# مكس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: مكس

المَكْسُ: الجباية، مَكَسَه يَمْكِسه مَكْساً ومكَسْتُه أَمْكِسه مَكْساً. والمَكْسُ: دراهم كانت تؤخذ من بائع السِّلَع في الأَسواق في الجاهلية. والماكِسُ: العَشَّار. ويقال للعَشَّار: صاحب مَكْسٍ. والمَكْسُ: ما يأْخذه العَشّار. يقال: مَكَسَ، فهو ماكِسٌ، إِذا أَخذ. ابن الأَعرابي: المَكْسُ دِرْهم كان يأْخذه المُصَدَّقُ بعد فراغه. وفي الحديث: لا يدخل صاحب مَكْسٍ الجنةَ؛ المَكْسُ: الضريبة التي يأْخذها الماكِسُ وأَصله الجباية. وفي حديث ابن سيرين قال لأَنس: تستعملني أَي على عُشُور الناس فأُماكِسُهم ويُماكِسوني، قيل: معناه تستعملني على ما يَنقص دِيني لما يخاف من الزيادة والنقصان في الأَخذ والترك. وفي حديث جابر قال له: أَترى إِنما ماكَسْتُك لآخذ جملَكَ؛ المماكسة في البيع: انتقاص الثمن واسْتِحطاطُهُ والمنابذة بين المتبايعين. وفي حديث ابن عمر: لا بأْس بالمُماكَسَة في البيع. والمَكْس: النقص. والمَكْس: انتقاص الثمن في البياعة؛ ومنه أُخِذَ المَكَّاس لأَنه يَسْتَنْقِصُه؛ قال جابر بن حُنَيٍّ الثعلبي: أَفي كلِّ أَسْواقِ العِراقِ إِتاوَةٌ،
وفي كلِّ ما باعَ امْرُؤٌ مَكْسُ دِرْهَمِ؟
أَلا يَنْتَهِي عَنّا مُلوك، وتَتَّقي
مَحارمَنا، لا يَبُؤِ الدَّمُ بالدّمِ؟
تَعاطَى المُلُوكُ السِّلْم، ما قَصَدوا بنا،
وَلَيْسَ علينا قَتْلُهُم بمُحَرَّمِ
الإِتاوَةُ: الخرَاجُ. والمَكْسُ: ما يأْخذه العَشَّار؛ يقول: كلُّ من باع شيئاً أُخِذَ منه الخَراجُ أَو العُشر وهذا مما آنف منه، يقول: أَلا ينتهي عنا ملوك أَي لينتهِ عنا ملوك فإِنهم إِذا انتَهَوْا لم يَبُؤْ دم بدم ولم يقتل واحد بآخر، فَيَبُؤْ مجزوم على جواب قوله أَلا ينتهي لأَنه في معنى الأَمر، والبَوء: القَوَد. وقوله ما قصدوا بنا أَي ما رِكِبُوا بنا قَصْداً. وقد قيل في الإِتاوة: إِنها الرَّشْوة، وقيل: كل ما أُخذ بِكُرْه أَو قسِم على قوم من الجباية وغيرها إِتاوة؛ وخص بعضهم به الرَّشْوَة على الماء، وجمعها أُتًى نادر كأَنه جمع أُتْوَةٍ. وفي قوله مكس درهم أَي نقصان درهم بعد وجوبه. ومَكَسَ في البيع يَمْكِسُ، بالكسر، مَكْساً ومَكَسَ الشيءُ: نقص. ومُكِس الرجل: نُقِص في بيع ونحوه.
وتماكس البيِّعان: تشاحّا. وماكَسَ الرجلَ مُماكسة ومِكاساً: شاكَسه. ومن دون ذلك مِكاسٌ وعِكاسٌ: وهو أَن تأْخذ بناصيته ويأْخذ بناصيتك. وماكِسِين وماكِسون: موضع، وهي قرية على شاطئ الفرات، وفي النصب والخفض ماكسين.

### Türkçe

**المَكْسُ**: cizye/vergilendirme (tahsilât); **مَكَسَه يَمْكِسه مَكْساً** ve **مكَسْتُه أَمْكِسه مَكْساً**: onu **مَكْس** ile aldı. Ve **المَكْسُ**: câhiliye devrinde pazarlarda mal satıcısından alınan dirhemlerdi. Ve **الماكِسُ**: **العَشَّار** (öşür alan). Ve **العَشَّار** için denilir: **صاحب مَكْسٍ**. Ve **المَكْسُ**: **العَشّار**’ın aldığı şey. Denilir: **مَكَسَ، فهو ماكِسٌ، إِذا أَخذ**: aldığı zaman. İbnü’l-A‘râbî: **المَكْسُ**: **المُصَدَّقُ**’un işini bitirdikten sonra aldığı bir dirhemdi. Ve hadiste: “**صاحب مَكْسٍ** cennete girmez”; **المَكْسُ**: **الماكِسُ**’in aldığı vergi; aslı tahsilâttır. Ve İbn Sîrîn hadîsinde, Enes’e dedi: “Beni, yani insanların öşürleri üzerine memur ediyorsun da ben onlarla **أُماكِسُهم** ederim ve onlar da benimle **يُماكِسوني** ederler”; denildi: mânâsı, “beni, dînimi eksiltecek şeye memur ediyorsun”; çünkü alma ve bırakmada artma ve eksilmeden korkulur. Ve Câbir hadîsinde, ona dedi: “Seninle **ماكَسْتُك** etmem, deveni almak içindir diye mi görüyorsun?”; satışta **المماكسة**: fiyatı eksiltme ve onu düşürtme ve iki alım-satım yapan arasında **المنابذة**’dir. Ve İbn Ömer hadîsinde: satışta **المُماكَسَة**’de beis yoktur. Ve **المَكْس**: eksilme. Ve **المَكْس**: alışverişte fiyatı eksiltme; bundan **المَكَّاس** alınmıştır; çünkü onu eksiltir; Câbir b. Huneyy es-Sa‘lebî dedi:

أَفي كلِّ أَسْواقِ العِراقِ إِتاوَةٌ،
وفي كلِّ ما باعَ امْرُؤٌ مَكْسُ دِرْهَمِ؟
أَلا يَنْتَهِي عَنّا مُلوك، وتَتَّقي
مَحارمَنا، لا يَبُؤِ الدَّمُ بالدّمِ؟
تَعاطَى المُلُوكُ السِّلْم، ما قَصَدوا بنا،
وَلَيْسَ علينا قَتْلُهُم بمُحَرَّمِ

**الإِتاوَةُ**: haraçtır. Ve **المَكْسُ**: **العَشَّار**’ın aldığı şey; der ki: her kim bir şey satarsa ondan haraç yahut öşür alınır; bu, benim tiksindiğim şeydendir. Der ki: “Bize karşı krallar son vermeyecek mi?” yani “bize karşı krallar son versin”; çünkü onlar son verirlerse kan kanla karşılık bulmaz ve biri diğeriyle öldürülmez; böylece **فَيَبُؤْ** (cezimli) “**أَلا ينتهي**” sözünün cevabı üzerine cezimlidir; çünkü emir mânâsındadır. Ve **البَوء**: kısastır. Ve “**ما قصدوا بنا**” sözü: “bize karşı kasıtla binmediler (yönelmediler)” demektir. Ve **الإِتاوة** hakkında denilmiştir: o, rüşvettir; ve denilmiştir: zorla alınan yahut tahsilât ve başkası gibi şeylerden bir kavme paylaştırılan her şey **إِتاوة**’dir; bazısı onu su üzerindeki rüşvete tahsis etti. Ve onun çoğulu **أُتًى** nadirdir; sanki **أُتْوَةٍ**’nin çoğuludur. Ve “**مكس درهم**” sözünde: vâcip olduktan sonra bir dirhemin eksiltilmesi demektir. Ve satışta **مَكَسَ** eder, **يَمْكِسُ** (kesre ile), **مَكْساً**; ve **مَكَسَ الشيءُ**: şey eksildi. **مُكِس الرجل**: satış ve benzerinde eksiltildi.

Ve iki satıcı **تماكس** etti: çekiştiler. Ve adamla **ماكَسَ** etti, **مُماكسة** ve **مِكاساً**: ona muhalefet etti/çekişti. Ve bundan aşağısı **مِكاسٌ** ve **عِكاسٌ**: o da, onun perçeminden tutman ve onun da senin perçeminden tutmasıdır. Ve **ماكِسِين** ve **ماكِسون**: bir yerdir; Fırat kıyısında bir köydür; nasb ve cerde **ماكسين**.
