# معي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B9%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [معي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: معي

: ( ي ( *!المَعْيُ ، بالفَتْح ، و ) *!المِعَى ، ( كإلَى : من أَعْفاجِ البَطْنِ ) ؛ ) الأولى عن ابنِ سِيدَه ؛ واقْتَصَرَ الجَوْهرِي وغيرُهُ على الأخيرَةِ ، وبه جاءَ الحديثُ : ( المُؤْمِنُ يَأْكُلُ في مِعًى واحِدٍ ) ؛ وأَنْشَدَ القالِي لحميدِ بنِ ثَوْرٍ :

خَفِيف المِعَى إلا مصيراً يبلّه
دمُ الجوفِ أو سؤرٌ من الحوضِ نافعُوهو مُذَكَّرٌ ( وقد يُؤَنَّثُ ) . ) قالَ الفرَّاءُ : أَكْثَرُ الكَلامِ على تَذْكِيرِهِ ، ورُبَّما ذَهَبُوا به إلى التَّأْنِيثِ كأنَّه واحِدٌ دلَّ على الجَمْعِ ، وأَنْشَدَ للقُطامي :
كأَنَّ نُسُوعَ رَحْلي حين ضَمَّتْ
حَوالِبَ غُرَّزاً *!ومِعًى جِياعاأَقامَ الواحِدَ مقامَ الجَمْع ؛ كما قال تعالى : ﴿ثم نُخْرِجُكم طِفْلاً﴾ ؛ ( ج *!أَمْعاءٌ ) ؛ ) ومنه الحديثُ : ( والكافِرُ يأكُلُ في سَبْعَةِ أمْعاءٍ ) .
قال القالِي : الهاءُ في سَبْعة تدلُّ على التَّذْكِيرِ في الواحِدِ .
قالَ اللَّيْثُ : *!الأمْعاءُ المَصارِين .
وقال الأزْهرِي : هو جَمِيعُ ما في البَطْنِ ممَّا يتَرَدَّدُ فيه مِن الحَوايا كُلِّها .
( *!والمِعَى ، كإلَى ) : ) المِذْنَبُ مِن مَذانِبِ الأرْضِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
وقالَ ابنُ سِيدَه : هو مِن مَذانِبِ الأرضِ . ( كلُّ مُذْنَبٍ بالحَضِيضِ يُنادِي ) ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابُ يُناصِي ؛ ( مُذْنَباً بالسَّنَدِ ) ، والذي في السَّفْحِ هو الصُّلْب .
قالَ الأزْهرِي ؛ وقد رأَيْتُ بالصَّمَّانِ في قِيعانِها مَساكاتٍ للماءِ وإخاذاً مُتَحوِّية تسَمَّى الأمْعاء وتُسَمَّى الحَوايا ، وهي شِبْهُ الغُدْرانِ غَيْر أَنَّها مُتضايِقَةٌ لا عَرْضَ لها ، ورُبَّما ذَهَبَتْ في القاعِ غَلْوةً .
وقال الأزْهرِي : الأمْعاءُ ما لاَنَ من الأرْضِ وانْخَفَضَ ؛ قالَ رُؤْبَة :
يَحْنُو إلى أصْلابِه *!أَمْعاؤُه قال أَبو عَمْرو : وأَمْعاؤُه أَي

أَطْرافُه .
( و ) حَكَى ابنُ سِيدَه عن أَبي حنيفَةَ : المِعَى ( سَهْلٌ بينَ صُلْبَيْنِ ) ؛ ) قالَ ذُو الرُّمَّة :
بصُلْبِ المِعَى أَو بُرْقةِ الثَّوْرِ لم يَدَعْ
لها جِدَّةً حَوْل الصَّبا والجَنائبِ قالَ الأزْهرِي : أَظَنُّ واحِدَه *!مَعاةً .
وقيلَ : المِعَى المَسِيلُ بينَ الحِرارِ .
وقالَ الأصْمعي : الأمْعاءُ مَسايِلُ صِغارٌ .
وقال القالِي : المِعَى المَسِيلُ الضَّيِّقُ الصَّغِيرُ .
( *!ومِعَى الفأْر : تَمْرٌ ردِيءٌ ) بالحِجازِ .
( و ( *!الماعِي : اللَّيِّنُ من الطَّعامِ ) ؛ ) عن أَبي عَمْرو .
( و ) قالَ الأزْهرِي : العَرَبُ تقولُ : ( هُمْ ) في ( مِثْلُ المِعَى والكَرِشِ : أَي أَخْصَبُوا وحَسُنَتْ حالُهُم ) وصَلَحَتْ ؛ قال الَّراجزُ :
يا أَيُّهذا النائِمُ المُفْتَرِشْ
لستَ على شيءٍ فَقُمْ وانْكَمِشْلستَ كقَوْمٍ أَصْلَحُوا أَمْرَهُمْ
فأصْبَحُوا مِثْلَ المِعَى والكَرِشْ ( *!والماعِيَةُ : المُدَمْدَة ) ؛ ) كذا في التكْملَةِ .
( *!ومُعَيٌّ ، كسُمَيَ : ع ) ، أَو رَمْلٌ ؛ قالَ الصَّاغاني : وليسَ بتَصْحيفِ المِعَى ؛ قالَ العجَّاج :
وخِلْتُ أَنْقاء *!المُعَيِّ رَبْرَبَا وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المِعْيانُ ، بالكسر : واحِدُ الأمْعاءِ ؛ عن اللّيْث .
والمِعَى ، كإلى : موْضِعٌ ؛

وأَنْشَدَ القالِي لذي الرُّمَّة :
على ذرْوَةِ الصّلْبِ الذي وَاجَه المِعَى
سَواخِطَ من بعد الرّضا للمَرَاتِعقال الصّلْب *!والمِعَى : مَوْضِعانِ .
قُلْت : وقد تَكَرَّر ذِكْرُهما في شِعْر ذِي الرُّمَّة ؛ فمنه ما أَنْشَدَه القالِي هذا ، ومنه ما أَنْشَدَه أَبو حنيفَةَ : بصُلْبِ المِعَى أَو بُرْقَةِ الثَّوْرِ ، وقد تقدَّمَ ؛ ومنه ما أَنْشَدَه الأزْهري :
تراقِبُ بَيْنَ الصُّلْبِ عن جانِبِ المِعَى
*!مِعَى واحِفٍ شَمْساً بطيئاً نُزُولُهاوقد فَسَّر بأَنَّ المِعَى سَهْلٌ بَيْنَ صُلْبَيْن ، والصُّلْبُ : ما صَلُبَ من الأرْضِ ، فتأَمَّل .
وقالَ نَصْر : المِعَى أَرْضٌ في بِلادِ الرّبابِ ، وهو رَمْلٌ بينَ الجِبالِ .
وقالوا : جاءا *!معاً وجاؤُوا معاً أَي جَمِيعاً . قالَ أَبو الحَسَنِ : مَعاً هذا اسْمٌ وأَلِفُه مُنْقَلِبَة عن ياءٍ كرَحًى ، لأنَّ انْقِلابَ الألِفِ في هذا المَوْضِعِ عن الياءِ أَكْثَر من انْقِلابِها عن الواوِ ، وهو قولُ يونس ، وقد تقدَّمَ ذلكَ في حَرْفِ العَيْن .
وابنُ مُعَيَّة في عَوَى .

### Türkçe

: ( **المَعْيُ** , fetḥa ile, ve ) **المِعَى** , ( **إلَى** gibi: karnın bağırsaklarından ) ؛ ) birincisi İbn Sîde’den; el-Cevherî ve başkaları yalnız sonuncu ile yetinmiştir; ve onunla hadis gelmiştir: ( Mümin bir **مِعًى** içinde yer ) ؛ ve el-Kālî, Humeyd b. Sevr için inşad etti:

Hafif **المِعَى**’lıdır; ancak bir bağırsak ki onu ıslatır
içinin kanı yahut havuzdan bir artık; faydalı
Ve o müzekkerdir (ve müennes kılınabilir). ) el-Ferrâ dedi: sözün çoğu onun tezkîri üzerinedir; bazen onu te’nîse götürdüler; sanki o, cem‘e delâlet eden bir vâhid imiş gibi; ve el-Kutâmî için inşad etti:
Sanki eyerimin kayışları, topladığında
sağılanları, bol sütlüleri ve aç **مِعًى**’yı
Vâhidi cem‘ makamına ikame etti; nitekim Yüce Allah’ın sözü: ﴿sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız﴾ ؛ ( cem‘i **أَمْعاءٌ** ) ؛ ) ve ondan hadis: ( ve kâfir yedi **أمْعاءٍ** içinde yer ) .
el-Kālî dedi: yedideki **الهاء** vâhidde tezkîre delâlet eder.
el-Leys dedi: **الأمْعاءُ** bağırsaklardır.
el-Ezherî dedi: o, karnın içinde olanın tamamıdır; içindeki bütün **الحَوايا**dan onda dolaşan şeydir.
( **والمِعَى** , **إلَى** gibi ) : ) yerin kuyruklarından bir kuyruk (uç kısım); el-Cevherî onu nakletti.
İbn Sîde dedi: o, yerin kuyruklarındandır. ( her kuyruklu (uç) alçak yerde seslenir ) ؛ ) nüshalarda böyle; doğrusu **يُناصِي**’dir; ( senedde kuyruklu (uç) ) , ve yamaçtaki ise sert yerdir.
el-Ezherî dedi; ve ben **الصَّمَّان**’da, onun çukur yerlerinde su için tutacaklar ve kıvrımlı hendekler gördüm; **الأمْعاء** diye adlandırılır ve **الحَوايا** diye adlandırılır; onlar gölcükler gibidir; ancak onlar dar olup genişlikleri yoktur; bazen çukurda bir ok atımı kadar gider.
el-Ezherî dedi: **الأمْعاءُ** yerden yumuşayan ve alçalan şeydir; Ru’be dedi:
Sert yerlerine eğilir; onun **أَمْعاؤُه**’u
Ebû Amr dedi: ve onun **أَمْعاؤُه**’u yani
uçları.
( ve ) İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den hikâye etti: **المِعَى** ( iki sert yer arasında bir düzlük ) ؛ ) Zû’r-Rumme dedi:
**المِعَى**’nın sert yerinde yahut Sevr’in parlaklığında bırakmadı
ona, sabâ ve yanlar çevresinde bir yenilik
el-Ezherî dedi: zannederim onun vâhidi **مَعاةً**’dır.
Ve denildi: **المِعَى** sıcak taşlıklar arasındaki akıntıdır.
el-Asma‘î dedi: **الأمْعاءُ** küçük akıntılardır.
el-Kālî dedi: **المِعَى** dar, küçük akıntıdır.
( **ومِعَى الفأْر** : Hicaz’da kötü hurmadır ) .
( ve ( **الماعِي** : yiyecekten yumuşak olan ) ؛ ) Ebû Amr’dan.
( ve ) el-Ezherî dedi: Araplar der ki: ( onlar ) ( **مِثْلُ المِعَى والكَرِشِ**’dedir: yani bolluğa erdiler, halleri güzelleşti ) ve düzeldi; recez söyleyen dedi:
Ey uyuyan, serilip yatan
Sen bir şey üzerinde değilsin; kalk ve toparlan
Sen, işlerini düzelten bir kavim gibi değilsin
Derken **مِثْلَ المِعَى والكَرِشْ** oldular
( **والماعِيَةُ** : **المُدَمْدَة** ) ؛ ) tekmilede böyle.
( **ومُعَيٌّ** , **سُمَيَ** gibi: bir yer ) , yahut kum; es-Sâgânî dedi: **المِعَى**’nın tashîfi değildir; el-‘Accâc dedi:
Ve sandım ki **المُعَيِّ**’nin kum tepeleri sürülerdir
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**المِعْيانُ** , kesra ile: **الأمْعاءِ**’nın bir vâhidi; el-Leys’ten.
Ve **المِعَى** , **إلَى** gibi: bir yerdir;

Ve el-Kālî, Zû’r-Rumme için inşad etti:
**المِعَى**’nın karşısına gelen sert yerin zirvesi üzerinde
otlaklara, rızadan sonra öfkeler
Sert yer ve **المِعَى**: iki yerdir, dedi.
Dedim: Zû’r-Rumme’nin şiirinde ikisinin zikri tekrar etmiştir; ondan el-Kālî’nin inşad ettiği bu vardır; ondan Ebû Hanîfe’nin inşad ettiği: **بصُلْبِ المِعَى أَو بُرْقَةِ الثَّوْرِ** vardır, ve geçti; ondan el-Ezherî’nin inşad ettiği:
Sert yer ile **المِعَى** tarafı arasında gözetler
güneşe, inişi yavaş, gölgeli bir **مِعَى**
Ve **المِعَى**’nın iki sert yer arasında bir düzlük olduğu, ve sert yerin: yerden sert olan şey olduğu şeklinde tefsir edilmiştir; öyleyse düşün.
Nasr dedi: **المِعَى** **الرّباب** beldelerinde bir yerdir; ve o, dağlar arasında bir kumdur.
Ve dediler: **معاً** geldiler ve **معاً** geldiler; yani hep birlikte. Ebû’l-Hasen dedi: bu **معاً** bir isimdir; ve onun elifi, **رَحًى** gibi, yâ’dan dönmüştür; çünkü bu yerde elifin yâ’dan dönüşmesi, vâvdan dönüşmesinden daha çoktur; bu, Yûnus’un sözüdür; ve bu, **حَرْفِ العَيْن**’de geçmişti.
Ve İbn **مُعَيَّة** **عَوَى**’dadır.
