# معي (م-ع-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B9%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onların ince bağırsakları

- Harfler: م - ع - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: معى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَمْعَاءَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَالَهُمْ | Onların ince bağırsakları | 1 | 1 | [47:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/ayet/47:15.md) |

## Mücavir kökler — 23 mücavir (31 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Sin diş demektir
2. [عسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Bal
3. [لبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Süt demektir
4. [لذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B0%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · “Rezak” tatlı üzüm
5. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
6. [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Seçip ayırdı
7. [حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hümem kömür demektir
8. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Meyve demektir
9. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
10. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İçecek
11. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kesinlikle keseceğim
12. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yiyecek demektir
13. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Su
14. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
15. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
16. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
17. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
18. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
19. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir
20. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahçe demektir
21. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
22. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
23. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | معي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md), [جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md), [حشا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%A7.md) |
| Zıt Kök | [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bedenin veya arazinin içindeki kıvrımlı, akışkan ve besin ileten kanal, bağırsak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın en derin iç organlarının ve biyolojik varoluşunun tahribi üzerinden azabın şiddetini bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel beslenme ve hayatı sürdürme kanallarının parçalanması, varoluşsal çöküş |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca anatomik bir detay sanılıp, varlığın özünü ve iç dokusunu çökerten metafizik ve hissi boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مع | Birliktelik, iç içelik, beraberlik ve toplanma hali; nitekim [معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md) kökünde de birbirine sokulan, toplu hareket eden sert ve sık yapılı davarlar kastedilir. | ي | Birlikte toplanma ve iç içe geçme hareketini uzayan, kıvrılan, içsel kanallar oluşturan esnek bir yapıya dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sıvıların, besinlerin ve canlılık özünün aktığı içsel derinliği temsil eder. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Açıklık, kaynak ve içten dışa veya dıştan içe açılan menfez anlamı katar. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Uzanma, tutma, esneme ve kanallar boyunca ilerleme işlevini gösterir. |
| معي | Sıvı ve akışkan özün içsel bir kanaldan uzanarak ilerlemesi | Vücudun veya vadinin derinliklerinde kıvrılarak uzanan ve akışı sağlayan iç kanal yapısını ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının karnında yer alan, gıdanın geçtiği ve sindirildiği kıvrımlı iç organ, bağırsak; coğrafyada ise vadinin su sızdıran ve su toplayan kıvrımlı iç yarıkları ve kanalları (أمعاء الوادي). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Kutâmî bir beytinde devenin zayıflığını ve açlığını anlatırken semer kayışlarının karnı sıkıştırmasını şu lafızla tasvir eder: كأن نسوع رحلي حين ضمت / حوالب غرزا ومعى جياعا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi deyimlerinde refah ve bolluk içinde yaşayan topluluklar için iç organların doygunluğunu mecazen anlatan şu ifade kullanılır: هم مثل المعى والكرش |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça معي kökü, Sami dillerinde canlı anatomisinin iç organlarını, özellikle sindirim kanallarını ve bağırsakları ifade eden köklü bir Afro-Asyatik miras sözcüğüdür. İbranicede iç organlar, bağırsaklar ve karın boşluğunu belirten me'îm (מֵעִים), Süryanicede karın içi ve bağırsak anlamındaki me'yā (ܡܥܝܐ) ve Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde aynı anlamdaki ma'əy sözcükleri düzenli ses denklikleriyle örtüşen doğrudan soydaş biçimlerdir. Kökün ortak Sami çekirdeğinde canlının en iç, yumuşak, besleyici ve hassas organları bulunur; Arapçada bu anlam hem biyolojik organı hem de vadilerin su akıtan kıvrımlı yarıklarını kapsayacak şekilde korunmuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Brockelmann.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | معي / أمعاء | Karın içindeki kıvrımlı bağırsaklar ve vadinin su taşıyan ince kıvrımlı kanalları. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice me'îm, Süryanice me'yā | Ortak Proto-Sami kökenden gelen ve doğrudan bağırsakları/iç organları karşılayan soydaşlık. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik arka plan | Eski Mısır ve Doğu Çad dillerinde iç organ ve karın boşluğunu bildiren bazı biçimlerle uzaktan benzerlik. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| معي | Anlamlı | Bağırsak, iç kanal | Bedenin sindirim kanalı ve vadinin su yolları. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ميع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B9.md) | Anlamlı | Erimek, akmak | Katı cismin eriyip sıvılaşarak yayılması. | Ortak akışkanlık ve yumuşaklık boyutu; Kur'an'da geçmez. |
| [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) | Anlamlı | Kör olmak, kapalı kalmak | Görme yetisini yitirmek, idrakin örtülmesi. | Kalb/harf değişimi, içe kapanma boyutu; Kur'an'da geçer. |
| [عيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%85.md) | Anlamlı | Süte susamak | Süt arzulama ve sütsüzlükten kaynaklanan açlık/susuzluk. | Kur'an'da geçmez. |
| يمع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bir kök yer almaz. | Mühmel kök. |
| يعم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bir kök yer almaz. | Mühmel kök. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| معي | Merkez | Canlının iç organı, sindirim kanalı | Bedenin en derin, kıvrımlı ve besin işleyen hassas kanallarıdır. | Çoğulu أمعاء olarak gelir. |
| [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) | Komşu | Karın, dış ve iç hacim | Bağırsakları ve diğer organları içine alan genel karın bölgesi ve iç taraf. | Dıştan algılanan hacmi ve derinliği de kapsar. |
| [جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) | Komşu | Boşluk, iç oyuk | Vücudun veya bir nesnenin içindeki geniş boşluk. | Kanal niteliğinden ziyade oyukluk vurgusu öndedir. |
| [حشا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%A7.md) | Komşu | Karın içi organların tamamı | Göğüs ve karın boşluğunda yer alan tüm yumuşak iç organlar. | Bağırsakla sınırlı kalmayan toplu iç dokudur. |
| [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Dış yüzey, sırt, görünür taraf | İçsel derinliğin ve saklı kanalların tam aksine açıkta olan dış cephe. | İç organ yapısının zıddı olan dış yüzey. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | معي | Bağırsak, iç sindirim kanalı | Bedenin besin emilimini sağlayan kıvrımlı iç dokusu. | Kesin |
| Latince | Intestinum, viscera | Bağırsak, iç organlar | Maddi anatomiyi karşılar; vadinin kıvrımlı su yolu mecazını dışarıda bırakır. | Kesin |
| İngilizce | Intestines, bowels, entrails | Bağırsaklar, derin iç organlar | Biyolojik organı ve bazen en derin hissi merkezi anlatır. | Kesin |
| Almanca | Darm, Eingeweide | Bağırsak, iç organlar | Anatomik sindirim yolunu ve bedensel iç kısımları ifade eder. | Kesin |
| Fransızca | Intestin, entrailles | Bağırsak, iç organlar, sakatat | Fiziksel bağırsak yapısını ve derin hissi merkezi kapsar. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أمعاء (çoğul) | Bedenin en derin sindirim ve hayat kanalları | Cehennem ehlinin içtiği kaynar suyun (hamîm) onların iç organlarını paramparça etmesi bağlamında; Muhammed [47:15](https://lisan.digital/tr/ayet/47:15.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cehennem azabının cismaniliği | Azabın sadece ruhi değil, en derin iç organları parçalayacak düzeyde cismani ve hissi bir gerçeklik olduğu vurgulanır. | Biyolojik varlığın içten çöküşü. |
| Fıkıh | Kurban ve hayvan kesimi (zebîha) | Hayvanın boğazlanması ve iç organlarının temizliği, bağırsakların yenilebilirliği ve necis gıda maddelerinden arındırılması hükümleri. | Sindirim kanalının anatomik ve necasete dair hükümleri. |
| Tefsir | Hissi tasvir ve tehdit üslubu | Kaynar suyun iç organları koparması tasviri, dünya nimetlerini şuursuzca tüketenlerin ahiretteki varoluşsal parçalanışını anlatır. | Cezanın amelin cinsinden olması ve içsel azap. |
| Hadis | Mümin ile kâfirin dünyaya ve gıdaya bakışı | Müminin tek bir bağırsakla (في معى واحد), kâfirin ise yedi bağırsakla (في سبعة أمعاء) yediğini bildiren nebevi teşbihte kök mecazi olarak yer alır. | Kanaatkarlık ile doyumsuzluk arasındaki zihniyet farkı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret adaleti ve ceza | İçsel arınmanın veya çürümenin bedensel tezahürü | Varlığın merkezindeki yıkımı gösterme | Dışarıdan sağlıklı görünen inkârcının iç yapısının hakikat karşısında erimesi. | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve anatomi | Sindirim ve emilim kanalı | Besinlerin kana karışmasını sağlama | Canlının dış dünyadan aldığı maddeleri hayat enerjisine çeviren aracı yapı. | Kesin |
| Siyasi | Toplumun derin iletişim ve ikmal kanalları | Kurumlar arası görünmeyen iç hatlar | Sistemi besleyen kaynakları dolaşıma sokma | Toplumun vitrini dışındaki görünmeyen bürokratik ve lojistik damarlar. | Muhtemel |
| İktisadi | Dağıtım ve lojistik kanalları | Mal ve hizmetlerin sirkülasyon şebekesi | Üretim ile tüketim arasında emilimi sağlama | Piyasada kaynakların derinliklere ulaşmasını sağlayan kıvrımlı iç yollar. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde kıvrımlı boru hattı ve emilim yüzeyi | Maksimum yüzey alanı oluşturarak akışkanın içindeki enerjiyi ve maddeyi emen fraktal boru sistemleri. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal içselleştirme ve özümseme mekanizmaları | Bir bilginin veya değerin toplumun derin katmanlarına sızarak orada işlenmesi ve bünyeye katılması süreci. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sözcüğün Kur'an'daki tek kullanımını sadece kaba bir anatomik detay ve fiziki şiddet sahnesi olarak okumak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın en temel yaşamsal hazlarını ve doyumsuzluklarını temsil eden iç sistemin, ilahi adalet karşısında kendi kendini tüketen bir araca dönüşmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cehennem azabının yalnızca dışsal bir yakılma sanılması; oysa azabın insanın bizzat tükettiği ve içselleştirdiği şeylerle özünden patlak verdiğinin fark edilememesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan biyolojisinin en mahrem ve gizli bölgelerini uhrevi adalet tasviriyle nasıl birleştirdiğini, cismani ve deruni ceza dengesini nasıl kurduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet nimetleri ile cehennem içeceklerinin karşılaştırıldığı eskatolojik ayetlerde (özellikle Muhammed suresinde) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiretteki cezanın yalnızca yüzeysel bir ten azabı olduğu yanılgısını düzeltir; varlığın iç yapısının ve sindirim/hayat merkezinin parçalanışını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının karın bölgesinde yer alan, besinlerin geçişini ve emilimini sağlayan kıvrımlı iç kanal, bağırsak; arazide suyun aktığı gizli, ince vadi kolları.
- Soyut anlam: Bir varlığın dışarıdan aldığı unsurları bünyesine katarak özümsemesini sağlayan en derin içsel mekanizma ve hayat taşıyıcı kanal.
- Sistematik karşılık: Sistemin beslenme ve iç lojistik ağının, sisteme yabancı veya tahrip edici bir unsurla karşılaştığında kendi içinden parçalanarak çöküşü.
- LaTeX modeli: $$F(T) = \int_{0}^{L} \sigma(x) \cdot \delta(T - T_c) \, dx = 0 \implies \Psi \to \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $L$ iç kanal boyunca uzanan toplam bağırsak uzunluğunu, $x$ kanal üzerindeki bir noktayı, $\sigma(x)$ kanalın yapısal bütünlüğünü ve emilim kapasitesini temsil eder. $\delta(T - T_c)$ terimi, sisteme giren sıcaklığın kritik tahrip eşiği olan $T_c$ değerine ulaşmasını ifade eden Dirac delta fonksiyonudur. Kritik eşik aşıldığında bütünlük sıfırlanmakta ($F(T)=0$), bu da canlının veya sistemin varoluşsal sürekliliğini temsil eden $\Psi$ durumunun yok oluşa ($\emptyset$) sürüklendiğini sembolize etmektedir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B9%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Muhammed 47:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/ayet/47:15.md) — أَمْعَاءَهُمْ

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ

Meal (IK): Muttakilere vaadolunan cennetin misali: İçinde bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar, içenlere zevk veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır. Orada meyvelerin her çeşidi onlarındır. Ve Rabblarından mağfiret de vardır. Hiç bu; ateşte temelli kalan ve bağırsaklarını parça parça edecek kaynar su içirilen kimseler gibi midir?

## Sözlükler (6)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: معى

المِعى: واحد الأمعاءِ. وفي الحديث: "المؤمن يأكل في مِعى واحد، والكافر في سبعة أمْعاء". وهو مثلٌ، لأنَّ المؤمن لا يأكل إلا من الحلال ويتوقَّى الحرامَ والشبهة، والكافر لا يبالي ما أكل ومن أين أكل وكيف أكل. والمِعى أيضاً: المِذْنَبُ من مذانب الأرض. أبو عبيد: إذا أرطب النخلُ كلُّه فذلك المَعْوُ. قال: وقياسه أن تكون الواحدةُ مَعْوَةً، ولم أسمعه. قال: وقال اليزيديّ: يقال منه أمْعَتِ النخلة. والمَعْوَةُ: الرُطَبة إذا دخلها بعض اليبيس.

##### Türkçe

**المِعى**: bağırsakların bir tanesi. Ve hadiste: “Mümin bir **مِعى** içinde yer; kâfir yedi **أمْعاء** içinde.” Ve o bir meseldir; çünkü mümin ancak helâlden yer ve haramdan ve şüpheden sakınır; kâfir ise ne yediğine, nereden yediğine ve nasıl yediğine aldırmaz. Ve **المِعى** ayrıca: yerin alçaklıklarından bir alçaklık (kuytu/çukur yer). Ebû Ubeyd: hurma ağaçlarının hepsi rutubetlendiği (taze hurma verdiği) zaman, işte o **المَعْوُ**dur, dedi. Dedi ki: kıyası, bir tanesinin **مَعْوَةً** olmasıdır; fakat onu işitmedim. Dedi ki: ve Yezîdî dedi ki: ondan “**أمْعَتِ النخلة**” denilir. Ve **المَعْوَةُ**: içine biraz kuruluk girdiği zaman **الرُطَبة** (taze hurma).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ع ي
‏"‏ هم مثل المعى والكرش ‏"‏ إذا كانوا مخصبين‏.‏
قال‏:‏ لست كقوم أصلحوا أمرهم فأصبحوا مثل المعى والكرش وجرى الماء في أمعاء الوادي‏:‏ في مذانبه‏.‏
قال‏:‏ تحبو إلى أصلابه أمعاؤه

##### Türkçe

م ع ي
“Onlar **المعى** ve **الكرش** gibidir” (yani) eğer semizlenmiş iseler.
Dedi ki: Ben, işlerini düzelten bir kavim gibi değilim; böylece **المعى** ve **الكرش** gibi oldular. Ve su, vadinin **أمعاء**’ında aktı: onun kuyruklarında.
Dedi ki: **أمعاؤه** onun bel kemiklerine doğru emekler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن سيده : الـمَعَى و الـمِعَى من أَعْفاج البطن مذكر قال : وروى التأْنيث فيه من لا يوثق به والجمع الأَمعاءُ : وقول القطامي : كأَنَّ نُسُوعَ رَحْلي حين ضمَّتْ حَوالِبَ غُرَّزاً ومِعًى جِياعاأقام الواحد مقام الجمع كما قال تعالى : ﴿نُخْرِجكم طِفْلاً﴾ قال الأَزهري عن الفراء : و المِعَى أَكثر الكلام على تذكيره يقال : هذا مِعًى وثلاثة أَمعاء وربما ذهبوا به إِلى التأْنيث كأَنه واحد دلَّ على الجمع وأَنشد بيت القطامي : و مَعًى جِياعاً . وقال الليث : واحد الأَمْعاءِ يقال مِعًى و مِعَيانِ و أَمْعاء وهو المَصارين . قال الأَزهري : وهو جميع ما في البطن مما يتردد فيه من الحَوايا كلها . وفي الحديث : المؤمنُ يأْكل في مِعًى واحد والكافر يأْكل في سبعة أَمْعاءٍ وهو مَثَل لأَن المؤمن لا يأْكل إلا من الحلال ويتوقى الحرام والشبهة والكافر لا يبالي ما أَكل ومن أَين أَكل وكيف أَكل وقال أَبو عبيد : أُرى ذلك لتَسمية المؤمن عند طَعامه فتكون فيه البركة والكافر لا يَفعل ذلك وقيل : إِنه خاص برجل كان يُكثر الأَكل قبل إِسلامه فلما أَسلم نقص أَكله ويروي أَهل مصر أَنه أَبو بَصْرة الغِفاريّ قال أَبو عبيد : لا نعلم للحديث وجهاً غيره لأَنا نرى من المسلمين من يكْثُر أَكله ومن الكافرين مَن يقلّ أَكله وحديث النبي لا خُلْفَ له فلهذا وُجِّه هذا الوجه قال الأَزهري : وفيه وجه ثالث أَحسَبه الصواب الذي لا يجوز غيره وهو أَن قول النبي : المؤمن يأْكل في مَعًى واحد والكافر يأْكل في سبعة أَمعاءٍ مَثَلٌ ضربه للمؤمن وزُهْدِه في الدنيا وقَناعَته بالبُلْغة من العيش وما أُوتي من الكِفاية وللكافر واتساع رَغبته في الدنيا وحِرْصِه على جَمْع حُطامها ومَنْعها من حقها مع ما وصَف اللَّهُ تعالى به الكافرَ من حِرْصه على الحياة ورُكونه إِلى الدنيا واغْتِراره بزُخْرُفِها فالزُّهد في الدنيا محمود لأَنه من أَخلاق المؤمنين والحِرْص عليها وجَمْعُ عَرَضِها مذموم لأَنه من أَخلاق الكفار ولهذا قيل : الرُّغْبُ شُؤْمٌ لأَنه يحمل صاحبه على اقتحام النار وليس معناه كثرة الأَكل دون اتساع الرغبة في الدنيا والحِرْص على جمعها فالمراد من الحديث في مثل الكافر استكثاره من الدنيا والزيادة على الشبع في الأَكل داخل فيه ومثل المؤمن زهدهُ في الدنيا وقلة اكتراثه بأَثاثِها واستعدادُه للموت وقيل : هو تخصيص للمؤمن وتَحامِي ما يجرُّه الشبع من القَسْوة وطاعةِ الشهوة ووَصْفُ الكافر بكَثرة الأَكل إِغلاظٌ على المؤمن وتأْكيد لما رُسِمَ له واللَّه أعلم . قال الأَزهري حكاية عن الفراء : جاء في الحديث المؤمن يأْكل في مِعًى واحِدةٍ قال : و مِعًى واحدٌ أَعْجَبُ إِليَّ . و مِعَى الفأْرة : ضَرْبٌ من رَدِيءِ تَمْرِ الحجاز . و المِعَى مِن مَذانِب الأَرض : كلُّ مِذْنَب بالحَضِيض يُناصِي مِذْنَباً بالسَّنَدِ والذي في السَّفْح هو الصُّلْبُ . قال الأَزهري : وقد رأَيت بالصَّمَّان في قِيعانها مَساكاتٍ للماء وإِخاذاً مُتَحَوِّية تسمى الأَمْعاء وتسمى الحَوايا وهي شبه الغُدْران غير أَنها مُتضايِقةٌ لا عَرْضَ لها ورُبما ذَهَبَتْ في القاع غَلْوةً . وقال الأَزهري : الأَمْعاء ما لانَ من الأَرض وانْخَفض قال رؤبة : يَحْبُو إِلى أَصلابه أَمْعاؤه قال : والأَصْلاب ما صَلُبَ من الأَرض . قال أَبو عمرو : ويَحْبُو أَي يَميلُ وأَصْلابُه وَسَطُه و أَمْعاؤه أَطْرافُه . وحكى ابن سيده عن أَبي حنيفة : المِعَى سَهْل بين صُلْبَيْنِ قال ذو الرمة : بِصُلبِ المِعَى أَبو بُرْقةِ الثَّوْرِ لم يَدَعْ لها جِدَّةً جَوْلُ الصَّبا والجَنائبِ قال الأَزهري : المِعَى غير ممدود الواحدة أَظن مِعاةٌ سَهْلة بين صُلْبَيْن قال ذو الرمة : تراقِبُ بَيْنَ الصُّلْبِ مِنْ جانِبِ المِعَى مِعَى واحِفٍ شَمْساً بطيئاً نُزُولُها وقيل : المِعَى مَسِيل الماء بين الحِرار . وقال الأَصمعي : الأَمْعاء مَسايلُ صغار . و المُعَيُّ : اسم مكان أَو رَمْل قال العجاج : وخِلْتُ أَنْقاء المُعَيِّ رَبْرَبا وقالوا : جاءا مَعاً وجاؤوا مَعاً أَي جميعاً . قال أَبو الحسن : معاً على هذا اسم وأَلفه مُنقلبة عن ياء كرَحًى لأَن انقلاب الأَلف في هذا الموضع عن الياء أَكثر من انقلابها عن الواو وهو قول يونس وعلى هذا يسلم قول حَكِيم بن مُعَيَّة التَّمِيمِي من الإِكْفاء وهو : إِنْ شِئْتِ يا سَمْراء أَشْرَفْنا مَعَا دَعا كِلانا رَبَّه فأَسْمْعا ... بالخَيْرِ خَيْراتٍ وإِنْ شَرًّا فأَى ولا أُرِيدُ الشرَّ إِلا أَنْ تَأَى قال لُقمان بن أَوْس بن ربيعة بن مالك بن زيد مناة بن غنم : إِن شئت أَشرفْنا كِلانا فدَعا اللَّهَ جَهْداً رَبَّه فأسْمَعا ... بالخَيرِ خَيراتٍ وإِن شَرٌّ فأَى ولا أُريدُ الشرَّ إِلاَّ أَن تَأى وذلك أَن امرأَة قالت فأَجابها : قَطَّعَكِ اللَّهُ الجَلِيلُ قِطَعَا فَوْقَ الثُّمامِ قِصَداً مُوَضَّعَا تاللَّهِ ما عَدَّيْتُ إِلاَّ رُبعا جَمَعْتُ فيه مَهْرَ بِنْتي أَجْمَعا و المَعْوُ : الرُّطب عن اللحياني وأَنشد : تُعَلَّلُ بالنَّهِيدَةِ حينَ تُمْسِي وبالمَعْوِ المُكَمَّمِ والقَمِيمِ النَّهِيدةُ : الزُّبْدة وقيل : المَعْو الذي عَمَّه الإِرْطابُ وقيل : هو التمر الذي أَدَرك كله واحدته مَعْوةٌ قال أَبو عبيدة : هو قياس ولم أَسمعه . قال الأَصمعي : إِذا أَرطب النخل كله فذلك المَعْوُ وقد أَمْعَتِ النخلة و أَمْعَى النخل . وفي الحديث : رأَى عثمانُ رجُلاً يَقطع سَمُرَةً فقال : أَلَسْتَ تَرْعَى مَعْوَتَها أَي ثَمَرَتها إِذا أَدْرَكَتْ شبَّهها بالمَعْو وهو البُسْرُ إِذا أَرْطَب قال ابن بري وأَنشد ابن الأَعرابي : يا بِشْرُ يا بشْرُ أَلا أَنتَ الوَلي إِن مُتُّ فادْفِنِّي بدارِ الزَّيْنَبي في رُطَبٍ مَعْوً وبِطِّيخٍ طَرِي و المَعْوة : الرُّطَبة إِذا دَخلها بعض اليبس . الأَزهري : العرب تقول للقوم إِذا أَخصبوا وصَلَحت حالُهم هم في مِثْلِ المِعَى والكَرِش قال الراجز : يا أَيُّهذا النائمُ المُفْتَرِشْ لستَ على شيءٍ فَقُمْ وانْكَمِشْ لستَ كقَوْم أَصْلَحُوا أَمرَهم فأَصْبَحُوا مِثْلَ المِعَى والكَرِشْ و تَمَعَّى الشرُّ : فَشا . و المُعاء ممدود أَصواتُ السَّنانير . يقال : مَعَا يَمْعُو ومغا يَمْغُو لونان أَحدهما يقرب من الآخر وهو أَرفع من الصَّئِيِّ . و الماعِي : اللَّيِّنُ من الطعام

##### Türkçe

ابن Sîde: **الـمَعَى** ve **الـمِعَى**, karnın bağırsaklarından (iç organlarından)dır; müzekkerdir. Dedi ki: Ona dair te’nîs rivayet edilmiştir; (fakat) bunu rivayet eden güvenilir olmayan kimsedir. Çoğulu **الأَمعاءُ**’dur. Katamî’nin sözü:
كَأَنَّ نُسُوعَ رَحْلي حين ضمَّتْ حَوالِبَ غُرَّزاً ومِعًى جِياعاً
Tekili çoğulun yerine ikame etti; nitekim Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿نُخْرِجكم طِفْلاً﴾. Ezherî, Ferrâ’dan (naklen) dedi ki: **المِعَى** hakkında sözün çoğu onu müzekker kılma üzerinedir; “Bu **مِعًى**’dır ve üç **أَمعاء**” denir. Bazen onu te’nîse götürürler; sanki o, çoğula delâlet eden bir tekildir. Katamî’nin beytini şâhid getirdi: “و مَعًى جِياعاً”. Leys dedi ki: **الأَمْعاءِ**’nın birine **مِعًى** denir; **مِعَيانِ** ve **أَمْعاء** (denir); o, **المَصارين**’dir. Ezherî dedi ki: O, karnın içinde bulunanların tamamıdır; **الحَوايا**’nın hepsi; içinde dönüp dolaşılan şeylerin tümü. Hadiste: “Mümin bir **مِعًى**’da yer; kâfir yedi **أَمْعاءٍ**’da yer.” Bu bir meseldir; çünkü mümin ancak helâlden yer ve haramdan ve şüpheden sakınır; kâfir ise ne yediğine, nereden yediğine ve nasıl yediğine aldırmaz. Ebû Ubeyd dedi ki: Ben bunu, müminin yemeği yanında adlandırması (besmele çekmesi) sebebiyle görürüm; böylece onda bereket olur; kâfir bunu yapmaz. Ve denildi ki: O, İslâmından önce çok yiyen bir adama mahsustur; İslâm’a girince yemesi azaldı. Mısır ehli rivayet eder ki o, Ebû Basra el-Gıfârî’dir. Ebû Ubeyd dedi ki: Hadis için bundan başka bir vecih bilmiyoruz; çünkü biz Müslümanlardan yemeği çok olanı da görürüz, kâfirlerden yemeği az olanı da görürüz; Peygamberin hadisi ise ihtilâf kabul etmez; bu sebeple bu vecih ile yönlendirildi. Ezherî dedi ki: Onda üçüncü bir vecih vardır; onu, başka birinin câiz olmadığı doğru (vecih) sanıyorum: Peygamberin “Mümin bir **مَعًى**’da yer, kâfir yedi **أَمعاءٍ**’da yer” sözü, mümine ve onun dünyada zühdüne ve yaşayıştan geçimlik miktara kanaatine ve kendisine verilen kifâyete; kâfire ise dünyaya rağbetinin genişliğine ve onun kırıntılarını toplamaya hırsına ve onu hakkından men etmesine dair vurduğu bir meseldir; Yüce Allah’ın kâfiri hayat hırsıyla, dünyaya yaslanmasıyla ve onun süsüne aldanmasıyla vasfetmesiyle birlikte. Dünyada zühd övülmüştür; çünkü o, müminlerin ahlâkındandır. Ona hırs ve onun geçici metaını toplamak yerilmiştir; çünkü o, kâfirlerin ahlâkındandır. Bunun için denildi ki: **الرُّغْبُ** uğursuzluktur; çünkü sahibini ateşe dalmaya sevk eder. Bunun mânası, dünyaya rağbetin genişliği ve onu toplamaya hırs olmaksızın sırf yemeğin çokluğu değildir. Hadisten murad, kâfir misalinde dünyadan çok istemesi; yemekte tokluğun üstüne ziyade de bunun içine dâhildir. Mümin misali ise dünyada zühdü, onun eşyasına az aldırması ve ölüme hazırlanmasıdır. Ve denildi ki: O, mümine tahsis ve tokluğun sürüklediği katılıktan ve şehvetin itaatinden sakınmadır; kâfiri yemeğin çokluğuyla vasfetmek, mümine karşı sertleştirmedir ve onun için çizileni pekiştirmedir. Allah daha iyi bilir. Ezherî, Ferrâ’dan hikâye ederek dedi ki: Hadiste “Mümin bir **مِعًى واحِدةٍ**’da yer” geldi. Dedi ki: “**مِعًى واحدٌ** bana daha hoş gelir.”

**مِعَى الفأْرة**: Hicaz’ın kötü hurmasından bir türdür.

**المِعَى** (arazinin) **مَذانِب**’inden: Her bir **مِذْنَب** (arazinin kuyruğu/uzantısı), alçak yerde, yamaçtaki **مِذْنَب** ile bitişir; yamaçtaki ise **الصُّلْبُ**’dur. Ezherî dedi ki: Sammân’da, onun düzlüklerinde su için tutacaklar ve kıvrımlı çukurlar gördüm; bunlara **الأَمْعاء** denir ve **الحَوايا** da denir; bunlar gölcükler gibidir; ancak daracık olup genişliği yoktur; bazen düzlükte bir ok atımı kadar gider.

Ezherî dedi ki: **الأَمْعاء**, yerin yumuşayan ve alçalan kısmıdır. Ru’be dedi ki:
يَحْبُو إِلى أَصلابه أَمْعاؤه
Dedi ki: **الأَصْلاب** yerin sert olan kısmıdır. Ebû Amr dedi ki: “**يَحْبُو**” yani meyleder; onun **أَصْلابُه**’u ortasıdır, **أَمْعاؤه**’u uçlarıdır.

İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den nakletti: **المِعَى**, iki **صُلْب** arasında bir düzlük/kolay yerdir. Zü’r-Rumme dedi ki:
بِصُلبِ المِعَى أَبو بُرْقةِ الثَّوْرِ لم يَدَعْ لها جِدَّةً جَوْلُ الصَّبا والجَنائبِ
Ezherî dedi ki: **المِعَى** uzatılmış değildir; tekili sanırım **مِعاةٌ**’dır; iki **صُلْب** arasında bir düzlük/kolay yerdir. Zü’r-Rumme dedi ki:
تراقِبُ بَيْنَ الصُّلْبِ مِنْ جانِبِ المِعَى مِعَى واحِفٍ شَمْساً بطيئاً نُزُولُها
Ve denildi ki: **المِعَى**, **الحِرار** arasında suyun aktığı yerdir. Asma’î dedi ki: **الأَمْعاء** küçük akıntı yataklarıdır.

**المُعَيُّ**: Bir yer adı yahut kumdur. Accâc dedi ki:
وخِلْتُ أَنْقاء المُعَيِّ رَبْرَبا

“**مَعاً** geldiler” ve “**مَعاً** geldiler” denir; yani topluca. Ebû’l-Hasen dedi ki: Bu kullanımda **مَعاً** bir isimdir; onun elif’i, **رَحًى** gibi yâ’dan dönmüştür; çünkü bu yerde elif’in yâ’dan dönüşmesi, vâv’dan dönüşmesinden daha çoktur; bu, Yûnus’un görüşüdür. Buna göre Hakîm b. Mu’ayye et-Temîmî’nin ikfâ’dan (kafiye kusurundan) selâmeti sahih olur; o da şudur:
إِنْ شِئْتِ يا سَمْراء أَشْرَفْنا مَعَا دَعا كِلانا رَبَّه فأَسْمْعا ... بالخَيْرِ خَيْراتٍ وإِنْ شَرًّا فأَى ولا أُرِيدُ الشرَّ إِلا أَنْ تَأَى
Lukmân b. Evs b. Rabîa b. Mâlik b. Zeyd Menât b. Ganem dedi ki:
إِن شئت أَشرفْنا كِلانا فدَعا اللَّهَ جَهْداً رَبَّه فأسْمَعا ... بالخَيرِ خَيراتٍ وإِن شَرٌّ فأَى ولا أُريدُ الشرَّ إِلاَّ أَن تَأى
Bu, bir kadının söylemesi ve onun da ona cevap vermesi sebebiyledir:
قَطَّعَكِ اللَّهُ الجَلِيلُ قِطَعَا فَوْقَ الثُّمامِ قِصَداً مُوَضَّعَا تاللَّهِ ما عَدَّيْتُ إِلاَّ رُبعا جَمَعْتُ فيه مَهْرَ بِنْتي أَجْمَعا

**المَعْوُ**: Lihyânî’ye göre, çiğ hurmadır. Şu beyit okunmuştur:
تُعَلَّلُ بالنَّهِيدَةِ حينَ تُمْسِي وبالمَعْوِ المُكَمَّمِ والقَمِيمِ
**النَّهِيدةُ**: kaymaktır. Ve denildi ki: **المَعْو** kendisini rutubet basan şeydir. Ve denildi ki: O, tamamı olgunlaşmış hurmadır; tekili **مَعْوةٌ**’dur. Ebû Ubeyde dedi ki: Bu kıyastır; onu işitmedim. Asma’î dedi ki: Hurma ağacının tamamı rutubetlenip olgunlaşırsa işte o **المَعْوُ**’dur; hurma ağacı **أَمْعَتِ** (ma‘w verdi) ve hurmalık **أَمْعَى** (ma‘w verdi). Hadiste: Osman bir adamın bir semure ağacını kestiğini gördü de dedi ki: “Onun **مَعْوَتَها**’sını gütmüyor musun?” yani meyvesini, olgunlaştığı zaman. Onu **المَعْو**’a benzetti; o da **البُسْرُ**’dur, rutubetlenince. İbn Berrî dedi ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
يا بِشْرُ يا بشْرُ أَلا أَنتَ الوَلي إِن مُتُّ فادْفِنِّي بدارِ الزَّيْنَبي في رُطَبٍ مَعْوً وبِطِّيخٍ طَرِي

**المَعْوة**: İçine biraz kuruluk girmiş rutubetli hurmadır.

Ezherî: Araplar, bir kavim bolluğa erdiğinde ve halleri düzeldiğinde onlara “Onlar **مِثْلِ المِعَى والكَرِش** içindedir” derler. Râciz dedi ki:
يا أَيُّهذا النائمُ المُفْتَرِشْ لستَ على شيءٍ فَقُمْ وانْكَمِشْ لستَ كقَوْم أَصْلَحُوا أَمرَهم فأَصْبَحُوا مِثْلَ المِعَى والكَرِشْ

**تَمَعَّى الشرُّ**: yayıldı.

**المُعاء** (uzatmalı): kedilerin sesleridir. “**مَعَا** **يَمْعُو**” ve “**مغا** **يَمْغُو**” denir; iki renktir; biri ötekine yaklaşır; o, **الصَّئِيِّ**’den daha yüksektir.

**الماعِي**: yiyeceğin yumuşak olanı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ع ي * * المِعَى * واحد * الأَمْعَاءِ * وفي الحديث ﴿المؤمن يأكل في مِعَى واحد والكافر يأكل في سبعة أمعاء﴾ وهو مثل لأن المؤمن لا يأكل إلا من الحلال ويتوقى الحرام والشبهة والكافر لا يبالي ما أكل ومن أين أكل وكيف أكل

##### Türkçe

* م ع ي * * **المِعَى** * **الأَمْعَاءِ**’nın tekilidir. Hadiste: ﴿Mümin **مِعَى** birinde yer, kâfir yedi **أمعاء**’da yer﴾; bu, bir meseldir; çünkü mümin ancak helâlden yer ve haramdan ve şüpheden sakınır; kâfir ise ne yediğine, nereden yediğine ve nasıl yediğine aldırmaz.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!المَعْيُ ، بالفَتْح ، و ) *!المِعَى ، ( كإلَى : من أَعْفاجِ البَطْنِ ) ؛ ) الأولى عن ابنِ سِيدَه ؛ واقْتَصَرَ الجَوْهرِي وغيرُهُ على الأخيرَةِ ، وبه جاءَ الحديثُ : ( المُؤْمِنُ يَأْكُلُ في مِعًى واحِدٍ ) ؛ وأَنْشَدَ القالِي لحميدِ بنِ ثَوْرٍ :

خَفِيف المِعَى إلا مصيراً يبلّه
دمُ الجوفِ أو سؤرٌ من الحوضِ نافعُوهو مُذَكَّرٌ ( وقد يُؤَنَّثُ ) . ) قالَ الفرَّاءُ : أَكْثَرُ الكَلامِ على تَذْكِيرِهِ ، ورُبَّما ذَهَبُوا به إلى التَّأْنِيثِ كأنَّه واحِدٌ دلَّ على الجَمْعِ ، وأَنْشَدَ للقُطامي :
كأَنَّ نُسُوعَ رَحْلي حين ضَمَّتْ
حَوالِبَ غُرَّزاً *!ومِعًى جِياعاأَقامَ الواحِدَ مقامَ الجَمْع ؛ كما قال تعالى : ﴿ثم نُخْرِجُكم طِفْلاً﴾ ؛ ( ج *!أَمْعاءٌ ) ؛ ) ومنه الحديثُ : ( والكافِرُ يأكُلُ في سَبْعَةِ أمْعاءٍ ) .
قال القالِي : الهاءُ في سَبْعة تدلُّ على التَّذْكِيرِ في الواحِدِ .
قالَ اللَّيْثُ : *!الأمْعاءُ المَصارِين .
وقال الأزْهرِي : هو جَمِيعُ ما في البَطْنِ ممَّا يتَرَدَّدُ فيه مِن الحَوايا كُلِّها .
( *!والمِعَى ، كإلَى ) : ) المِذْنَبُ مِن مَذانِبِ الأرْضِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
وقالَ ابنُ سِيدَه : هو مِن مَذانِبِ الأرضِ . ( كلُّ مُذْنَبٍ بالحَضِيضِ يُنادِي ) ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابُ يُناصِي ؛ ( مُذْنَباً بالسَّنَدِ ) ، والذي في السَّفْحِ هو الصُّلْب .
قالَ الأزْهرِي ؛ وقد رأَيْتُ بالصَّمَّانِ في قِيعانِها مَساكاتٍ للماءِ وإخاذاً مُتَحوِّية تسَمَّى الأمْعاء وتُسَمَّى الحَوايا ، وهي شِبْهُ الغُدْرانِ غَيْر أَنَّها مُتضايِقَةٌ لا عَرْضَ لها ، ورُبَّما ذَهَبَتْ في القاعِ غَلْوةً .
وقال الأزْهرِي : الأمْعاءُ ما لاَنَ من الأرْضِ وانْخَفَضَ ؛ قالَ رُؤْبَة :
يَحْنُو إلى أصْلابِه *!أَمْعاؤُه قال أَبو عَمْرو : وأَمْعاؤُه أَي

أَطْرافُه .
( و ) حَكَى ابنُ سِيدَه عن أَبي حنيفَةَ : المِعَى ( سَهْلٌ بينَ صُلْبَيْنِ ) ؛ ) قالَ ذُو الرُّمَّة :
بصُلْبِ المِعَى أَو بُرْقةِ الثَّوْرِ لم يَدَعْ
لها جِدَّةً حَوْل الصَّبا والجَنائبِ قالَ الأزْهرِي : أَظَنُّ واحِدَه *!مَعاةً .
وقيلَ : المِعَى المَسِيلُ بينَ الحِرارِ .
وقالَ الأصْمعي : الأمْعاءُ مَسايِلُ صِغارٌ .
وقال القالِي : المِعَى المَسِيلُ الضَّيِّقُ الصَّغِيرُ .
( *!ومِعَى الفأْر : تَمْرٌ ردِيءٌ ) بالحِجازِ .
( و ( *!الماعِي : اللَّيِّنُ من الطَّعامِ ) ؛ ) عن أَبي عَمْرو .
( و ) قالَ الأزْهرِي : العَرَبُ تقولُ : ( هُمْ ) في ( مِثْلُ المِعَى والكَرِشِ : أَي أَخْصَبُوا وحَسُنَتْ حالُهُم ) وصَلَحَتْ ؛ قال الَّراجزُ :
يا أَيُّهذا النائِمُ المُفْتَرِشْ
لستَ على شيءٍ فَقُمْ وانْكَمِشْلستَ كقَوْمٍ أَصْلَحُوا أَمْرَهُمْ
فأصْبَحُوا مِثْلَ المِعَى والكَرِشْ ( *!والماعِيَةُ : المُدَمْدَة ) ؛ ) كذا في التكْملَةِ .
( *!ومُعَيٌّ ، كسُمَيَ : ع ) ، أَو رَمْلٌ ؛ قالَ الصَّاغاني : وليسَ بتَصْحيفِ المِعَى ؛ قالَ العجَّاج :
وخِلْتُ أَنْقاء *!المُعَيِّ رَبْرَبَا وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المِعْيانُ ، بالكسر : واحِدُ الأمْعاءِ ؛ عن اللّيْث .
والمِعَى ، كإلى : موْضِعٌ ؛

وأَنْشَدَ القالِي لذي الرُّمَّة :
على ذرْوَةِ الصّلْبِ الذي وَاجَه المِعَى
سَواخِطَ من بعد الرّضا للمَرَاتِعقال الصّلْب *!والمِعَى : مَوْضِعانِ .
قُلْت : وقد تَكَرَّر ذِكْرُهما في شِعْر ذِي الرُّمَّة ؛ فمنه ما أَنْشَدَه القالِي هذا ، ومنه ما أَنْشَدَه أَبو حنيفَةَ : بصُلْبِ المِعَى أَو بُرْقَةِ الثَّوْرِ ، وقد تقدَّمَ ؛ ومنه ما أَنْشَدَه الأزْهري :
تراقِبُ بَيْنَ الصُّلْبِ عن جانِبِ المِعَى
*!مِعَى واحِفٍ شَمْساً بطيئاً نُزُولُهاوقد فَسَّر بأَنَّ المِعَى سَهْلٌ بَيْنَ صُلْبَيْن ، والصُّلْبُ : ما صَلُبَ من الأرْضِ ، فتأَمَّل .
وقالَ نَصْر : المِعَى أَرْضٌ في بِلادِ الرّبابِ ، وهو رَمْلٌ بينَ الجِبالِ .
وقالوا : جاءا *!معاً وجاؤُوا معاً أَي جَمِيعاً . قالَ أَبو الحَسَنِ : مَعاً هذا اسْمٌ وأَلِفُه مُنْقَلِبَة عن ياءٍ كرَحًى ، لأنَّ انْقِلابَ الألِفِ في هذا المَوْضِعِ عن الياءِ أَكْثَر من انْقِلابِها عن الواوِ ، وهو قولُ يونس ، وقد تقدَّمَ ذلكَ في حَرْفِ العَيْن .
وابنُ مُعَيَّة في عَوَى .

##### Türkçe

: ( **المَعْيُ** , fetḥa ile, ve ) **المِعَى** , ( **إلَى** gibi: karnın bağırsaklarından ) ؛ ) birincisi İbn Sîde’den; el-Cevherî ve başkaları yalnız sonuncu ile yetinmiştir; ve onunla hadis gelmiştir: ( Mümin bir **مِعًى** içinde yer ) ؛ ve el-Kālî, Humeyd b. Sevr için inşad etti:

Hafif **المِعَى**’lıdır; ancak bir bağırsak ki onu ıslatır
içinin kanı yahut havuzdan bir artık; faydalı
Ve o müzekkerdir (ve müennes kılınabilir). ) el-Ferrâ dedi: sözün çoğu onun tezkîri üzerinedir; bazen onu te’nîse götürdüler; sanki o, cem‘e delâlet eden bir vâhid imiş gibi; ve el-Kutâmî için inşad etti:
Sanki eyerimin kayışları, topladığında
sağılanları, bol sütlüleri ve aç **مِعًى**’yı
Vâhidi cem‘ makamına ikame etti; nitekim Yüce Allah’ın sözü: ﴿sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız﴾ ؛ ( cem‘i **أَمْعاءٌ** ) ؛ ) ve ondan hadis: ( ve kâfir yedi **أمْعاءٍ** içinde yer ) .
el-Kālî dedi: yedideki **الهاء** vâhidde tezkîre delâlet eder.
el-Leys dedi: **الأمْعاءُ** bağırsaklardır.
el-Ezherî dedi: o, karnın içinde olanın tamamıdır; içindeki bütün **الحَوايا**dan onda dolaşan şeydir.
( **والمِعَى** , **إلَى** gibi ) : ) yerin kuyruklarından bir kuyruk (uç kısım); el-Cevherî onu nakletti.
İbn Sîde dedi: o, yerin kuyruklarındandır. ( her kuyruklu (uç) alçak yerde seslenir ) ؛ ) nüshalarda böyle; doğrusu **يُناصِي**’dir; ( senedde kuyruklu (uç) ) , ve yamaçtaki ise sert yerdir.
el-Ezherî dedi; ve ben **الصَّمَّان**’da, onun çukur yerlerinde su için tutacaklar ve kıvrımlı hendekler gördüm; **الأمْعاء** diye adlandırılır ve **الحَوايا** diye adlandırılır; onlar gölcükler gibidir; ancak onlar dar olup genişlikleri yoktur; bazen çukurda bir ok atımı kadar gider.
el-Ezherî dedi: **الأمْعاءُ** yerden yumuşayan ve alçalan şeydir; Ru’be dedi:
Sert yerlerine eğilir; onun **أَمْعاؤُه**’u
Ebû Amr dedi: ve onun **أَمْعاؤُه**’u yani
uçları.
( ve ) İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den hikâye etti: **المِعَى** ( iki sert yer arasında bir düzlük ) ؛ ) Zû’r-Rumme dedi:
**المِعَى**’nın sert yerinde yahut Sevr’in parlaklığında bırakmadı
ona, sabâ ve yanlar çevresinde bir yenilik
el-Ezherî dedi: zannederim onun vâhidi **مَعاةً**’dır.
Ve denildi: **المِعَى** sıcak taşlıklar arasındaki akıntıdır.
el-Asma‘î dedi: **الأمْعاءُ** küçük akıntılardır.
el-Kālî dedi: **المِعَى** dar, küçük akıntıdır.
( **ومِعَى الفأْر** : Hicaz’da kötü hurmadır ) .
( ve ( **الماعِي** : yiyecekten yumuşak olan ) ؛ ) Ebû Amr’dan.
( ve ) el-Ezherî dedi: Araplar der ki: ( onlar ) ( **مِثْلُ المِعَى والكَرِشِ**’dedir: yani bolluğa erdiler, halleri güzelleşti ) ve düzeldi; recez söyleyen dedi:
Ey uyuyan, serilip yatan
Sen bir şey üzerinde değilsin; kalk ve toparlan
Sen, işlerini düzelten bir kavim gibi değilsin
Derken **مِثْلَ المِعَى والكَرِشْ** oldular
( **والماعِيَةُ** : **المُدَمْدَة** ) ؛ ) tekmilede böyle.
( **ومُعَيٌّ** , **سُمَيَ** gibi: bir yer ) , yahut kum; es-Sâgânî dedi: **المِعَى**’nın tashîfi değildir; el-‘Accâc dedi:
Ve sandım ki **المُعَيِّ**’nin kum tepeleri sürülerdir
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**المِعْيانُ** , kesra ile: **الأمْعاءِ**’nın bir vâhidi; el-Leys’ten.
Ve **المِعَى** , **إلَى** gibi: bir yerdir;

Ve el-Kālî, Zû’r-Rumme için inşad etti:
**المِعَى**’nın karşısına gelen sert yerin zirvesi üzerinde
otlaklara, rızadan sonra öfkeler
Sert yer ve **المِعَى**: iki yerdir, dedi.
Dedim: Zû’r-Rumme’nin şiirinde ikisinin zikri tekrar etmiştir; ondan el-Kālî’nin inşad ettiği bu vardır; ondan Ebû Hanîfe’nin inşad ettiği: **بصُلْبِ المِعَى أَو بُرْقَةِ الثَّوْرِ** vardır, ve geçti; ondan el-Ezherî’nin inşad ettiği:
Sert yer ile **المِعَى** tarafı arasında gözetler
güneşe, inişi yavaş, gölgeli bir **مِعَى**
Ve **المِعَى**’nın iki sert yer arasında bir düzlük olduğu, ve sert yerin: yerden sert olan şey olduğu şeklinde tefsir edilmiştir; öyleyse düşün.
Nasr dedi: **المِعَى** **الرّباب** beldelerinde bir yerdir; ve o, dağlar arasında bir kumdur.
Ve dediler: **معاً** geldiler ve **معاً** geldiler; yani hep birlikte. Ebû’l-Hasen dedi: bu **معاً** bir isimdir; ve onun elifi, **رَحًى** gibi, yâ’dan dönmüştür; çünkü bu yerde elifin yâ’dan dönüşmesi, vâvdan dönüşmesinden daha çoktur; bu, Yûnus’un sözüdür; ve bu, **حَرْفِ العَيْن**’de geçmişti.
Ve İbn **مُعَيَّة** **عَوَى**’dadır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: معى

مِعًى
مِعًى ذ A narrow, depressed place (See طَأْطَاءٌ.) ― -b2- بَنَاتٌ مِعًى The بَعْر. (T in art. بنى.) ― -b3- المِعَى المُسْتَقِيمُ The rectum.

الأَمْعَاءُ
الأَمْعَاءُ ذ i. q. الأَقْصَابُ; (AO: see voce قِتْبٌ;) the guts; i. e. bowels, or intestines, into which the food passes from the stomach: الحَشَا is the name of all the places of the food; and in the belly are the أَعْفَاج and the أَقْتَاب, to which the food passes after the stomach, and these are the lower امعاء; and all these are called the قُصْب: the حَوَايَا are all the امعاء that wind, or take a coiled, or circular, form. (Zj, in his “ Khalk el-Insلn. ”) ― -b2- أَمْعَآءُ: see a tropical signification (water-holes) of this pl. voce حَوِيَّةُ.

##### Türkçe

مِعًى
**مِعًى** ذ Dar, çukur bir yer. (Bk. **طَأْطَاءٌ**.) ― -b2- **بَنَاتٌ مِعًى** **بَعْر**. (T, md. **بنى**’de.) ― -b3- **المِعَى المُسْتَقِيمُ** Rektum.

الأَمْعَاءُ
**الأَمْعَاءُ** ذ **الأَقْصَابُ** ile aynı; (AO: md. **قِتْبٌ**’e bak;) bağırsaklar; yani, yiyeceğin mideden kendisine geçtiği karın içleri yahut bağırsaklar: **الحَشَا** yiyeceğin yerlerinin hepsinin adıdır; ve karında **أَعْفَاج** ve **أَقْتَاب** vardır; mide’den sonra yiyeceğin kendilerine geçtiği; ve bunlar aşağı **امعاء**dır; ve bunların hepsine **قُصْب** denir: **حَوَايَا** kıvrılan, yahut dolanmış, yahut dairesel bir şekil alan bütün **امعاء**dır. (Zj, “Khalk el-Insلn”ında.) ― -b2- **أَمْعَآءُ**: bu çoğulun mecazî bir anlamı (su çukurları) için md. **حَوِيَّةُ**’ye bak.
