# مغس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%BA%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مغس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: مغس

غ س م
غمس ، غسم ، سغم ، مغس .
سغم : قال الليث : فلانٌ يَسْغَمُ فلاناً أي يُبْلِغُ إلى قلبه الأذى .
وقال الأصمعي : أسْغِمَ فلانٌ إسغاماً إذا أُحْسِنَ غذاؤه وهو مُسْغَمٌ .
وقال رؤبة :
وَيْلٌ له إنْ لمْ تُصِبْه سُلْتُمِهْ
مِن جُرَعِ الغيْظِ الذي يُسَغِّمُهْ
قال ابن الأعرابي : يُسَغِّمُهُ : يُرَبِّيه ، يقال : سَغَّمْتُ فَصِيلِي إذا سمَّنْتُه والمُسَغَّمُ : الحَسنُ الغذاءِ مِثل المُخَرْفَج .
ورَوى ثعلب عنه أنه قال : يُقال للغلام المُمْتَلِىءِ البَدَن نعمَةً مُنَتَّقٌ ومُفَتَّقٌ ومُسغَّمٌ ومُثَدَّنٌ .
وقال ابنُ شميل : سَغَمَ الرَّجلُ جاريتَهُ إذا ناكَها ، قال : والسَّغْمُ كأنه رجُل لا يحِبُّ أن يُنْزِلَ فيها فيُدْخِلُه الإدْخالةَ ثمَّ يُخْرِجُه .
مغس : قال اللحيانيُّ في بَطْنِه مَغْسٌ ومَغَسٌ ومَغْصٌ ومَغَصٌ ، وقد مُغِسَ مَغْساً ومَغِسَ مغَساً ، وبطْنٌ مَمْغوسٌ .
وقال الليث : المَغْسُ : تقطِيعٌ يأْخُذُ في البَطْن .
غمس : قال الليث : الغَمْسُ : إِرْسابُ الشيء في الشيء النَّدِيّ في ماءٍ أو صِبْغٍ حتى اللُّقْمَةِ في الخلِّ ، قال : والمُغامَسَةُ أن يَرْمِي الرَّجلُ بنفسِه في سِطَةِ الخَطْب ، والغَمَّاسَةُ في طَيْرِ الماء غطَّاطٌ يَنْغَمِسُ كثيراً .
ويقال : اخْتَضَبَتِ المرأةُ غَمْساً إذا غمَسَت يَدَيها خِضاباً مستوِياً من غير تصوير ، والغَميسُ : الغَمِير تحت اليَبِيس ، ويمينٌ غمُوسٌ ، وهي التي لا استثناء فيها .
وقال غيرُه : هي اليمين الكاذبةُ يَقتطعُ بها الحالفُ مالَ امرىءٍ مسْلِم .
أبو عبيد : والطَّعنةُ النَّجْلاءُ الواسعة ، والغَمُوس مِثلُها .
قال أبو زُبيد :
بِغَمُوسٍ أو طَعْنةٍ أُخْدُودِ
وقال ابنُ شميل : الغَمُوسُ وجمْعُها غُمُسٌ : الغَدَوِيُّ ، وهي التي في صُلْب الفحْل من الغنم كانوا يَتبايعون بها .
ورَوى الأثْرَمُ عن أبي عبيدة قال : المَجْرُ ما في بَطنِ الناقة ، والثاني حَبَلُ الحَبَلةِ والثالث الغَمِيسُ .
ورُوي عن ابن مسعود أنه قال : أَعظمُ الكبائرِ اليَمِينُ الغَمُوسُ ، وهي أَن يَحلف الرَّجل وهو يَعلمُ أَنَّه كاذِب ليَقْتَطِع بها مالَ أخيه .
وقال شمِر : الغَمُوسُ الشديدُ من الرِّجال الشُّجاع ، وكذلك الْمُغامِس ، يقال : أَسَدٌ مُغامِسٌ ورجُل مُغامِس وقد غامَس في القِتال وغَامَرَ ، وأنشد :
أَخُو الحَرْبِ أَمَّا صادِراً فَوَسِيقُهُ
جميل وأَمَّا وَارِداً فَمُغامِسُ
وقال ابن شميل : الغَمِيسُ الذي لمْ يَظهر للناس ولَمْ يُعْرَف بَعد .
يقال : قصيدة غَمِيسٌ ، والليلُ غَمِيسٌ والأَجَمَةُ وكلُّ مُلْتَفَ يُغْتَمَسُ فيه أي : يُسْتَخْفَى غَمِيسٌ .
وقال أبو زبيد يَصفُ أَسَداً :
رَأَى بِالمُسْتَوِي سَفْراً وَعِيْراً
أُصَيْلالاً وَجُنَّتُهُ الغَمِيسُ
وقيل : الغَمِيسُ : الليلُ ها هنا .
وقال معنُ بنُ سَوَادَةَ : الغَمُوسُ الناقةُ التي يُشَكُّ في مُخِّها ، أَرِيرٌ أَمْ قَصِيد وأنشد :
مُخْلِص وَفِيٌّ لَيْسَ بِالغَمُوسِ
وقال أبو مالك : يقالُ : غامِس في أَمْرِي : أي اعْجَلْ ، قال : والمُغامِسُ : العَجْلانُ ، وقال قعنبُ :
إِذا مُغَمَّسَةٌ قِيلَتْ تَلَقَّفَها
ضَبٌّ وَمِنْ دُونِ مَن يَرمِي به عَدَنُ
أبو داود عن ابن شميل قال : الغَمُوسُ مِن الإبل التي في بطْنِها وَلَدٌ ، وهي لا تَشُولُ فتُبِين .
غسم : قال أبو عَمْرو : الغَسَمُ : السَّوادُ ، ومنه قول رُؤبة :
مُخْتَلِطاً غبارُهُ وغسَمُهُ
وقال الْهُذلِيّ :
فظَلَّ يَرْقُبُه حتى إذا دَمَسَتْ
ذاتُ الأصِيلِ بأَثْناءٍ من الغَسَمِ
يعني : ظُلمةَ الليل ، ولَيْلٌ غاسم : مُظْلم ، وقال رؤبة أيضاً :
عن أَيِّدٍ مِنْ عِزِّكُمْ لا يَغْسِمُهْ
أبو تراب عن الأصمعي : غسَمَ الليلُ وأَغسَمَ إِذا أَظلم .
قال : والغَسَمُ والطَّسَمُ عِند الإِمْسَاءِ ، وفي السماءِ غُسَمٌ من سَحَابٍ وأَغْسَامٌ ، ومِثْلُه أَطْسَامٌ من سَحَابٍ ودُسَمٌ وأدْسامٌ وطَلَسٌ من سَحَابٍ وقد أَغسَمْنَا في آخِرِ العَشِيِّ .

### Türkçe

غ س م
**غمس** , **غسم** , **سغم** , **مغس** .

**سغم** : Leys dedi ki: Falan, falana **يَسْغَمُ**; yani ona eziyeti kalbine ulaştırır.
Ve Asmaî dedi ki: Falan **أسْغِمَ** **إسغاماً**; kendisine iyi gıdâ verildiği zaman; ve o **مُسْغَمٌ**dur.
Ve Ru’be dedi ki:
Vay hâline, eğer ona **سُلْتُمِهْ** isabet etmezse
Öfke yudumlarından ki onu **يُسَغِّمُهْ**
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **يُسَغِّمُهُ**: onu besler/büyütür; denir ki: yavru devecik(=sütten kesilmemiş deve yavrusu)mu **سَغَّمْتُ فَصِيلِي**; onu semirttiğim zaman; ve **المُسَغَّمُ**: iyi gıdâlı olan; **المُخَرْفَج** gibi.
Ve Sa‘leb ondan rivayet etti ki o şöyle dedi: Bedeni nimetle dolu olan oğlana **مُنَتَّقٌ** ve **مُفَتَّقٌ** ve **مُسغَّمٌ** ve **مُثَدَّنٌ** denir.
İbn Şümeyl dedi ki: Adam cariyesine **سَغَمَ**; onu cima ettiği zaman; dedi ki: ve **السَّغْمُ** sanki, içine boşalmayı sevmeyen bir adamdır; ona bir sokmayı sokar, sonra onu çıkarır.

**مغس** : Lihyânî dedi ki: Karnında **مَغْسٌ** ve **مَغَسٌ** ve **مَغْصٌ** ve **مَغَصٌ** (vardır); ve gerçekten **مُغِسَ** **مَغْساً** ve **مَغِسَ** **مغَساً**; ve **مَمْغوسٌ** bir karın.
Leys dedi ki: **المَغْسُ**: karında tutan bir parçalama/kesip koparma (türü ağrı).

**غمس** : Leys dedi ki: **الغَمْسُ**: bir şeyi, ıslak olan bir şeyin içine; suda veya boyada, hatta lokmayı sirkede (batırıp) daldırmaktır; dedi ki: ve **المُغامَسَةُ**: adamın kendisini işin genişliğine/şiddetine atmasıdır; ve su kuşlarında **الغَمَّاسَةُ**: çokça dalan bir **غطَّاطٌ**dur, sıkça **يَنْغَمِسُ**.
Ve denir ki: Kadın **غَمْساً** **اخْتَضَبَتِ**; ellerini, tasvir olmaksızın eşit bir kınaya batırdığı zaman; ve **الغَميسُ**: kurunun altındaki ıslaklık; ve **يمينٌ غمُوسٌ**: o, içinde istisna olmayan yemindir.
Ve başkası dedi ki: O, yalan yemindir; yemin eden onunla bir Müslüman kişinin malını koparıp alır.
Ebû Ubeyd: ve **الطَّعنةُ النَّجْلاءُ** geniş (olan) mızrak darbesidir; ve **الغَمُوس** onun gibidir.
Ebû Zübeyd dedi ki:
**بِغَمُوسٍ** veya **طَعْنةٍ أُخْدُودِ**
İbn Şümeyl dedi ki: **الغَمُوسُ** ve onun çoğulu **غُمُسٌ**: **الغَدَوِيُّ**dur; o, koyundan koçun belinde olan (şey)dir; onunla alışveriş yaparlardı.
Eşrem, Ebû Ubeyde’den rivayet etti; dedi ki: **المَجْرُ**: devenin karnında olan (şey)dir; ikincisi **حَبَلُ الحَبَلةِ**dir; üçüncüsü **الغَمِيسُ**tur.
İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki o dedi: En büyük büyük günahlardan **اليَمِينُ الغَمُوسُ**tur; o, adamın, kendisinin yalancı olduğunu bildiği hâlde yemin etmesidir; onunla kardeşinin malını koparıp almak için.
Şemir dedi ki: **الغَمُوسُ**: yiğit erkeklerden şiddetli (olan)dır; aynı şekilde **الْمُغامِس**; denir ki: **أَسَدٌ مُغامِسٌ** ve **رجُل مُغامِس**; ve gerçekten o, savaşta **غامَس** ve **غَامَرَ**; ve şu beyti okudu:
Savaşın kardeşi; çıkarken onun sürüşü
güzeldir; varırken ise **مُغامِسُ**tur
İbn Şümeyl dedi ki: **الغَمِيسُ**: insanlara görünmemiş ve henüz bilinmemiş olandır.
Denir ki: **قصيدة غَمِيسٌ**; ve gece **غَمِيسٌ**; ve sık ağaçlık (**الأَجَمَةُ**) ve içine dalınıp gizlenilen her sık (yer); yani: içinde gizlenilen (**يُسْتَخْفَى**) (şey) **غَمِيسٌ**dur.
Ebû Zübeyd bir aslanı vasfederek dedi ki:
Düzlükte bir yolcu ve bir yaban eşeği gördü,
ikindi vaktinde; ve onun siperliği **الغَمِيسُ**tur
Ve denildi ki: **الغَمِيسُ**: burada gecedir.
Ma‘n b. Sevâde dedi ki: **الغَمُوسُ**: iliğinde şüphe edilen dişi devedir; **أَرِيرٌ** mi yoksa **قَصِيد** mi; ve şu beyti okudu:
**مُخْلِص** **وَفِيٌّ**; **بِالغَمُوسِ** değildir
Ebû Mâlik dedi ki: Denir ki: **غامِس في أَمْرِي**; yani: acele et; dedi ki: ve **المُغامِسُ**: aceleci olandır; ve Ka‘neb dedi ki:
Ne zaman bir **مُغَمَّسَةٌ** söylense onu kapar
bir keler; ve onunla atılan kimsenin berisinde **عَدَنُ** vardır
Ebû Dâvûd, İbn Şümeyl’den: dedi ki: **الغَمُوسُ** develerden, karnında yavru olan (tür)dür; o, kuyruğunu kaldırıp belirginleşmez (**لا تَشُولُ فتُبِين**).

**غسم** : Ebû Amr dedi ki: **الغَسَمُ**: siyahlıktır; ondan Ru’be’nin sözü:
Onun tozu ve **غسَمُهُ** karışmış olarak
Hüzelî dedi ki:
Onu gözetlemeye devam etti; nihayet **دَمَسَتْ** olunca
ikindi vaktinin sahibi, **الغَسَمِ**den birtakım kıvrımlar içinde
Yani: gecenin karanlığı; ve **لَيْلٌ غاسم**: karanlık. Ve Ru’be yine dedi ki:
Sizin izzetinizden bir dayanak üzerine; onu **يَغْسِمُهْ** etmez
Ebû Turâb, Asmaî’den: Gece **غسَمَ** ve **أَغسَمَ**; karardığı zaman.
Dedi ki: ve **الغَسَمُ** ve **الطَّسَمُ** akşam vaktinde; ve gökte buluttan **غُسَمٌ** ve **أَغْسَامٌ** vardır; ve onun benzeri: buluttan **أَطْسَامٌ** ve **دُسَمٌ** ve **أدْسامٌ** ve buluttan **طَلَسٌ**; ve günün son vaktinde gerçekten **أَغسَمْنَا**.
