# مغص — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%B5/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%BA%D8%B5/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مغص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%BA%D8%B5.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: مغص

غ ص م
صمغ ، مغص ، غمص : ( مستعملة ) .
غمص : قال الليث : الغَمَصُ في العينِ ، والقطعة منه غمصة ، وإحدَى الشعرَيينِ يقال لها الغُمَيْصاءُ ، تقول العربُ في أحاديثها : إن الشِّعْرَى العبور قطعَتِ المجرَّة فسُمِّيت عبوراً ، وبكت الأخرى عَلَى أثرها حتى غَمِصَتْ فَسُمِّيت الغميصَاء ، وقد غمِصَ فلانٌ يغمَصُ غمصاً فهو أغمصُ .
وفي حديث مالك بن مُرارة الرَّهاوِيّ أنه أتى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال له : إني أوتيتُ منَ الجمال ما ترَى وما يَسرُّني أنَّ أحداً يفضُلني بشِرَاكينِ فما فوقهما فهل ذلك منَ البغيِ ، فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنما ذلك مَن سفه الحق ، وغمط الناس ) .
وفي رواية : وغمصَ الناس .
وفي حديث عمر : أنه قال لقَبيصةَ بن جابر حين استفْتاه في قتله الصَّيد وهو مُحْرِمٌ ، أتغمِصُ الفُتيَا ، وتَقْتُلُ الصَّيْدَ وأَنتَ مُحْرِمٌ .
قال أبو عبيد وغيره : غمصَ فلانٌ الناس وغَمَطَهمْ ، وهو الاحتقارُ لهمْ والازدراء بهمْ ، وكذلكَ غَمَصَ النِّعْمة وغمطَها إذا ازدرَى بها ، وفُلانٌ مغمُوصٌ عليه في حَسَبهِ ومغموزٌ أي مطعونٌ عليه ، واغتمَصْتُ فلاناً اغتماصاً إذا احتقرتُهُ .
الحرَّانيُّ عن ابن السكيت ، قال : الغَمْصُ : مصدر غمصَ الإنسانَ يغمِصه غمصاً إذا لم يره شيئاً واستصغرَه ويقال : غمصتُ عليه قولاً قاله إذا عِبته عليه .
مغص : قال ابن شميلٍ : يقال : أنا متَمَغِّصٌ من هذا الخبر ومتوصِّم ومُمدئلُ ومُرَنَّحٌ وممغوث وذلك إذا كان خبراً يَسرُّه ويخاف ألا يكون حقاً أو يخافُه ويسوءه ولا يأمن أن يكون حقاً .
وقال الليث : المَغْصُ غلظٌ في المِعى ، ووَجَعٌ .
الحرَّانيُّ عن ابن السكيت في بطنِه مَغْصٌ ومغسٌ ولا تقل مَغَصٌ ولا مغَسٌ وقد مُغسَ الرَّجل يُمغس مَغْساً فهو ممغوس ، وإني لأجد في بطني مَغْساً ومَغْصاً ، وأما المغص محَرَّك العين فهوَ البيضُ من الإبل التي قد فارقتِ الكرْمَ الواحدَةُ مَغصةٌ قال
ذلك الأصمعيُّ وغيره .
وقال ابن الأعرابي : هي المَعَص أيضاً بالعَينِ والمأَص .
وأنشد :
أنت وهبْتَ جلة جرْجوراً
أدْماً وعيساً مغصاً خُبورا
وقال أبو سعيد : في بطنِه مَعَصٌ ومَغَصٌ ، قال ابن الفرَج : وقد قاله بعض الأعراب .
ابن شميلٍ : الغَمَصُ الذي يكون مثل الزُّبْد في ناحية العيْن ، والرَّمَص الذي يكون في أصول الهدبِ يعني الأشفار .
صمغ : قال الليث : الصمغُ لَثًى يسيل من شجرة إذا جمدتِ القطعةُ منها فهي الصمغةُ ، والجميع الصمغ .
قال : والصِّمغان ملتقى الشفتين مما يلي الشدقيْن .
وقال أبو عبيدة : الصِّماغان منتهى الشدقين وهما الصامغان .
وقال ابن الأعرابي : هما مجتمع الرِّيق في جانب الشَّفة ويُسميهما العامة الصِّوارين .
قال أبو زيد : إذا حُلِبت الناقة عند ولادتها يُوجد في أحاليل ضرعها شيءٌ يابس يسمّى الصَّمَغ ، والصَّمْغ الواحدة صبغة وصمغة فإذا فُطرَ ذلك أفصحَ لبنُها أي طاب واحلوْلى .

### Türkçe

غ ص م
**صمغ** , **مغص** , **غمص** : (kullanılan).

**غمص** : el-Leys dedi: Gözdeki **الغَمَصُ**; ondan bir parça **غمصة**’dır. İki **الشِّعْرَى**’dan birine **الغُمَيْصاءُ** denir. Araplar kendi rivayetlerinde derler ki: **الشِّعْرَى العبور** **المجرَّة**’yi kesti de **عبوراً** diye adlandırıldı; öteki onun izi üzerine ağladı, ta ki **غَمِصَتْ**; böylece **الغميصَاء** diye adlandırıldı. Falan kimse **غمِصَ** eder, **يغمَصُ** eder, **غمصاً** (olarak); o hâlde o **أغمصُ**’tur.

Mâlik b. Murâra er-Rahâvî hadîsinde: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldi de ona dedi ki: “Gördüğün güzellikten bana verildi; ve herhangi birinin beni iki kayıştan ve onların üstünden üstün kılması beni sevindirmez; bu **البغيِ**’den midir?” Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: “Şüphesiz bu, ancak hakkı sefih görmektendir ve insanları **غمط** etmektendir.”

Bir rivayette: ve insanları **غمصَ** etti.

Ömer hadîsinde: Muharim iken avı öldürmesi hakkında kendisinden fetva istediğinde Kabîsa b. Câbir’e dedi ki: “Sen fetvayı **أتغمِصُ** ediyorsun da, muharim iken avı öldürüyorsun.”

Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: Falan kimse insanları **غمصَ** etti ve onları **غمطَ** etti; bu, onları hakir görmektir ve onları küçümsemektir. Yine böyle, nimeti **غمصَ** etti ve onu **غمطَ** etti; onu küçümsediği zaman. Ve falan kimse, soyunda **مغمُوصٌ عليه** ve **مغموزٌ**’dur; yani kendisine ta’n edilmiş. Ve falanı **اغتمَصْتُ** (onu) **اغتماصاً** (ile) (yaptım); onu hakir gördüğüm zaman.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: dedi ki: **الغَمْصُ**: insanı **غمصَ** eder, onu **يغمِصه** eder, **غمصاً** (olarak); onu bir şey görmediği ve onu küçük saydığı zaman. Ve denir: Onun söylediği bir sözü **غمصتُ عليه**; onu ona ayıpladığım zaman.

**مغص** : İbn Şümeyl dedi: Denir ki: “Ben bu haberden **متَمَغِّصٌ**’um ve **متوصِّم** ve **مُمدئلُ** ve **مُرَنَّحٌ** ve **ممغوث**”; bu, sevindiği bir haber olduğu ve onun hak olmamasından korktuğu zaman; yahut ondan korktuğu ve onu kötü bulduğu ve onun hak olmasından emin olmadığı zaman.

el-Leys dedi: **المَغْصُ** bağırsakta bir kabalıktır ve bir ağrıdır.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: Karnında **مَغْصٌ** ve **مغسٌ** vardır; **مَغَصٌ** deme ve **مغَسٌ** deme. Adam **مُغسَ** edildi; **يُمغس** edilir, **مَغْساً** (olarak); o hâlde o **ممغوس**’tur. Ve ben karnımda **مَغْساً** ve **مَغْصاً** buluyorum. Ama **المغص** (aynı harekeli) ise, o, develerden beyaz olanlardır; **الكرْمَ**’dan ayrılmış olanlar; bir tanesi **مغصةٌ**’dır. Bunu el-Asma‘î ve başkaları söyledi.

İbn el-A‘râbî dedi: O, ayrıca **المَعَص** (ayn ile) ve **المأَص**’tır.

Ve inşâd etti:
أنت وهبْتَ جلة جرْجوراً
أدْماً وعيساً مغصاً خُبورا

Ebû Sa‘îd dedi: Karnında **مَعَصٌ** ve **مَغَصٌ** vardır. İbn el-Ferec dedi: Bunu bazı bedevîler söylemiştir.

İbn Şümeyl: **الغَمَصُ** gözün kenarında köpük gibi olan şeydir; **الرَّمَص** ise kirpiklerin köklerinde olan şeydir; yani göz kapakları.

**صمغ** : el-Leys dedi: **الصمغُ** bir ağaçtan akan bir sakızdır; ondan parça donduğu zaman o **الصمغةُ**’dır; çoğulu **الصمغ**’dur.

Dedi ki: **الصِّمغان** yanaklara bitişik taraftan iki dudağın birleşme yeridir.

Ebû Ubeyde dedi: **الصِّماغان** iki yanağın sonudur; ikisi **الصامغان**’dır.

İbn el-A‘râbî dedi: İkisi, dudağın yanında tükürüğün toplandığı yerdir; avam onlara **الصِّوارين** adını verir.

Ebû Zeyd dedi: Deve doğurduğunda sağılırsa, memesinin kanallarında kuru bir şey bulunur; **الصَّمَغ** diye adlandırılır. **الصَّمْغ**’ın bir tanesi **صبغة** ve **صمغة**’dır. O yarıldığı zaman sütü **أفصحَ** eder; yani güzel olur ve tatlılaşır.
