# معص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B9%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [معص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: معص

المعص، محركة: التواء في عصب الرجل  ، هكذا بكسر الراء وسكون الجيم في نسخ الصحاح، والمضبوط في أصول القاموس بالفتح وضم الجيم  كأنه يقصر عصبه فتتعوج قدمه ثم يسويه بيده  ، كما في الصحاح، وهو عن أبي عمرو. وقد معص يمعص، كفرح. ومنه الحديث شكا عمرو بن معد يكرب إلى عمر، رضي الله تعالى عنه، والمعص فقال:  كذب، عليك العسل  . أي عليك بسرعة المشي، وهو من عسلان الذئب. وقال الأصمعي: المعص: التواء مفصل من مفاصل اليد أو الرجل،  أو  المعص  خاص بالرجل  ، قاله ثعلب. قيل: وجع يصيبها كالحفا. وقال لليث: هو شبه الخلج فيها، قيل: المعص:  وجع في العصب من كثرة المشي  ، عن ابن دريد، وقد معص الرجل معصا: شكا رجليه، من كثرة المشي. المعص أيضا  المأص  ، وهي بيض الإبل وكرامها، عن ابن الأعرابي، وأنشد للعجاج:
  يا رب أنت تجبر الكسيرا
  وتزرق المسترزق الفقيرا
  أنت وهبت هجمة جرجورا
  سودا وبيضا معصا خبورا قال الأزهري: وغير ابن الأعرابي يقول: هي المغص بالغين، للبيض من الإبل: وهما لغتان. قلت: وقد ذكر الغين المعجمة الجوهري كما سيأتي. عن ابن عباد: المعص:  تكسير تجده في طرف الجسد لكثرة الركض أو غيره  ، أي كالنفخ في العصب من امتلائه. ويقال:  معص  الرجل  معصا،  كفرح: التوى مفصله  ، قاله الأصمعي. معصت  يده أو رجله: إذا اشتكاها  . ويقال: المعص: نقصان في الرسغ، كالعضد، وقيل: هو خدر في أرساغ يدي الإبل وأرجلها. قال حميد بن ثور، رضي الله تعالى عنه:
  غملس غائر العـينـين عـارية                      منه الظنابيب، لم يغمز بها معصا معص الرجل  في مشيته  ، إذا  حجل  ، عن ابن فارس، وزاد ابن القطاع من داء برجله، وهو معص، ككتف، وقيل: المعص: شبه الحجل. معصت  الإصبع: نكبت  ، عن ابن عباد، وضبطه الصاغاني كعني.  وبنو معيص، كأمير: بطن من قريش  ، ذكره ابن دريد في هذا التركيب، وذكره الليث في تركيب  ع ي ص  . قلت: وهو معيص بن عامر بن لؤي، أخو حسل بن عامر، وقد أعقب من نزار، وعبد، وعمرو، وأنشد الليث:
  ولأثأرن ربيعة بن مـكـدم                      حتى أنال عصية بن معيص

   وبنو ماعص: بطين  من العرب، نقله ابن دريد قال: وليس بثبت.  وتمعص بطنه، أوجعه  ، كتمغص، عن أبي سعيد. ومما يستدرك عليه: تمعص الرجل، إذا حجل. والمعص: امتلاء العصب من باطن فينتفخ مع وجع شديد. والمعص في الإبل: خدر في أرساغ يديها أو رجليها. والمعص: العضد، والبدل. والمعص: نقصن في الرسغ: وقيل: هو شبه الخلج. والمعص، ككتف: الذي يقتني المعص من الإبل، وهي البيض. وفي بطن الرجل معص ومغص، وقد معص ومغص. ومعصت اليد: اعوجت، وكذا الرجل، عن ابن القطاع.

### Türkçe

**المعص**، harekeli: adamın sinirinde bir bükülme; işte böyle, **الراء**’ın kesresi ve **الجيم**’in sükûnu ile, **الصحاح** nüshalarında; **القاموس**’un asıllarında ضبط edilmiş olan ise **الراء**’ın fethası ve **الجيم**’in zammı iledir; sanki sinirini kısaltır da ayağı eğrilir, sonra onu eliyle düzeltir; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve bu, Ebû Amr’dandır. Ve **معص** eder, **يمعص** eder; **فرح** gibi. Ve ondan hadis: Amr b. Ma‘dîkerib, Ömer’e—Allah Teâlâ ondan razı olsun—**المعص**’ı şikâyet etti; bunun üzerine dedi ki: “Yalan; üzerine bal (gerek)!” Yani: üzerine yürüyüşün sürati (gerek); ve bu, kurdun hızlı yürümesinden (**عسلان الذئب**)dir. Ve el-Asma‘î dedi: **المعص**: elin veya ayağın eklemlerinden bir eklemin bükülmesi; yahut **المعص** adama mahsustur; bunu Sa‘leb söyledi. Denildi: **الحفا** gibi ona isabet eden bir ağrı. Ve Leys’e göre dedi: onda **الخلج** benzeri bir şeydir. Denildi: **المعص**: çok yürümekten sinirde bir ağrı; İbn Düreyd’den. Ve adam **معصا** ile **معص** etti: çok yürümekten iki ayağını şikâyet etti. **المعص** ayrıca **المأص**’tır; o da develerin beyazları ve kıymetlileridir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve el-‘Accâc’a ait olarak inşâd etti:
  Ey Rabbim, Sen kırığı onarırsın,
  Ve rızık isteyen fakiri rızıklandırırsın,
  Sen, gür bir sürüyü bağışladın:
  Siyah ve beyaz, **معصا** **خبورا**.

El-Ezherî dedi: İbnü’l-A‘râbî’den başkası der ki: o, **المغص** ( **الغين** ile)dir; develerin beyazları için; ve ikisi iki lehçedir. Dedim: **الغين**’i mu‘ceme olarak el-Cevherî de, geleceği üzere, zikretmiştir. İbn Abbâd’dan: **المعص**: çok koşmaktan veya başkasından bedenin ucunda bulduğun bir kırıklık; yani, doluluğundan sinirde bir şişme gibi. Ve denilir: adam **معصا** ile **معص** etti, **فرح** gibi: eklemi büküldü; bunu el-Asma‘î söyledi. **معصت** eli veya ayağı: onu şikâyet ettiğinde. Ve denilir: **المعص**: bilekte bir eksilme; pazu gibi; ve denildi: o, develerin ellerinin ve ayaklarının bileklerinde bir uyuşmadır. Humeyd b. Sevr—Allah Teâlâ ondan razı olsun—dedi:
  Pürüzsüz, gözleri çukur, çıplak;
  Ondan kaval kemikleri (çıplak); onda **معصا** ile sıkıştırılmamış.

Adam yürüyüşünde **معص** etti: **حجل** ettiğinde; İbn Fâris’ten. Ve İbnü’l-Kattâ‘, ayağında bir hastalıktan (dolayı) diye artırdı; ve o, **معص**’tır, **كتف** gibi. Ve denildi: **المعص**: **الحجل** benzeri. **معصت** **الإصبع**: incindi; İbn Abbâd’dan. Ve es-Sâgânî onu **عني** gibi ضبط etti. Ve **بنو معيص**، **أمير** gibi: Kureyş’ten bir batın; İbn Düreyd bunu bu terkîbde zikretti; Leys ise **ع ي ص** terkîbinde zikretti. Dedim: o, Âmir b. Lüeyy b. Mu‘ays’tır; Âmir’in kardeşi Hasl b. Âmir’dir; ve Nizâr’dan, Abd’den ve Amr’dan nesil bırakmıştır. Ve Leys inşâd etti:
  Elbette Rabî‘a b. Mukdem’den öç alacağım,
  Ta ki **عصية** b. **معيص**’e ulaşayım.

Ve **بنو ماعص**: Araplardan küçük bir batın; İbn Düreyd nakletti; dedi ki: sabit değildir. Ve karnı **تمعص** etti: onu ağrıttı; **تمغص** gibi; Ebû Saîd’den. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: adam **تمعص** etti: **حجل** ettiğinde. Ve **المعص**: içten bir şeyden sinirin dolmasıdır; şiddetli bir ağrı ile şişer. Ve develerde **المعص**: ellerinin veya ayaklarının bileklerinde bir uyuşmadır. Ve **المعص**: pazu ve bedel. Ve **المعص**: bilekte bir eksilme; ve denildi: o, **الخلج** benzeridir. Ve **المعص**، **كتف** gibi: develerden **المعص**’ı edinen kimse; o da beyazlardır. Ve adamın karnında **معص** ve **مغص** vardır; ve **معص** etti ve **مغص** etti. Ve el **معصت**: eğrildi; aynı şekilde ayak da; İbnü’l-Kattâ‘dan.
