# مغد (م-غ-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%BA%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - غ - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والدال والميم معهما
د غ م، غ م د، م غ د، د م غ مستعملات دغم: الدَّغْمُ: كَسْرُ الأنفِ إلى باطنهِ هشما، تقول: دَغَمْتُه دَغْماً.
والأَدْغَمُ: الأسوَدُ الأنفِ.
والدَّغْمةُ: اسم من إِدغامِكَ حَرْفاً في حرفٍ.
وأَدْغَمْتُ الفرس اللجام: أَدْخَلْتُه في فيهِ.
والأدُغَمُ: الدِّيزَجُ.
مغد: المَغَّدْ: اللُّفَاحُ. والفصيلُ يَمْغَدُ الضَّرْعَ مَغْداً أي: يتناوَلُ. وبعيرٌ مَغْدُ الجسمِ أي: تار لحيمٌ.
والمَغْدُ: نَتْفُ موضعِ الغُرَّةِ ليَبْيَضَّ.
والمَغْدُ: شيءٌ ينشئه الله في العِضاهِ، يؤكل، حلوٌ.
غمد:
أَغْمَدْتُ السَّيفَ: أَدخلتُه في غِمْدِه، أي في غِلافِه وغِمادِه ومَغْمِده وتَغَمَّدتَ فلاناً: أخذته بختلٍ حتى تغطيهِ.
وتَغَمَّدَه الله وبرَحمتهِ: غَمَرَه فيها وغطَاه.
وغُمدانٌ: اسم حصنٍ باليمين.
وغامِدٌ: حيٌّ من اليَمَن.
دمغ: الدَّمْغُ: كسرُ الصّاقُورةِ عن الدِّماغِ. والقهر والأخذ من فوقٍ دَمْغٌ أيضاً كما يَدْمَغُ الحق الباطل.
والدامِغَةُ: طلعةٌ تخرج من بين شظيات قلب النَّخْلة: طويلة صلبةٌ، إن تركت أفسدت النَّخْلَةَ، فإذا علم بها امتصِخَتْ أي قُلِعَتْ ونُزِعَتْ.
والدامِغةُ: حديدةٌ يِشَدُّ بها أعْلَى أخَرَةِ الرَّحْل.

##### Türkçe

باب **الغين** و**الدال** و**الميم** معهما
**د غ م**، **غ م د**، **م غ د**، **د م غ** مستعملات

**دغم**: **الدَّغْمُ**: burnu iç tarafına doğru kırmak, ezmek; dersin ki: onu **دَغَمْتُه** **دَغْماً**.
Ve **الأَدْغَمُ**: burnu siyah olan.
Ve **الدَّغْمةُ**: bir harfi bir harfin içine idğam etmenin ismidir.
Ve **أَدْغَمْتُ** ata gemi: onu ağzının içine soktum.
Ve **الأدُغَمُ**: **الدِّيزَجُ**.

**مغد**: **المَغَّدْ**: **اللُّفَاحُ**. Ve yavru deve memeyi **يَمْغَدُ** **الضَّرْعَ** **مَغْداً**; yani: alır. Ve gövdesi **مَغْدُ** olan deve; yani: eti gevşek.
Ve **المَغْدُ**: beyazlasın diye **الغُرَّةِ** yerini yolmaktır.
Ve **المَغْدُ**: Allah’ın **العِضاهِ** içinde meydana getirdiği bir şeydir; yenir; tatlıdır.

**غمد**:
**أَغْمَدْتُ** kılıcı: onu **غِمْدِه**’ne, yani kılıfına ve **غِمادِه**’ına ve **مَغْمِده**’ine soktum. Ve **تَغَمَّدتَ** falancayı: onu hile ile aldın; ta ki onu örtesin.
Ve Allah onu ve rahmetiyle **تَغَمَّدَه**: onu onun içinde kapladı ve örttü.
Ve **غُمدانٌ**: Yemen’de bir kalenin adıdır.
Ve **غامِدٌ**: Yemen’den bir kabiledir.

**دمغ**: **الدَّمْغُ**: **الدِّماغِ** üzerinden **الصّاقُورةِ**’yi kırmaktır. Ve kahretme ve yukarıdan alma da **دَمْغٌ**’dur; nitekim hak batılı **يَدْمَغُ**.
Ve **الدامِغَةُ**: hurma ağacının kalbinin kıymıklarının arasından çıkan bir tomurcuktur: uzun, sert; bırakılırsa hurma ağacını bozar; bilindiğinde **امتصِخَتْ**; yani sökülüp çıkarıldı ve çekilip alındı.
Ve **الدامِغةُ**: **الرَّحْل**’in **أخَرَةِ**’sinin üst tarafını bağlamak için kullanılan bir demirdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَغْدَةُ في غُرَّةِ الفرس كأنَّها وارمة، لأنَّ الشعر يُنْتَف لينبُت أبيض. والمَغْدُ أيضاً: الناعم. قال الراجز:
وكان قد شَبَّ شباباً مَغدا
قال أبو زيد: مَغَدَ الرجلَ عيشٌ ناعم، يمْغَدُهُ مَغْداً، أي غَذاه عيشٌ ناعم. وقال الفراء: مَغَدَ في عيشٍ ناعم يَمْغَدُ مَغْداً. ويقال: أمْغَدَ الرجلُ، إذا أكثر من الشرب. والإمغادُ: إرضاع الفصيل وغيرِه. تقول المرأة: أمْغَدْتُ هذا الصبيَّ فَمَغَدَني، أي رَضِعَني. ومَغَدَتِ السَخْلَةُ أمَّها تَمْغَدُها مَغْداً، أي رضِعتها. ويقال: وجدتُ صَرَبَةً فَمَغَدْتُ جوفَها، أي مَصِصتُه، لأنه قد يكون في جوف الصَربة - وهي صمَغ الطَلْحِ - شيءٌ كأنه الغِراءُ والدِبْسُ. وتسمى الصَرَبة مَغْداً، وكذلك صَمْغ سِدْرِ البادية. قال جَزْء بن الحارث الخُنَيْسي:
وأنتم كَمَغْدِ السِدر يُنظَر نحوَه		ولا يُجْتَنى إلا بفأسٍ ومِحْجَنِ

##### Türkçe

**المَغْدَةُ** atın alnının akında, sanki şişkinmiş gibi (olan şey)dir; çünkü kıllar, beyaz bitsin diye yolunur. Ve **المَغْدُ** da: yumuşak (olan)dır. Râciz dedi ki:
Ve (o) gerçekten **مَغدا** bir gençlik olarak gençleşmişti

Ebû Zeyd dedi ki: **مَغَدَ** adamı, yumuşak bir geçim (dirlik) (onu) yumuşak kıldı; **يَمْغَدُهُ** onu **مَغْداً** (olarak) yumuşak kılar; yani onu yumuşak bir geçim besledi. Ferrâ dedi ki: Yumuşak bir geçimde **مَغَدَ** eder; **يَمْغَدُ** **مَغْداً**. Ve denir ki: Adam **أمْغَدَ** etti; içmeyi çoğalttığı zaman. Ve **الإمغادُ**: tayın ve başkasının emzirilmesidir. Kadın der ki: Bu çocuğu **أمْغَدْتُ** da o beni **مَغَدَ** etti; yani beni emdi. Ve oğlak, anasını **مَغَدَتِ**; onu **تَمْغَدُها** **مَغْداً**; yani onu emdi. Ve denir ki: Bir **صَرَبَةً** buldum da onun içini **مَغَدْتُ**; yani onu emdim; çünkü **الصَربة**nin içinde — ki o **صمَغ الطَلْحِ**tır — tutkal ve pekmez gibi bir şey bulunabilir. Ve **الصَرَبة** **مَغْداً** diye adlandırılır; ve aynı şekilde çöl **سِدْرِ**inin sakızı (da). Cez’ b. el-Hâris el-Huneysî dedi ki:
Ve siz, çöl **السِدر**inin **مَغْدِ**i gibisiniz; ona doğru bakılır		ve ancak bir balta ve bir kanca ile toplanır

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ د م
غمد ، دغم ، مغد ، دمغ : مستعملة .
غمد : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما أَحَدٌ يدخلُ الجنَّة بعَمَلِه ، قالوا : وَلا أَنْتَ يا رسولَ الله ، قالَ : وَلا أَنا إِلاَّ أنْ يَتَغَمَّدَنيَ اللَّهُ برحمتِه ) .
قالَ أبو عبيد : قولُه : إلاَّ أنْ يَتَغَمَّدَنيَ أي : إلاَّ أن يُلْبِسَني ويَتَغشَّانِي .
وقال العجاج :
يغمِّد الأعداءَ جَوناً مِردَسا
قال : يعني أنه يلقي نفسه عليهم ويركبهمْ ويُغشِّيهمْ ، قال : ولا أحسبُ هذا مأخوذاً إلا من غمد السيفِ لأنك إذاأغمدته فقد ألبسته إياه وغشيته به .
وقال أبو عبيد في باب فعلت وأفعلتُ : غَمَدْت السيفَ وأغمدته بمعنى واحدٍ .
وقال ابن الكلبي : غامِدٌ : بطن من اليمن ، سمي غامداً لأنه تغمَّد أمراً فسماه ملكهم غامداً ؛ وقال :
تغمَّدتُ أمراً كان بين عشيرتي
فسماني القَيل الخَضُوري غامدا
وقال الأصمعيُّ : ليس اشتقاق غامدٍ ممّا قال ابن الكلبي ، إنما هو من قولهم : غَمَدتِ الرَّكيَّةُ غمداً : إذا كثر ماؤها .
وقال أبو عبيدة : غمدتِ البئر إذا قلَّ ماؤها .
وقال ابن الأعرابيِّ : القبيلة غامدة بالهاءِ . وأنشد :
أَلاَ هل أتاهَا عَلى نأيها
بما فَضَحت قومها غامدهْ
دغم : في ( نوادر العرب ) : دَغَمَ الغيثُ الأرض يَدْغمها وأدْغمَها واغتَمَطها واغتمصها : إذا غشيها وقهرها .
وقال الليث : الدَّغمُ : كسرُ الأنف إلى باطنه هَشْماً .
أبو عبيد عن أبي زيد : دَغَمَهُمُ الحرُّ يدغَمُهم دغْماً : إذا غَشِيَهُمْ ، وكذلك البرد . قال : فقد سمعتُ دَغمَهُمْ .
وقال اللحياني : يقال : أرْغَمَهُ الله وأدغَمَهُ وقال رغْماً له ودغماً شِنَّغْماً ، وفعلت ذلك على رغمهِ ودغمهِ وشِنَّغْمهِ .
وقال غيره : الإِدغامُ : إدخالُ اللِّجام في أفواه الدوابِّ .
وقال ساعدة بن جُؤَيَّة :
بِمُقرباتٍ بأيديهم أَعِنَّتُها
خُوصٍ إذا فزعُوا أُدْغِمْنَ باللُّجم
قلت : وإدغامُ الحرف في الحرفِ مأخوذٌ من هذا .
وقال الليث : هو إدخال حرفٍ في حرفٍ قال : والأدغمُ : الأسودُ الأنفِ ، وجمعه الدُّغم والدُّغمانُ .
وفي ( النوادر ) : الدُّغام والشُّوال : وجَعٌ يأخذُ في الحلْقِ .
مغد : قال الليث : المَغْدُ : اللُّفَّاحُ .
وقال ابن الأعرابي ، فيما روى أبو العباس عنه : المَغْدُ والحدَقُ : الباذنجان .
وقال أبو سعيد : المغدُ : صمغٌ يسيلُ من السِّدرِ ، وأنشد :
وأنتُمْ كَمَغْدُ السِّدرِ يُنظر نحوه
ولا يُجْتَنى إلا بفأسٍ ومِحْجَنِ
قال : ومَغْدٌ آخر يُشبه الخيار يؤكلُ وهو طيِّب .
وقال ابن الأعرابي : المغْدُ : النَّتْفُ ، وأنشد :
تُبارِي قُرحةً مِثل ال
وَتِيرةِ لم تكن مَغْدا
قال : مَغَدَ : نَتَفَ ، ومَغَدَ : امتلأ شباباً .
قال أبو حاتم : يقول لم تنتف فتَبْيَضّ ولكنها خلقة .
وقال الليث : الفصيلُ يَمْغَدُ الضَّرع مغْداً وهو تناولهُ ، وبعير مَغْدُ الجسم : تارٌّ لَحِيمٌ .
سلمة عن الفراء : مَغَدَ فلانٌ في عيشٍ ناعمٍ يَمْغَدُ مغداً .
وقال أبو عمرو : شباب مغدٌ وعيشٌ مغدٌ : ناعمٌ ، وأنشد :
وكان قد شَبَّ شباباً مَغْدا
وقال النضر : مَغَدَهُ الشباب وذلك حين استقام فيه الشباب ولم يَتَنَاهَ شبابُه كله ، وإنه لَفِي مَغْد الشباب ، وأنشد :
أراهُ في مَغْدِ الشباب العُسْلُجِ
وقال غيره : مَغَدَ الرَّجل جاريته يَمْغَدها إذا نكحها .
أبو عبيد عن أبي عمرٍ و : أمْغَدَ الرَّجل إمغاداً : إذا أكثر من الشراب .
وقال أبو زيد : مَغَدَ الرجلَ عيشٌ ناعمٌ إذا غذاهُ عيشٌ ناعمٌ .
وقال أبو مالك : مَغَدَ الرجل والنَّباتُ وكل شيء إذا طال .
دمغ : قال الليث : الدَّمْغُ : كسرُ الصَّاقُورة عن الدِّماغ ، قال : والقهرُ ، والأخذ من فوق دَمْغٌ كما يدمَغُ الحقُّ الباطل ، قال : والدَّامغةُ طلعةٌ بين شَظِيَّات قُلبها طويلةٌ صُلبةٌ إن تُركت أفسدت النخلةَ ، فإذا علم بها امْتُصِخَتْ .
أبو عبيد عن الأصمعي : يقال للحديدة التي فوق مُؤخرة الرَّحْلِ الغاشيةُ .
وقال بعضهم : هي الدامغة .
وقال ذو الرُّمَّة :
فرُحنا وقمنا والدَّوامِغُ تَلْتَظِي
عَلَى العين من شمسٍ بطيءٍ زوالُها
وقال ابن شميل : الدَّوامِغُ على حاقِّ رُؤُوس الأحناء من فوقها ، واحدتها دامغةٌ ، وربما كانت من خشب وتُؤْسَرُ بالقِدِّ أسراً شديداً وهي الخذاريفُ واحدها خُذروفٌ وقد دَمَغَتْ المرأة حويَّتهاتدمَغُ دمغاً .
قلت : إذا كانت الدَّامغةُ من حديد عُرِّضت فوق طرفي الْحِنْوَيْن وسُمِّرت بمسمارين والخذاريفُ تُشَدُّ على رُؤوس العوارض
لئلا تنفكَّ .
أبو العباس عن عمرو عن أبيه ، يقال : أحوَجْتهُ إلى كذا وأحرجتهُ وأدغمتهُ وأدمغتهُ وأجلدتهُ وأزأَمْته بمعنى واحد .

##### Türkçe

غ د م
**غمد** ، **دغم** ، **مغد** ، **دمغ** : kullanımdadır.

**غمد** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: (Hiç kimse ameliyle cennete girmez. Dediler ki: Sen de mi, ey Allah’ın Resûlü? Dedi ki: Ben de değil; ancak Allah beni rahmetiyle **يتغمَّدني** ederse.)

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: “ancak Allah beni **يتغمَّدني** ederse” yani: ancak beni giydirirse ve beni bürürse.

el-Acceccâc dedi ki:
يغمِّد الأعداءَ جَوناً مِردَسا

Dedi: Yani onların üzerine kendini atar ve onlara biner ve onları örter. Dedi: Ben bunu, kılıcın **غمد**’undan başka bir şeyden alınmış sanmıyorum; çünkü sen onu kınına soktuğunda, onu ona giydirmiş ve onunla onu bürümüş olursun.

Ebû Ubeyd “**فعلت** ve **أفعلتُ**” bâbında dedi: **غَمَدْت** kılıcı ve **أغمدته** tek bir mânâdadır.

İbnü’l-Kelbî dedi: **غامِدٌ**: Yemen’den bir batın (kol)dur; **غامِدٌ** diye adlandırıldı; çünkü bir işi **تغمَّد** etti; bunun üzerine onların meliki onu **غامِدٌ** diye adlandırdı. Ve dedi ki:
تغمَّدتُ أمراً كان بين عشيرتي
فسماني القَيل الخَضُوري غامدا

el-Asma‘î dedi: **غامد**’in iştikakı, İbnü’l-Kelbî’nin söylediğinden değildir; ancak onların sözü olan: **غَمَدتِ الرَّكيَّةُ غمداً**’dandır: suyu çoğaldığı zaman.

Ebû Ubeyde dedi: **غمدتِ البئر**: suyu azaldığı zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Kabile **غامدة**’dir, **الهاء** ile. Ve inşâd etti:
أَلاَ هل أتاهَا عَلى نأيها
بما فَضَحت قومها غامدهْ

**دغم** : (**نوادر العرب**)’da: **دَغَمَ** yağmur yeri **يَدْغمها**; ve **أدْغمَها** ve **اغتَمَطها** ve **اغتمصها**: onu bürüdüğü ve ona galip geldiği zaman.

el-Leys dedi: **الدَّغمُ**: burnu iç tarafına doğru kırmak; parçalayarak.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Sıcak onları **دَغَمَهُمُ** eder, onları **يدغَمُهم دغْماً**: onları bürüdüğü zaman; soğuk da böyledir. Dedi: Ben “**دَغمَهُمْ**”i işittim.

el-Lihyânî dedi: Denir ki: Allah onu **أرْغَمَهُ** etti ve onu **أدغَمَهُ** etti; ve “ona **رغْماً** ve **دغماً شِنَّغْماً**” denir; ve bunu onun **رغمهِ**’i, **دغمهِ**’i ve **شِنَّغْمهِ**’i üzere yaptım.

Başkası dedi: **الإِدغامُ**: yuların, binek hayvanlarının ağızlarına sokulmasıdır.

Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi ki:
بِمُقرباتٍ بأيديهم أَعِنَّتُها
خُوصٍ إذا فزعُوا أُدْغِمْنَ باللُّجم

Dedim: Harfin harfe **إدغام**’ı bundan alınmıştır.

el-Leys dedi: O, bir harfi bir harfe sokmaktır. Dedi: **الأدغمُ**: burnu siyah olan; çoğulu **الدُّغم** ve **الدُّغمانُ**’dır.

(**النوادر**)’de: **الدُّغام** ve **الشُّوال**: boğazda tutan bir ağrıdır.

**مغد** : el-Leys dedi: **المَغْدُ**: **اللُّفَّاحُ**’tır.

İbnü’l-A‘râbî dedi; Ebû’l-‘Abbâs’ın ondan rivayet ettiğine göre: **المَغْدُ** ve **الحدَقُ**: patlıcandır.

Ebû Sa‘îd dedi: **المغدُ**: **السِّدرِ**’den akan bir zamktır. Ve inşâd etti:
وأنتُمْ كَمَغْدُ السِّدرِ يُنظر نحوه
ولا يُجْتَنى إلا بفأسٍ ومِحْجَنِ

Dedi: Ve başka bir **مَغْدٌ** vardır; hıyara benzer; yenir ve hoştur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المغْدُ**: yolmadır. Ve inşâd etti:
تُبارِي قُرحةً مِثل ال
وَتِيرةِ لم تكن مَغْدا

Dedi: **مَغَدَ**: yoldu. Ve **مَغَدَ**: gençlikle doldu.

Ebû Hâtim dedi: “Yolunmadı da beyazlamadı; fakat o, yaratılıştır” der.

el-Leys dedi: Sütten kesilmemiş yavru, memeyi **يَمْغَدُ**; **مغْداً**: onu almasıdır. Ve “**مَغْدُ الجسم**” deve: dolgun, etli.

Seleme, el-Ferrâ’dan: Falan, yumuşak bir yaşayış içinde **مَغَدَ** eder; **يَمْغَدُ مغداً**.

Ebû ‘Amr dedi: **شباب مغدٌ** ve **عيشٌ مغدٌ**: yumuşak (na‘îm). Ve inşâd etti:
وكان قد شَبَّ شباباً مَغْدا

en-Nadr dedi: Gençlik onu **مَغَدَهُ** eder; bu, gençliğin onda doğrulduğu ve gençliğinin tamamının henüz nihayete ermediği zamandır. Ve o, gençliğin **مَغْد**’undadır. Ve inşâd etti:
أراهُ في مَغْدِ الشباب العُسْلُجِ

Başkası dedi: Adam, cariyesini **مَغَدَ** eder; onu **يَمْغَدها**: onunla cinsel ilişkide bulunduğu zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû ‘Umer’den: Adam **أمْغَدَ** eder; **إمغاداً**: içkiden çok içtiği zaman.

Ebû Zeyd dedi: Adamı yumuşak bir yaşayış **مَغَدَ** eder: onu yumuşak bir yaşayış beslediği zaman.

Ebû Mâlik dedi: Adam ve bitki ve her şey **مَغَدَ** eder: uzadığı zaman.

**دمغ** : el-Leys dedi: **الدَّمْغُ**: **الصَّاقُورة**’yi **الدِّماغ** üzerinden kırmaktır. Dedi: Ve kahırdır. Ve üstten alma **دَمْغٌ**’dur; tıpkı hakkın bâtılı **يدمَغُ** etmesi gibi. Dedi: Ve **الدَّامغةُ**: **شَظِيَّات** arasında bir **طلعة**’dır; kalbi uzun, serttir; bırakılırsa hurma ağacını bozar; bilindiği zaman **امْتُصِخَتْ**.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **مُؤخرة الرَّحْلِ**’in üstündeki demire **الغاشيةُ** denir.

Bazıları dedi: O, **الدامغة**’dır.

Zü’r-Rumme dedi ki:
فرُحنا وقمنا والدَّوامِغُ تَلْتَظِي
عَلَى العين من شمسٍ بطيءٍ زوالُها

İbn Şümeyl dedi: **الدَّوامِغُ**: **الأحناء** başlarının tam üstünde, onların üst tarafındadır; tekili **دامغةٌ**’dır. Bazen ağaçtan olur; ve **القِدِّ** ile şiddetli bir bağlayışla bağlanır; bunlar **الخذاريفُ**’tir; tekili **خُذروفٌ**’tur. Ve kadın **حويَّتهاتدمَغُ** eder; **دمغاً**.

Dedim: **الدَّامغةُ** demirden olunca, **الْحِنْوَيْن**’in iki ucunun üstüne enlemesine konur ve iki çiviyle çivilenir; **الخذاريفُ** de **العوارض** başlarına bağlanır; ayrılmasın diye.

Ebû’l-‘Abbâs, ‘Amr’dan, babasından: Denir ki: Onu şuna muhtaç kıldım: **أحوَجْتهُ**; ve onu sıkıştırdım: **أحرجتهُ**; ve onu **أدغمتهُ**; ve onu **أدمغتهُ**; ve onu **أجلدتهُ**; ve onu **أزأَمْته**: tek bir mânâdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والغين وما يثلثهما)
(مغث(1)) الميم والغين والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَرْسِ شيء ومَرثهِ. يقولون: مَغَثْت الدَّواء في الماء: مَرَثْته. ومَغَثَ بنو فلانٍ فلاناً، إذا ضربوه ضرباً ليس بالشَّديد. ورجل مَغِثٌ(2): مُصارِعٌ شديد العلاج. ومُغِثَتْ أعراضُهم: مُضِغت(3). قال:‏
* مَمغوثةٌ أعراضُهم مُمَرْطَلهْ(4) *‏
وكلأ مَمْغُوث ومَغِيثٌ: أصابه المَطرُ وصَرَعه، والميم أصليّة.‏
(مغد) الميم والغين والدال، يقولون إنّه أصلٌ يدلُّ على نَعْمةٍ في الشَّيء. يقولون: المَغْد: الشَّابُّ الناعم. قال:‏
* وكان قد شَبَّ شَباباً مَغْدا (5) *‏
وأمْغَدَ الرّجُل: أطالَ الشَّرابَ إمغاداً، ومَغَدَ الفصيلُ الضّرعَ مغداً: تناولَه ليشربَ اللَّبَن. واللَّبَنُ أنعَمُ ما يكون من الغِذاء وأليَنُه. والمَغْد في غُرَّةِ الخيل كأنَّها وارمة، وذلك أنَّ الشعر يُنتَف ثم يَنبُتُ فيكون ليِّناً ناعماً. ويقولون المَغْد: الباذَنْجَان.‏
(مغر) الميم والغين والراء* أصلٌ يدلُّ على حُمرةٍ في شّيء، وأصلٌ آخر يدلُّ على ضَربٍ من السَّير.‏
فالأوَّل المَغْرَة: الطِّين الأحمر. والأمْغَر: الرّجُل الأحمر الشَّعر والجِلد. والأمْغَر في الخيل: الأشقر. ومنه أمْغَرَت الشَّاةُ، إذا حُلِبَت فخرَجَ مع لبنها دمٌ، فإن كانت تلك عادتَها فهي مِمْغار.‏
والأخرى روَى ابنُ السِّكِّيت: مَغَر في البلاد: ذَهَبَ وأسْرع: ورأيته يَمْغَرُ به بعيرُه.‏
ومما شذَّ من البابين قولهم: مَغَرَتْ في الأرضِ مَغْرةٌ، وهي مَطْرة صالحة وقولُ عبدِ الملك لجرير: "مغِّرْنا(6) يا جرير"، أي أنشِدْنا كَلِمَةَ ابنِ مَغْراء، أحدِ شعراء مضر(7). ومَغْراء: تأنيثُ أمْغَر.‏
(مغص) الميم والغين والصاد كلمتان متباينتانِ جداً.‏
فالأولى المَغَْصُ: تقطيعٌ في المِعَى ووَجَع. والأخرى المَغَْص يقال هو الخِيار من الإبل. قال:‏
أنت وهبتَ هَجْمةً جُرْجُورا *** أُدْماً وحُمْراً مَغَصاً خُبورا(8)‏
قال ابنُ دريد: إبلٌ أمْغاصٌ وأمْعَاص(9)، وهي خيار الإبل، لا واحد لها ويقال فلان مَغِصٌ، إذا كان ثقيلاً بغيضاً؛ وهو من الأوَّل.‏
(مغط) الميم والغين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على امتدادٍ وطُول. والمَغْطُ: المَدّ. ومَغَطْتُه فامتغط. والتَّمغُّط في عَدْو الفَرَس: أن يَمدَّ ضَبْعَيه. وانمَغَطَ النَّهارُ: ارتفعَ والمُمَّغِطْ: الطَّويل المضطرِب. ومَغَطَ الرَّامِي في قوسه: نَزَع فيها فأغرقَ النَّزْع.‏
(مغل) الميم والغين واللام أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على داءٍ وفساد، والآخَر ضربٌ من النِّتاج.‏
الأوَّل المَغَل: وجعُ البطن، ويكون في الدَّوابِّ عن أكلِِ التُّراب وأمْغَلُوا: أصابَ إبلَهم ذلك الدّاء.‏
ومن الباب الإمغال: إفسادٌ بين النّاس، والوِشاية؛ وهو المَغْل أيضاً. ويقال إنَّه صاحب مَغَالَةٍ، إذا فَعَل ذلك.‏
والأصل الآخر الإمغال في الغنم وغيرِها، وهو أن تُنْتَج في السَّنة مرّتين. يقال: عَنْزٌ مَغْلَة من ذلك، وغَنَم مِغال. ويقال المُمْغِل من النِّساء: التي تَحمل قبلَ فِطام الصَّبي. والله أعلم بالصَّواب.‏
--------------ـــ
(1) وردت مادة (مغل) في نهاية هذا الباب، وحقها أن تكون في صدره، وأبقيتها في ترتيبها حرصاً على أرقام الأصل.‏
(2) كذا في المجمل والقاموس. وفي الأصل: "مغيث"، تحريف، وفي اللسان: "مغث" بفتح الميم وسكون الغين.‏
(3) في الأصل: "ومغضت أعراضهم مغضت"، تحريف. وفي المجمل: "ومغث عرضه: مضغ".‏
(4) الرجز لصخر بن عمير كما في اللسان (مغث، مرطل، ثمل).‏
(5) لإياس الخيبري، في اللسان (سمغد، مغد). وقبله:‏
* حتى رأيت العزب السمغدا *‏
(6) وكذا في القاموس، وفي اللسان: "مغر لنا".‏
(7) هو أوس بن مغراء. الشعر والشعراء 668 وابن سلام 27، 111، 120 والاشتقاق 156 والأغاني (4: 130-131) واللآلئ 795-796. وهو من الشعراء المخضرمين، كما في الإصابة.‏
(8) أنشده في المجمل واللسان (مغص).‏
(9) إذ يقال في واحدها مغص ومعص، بالمعجمة والمهملة. الجمهرة (3: 80).‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** و**الغين** وما يثلثهما)
(**مغث**(1)) **الميم** ve**الغين** ve**الثاء** sahih bir asıldır; bir şeyin **مَرْس**’ine ve **مَرث**’ine delâlet eder. Derler ki: **مَغَثْت** **الدَّواء**’yu suda: onu **مَرَثْت** ettim. Ve **مَغَثَ** falan oğulları falanı, onu şiddetli olmayan bir vuruşla dövdükleri zaman. Ve **رجل مَغِثٌ**(2): tedavisi şiddetli bir güreşçi. Ve **مُغِثَتْ** onların ırzları: **مُضِغت**(3) (çiğnendi). Dedi ki:‏
* **مَمغوثةٌ** onların ırzları **مُمَرْطَلهْ**(4) *‏
Ve **كلأ مَمْغُوث** ve**مَغِيثٌ**: ona yağmur isabet etti ve onu yere serdi; ve **الميم** aslîdir.‏
(**مغد**) **الميم** ve**الغين** ve**الدال**; derler ki o, şeyde bir **نَعْمة**’e delâlet eden bir asıldır. Derler ki: **المَغْد**: yumuşak (nâim) genç. Dedi ki:‏
* Ve gerçekten bir gençlik **مَغْدا** (5) olarak gençleşmişti *‏
Ve **أمْغَدَ** adam: içmeyi uzattı, **إمغاداً** olarak. Ve **مَغَدَ** sütten kesilmemiş yavru, memeyi **مغداً**: süt içmek için onu aldı. Ve süt, gıdadan en yumuşak olanı ve en latif olanıdır. Ve **المَغْد** atların alın akında sanki şişmiş gibidir; bu, kılların yolunup sonra bitmesiyle olur; böylece yumuşak, nâim olur. Ve derler ki **المَغْد**: patlıcan.‏
(**مغر**) **الميم** ve**الغين** ve**الراء** iki asıldır: biri bir şeyde bir **حُمرة**’ye delâlet eder; diğer bir asıl da yürüyüşten bir tür’e delâlet eder.‏
Birincisi **المَغْرَة**: kırmızı çamur. Ve **الأمْغَر**: saçı ve derisi kırmızı adam. Ve atlarda **الأمْغَر**: kır at. Ve ondan **أمْغَرَت** koyun; sağılınca sütüyle beraber kan çıktığı zaman; eğer bu onun âdeti ise o **مِمْغار**’dır.‏
Diğeri: İbnü’s-Sikkît rivayet etti: **مَغَر** memleketlerde: gitti ve hızlandı; ve onu devesiyle **يَمْغَرُ** ederken gördüm.‏
İki bâbdan şâz olan şeylerden: onların “yerde bir **مَغْرةٌ** **مَغَرَتْ**” sözleridir; o, iyi bir yağmurdur. Ve Abdülmelik’in Cerîr’e sözü: “**مغِّرْنا**(6) ey Cerîr”, yani Mudar şairlerinden biri olan İbn **مَغْراء**’ın sözünü bize inşâd et. Ve **مَغْراء**: **أمْغَر**’ın müennesi.‏
(**مغص**) **الميم** ve**الغين** ve**الصاد** çokça birbirinden ayrı iki kelimedir.‏
Birincisi **المَغَْصُ**: bağırsakta parçalanma ve ağrı. Diğeri **المَغَْص**; develerin seçkini olduğu söylenir. Dedi ki:‏
Sen bir **هَجْمةً** **جُرْجُورا** bağışladın *** esmerler ve kırmızılar, **مَغَصاً** **خُبورا**(8)‏
İbn Düreyd dedi: **إبلٌ أمْغاصٌ** ve**أمْعَاص**(9); o, develerin seçkinidir; onun tekili yoktur. Ve “falan **مَغِصٌ**” denir; ağır, nefret edilen olduğu zaman; ve o, birincidendir.‏
(**مغط**) **الميم** ve**الغين** ve**الطاء** sahih bir asıldır; uzama ve uzunluğa delâlet eder. Ve **المَغْطُ**: uzatma. Ve onu **مَغَطْتُ**; o da **امتغط** etti. Ve atın koşusunda **التَّمغُّط**: iki böğrünü uzatmasıdır. Ve **انمَغَطَ** gündüz: yükseldi. Ve **المُمَّغِطْ**: uzun, çalkantılı. Ve okçu yayında **مَغَطَ**: onda çekti de çekişi aşırıya vardırdı.‏
(**مغل**) **الميم** ve**الغين** ve**اللام** iki sahih asıldır; birisi hastalığa ve bozulmaya delâlet eder, diğeri doğumdan bir türdür.‏
Birincisi **المَغَل**: karın ağrısıdır; binek hayvanlarında toprak yemekten olur. Ve **أمْغَلُوا**: develerine o hastalık isabet etti.‏
Bâbdan: **الإمغال** insanlar arasında bozma ve gammazlıktır; o da **المَغْل**’dir. Ve “o **مَغَالَةٍ** sahibidir” denir; bunu yaptığı zaman.‏
Diğer asıl: koyunda ve başkasında **الإمغال**; o, senede iki defa doğurmasıdır. Denir ki: bundan dolayı **عَنْزٌ مَغْلَة**; ve **غَنَم مِغال**. Ve kadınlardan **المُمْغِل** denir: çocuğu sütten kesmeden önce hamile kalan. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏
--------------ـــ
(1) (**مغل**) maddesi bu bâbın sonunda geldi; hakkı onun başında olmasıdır; asıl numaralarına özen göstererek onu tertibinde bıraktım.‏
(2) **المجمل** ve**القاموس**’ta böyledir. Asılda: “**مغيث**”, bir tahriftir; ve **اللسان**’da: “**مغث**”, **الميم**’in fethi ve **الغين**’in sükûnu ile.‏
(3) Asılda: “**ومغضت أعراضهم مغضت**”, bir tahriftir. **المجمل**’de: “**ومغث عرضه: مضغ**”.‏
(4) Recez, **اللسان**’da (**مغث**، **مرطل**، **ثمل**) olduğu üzere Sahr b. Umeyr’indir.‏
(5) İyâs el-Hayberî’nindir; **اللسان**’da (**سمغد**، **مغد**). Ondan önce:‏
* **حتى رأيت العزب السمغدا** *‏
(6) **القاموس**’ta da böyledir; **اللسان**’da: “**مغر لنا**”.‏
(7) O, Evs b. **مغراء**’dır. **الشعر والشعراء** 668 ve İbn Sellâm 27, 111, 120 ve **الاشتقاق** 156 ve **الأغاني** (4: 130-131) ve **اللآلئ** 795-796. O, **الإصابة**’da olduğu üzere muhadram şairlerdendir.‏
(8) Onu **المجمل** ve**اللسان**’da (**مغص**) inşâd etti.‏
(9) Zira onun tekilinde **مغص** ve**معص** denir; mu‘ceme ile ve muhmale ile. **الجمهرة** (3: 80).‏

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الإِمْغادُ: إِرْضاعُ الفصيل وغيره. وتقول المرأَة: أَمْغَدْتُ هذا الصبيَّ فَمَغَدَني أَي رَضَعَني. ويقال وجَدْتُ صَرَبَةً فَمَغَدْتُ جَوْفَها أَي مَصِصْتُه لأَنه قد يكون في جوف الصرَبَة شيء كأَنه الغِراءُ والدِّبْسُ. والصرَبَةُ: صَمْغُ الطلْحِ وتسمى الصربةُ مَغْداً، وكذلك صَمْغُ سِدْرِ البادية؛ قال جزء بن الحرث:
وأَنْتُمْ كَمَغْدِ السدْرِ يُنْظَرُ نحوَه،
ولا يُجْتَنَى إِلا بِفأْسٍ ومِحْجَنِ.
أَبو سعيد: المغْدُ صمغ يخرج من السِّدْرِ. قال: ومَغْدٌ آخر يشبه الخيار يؤْكل وهو طيب.
ومَغَدَ الفَصِيلُ أُمَّه يَمْغَدُها مَغْداً: لَهَزَها ورَضَعَها، وكذلك السخلة. وهو يَمْغَدُ الضرْعَ مَغْداً أَي يتناوله. وبعير مَغْدُ الجِسْمِ: تارٌّ لَحِيم؛ وقيل: هو الضَّخْم من كل شيءٍ كالمَعْدِ، وقد تقدم. ومَغَدَ مَغْداً ومَغِدَ مَغَداً: كلاهما امتَلأَ وسَمِنَ. ومَغَدَ فلاناً عيشٌ ناعمٌ يَمْغَدُه مَغْداً إِذا غَذاه عَيْشٌ ناعم. وقال أَبو مالك: مَغَدَ الرجلُ والنباتُ وكلُّ شيءٍ إِذا طال؛ ومَغَدَ في عَيْشٍ ناعمٍ يَمْغَدُ مَغْداً. وشابٌّ مَغْدٌ: ناعمٌ. والمَغْدُ: الناعِمُ؛ قال إِياس الخيبري:
حتى رَأَيْتُ العَزَبَ السِّمَغْدا،
وكان قَدْ شَبَّ شَباباً مَغْدا
والسِّمَغْد
(* قوله «والسمغد» هو بهذا الضبط هنا ويؤيده صريح القاموس في س م غ د قال سمغد كحضجر وقال شارحه عقب قوله والسمغد كحضجر الطويل الشديد الأركان والأحمق والمتكبر، هكذا في النسخ والصواب فيه سمغدّ كقرشبّ كما هو بخط الصاغاني) :
الطويلُ. وعَيْشٌ مَغْدٌ: ناعم. قال أَبو
زيد وابن الأَعرابي: مَغَدَ الرجلَ عيشٌ ناعِمٌ يمْغَدُه مَغْداً أَي غَذَاه عيشٌ ناعِمٌ؛ وقال النضر: مَغَدَه الشبابُ وذلك حين استقام فيه الشباب ولم يَتناهَ شبابه كله، وإِنه لفي مَغْدِ الشباب؛ وأَنشد: أَراهُ في مَغْدِ الشبابِ العُسْلُجِ
والمَغْدُ: النَّتْفُ. ومَغَدَ: امْتَلأَ شباباً. ومغَدَ شَعَرَه يَمْغَدُه مَغْداً: نتفه. والمَغْدُ في الغُرَّة: أَن يَنْتَتِفَ موضعُها حتى يَشْمَط؛ قال:
تُبارِي قُرْحةً مِثْلَ الْـ
وَتِيرَةِ، لم تَكُنْ مَغْدا
وأُراه وضع المصدر موضع المفعول. والمَغْدَةُ في غُرَّةِ الفرس كأَنها وارمة لأَن الشعر يُنْتَفُ لينبت أَبيضَ. الوَتِيرةُ: الوَرْدةُ البَيْضاء؛ أَخبر أَن غُرَّتها جِبِلّة لم تَحْدُثْ عن عِلاج نَتْف. والمَغْدُ في الناصية: كالحَرْق. ومَغَدَ الرجلُ جاريتَه يَمْغَدُها إِذا نكَحها. والمَغْدُ والمَغَدُ: الباذَنْجانُ، وقيل: هو شبيه به ينبت في أَصل العِضَةِ، وقيل: هو اللُّفَّاحُ، وقيل: هو اللُّفَّاحُ البَرِّيُّ، وقيل: هو جنَى التُّنْضُب. وقال أَبو حنيفة: المَغْدُ شَجَرٌ يتلَوَّى على الشجر أَرقُّ من الكَرْم، ووَرَقُه طِوالٌ دقاقٌ ناعمة ويُخْرِجُ جِراءً مِثْلَ جِراءِ المَوْز إِلا أَنها أَرقُّ قِشْراً وأَكثر ماء، وهي حلوة لا تُقْشَرُ، ولها حب كحب التُّفَّاح والناس ينتابونه وينزلون عليه فيأْكلونه، ويبدأُ أَخضر ثم يصفرّ ثم يخضرّ إِذا انتهى؛ قال راجز من بني سُواءَة: نحنُ بَنُو سُواءَةَ بنِ عامِرِ،
أَهْلُ اللَّثَى والمَغْدِ والمَغافِرِ
واحدته مَغْدَةٌ. قال ابن سيده: ولم أَسمع مَغَدَةً؛ قال: وعسى أَن يكون المَغَدُ، بالفتح، اسماً لجمع مَغْدَةٍ، بالإِسكان، فيكون كَحَلْقةٍ وحَلَق وفَلْكةٍ وفَلَك.
وأَمْغَدَ الرجلُ إِمْغاداً إِذا أَكثر من الشرب؛ قال أَبو حنيفة: أَمْغَدَ الرجلُ أَطال الشرْب.
ومَغْدانُ: لغة في بَغْدانَ؛ عن ابن جني. قال ابن سيده: وإِن كان بدلاً فالكلمة رباعية.

##### Türkçe

**الإِمْغادُ**: tayın ve başkasını emzirtme. Kadın der ki: **أَمْغَدْتُ** bu çocuğu, o da beni **فَمَغَدَني**; yani beni emdi. Ve denilir: Bir **صَرَبَةً** buldum da onun içini **فَمَغَدْتُ جَوْفَها**; yani onu emdim; çünkü **الصرَبَة**’nin içinde sanki **الغِراءُ** ve **الدِّبْسُ** gibi bir şey bulunabilir. Ve **الصرَبَةُ**: **الطلْحِ**’ın zamkıdır; ve **الصربةُ** **مَغْداً** diye adlandırılır; aynı şekilde çöl **سِدْرِ**’ünün zamkı; **جزء بن الحرث** dedi ki:
Ve siz, **السدْرِ**’ün **كَمَغْدِ**’ü gibisiniz; ona doğru bakılır,
ve ancak balta ve **مِحْجَنِ** ile toplanır.

**أَبو سعيد**: **المغْدُ** **السِّدْرِ**’den çıkan bir zamktır. Dedi ki: Ve başka bir **مَغْدٌ** vardır; hıyara benzer, yenir ve hoştur.

Ve tay anasını **مَغَدَ** eder, onu **يَمْغَدُها مَغْداً**: onu dürter ve emer; aynı şekilde oğlak. Ve o memeyi **يَمْغَدُ الضرْعَ مَغْداً**; yani onu alır. Ve **مَغْدُ الجِسْمِ** bir deve: etli, dolgun; ve denildi ki: her şeyden **المَعْدِ** gibi iri olandır; ve geçti. Ve **مَغَدَ مَغْداً** ve **مَغِدَ مَغَداً**: ikisi de doldu ve semirdi. Ve falanı yumuşak bir geçim **مَغَدَ** eder, onu **يَمْغَدُه مَغْداً**; yumuşak bir geçim onu beslediği zaman. **أَبو مالك** dedi: Adam ve bitki ve her şey **مَغَدَ** eder; uzadığı zaman; ve yumuşak bir geçimde **مَغَدَ** eder, **يَمْغَدُ مَغْداً**. Ve **شابٌّ مَغْدٌ**: yumuşak (nazik). Ve **المَغْدُ**: yumuşak olan; **إِياس الخيبري** dedi ki:
Ta ki **العَزَبَ السِّمَغْدا**’yı gördüm,
ve gerçekten **شَباباً مَغْدا** bir gençlik ile büyümüştü.

Ve **السِّمَغْد**
(* قوله «والسمغد» هو بهذا الضبط هنا ويؤيده صريح القاموس في س م غ د قال سمغد كحضجر وقال شارحه عقب قوله والسمغد كحضجر الطويل الشديد الأركان والأحمق والمتكبر، هكذا في النسخ والصواب فيه سمغدّ كقرشبّ كما هو بخط الصاغاني) :
uzun olandır. Ve **عَيْشٌ مَغْدٌ**: yumuşak. **أَبو زيد** ve **ابن الأَعرابي** dedi: Adamı yumuşak bir geçim **مَغَدَ** eder, onu **يمْغَدُه مَغْداً**; yani yumuşak bir geçim onu besledi; ve **النضر** dedi: Onu gençlik **مَغَدَ** etti; bu, onda gençlik doğrulduğu ve bütün gençliği henüz son haddine varmadığı zamandır; ve o, gençliğin **مَغْدِ**’indedir; ve şu beyit okundu:
Onu, esnek gençliğin **مَغْدِ**’inde görüyorum.

Ve **المَغْدُ**: yolmadır. Ve **مَغَدَ**: gençlikle doldu. Ve saçını **مغَدَ** eder, onu **يَمْغَدُه مَغْداً**: onu yoldu. Ve **الغُرَّة**’de **المَغْدُ**: onun yerinin yolunmasıdır; ta ki ağarsın; dedi ki:
O, bir **قُرْحةً** ile yarışır; **الْوَتِيرَةِ** gibi,
**مَغْدا** olmamıştı.

Ve onu, mastarın mef’ûl yerine konulması olarak görüyorum. Ve atın **غُرَّةِ**’sinde **المَغْدَةُ**, sanki şişkin gibidir; çünkü saç, beyaz bitsin diye yolunur. **الوَتِيرةُ**: beyaz gül; onun **غُرَّة**’sinin, yolma tedavisiyle meydana gelmemiş bir yaratılış olduğunu haber verdi. Ve **الناصية**’de **المَغْدُ**: yanık gibi. Ve adam cariyesini **مَغَدَ** eder, onu **يَمْغَدُها**; onunla cinsel ilişkiye girdiği zaman.

Ve **المَغْدُ** ve **المَغَدُ**: patlıcandır; ve denildi ki: ona benzer bir şeydir; **العِضَةِ**’nin dibinde biter; ve denildi ki: **اللُّفَّاحُ**’tır; ve denildi ki: **اللُّفَّاحُ البَرِّيُّ**’dir; ve denildi ki: **التُّنْضُب**’un meyvesidir. **أَبو حنيفة** dedi: **المَغْدُ** bir ağaçtır; ağaç üzerine dolanır; **الكَرْم**’dan daha incedir; yaprağı uzun, ince, yumuşaktır; ve muz yavruları gibi yavrular çıkarır; ancak kabukça daha incedir ve suca daha çoktur; tatlıdır, soyulmaz; ve elma tanesi gibi çekirdeği vardır; insanlar ona gidip gelir ve onun üzerine inerler de onu yerler; yeşil başlar, sonra sararır, sonra nihayete vardığında yeşerir; **بني سُواءَة**’den bir recez söyleyen dedi ki:
Biz, **سُواءَةَ بنِ عامِرِ** oğullarıyız,
**اللَّثَى**’nın, **المَغْدِ**’ün ve **المَغافِرِ**’in ehliyiz.

Onun teki **مَغْدَةٌ**’dir. **ابن سيده** dedi: **مَغَدَةً** işitmedim; dedi ki: ve umulur ki **المَغَدُ**, fetha ile, sükûn ile **مَغْدَةٍ**’nin cem’ine isimdir; böylece **حَلْقةٍ** ve **حَلَق** ve **فَلْكةٍ** ve **فَلَك** gibi olur.

Ve adam **أَمْغَدَ** eder, **إِمْغاداً**; içmeyi çoğalttığı zaman; **أَبو حنيفة** dedi: Adam **أَمْغَدَ** etti: içmeyi uzattı.

Ve **مَغْدانُ**: **بَغْدانَ**’da bir dildir; **ابن جني**’den. **ابن سيده** dedi: Eğer bedel ise, kelime dörtlüdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

معد الفصيل أمه، كمنع، يمغدها مغدا: لهزها ورضعها وكذلك السخلة، وهو يمغد الضرع مغدا: يتناوله، كمعذ، بالعين المهملة والذال المعجمة، كذا في الأفعال مغد الشيء: مصه، يقال: وجدت صربة فمغدت جوفها، أي مصصته، لأنه قد يكون في جوف الصربة شيء كأنه الغراء والدبس. والصربة صمغ الطلح، وتسمى الصربة مغدا مغد البدن: سمن وامتلأ مغدا، بفتح فسكون، مغد، كفرح، مغدا، محركة، ومغده العيش الناعم: غذاه ونعمه، وقال أبو مالك: مغد النبات غيره، كالرجل وكل شيء، إذا طال، ومغد الرجل في ناعم عيش يمغد مغدا: عاش وتنعم، قاله أبو زيد وابن الأعرابي، وقال النضر: مغده الشباب، وذلك حين استقام فيه الشباب ولم يتناه شبابه كله. وإنه لفي مغد الشباب، وأنشد:
  أراه في مغد الشباب العسلج مغد الرجل جاريته يمغدها: جامعها.
 والمغد: الناعم، وشباب مغد: ناعم، قال إياس الخيبري:
  حتى رأيت العزب السمغدا                      وكان قد شب شبابا مغـدا والسمغد: الطويل. وعيش مغد: ناعم، المغد الجسم هو البعير التار اللحيم، قيل: هو الضخم الطويل من كل شيء، كالمعد، وقد تقدم. المغد في الناصية، كالخرق، وهو انتتاف موضع الغرة من الفرس حتى تشمط. ومغد شعره يمغده مغدا: نتفه، كمعده ومعذه، قال:
  يباري قرحة مثل ال                      وتيرة لم تكن مغدا

  وأراه وضع المصدر موضع المفعول. والمغدة في غرة الفرس كأنها وارمة، لأن الشعر ينتتف لينبت أبيض. والوتيرة: الوردة البيضاء، أخبر أن غرتها جبلة لم تحدث عن علاج نتف. المغد: جنى التنضب كقنفذ، شجر، وقد مر ذكره، وجناه: ثمره. المغد: الدلو العظيمة عن الصاغاني، وكأنه لغة في المهملة. المغد هو اللفاح البري، قيل: المغد: هو الباذنجان، وقيل: هو شبيه به، ينبت في أصل العضه، ويحرك في الأخير، قال ابن دريد: والتحريك أعلى، وأنكره ابن سيده حيث قال: ولم أسمع مغدة. قال: وعسى أن يكون المغد بالفتح اسما لجمع مغدة، بالإسكان، فتكون كحلقة وحلق، وفلكة وفلك، عن أبي سعيد: المغد ثمر يشبه الخيار، وعن أبي حنيفة: المغد: شجر يتلوى على الشجر أرق من الكرم، وورقه طوال دقاق ناعمة ويخرج جراء مثل جراء الموز إلا أنه أرق قشرا وأكثر ماء، حلو لا يقشر، وله حب كحب التفاح والناس ينتابونه وينزلون عليه فيأكلونه، ويبدأ أخضر ثم يصفر ثم يخضر إذا انتهى، قال راجز من بني سواءة:
  نحن بني سواءة بن عامـر                      أهل اللثى والمغد والمغافر وأمغد الرجل إمغادا: أكثر من الشرب، وقال أبو حنيفة: أمغد الرجل: أطال الشرب. أمغد الصبي: أرضعه وكذلك الفصيل، وتقول المرأة: أمغدت هذا الصبي فمغدني أي رضغني. ومغدان لغة في بغدان وبغداد عن ابن جني، قال ابن سيده، وإن كان بدلا فالكلمة رباعية. ومما يستدرك عليه: المغد: الصربة، وصمغ سدر البادية، قاله أبو سعيد، قال جزء بن الحارث.

  وأنتم كمغد السدر ينظر نحوه                      ولا يجتنى إلا بفأس ومحجن

##### Türkçe

**مغد**: **معد**’ın (yani) **الفصيل**’in annesi; **منع** gibi; **يمغدها مغدا**: onu sarsması ve emzirmesi içindir; **السخلة** de böyledir. Ve o, **يمغد الضرع مغدا**: onu alır; **معذ** gibi; **بالعين المهملة والذال المعجمة**; **الأفعال**’da böyle. **مغد الشيء**: onu emdi; denilir ki: **وجدت صربة فمغدت جوفها**; yani onu emdim; çünkü **الصربة**’nin içinde, sanki tutkal ve pekmez gibi bir şey bulunabilir. Ve **الصربة**: **الطلح**’ın zamkıdır; ve **الصربة** diye adlandırılır.

**مغدا**: bedenin **مغد**’ı: şişmanladı ve doldu; **مغدا**; fetha ile sonra sükûn ile; **مغد**; **فرح** gibi; **مغدا**; harekeli. Ve **مغده العيش الناعم**: onu besledi ve onu nimetlendirdi. Ebû Mâlik dedi ki: **مغد النبات** başkasını; adam gibi ve her şey gibi; uzadığı zaman. Ve **مغد الرجل في ناعم عيش يمغد مغدا**: yaşadı ve nimetlendi; bunu Ebû Zeyd ve İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve en-Nadr dedi ki: **مغده الشباب**; ve bu, onda gençlik doğrulduğu ve bütün gençliği nihayete ermediği zamandır. Ve o, **في مغد الشباب**’dadır. Ve inşâd etti:

  **أراه في مغد الشباب العسلج**

**مغد الرجل جاريته يمغدها**: onunla cinsel birleşmede bulundu.

Ve **المغد**: yumuşak (na‘îm) olan. Ve **شباب مغد**: yumuşak (na‘îm). İyâs el-Hayberî dedi ki:

  **حتى رأيت العزب السمغدا                      وكان قد شب شبابا مغـدا**

Ve **السمغد**: uzun olan. Ve **عيش مغد**: yumuşak (na‘îm). **المغد الجسم**: etli, semiz deve olan **البعير التار اللحيم**’dir. Denildi ki: her şeyden iri, uzun olandır; **المعد** gibi; ve daha önce geçti.

**المغد في الناصية**: **الخرق** gibi; ve o, atın **الغرة** yerinin, **تشمط** edinceye kadar yolunmasıdır. Ve **مغد شعره يمغده مغدا**: onu yoldu; **معده** ve **معذه** gibi. Dedi ki:

  **يباري قرحة مثل ال                      وتيرة لم تكن مغدا**

Ve onu, masdarın mef‘ûl yerine konulması olarak görüyorum. Ve **المغدة** atın **غرة**’sinde, sanki şişmiş gibidir; çünkü saç, beyaz bitmesi için yolunur. Ve **الوتيرة**: beyaz gül. Onun **غرة**’sinin, yolma tedavisinden meydana gelmemiş, yaratılış (tabiat) olduğunu haber verdi.

**المغد**: **التنضب**’in topladığı; **قنفذ** gibi; bir ağaçtır; ve onun zikri geçti. Ve onun topladığı: onun meyvesidir.

**المغد**: büyük kova; es-Sâğânî’den. Ve sanki o, **المهملة**’de bir lugattır.

**المغد**: yabani **اللفاح**’tır. Denildi ki: **المغد**: **الباذنجان**’dır. Ve denildi ki: o, ona benzer; **العضه**’nin dibinde biter; ve sonuncusunda harekelenir. İbn Düreyd dedi ki: harekeleme daha üstündür. İbn Sîde onu inkâr etti; şöyle dedi: **ولم أسمع مغدة**. Dedi ki: ve umulur ki **المغد** fetha ile, sükûn ile olan **مغدة**’nin cem‘inin ismi olsun; böylece **حلقة** ve **حلق**; ve **فلكة** ve **فلك** gibi olur. Ebû Sa‘îd’den: **المغد** hıyara benzeyen bir meyvedir. Ebû Hanîfe’den: **المغد**: ağaç üzerine dolanan bir ağaçtır; asmadan daha incedir; ve yaprağı uzun, ince, yumuşaktır; ve muz yavruları gibi yavrular çıkarır; ancak kabukça daha incedir ve suca daha çoktur; tatlıdır, soyulmaz; ve onun çekirdeği elma çekirdeği gibidir; ve insanlar ona gelirler ve onun üzerine inerler de onu yerler; ve yeşil başlar, sonra sararır, sonra nihayete erdiğinde yeşerir. Benî Suvâe’den bir râciz dedi ki:

  **نحن بني سواءة بن عامـر                      أهل اللثى والمغد والمغافر**

Ve **أمغد الرجل إمغادا**: içmeden çoğalttı. Ebû Hanîfe dedi ki: **أمغد الرجل**: içmeyi uzattı.

**أمغد الصبي**: onu emzirdi; **الفصيل** de böyledir. Ve kadın der ki: **أمغدت هذا الصبي فمغدني**; yani beni emdi.

Ve **مغدان**: İbn Cinnî’den, **بغدان** ve **بغداد**’da bir lugattır. İbn Sîde dedi ki: eğer bedel ise kelime dörtlüdür.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **المغد**: **الصربة**; ve çöl **سدر**’inin zamkı; bunu Ebû Sa‘îd söyledi. Cüz’ b. el-Hâris dedi ki:

  **وأنتم كمغد السدر ينظر نحوه                      ولا يجتنى إلا بفأس ومحجن**

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَغَدَ
1 مَغَدَ ذ , aor. مَغَدَ , (inf. n. مَغْدٌ, S, L,) He (a child, and a lamb or kid, S, L, and a young camel, L, K) sucked his mother: he (a young camel) struck his mother in her udder with his head, and sucked her: and he (a lamb or kid) took the teat of his mother in his mouth to suck; (L;) as also مَعَذَ, with the unpointed ع and the pointed ذ. (IKtt.) ― -b2- مَغَدَ He sucked, or sucked in, a thing: (K:) he sucked, or sucked in, the inside of صَرَبَة, i. e., [a piece of] the gum of the طَلْح; for there is sometimes in the inner part thereof what resembles glue and the honey of dates or bees. (S, L.) See also مَغْدٌ, below. ― -b3- مَغَدَ, aor. مَغَدَ , inf. n. مَغْدٌ; (L, K;) and مَغِدَ, aor. مَغَدَ , (L,) inf. n. مَغَدٌ; (L, K;) He, (L,) or it, (the body, K,) became full and fat. (L, K.) ― -b4- مَغَدَهُ, (aor. مَغَدَ , inf. n. مَغْدٌ, S, L.) It (a pleasant, or an ample, and easy, life) nourished him: (AZ, IAar, S, L:) or it (a life, or manner of living) nourished him, and rendered him in a state of amplitude and ease. (K.) ― -b5- مَغَدَ He (a man, L) and it (a plant, L, K, or other thing, K, or anything, L) became tall. (Aboo-Mلlik, L, K.) ― -b6- مَغَدَ فِى عَيْشٍ نَاعِمٍ, (aor. مَغَدَ , inf. n. مَغْدٌ, S, L,) a phrase mentioned by Fr, (S,) He (a man) lived, and enjoyed abundant comforts, or luxury, in a pleasant, or an ample and easy, state of life. (K.) ― -b7- مَغَدَهُ It (youth) caused him still to flourish, or to be in the flower of age. (En-Nadr, L.) ― -b8- مَغَدَ He became in the full prime of youth. (L.) -A2- مَغَدَ, aor. مَغَدَ , inf. n. مَغْدَ, He plucked out hair: (L:) as also مَعَدَ. (L, art. معد.) ― -b2- مَغَدَ مَوْضِعَ الغُرَّةِ He plucked out the hair in the place of the blaze, or white mark on the forehead or face, of a horse, in order that it might become gray. (L, K.)

امغدت
4 امغدت ذ She (a woman) suckled her child; (S, L, K;) and a she camel, &c., her young one. (S, L.) ― -b2- امغد, (inf. n. اِمْغَادٌ, L,) He (a man, S, L,) drank much, or abundantly: (S, L, K:) or he drank long. (AHn, L.)

مَغْدٌ
مَغْدٌ ذ The flower, or flourishing period, of youth. (En-Nadr, L.) ― -b2- Soft; tender; delicate: pleasant; easy and ample: syn. نَاعِمٌ: (S, L, K:) applied to the period of youth: (S, L:) and to life, or a manner of living. (L.) ― -b3- Also, (K,) or مَغْدُ الجِسْمِ, (L,) Soft and plump: applied to a camel: (L, K:) or (so in the L; in the K, and) big, or bulky; (L, K;) as also مَعْدٌ; (L;) and tall: (K:) applied to anything. (L.) -A2- مَغْدٌ, applied to the غُرَّة, or blaze, on the forehead or face of a horse; app. an inf. n. used in the sense of a pass. part. n.; Having the hair plucked out in order that it may become gray: (L:) the term مَغْدٌ is used with relation to the blaze of a horse when it appears as though it were swollen; for the hair is plucked out in order that it may grow white: (S, L:) and with relation to the forelock, when it is as though burnt. (L.) -A3- مَغْدٌ (L, K) and ↓ مَغَدٌ (L) The fruit of the [tree called] تَنْضُب: or (so in the L; but in the K, and) the [plant called] لُفَّاح [q. v.]: (L, K:) or the wild لفّاح: (L:) or, both words, (so in the L; but in the K, and) the [plant called] بَاذِنْجَان: (L, K:) or a plant resembling the ناذنجان, growing at the roots of the عِضَه: (L:) and the former word, a fruit resembling the cucumber, (Aboo-Sa'eed, L, K,) which is eaten: (Aboo-Sa'eed, L:) or a kind of tree that twines about other trees, more slender than the vine, having long, thin, and soft, leaves, and producing a fruit like that of the banana, but thinner in the peel and more juicy, which is sweet, and is not peeled [to be eaten], with pips like those of the apple; people share this fruit among themselves, taking it by turns, alighting where it grows, and eating it; it appears first green; then becomes yellow; and then, at last, green [again, or probably red; for I think that يخضرّ, in the L, from which this is taken, is a mistake for يحمرّ]: the word is a coll. gen. n.: and] the n. un. is with ة: (AHn, L:) ISd says, I have not heard مَغَدَةٌ; but ↓ مَغَدٌ may be a quasi-pl. n. of مَغْدَةٌ; like as حَلَقٌ is of حَلْقَةٌ, and فَلَكٌ of فَلْكَةٌ. (L.) ― -b2- مَغْدٌ i. q. صَرَبَةٌ, meaning as explained above, at 1: (S, L,) also, the gum of the lote-tree, سِدْر: (Aboo-Sa'eed, L:) or, of the lok-tree of the desert. (S, L.)

مَغَدٌ
مَغَدٌ ذ : see مَغْدٌ.

##### Türkçe

مَغَدَ
1 **مَغَدَ** ذ , muzari‘ **مَغَدَ** , (mast. ismi **مَغْدٌ**, S, L,) O (çocuk, ve kuzu yahut oğlak, S, L, ve genç deve, L, K) anasını emdi: o (genç deve) başıyla anasını memesinden vurdu ve onu emdi: ve o (kuzu yahut oğlak) emmek için anasının memesini ağzına aldı; (L;) **مَعَذَ** olarak da, noktasız **ع** ve noktalı **ذ** ile. (IKtt.) ― -b2- **مَغَدَ** O bir şeyi emdi, yahut içine çekerek emdi: (K:) **صَرَبَة**’nin içini emdi, yani **طَلْح**’ın sakızından [bir parça]; zira onun iç kısmında bazen yapıştırıcıya ve hurma yahut arı balına benzeyen şey bulunur. (S, L.) Aşağıda **مَغْدٌ**’a da bak. ― -b3- **مَغَدَ**, muzari‘ **مَغَدَ** , mast. ismi **مَغْدٌ**; (L, K;) ve **مَغِدَ**, muzari‘ **مَغَدَ** , (L,) mast. ismi **مَغَدٌ**; (L, K;) O, (L,) yahut o (beden, K,) dolu ve semiz oldu. (L, K.) ― -b4- **مَغَدَهُ**, (muzari‘ **مَغَدَ** , mast. ismi **مَغْدٌ**, S, L.) O (hoş, yahut geniş ve kolay bir hayat) onu besledi: (AZ, IAar, S, L:) yahut o (bir hayat, yahut yaşayış tarzı) onu besledi ve onu genişlik ve kolaylık hâlinde kıldı. (K.) ― -b5- **مَغَدَ** O (bir adam, L) ve o (bir bitki, L, K, yahut başka bir şey, K, yahut herhangi bir şey, L) boylu oldu. (Aboo-Mلlik, L, K.) ― -b6- **مَغَدَ فِى عَيْشٍ نَاعِمٍ**, (muzari‘ **مَغَدَ** , mast. ismi **مَغْدٌ**, S, L,) Fr’nin zikrettiği bir ibare, (S,) O (bir adam) hoş, yahut geniş ve kolay, bir hayat hâlinde yaşadı ve bol rahatlıklar, yahut lüks, içinde zevk aldı. (K.) ― -b7- **مَغَدَهُ** O (gençlik) onu hâlâ serpilir kıldı, yahut yaşın çiçeğinde kıldı. (En-Nadr, L.) ― -b8- **مَغَدَ** O gençliğin tam olgunluğunda oldu. (L.) -A2- **مَغَدَ**, muzari‘ **مَغَدَ** , mast. ismi **مَغْدَ**, O kıl yoldu: (L:) **مَعَدَ** olarak da. (L, art. معد.) ― -b2- **مَغَدَ مَوْضِعَ الغُرَّةِ** O, bir atın alnındaki yahut yüzündeki **الغُرَّة**’nin, yani alın akının yahut beyaz nişanın, bulunduğu yerdeki kılları, onun kırlaşması için, yoldu. (L, K.)

امغدت
4 **امغدت** ذ O (bir kadın) çocuğunu emzirdi; (S, L, K;) ve bir dişi deve, vb., yavrusunu. (S, L.) ― -b2- **امغد**, (mast. ismi **اِمْغَادٌ**, L,) O (bir adam, S, L,) çok, yahut bolca, içti: (S, L, K:) yahut uzun süre içti. (AHn, L.)

مَغْدٌ
**مَغْدٌ** ذ Gençliğin çiçeği, yahut serpilme devresi. (En-Nadr, L.) ― -b2- Yumuşak; nazik; ince: hoş; kolay ve geniş: müradifi **نَاعِمٌ**: (S, L, K:) gençlik devresine uygulanır: (S, L:) ve hayata, yahut yaşayış tarzına. (L.) ― -b3- Ayrıca, (K,) yahut **مَغْدُ الجِسْمِ**, (L,) Yumuşak ve dolgun: deveye uygulanır: (L, K:) yahut (L’de böyle; K’de ise, ve) iri, yahut hacimli; (L, K;) **مَعْدٌ** olarak da; (L;) ve uzun boylu: (K:) herhangi bir şeye uygulanır. (L.) -A2- **مَغْدٌ**, bir atın alnındaki yahut yüzündeki **غُرَّة**’ye, yani alın akına, uygulanır; görünüşe göre mef‘ûl ismi manasında kullanılan bir mast. ismidir; Kırlaşması için kılları yolunmuş olan: (L:) **مَغْدٌ** lafzı, bir atın alın akına nispetle, o şişmiş gibi göründüğünde kullanılır; zira kıllar, beyaz büyüsün diye, yolunur: (S, L:) ve perçeme nispetle, o yanmış gibi olduğunda. (L.) -A3- **مَغْدٌ** (L, K) ve ↓ **مَغَدٌ** (L) **تَنْضُب** denilen [ağacın] meyvesi: yahut (L’de böyle; fakat K’de, ve) **لُفَّاح** denilen [bitki]; (L, K:) yahut yabani **لفّاح**: (L:) yahut, iki kelime de, (L’de böyle; fakat K’de, ve) **بَاذِنْجَان** denilen [bitki]: (L, K:) yahut **عِضَه**’nin köklerinde biten, **ناذنجان**’a benzeyen bir bitki: (L:) ve birinci kelime, hıyarı andıran, (Aboo-Sa'eed, L, K,) yenilen bir meyve: (Aboo-Sa'eed, L:) yahut başka ağaçlara dolanan, asmadan daha ince, uzun, ince ve yumuşak yapraklı, muzunkine benzer fakat kabuğu daha ince ve daha sulu, tatlı bir meyve veren, [yenmek için] soyulmayan, elmanınkiler gibi çekirdekleri bulunan bir ağaç türü; insanlar bu meyveyi aralarında paylaşırlar, sırayla alırlar, bittiği yerde konaklarlar ve yerler; önce yeşil görünür; sonra sararır; sonra, en sonunda, yeşil olur [yine, yahut muhtemelen kızarır; zira sanırım L’deki **يخضرّ** bundan alındığı yerde **يحمرّ** için bir hatadır]: kelime bir cins isimdir: ve] tekil isim ة iledir: (AHn, L:) ISd der ki, **مَغَدَةٌ** işitmedim; fakat ↓ **مَغَدٌ**, **مَغْدَةٌ**’nın bir şibh-çoğul ismi olabilir; tıpkı **حَلَقٌ**’ın **حَلْقَةٌ**’dan, ve **فَلَكٌ**’in **فَلْكَةٌ**’dan olduğu gibi. (L.) ― -b2- **مَغْدٌ** **صَرَبَةٌ** ile aynı manadadır, yukarıda 1’de açıklandığı üzere: (S, L,) ayrıca, **سِدْر** olan lote ağacının sakızı: (Aboo-Sa'eed, L:) yahut çölün lok ağacının. (S, L.)

مَغَدٌ
**مَغَدٌ** ذ : **مَغْدٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَغَدَ
مَغَدَ A ( n. ac. مَغْد 1 ),
a.  Sucked.

b.  ( n. ac. مَغْد 1 ), Flourished, prospered.

c.  Nourished; caused to flourish.

d.  Was in the prime of youth.

e.  Plucked out ( hair ).

مَغِدَ
مَغِدَ A ( n.ac. مَغَد 4 ),
a.  Became fat.

أَمْغَدَ
أَمْغَدَ IV ,
a.  Suckled.

b.  Drank much.

مَغْد
مَغْد 1 ,
a.  Flourishing, vigorous; sappy, juicy ( plant ).

b.  Soft; plump.

c.  Big; tall.

d.  Prime of youth.

e.  see 4 .

مَغَد
مَغَد 4 ,
a.  Melongena.

مَغْدَاْنُ
مَغْدَاْنُ 33 ,
a.  Bagdad.

##### Türkçe

مَغَدَ
مَغَدَ A ( n. ac. **مَغْد** 1 ),
a. Emdi.

b. ( n. ac. **مَغْد** 1 ), Serpildi, gelişti.

c. Besledi; serpilmesine sebep oldu.

d. Gençliğin olgun çağında oldu.

e. (Kıl) yoldu.

مَغِدَ
مَغِدَ A ( n.ac. **مَغَد** 4 ),
a. Şişmanladı.

أَمْغَدَ
أَمْغَدَ IV ,
a. Emzirdi.

b. Çok içti.

مَغْد
مَغْد 1 ,
a. Serpilen, gür; özlü, sulu (bitki).

b. Yumuşak; tombul.

c. Büyük; uzun.

d. Gençliğin olgun çağı.

e. 4’e bak.

مَغَد
مَغَد 4 ,
a. Patlıcan.

مَغْدَاْنُ
مَغْدَاْنُ 33 ,
a. Bağdat.
