به في الناس.
والمِسْمَعُ من المزادة ما جاوز خُرْتَ العُروة إلى الظّرف. والجميع: المسامع.
ومِسْمَعُ الدلو والغرب: عروة في وسطه يُجْعَل فيه حبل ليعتدل. قال أوس بن حجر:
ونَعْدِلُ ذا الميلَ إن رامنـا		كما يُعْدَلُ الغَرْبُ بالمِسْمَع
أي: بأذنه.
والسّامعة في قول طرفة: الأذن، حيث يقول: كسا مِعَتيْ شاةٍ بحومْلَ مُفْرَدِ ويجمع على سوامع.
والسِّمْعُ: سبع بين الذئب والضَّبعُ. قال:
فإمّا تأتني أتركْكَ صـيداً		لذئب القاع والسِّمْع الأزلّ
الأزلّ: الصغير المؤخَّر الضّخْم المقدّم.
والسَّمَعْمَعُ من الرّجال: المنكمش الماضي، وهو الغول أيضاً. ويقال: غولٌ سَمَعْمَع، وأمرأة سمعمعة، كأنها غول أو ذئبةٍ.
ويقال: السَّمَعْمَعُ من الرجال: الصغير الرأس والجثة، وهو في ذلك منكر داهية.
قال:
هَوَلْوَلٌ إذا دنا القومُ نزل
سَمَعْمَعٌ كأنَّه سِمْعٌ أزلّ
هولول، أي خفيف خدوم. وقال:
سَمَعْمَعٌ كأنّني منْ جِنّ
ويقال للشيطان: سَمَعْمَعٌ لجنّته.
ويقال: النساء أربع: جامعةٌ تجمعُ، ورابعةٌ تربَعُ، وشيطانٌ سَمَعْمَعٌ ورابعتُهُنَّ القَرْثَعُ فالجامعة الكاملة في الخصال تجمع الجمال والعقل والخير كله. والرابعة التي تربع على نفسها إذا غضب زوجها. والسمعمع: الصخابة السليطة شبهت بشيطانٍ سمعمعٍ. والقرثع: البذيئة الفاحشة، ويقال: هي التي تكحل إحدى عينيها وتدع الأخرى لحمقها.

### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الميم** onlarla birlikte
**ع س م**- **ع م س**-**س ع م**-**س م ع**- kullanılagelenler; **م ع س**- **م س ع** ihmal edilmiş ikisidir.

**عسم**:
**العَسَم**: dirsekte bir kuruluk; ondan dolayı el eğrilir.
Adam **عَسِمَ** olur; o **أعسم**’dır; dişi ise **عسماء**.
**العُسوم**: kuru, katı, sert ekmek kırıntıları. Tekili: **عَسْم**; eğer müennes yaparsan **عَسْمة** dersin. Dedi ki:
Ve onların ehlinin azıkları **العُسُوم** değildir.
**العَسْم**: tamah. Dedi ki:
İsteksizce teslim oldular ve barışmadılar,
Deniz gibi; onda bir **عاسم** **يَعْسِم** etmez.
Yani: onda, onunla güreşip onu yenip kahredeceğine dair bir tamahkâr tamah etmez; ve denilmiştir ki: onda yürüyen yürümez.
Ve derim ki: **عَسِمة** ve **عسماء** bir el. Ve yer, **العضاه**’dan ve ona benzeyenden **عُسوم** ve **أعسام** ve **عُسون** ve **أعسان**dır.
Ve derim ki: **الأعسان** ve **الأعسام**ı güzel bir deve gördüm; yani: yaratılışı, cismi ve levhaları (uzuvları) güzel.
Ve dersin: köle **عَسَماناً** **يعسم** etmeyi sürdürdü; o **الزميل** ve benzeridir. Ve **يعسم** gibi: **يَرْسِم** (fiili), **الرّسيم**’dendir.
**العَسَمان**: **الحَفَدان**; o, binitin **خَبَبُ**’udur.
**عَسِمة** ve **عسماء** bir el; yani: eğri.
Ve kişi kendi kendine **عَسَم** ettiğinde: başına biner (inat eder) ve bir savaşta kendini bir topluluğun ortasına atar.
Ve **عسم** etti ve **اعتسم** etti; yani: aldırmaksızın daldı.

**عمس**:
**العَماس**: şiddetli savaş ve kendisine dayanılmayan ve yönü için yol bulunmayan her iş.
Ve **عَماسٌ** bir gün; **عُمْسٍ** günlerinden.
Ve günümüz **عماسةً** ve **عموساً** **عَمس** etti. Dedi ki:
Sarp yerden sonra ovaya indiler,
Geçip gitmiş **عُمْسِ** günlerden.
Ve denilir: günümüz **عَمُس** oldu; **عَماسَةً** **عموسةً**. Dedi ki:
Zira **العَماسُ** gün (şiddetlendi) ve bulutlandı,
Ve **العَماسُ** gece: yiğitten (rivayetle) pek şiddetli karanlık olan.
Ve **تعامست** عن كذا: onu görüp de sanki onu bilmiyormuşsun gibi yaptığında; hâlbuki sen onun yerini bilensin.
Ve dersin: işi **اعِمِس** et; yani: onu gizle ve onu açıklama; ta ki karışık görünsün.
Ve **العَماس**: musibetin adlarındandır.

**سعم**:
**السَّعْم**: yürüyüşün sürati ve devam etme. Dedi ki:
Ve dedim, onun adlarının ne olduğunu bilmediğimde:
**سَعْمُ** genç dişi develerin; ve gece yürüyüşü onun ilacıdır.

**سمع**:
**السَّمْع**: kulak; o **المِسْمَعَة**’dir; ve **المسمعة** onun deliğidir; ve **السَّمْع**: onda, işittiği bir şeyden yerleşip kalan şeydir.
Denilir: **سَمْعاً** kötü etti de **جابةً** kötü etti; yani: iyi işitmedi de cevabı kötü etti.
Ve dersin: kulağım **سَمِعتْ** Zeyd’i şöyle şöyle derken; yani: onu işittim; tıpkı senin: gözüm Zeyd’i şöyle şöyle yaparken **أَبَصَرْت** demen gibi; yani: Zeyd’i gözümle gördüm.
**السَّماع**: onunla **سَمَّعت** ettiğin şey; böylece yayıldı.
Ve hadiste: “Kim bir kul ile **سَمَّع** ederse Allah onunla **سمَّعَ** eder”; yani: kim insanlar arasında Müslüman kardeşi üzerine bir ayıbı yayarsa Allah onun ayıplarını ortaya çıkarır.
Ve denilir: bu, **السَّماع**da çirkindir; ve **السَّماع**da güzeldir; yani: onunla konuştuğunda.
Ve **السَّماع**: şarkı. Ve **المِسْمَعَة**: şarkı söyleyen câriye.
Ve **السُّمعَة**: sünnet ve başka şeylerin hepsinde, yemek olarak onunla **سمّعت** ettiğin şey; dersin: bunu riyâ ve **سُمْعَةً** olarak yaptı; yani: o görülsün ve işitilsin diye.
Ve onunla **سمّعَ** etti; **تسميعاً**: insanlar içinde onunla ün saldığında.
Ve **المِسْمَع**: su tulumundan, **خُرْتَ** halkanın **العُروة**’sunu **الظّرف**’a aşan kısım. Çoğulu: **المسامع**.
Ve kovanın ve büyük kovaya benzer kabın **مِسْمَعُ**’ı: ortasında bir halka; içine bir ip konur ki dengelensin. Evs b. Hacer dedi ki:
Ve eğimi olanı düzeltiriz, eğer bize meylederse,
Tıpkı büyük kovanın **بالمِسْمَع** ile düzeltilmesi gibi.
Yani: onun kulağıyla.
Ve Tarafe’nin sözünde **السّامعة**: kulaktır; şöyle dediği yerde: “Tek başına bir **حومْل** ile iki yüz koyunu giydirdi”; ve **سوامع** üzerine cem edilir.
**السِّمْع**: kurt ile sırtlan arasında bir yırtıcı. Dedi ki:
Eğer bana gelirsen seni av bırakırım,
Ova kurduna ve **السِّمْع** **الأزلّ**’e.
**الأزلّ**: küçük, geri bırakılmış; iri, öne geçirilmiş.
Ve erkeklerden **السَّمَعْمَع**: büzülmüş, atılgan; ve o, gûl’dür de. Ve denilir: **سَمَعْمَع** bir gûl; ve **سمعمعة** bir kadın; sanki o bir gûl yahut bir dişi kurt.
Ve denilir: erkeklerden **السَّمَعْمَع**: küçük başlı ve gövdeli; ve o, bunda inkâr edilen bir musibettir.
Dedi ki:
**هَوَلْوَلٌ**; kavim yaklaştığında iner,
**سَمَعْمَعٌ**; sanki o **سِمْعٌ** **أزلّ**.
**هولول**; yani: hafif, hizmetkâr. Ve dedi ki:
**سَمَعْمَعٌ**; sanki ben cindenim.
Ve şeytana denilir: onun cinliği için **سَمَعْمَعٌ**.
Ve denilir: kadınlar dörttür: **جامعةٌ** toplar; ve **رابعةٌ** oturur; ve bir şeytan **سَمَعْمَعٌ**; ve onların dördüncüsü **القَرْثَعُ**. **فالجامعة**: huylarında kâmil olan; güzelliği, aklı ve bütün hayrı toplar. Ve **الرابعة**: kocası öfkelendiğinde kendi üzerine oturan. Ve **السمعمع**: gürültücü, dili sivri; **سمعمع** bir şeytana benzetildi. Ve **القرثع**: edepsiz, çirkin sözlü; ve denilir: o, ahmaklığından iki gözünden birini sürmeler ve ötekini bırakır.
