# مكك (م-ك-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kemik iliği demektir

- Harfler: م - ك - ك
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَكَّةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8E.md) | فَعْلَةَ | Mekke | 1 | 1 | [48:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/ayet/48:24.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ظفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Size zafer kazandırdı
2. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Avuç demektir
3. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Batın karın demektir
4. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · El ve kol demektir
5. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
6. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
7. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
9. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مكك |
| Yapı | Üçlü (müzaaf) |
| Özel Durum | Mükerrer harfli muzaaf yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%83.md), [مخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%AE.md), [مصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kemiğin iliğini veya memedeki sütü son damlasına kadar emip çıkarma |
| Çekirdek Özet 2 | Kutsal merkezin insanları içine çekmesi, zalimleri helak edip kibrini tüketmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kaynağın özünü tüketme ile merkezî toplanma ve arınma arasındaki sistemik eşik |
| Kritik Hata Riski | Mekke lafzını köksüz salt bir özel ad sayarak yer adının taşıdığı süzme, çekme ve tüketme semantiğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مك | İçeri doğru çekme, sıkıca kavrama, yerleşik kılma ve merkezde tutma hareketi; nitekim [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) kalma ve bekleme, [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) yerleşip güç kazanma, [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) ise gizlice sarıp kuşatma anlamı taşır. | ك | Kökün son harfinin tekrarlanmasıyla çekme ve emme eylemi şiddetlenmiş; nesnenin içindeki özün, sıvının veya iliğin son kırıntısına kadar çekilip tüketilmesi manası belirginleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Kökün yöneldiği sıvı, öz, süt veya kemik iliği gibi derinlikte saklı akışkan cevheri temsil eder. |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Özü kavramak, sarmak ve dışarı sızdırmadan baskı altına almak üzere uygulanan ilk fiziksel tutuşu gösterir. |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Kavrama hareketinin pekişerek çift yönlü sıkıştırmaya dönüşmesini ve içte kalan son damlayı da zorlayarak çekip almayı simgeler. |
| مكك | Derinde saklı akışkan bir özün iki taraftan kavranarak sıkılması ve son zerresine kadar emilip dışarı çıkarılması hareketi | Harflerin birleşimi, bir kabın, memenin veya kemiğin dibindeki en saklı cevherin baskı ve emişle bütünüyle tahliye edilmesini resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvan yavrusunun annesinin memesindeki sütü son damlasına kadar emmesi (امتك الفصيل) veya aç bir kimsenin kemiğin iliğini son kırıntısına kadar emip çıkarması (تمكك العظم). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem kabile dualarında ve recez şahitlerinde Mekke'nin zalimleri tüketip helak etmesi anlamında geçmektedir: يا مكة الفاجر مكي مكا / ولا تمكي مذحجا وعكا |
| Erken Arapça kullanım | Hadis-i şerifte borçluların iliğini kurutacak, onları iflasa sürükleyecek derecede sonuna kadar sıkıştırılmaması bağlamında geçmiştir: لا تتمككوا على غرمائكم |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, el-Müfredât, Garîbü'l-Hadîs (Ebû Ubeyd).

### Sami etimolojik katman

Arapça مكك kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde fiziksel olarak tüketme, çökertme, iliğini kurutma ve erime semantik alanıyla güçlü paralellikler sergiler. İbranicede yer alan *m-q-q* (מָקַק) kökü çürümek, erimek, büzüşüp çökmek ve sonuna kadar tükenmek anlamlarını taşır. Süryanice ve Aramice katmanlarda da benzer şekilde bir maddenin içindeki nemin çekilmesi, zayıflama ve kuruma anlamları mevcuttur. Arapçada kök, hem bu fiziksel emme ve son damlasına kadar çekip alma eylemini korumuş hem de bu emiş gücünün toplandığı yer olan kemik iliği (*mukhkh*) veya yeryüzünün en derin, öz noktası bağlamında toponimik bir terime (Mekke) evrilmiştir. Bu doğrultuda kök, Sami dünyasında var olan bir nesnenin özünü çekerek onu tüketme ana kökünden neşet etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مكك kökünden türeyen emme, ilik çıkarma ve tüketme fiilleri | Kemiğin iliğini çıkarmak anlamındaki تمكك fiilinden hareketle, kente bu adın zalimlerin kibrini emip yok etmesi veya yeryüzünün iliği/özü mesabesinde olması sebebiyle verildiği kabul edilir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *m-q-q*, Süryanice ve Aramice çöküş/tükeniş kökleri | Bir yapının içten içe erimesi, özünün çekilmesi ve tükenmesi semantiği düzenli Sami ses denklikleriyle örtüşmektedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapçası ve epigrafik metinlerde m-k-r-b (kutsal tapınak/mekan) | Bazı dilbilimciler Mekke adını kadim Güney Arabistan dillerindeki kutsal alan/tapınak kökleriyle ilişkilendirse de kökün doğrudan Sami dillerindeki emme ve öz alma semantiğiyle bağı daha sağlamdır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مكك | Anlamlı | Emip iliğini çıkarmak, tüketmek | Bir şeyin içindeki özü son zerresine kadar alma eylemidir. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer (Fetih [48:24](https://lisan.digital/tr/ayet/48:24.md)). |
| كمك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde kullanımı yoktur. |
| ككم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlükbilimciler tarafından terkedilmiş, kullanılmayan dizilimdir. | Kur'an'da geçmez; dil içi kök türetimi bulunmaz. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مكك | Merkez | Emme, özünü çıkarma, tüketme, merkez olma | İçteki cevheri son kırıntısına kadar çekip almayı ve bu süreçte tüketip ufalamayı ifade eder. | Fiziksel olarak ilik ve süt emme; mecazen zalimleri helak etme ve dünyanın özü sayılmadır. |
| [بكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%83.md) | Komşu | İzdiham, ezme, boyun eğdirme | [بكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%83.md) kalabalığın birbirini ezmesini ve boyunların kırılmasını öne çıkarırken, مكك özün çekilmesini ve tükenişi vurgular. | Kur'an'da Âl-i İmrân [3:96](https://lisan.digital/tr/ayet/3:96.md)'da geçen Bekke lafzının köküdür; toplanma şiddetine bakar. |
| [مخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%AE.md) | Komşu | İlik, öz cevher barındırma | [مخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%AE.md) doğrudan cevherin, iliğin kendisini adlandırırken, مكك o iliği çekip çıkarma eylemini bildirir. | Kemik iliği anlamındaki müşterek semantik tabanı paylaşırlar. |
| [مصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B5.md) | Komşu | Sıvıyı emme, soğurma | [مصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B5.md) genel bir emme hareketiyken, مكك son damlasına kadar tüketici ve tüketim sınırına varıcı bir emiştir. | Herhangi bir içeceği emmek ile memeyi veya kemiği kuruturcasına emmek arasındaki farktır. |
| [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) | Zıt | Bol bırakma, dokunmama, artırma | [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) kaynağın özünü koruyup çoğaltarak eksiltmeden bırakmakken, مكك son damlasına kadar alıp tüketmektir. | Tüketici tahliyenin zıddı olarak tamamlama ve saklama halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مكك | Emip tüketmek, özünü çıkarmak | Bir nesnenin saklı cevherini son zerresine kadar tahliye etmek ve tüketmek. | Kesin |
| Latince | haurire, exhaurire, medullitus extrahere | Sonuna kadar çekmek, tüketmek, iliğine işlemek | Nesnenin içindeki sıvıyı son damlasına dek boşaltma manasını verir; Mekke'nin kutsal merkez nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to extract marrow, to exhaust, marrow-core | İliğini çıkarmak, tüketmek, öz merkez | Çekirdek cevheri çekip alma eylemini karşılar; ancak kelimenin ufalayıcı ceza boyutunu tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | aussaugen, ausschöpfen, Kernmark | İliğini emmek, sonuna kadar tüketmek | Kaynağı kuruturcasına tüketme anlamını iyi verir; toponimik kudsiyet boyutunu içermez. | Güçlü |
| Fransızca | extraire la moelle, épuiser, sucer jusqu'au bout | İliğini çekmek, tüketmek, kurutmak | Fiziksel emme ve tükeniş hareketini tam karşılar; şehrin zalimleri cezalandırması mecazını kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَكَّةَ (İsim formu) | Mübarek şehir, Harem merkezi, fetih ve zafer mekanı | Hudeybiye Antlaşması ve Mekke'nin fethine zemin hazırlayan ilahi lütfun, barışın ve müminlerin zaferinin zikredildiği bağlam (Fetih [48:24](https://lisan.digital/tr/ayet/48:24.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mekke'nin yeryüzünün merkezi ve kutsiyet mihveri olması | Yeryüzünün hilkati, Kâbe'nin arzın merkezinde yaratılışı ve Beytullah'ın bereketi tartışmalarında merkezî öz/ilik olma yönü. | Varlığın merkezî çekirdeği ve ilahi tecellinin odağı. |
| Fıkıh | Harem bölgesi sınırları ve borç hukuku | Borçluyu iflasa sürükleyecek ve nefes aldırmayacak şekilde sıkıştırmanın yasaklanması (لا تتمككوا) ilkesi. | Hak arayışında aşırıya kaçıp karşı tarafın varlığını tüketmeme yasağı. |
| Tefsir | Mekke ile Bekke arasındaki fark | Mekke'nin vadinin tamamı veya şehrin genel adı; Bekke'nin ise Kâbe ve tavaf alanı olduğu ya da Mekke'nin zalimleri tüketmesi vasfı. | Günahkârların kibrini kıran, insanları kendine çeken odak. |
| Hadis | Ahlakî ve iktisadî muamele | İktisadî ilişkilerde alacaklının borçluya mühlet tanıması, son damlasına kadar emip tüketici bir baskı kurmaması. | Merhamet eksenli muamele, kaynakların kurutulmaması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhidin ve hac ibadetinin kıblesi | Manevi merkez ve arınma odağı | İnsanları kendine çekerek günahlardan arındırma | Tıpkı memedeki sütün veya kemikteki iliğin çekilmesi gibi, insanın dünyevi kibrini söküp alan merkezî makamdır. | Kesin |
| İlmi | Yeryüzünün coğrafi ve ontolojik merkezi | Çekirdek matris | Yeryüzünün nizamını kuran merkez nokta olma | Klasik coğrafyada dünyanın göbeği ve ana cevheri kabul edilen nirengi noktasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Harem dokunulmazlığı ve fetih otoritesi | Mutlak sığınak ve kibir kıran otorite | Otoriter zorbaların kibrini ufalama | Tarih boyunca buraya kasteden tiranların helak edilmesi ve siyasi tasallutun kırılmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve alacak ilişkilerinin tanzimi | Tüketici sömürünün engellenmesi | Aşırı istismarı ve kaynak kurutmayı önleme | Sermayenin borçluyu iliğine kadar kurutmasını engelleyen iktisadî ahlak çerçevesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Drenaj, tam tahliye ve asimptotik tükeniş limiti | Bir havuzdan veya sistemden içindeki akışkanın çekilerek rezervin sıfıra yaklaşması süreci. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sömürü sınırı ve borç tasfiyesi hukuku | Bireyin ekonomik varlığının son damlasına kadar sömürülmesini engelleyen sosyal güvenlik eşiği. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Mekke lafzını etimolojik derinliğinden kopararak yalnızca sıradan bir coğrafi yer adına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Şehrin, yeryüzünün öz iliği mesabesinde bir manevi cazibe merkezi olması ve zalimlerin kibrini çekip tüketen ilahi bir süzgeç işlevi görmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fetih suresindeki ilahi müdahalenin ve Harem emniyetinin rastlantısal bir askeri coğrafya gibi algılanması, şehrin ontolojik ağırlığının kavranamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin merkez üssü olan Mekke'nin isimlendirilişindeki ilahi hikmeti, kentin çekim gücünü ve zulmü tüketici niteliğini kök anlamı üzerinden kavramayı sağladığı için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hudeybiye Antlaşması, Harem-i Şerif'in dokunulmazlığı ve Mekke'nin fethini konu edinen Fetih suresi ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mekke ile Bekke arasındaki lafız farkının rastlantısal olduğu zannını düzeltir; مكك kökünün özü çekip çıkarma ve zalimleri helak etme, [بكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%83.md) kökünün ise izdiham ve boyun eğdirme dinamiklerini yansıttığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kemiğin iliğini veya memedeki sütü son damlasına kadar emerek çekip çıkarma, kaynağı bütünüyle tahliye etme eylemidir.
- Soyut anlam: Bir merkezin çevresindeki unsurları kendine doğru çekmesi, bu çekimle birlikte kibri ve zulmü tüketerek arındırması hareketidir.
- Sistematik karşılık: Hem bir kaynağın tükeniş sınırını belirleyen iktisadî/hukukî bir fren mekanizması hem de yeryüzünün manevi özünü temsil eden mutlak çekim odağıdır.
- LaTeX modeli: $$E(t) = - \frac{dM}{dt}, \quad \lim_{t \to T} M(t) = 0, \quad F_c \propto \frac{1}{r^2}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ sistemin içindeki saklı özü veya kaynağı, $t$ zamanı, $E(t)$ bu özün dışarı doğru emilip çekilme hızını ifade eder; limit ifadesi kaynağın son damlasına kadar tükenmesini ($0$ seviyesine inmesini) gösterir; $F_c$ ise merkezin ($r$ mesafesine bağlı olarak) dış unsurları kendine doğru çeken ve zalimlerin direncini kıran merkezcil çekim kuvvetini temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Fetih 48:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/ayet/48:24.md) — مَكَّةَ

وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا

Meal (IK): Mekke’nin göbeğinde sizi onlara muzaffer kıldıktan sonra, onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O’dur. Allah; yaptıklarınızı görmekte olandır.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kemik iliği demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والميم
ك م، م ك مستعملان كم: كم: حرف مسألة عن عدد، وتكون خبراً بمعنى رُبَّ، فإن عني بها ربّ جرت ما بعدها، وإن عني بها ربما رفعت. وإن تبعها فعل رافعٌ ما بعدها انتصبت. ويقال: هي من تأليف كاف التشبيه ضمت إلى ما، ثم قصرت ما فأسكنت الميم. فإن عني بذلك غير المسألة عن العدد قلت: كم هذا الذي معك? فيجيب الجيب: كذا وكذا.
والكُمُّ: كُمُّ القميص. والكُمَّةُ: من القلانس.
والكِمامُ: شيء يجعل في فم البعير أو الرذون لئلا يعض.
والكُمُّ: الطلع. لكل شجرة كم وهو برعومته. وقد كُمَّت النخلة كَمّاً وكُمُوماً، قال الله جل وعز: "والنخل ذات الأَكْمام". "وما تخرج من ثمرات من أكمامها". قال لبيد:
نخل كوارع في خليج محلم		حملت فمنها موقر مكموم
وقول العجاج:
بل لو شهدت الناس إذ تُكُمُّوا
أي: اجتمعوا.
وكَمَمْتُ الشيء: طينته. قال الأخطل:
كُمَّتْ ثلثة أحوال بطـينـتـهـا		حتى إذا صرحت من بعد تهدار
وكمَّمْتُ النخلة إذا سمخت ثمرتها، والكرم إذا ثقل حمله وسمخ، أي: تبسر العناقيد، حتى لا تنكسر القضبان.
مك.
مكّةُ: أم القرى.
وامتككْتَ المخ: مصصته، وإذا أخرجت المخ قلت: أخرجت المكاكة وتمككتها.
والمَكُّوك: طاس يشرب به. والمكّوكُ: مِكيالٌ لأهل العراق، والجميع: مكاكيك، ومكاكي.
والمُكَاءُ: طائر لا يكون إلا في الريف، وجمعه: مكاكيُّ، قال:
إذا قوقأ المُكّاء في غير روضة		فويل لأهل الشاء والحمـرات

##### Türkçe

**الكاف** ve **الميم**
**ك م**، **م ك** kullanımdadır. **كم**: **كم**: sayı hakkında soru edatı; ve **رُبَّ** mânâsında haber olur; eğer onunla **ربّ** kastedilirse, kendisinden sonrakini cerreder; eğer onunla **ربما** kastedilirse, ref‘ eder. Eğer onu, kendisinden sonrakini ref‘ eden bir fiil takip ederse, nasb olur. Ve denilir ki: o, teşbih **كاف**’ının **ما**’ya katılmasıyla telif edilmiştir; sonra **ما** kısaltıldı da **الميم** sükûnlu kılındı. Eğer bununla sayı hakkında soru kastedilmeyip (başka bir şey) kastedilirse, “**كم** هذا الذي معك?” dersin; o hâlde cevap veren cevap verir: şöyle şöyle.

Ve **الكُمُّ**: gömleğin kolu. Ve **الكُمَّةُ**: külâhlardan (bir tür).

Ve **الكِمامُ**: deve yahut **الرذون**’un ağzına, ısırmasın diye konulan bir şey.

Ve **الكُمُّ**: **الطلع**. Her ağacın bir **كم**’u vardır; o, onun tomurcuğudur. Ve hurma ağacı **كَمّاً** ve **كُمُوماً** ile **كُمَّت** olmuştur. Allah, aziz ve celîl, dedi: “والنخل ذات الأَكْمام”. “وما تخرج من ثمرات من أكمامها”. Lebîd dedi:
نخل كوارع في خليج محلم		حملت فمنها موقر مكموم
Ve el-‘Accâc’ın sözü:
بل لو شهدت الناس إذ تُكُمُّوا
Yani: toplandılar.

Ve **كَمَمْتُ** الشيء: onu çamurla sıvadım. el-Ahtal dedi:
كُمَّتْ ثلثة أحوال بطـينـتـهـا		حتى إذا صرحت من بعد تهدار
Ve meyvesi irileştiğinde hurma ağacını **كمَّمْتُ**; ve yükü ağırlaşıp irileştiğinde asmayı; yani: salkımlar olgunlaşmaya yüz tutar; ta ki dallar kırılmasın.

**مك**.
**مكّةُ**: şehirlerin anası.

Ve **امتككْتَ** **المخ**: onu emdin; ve **المخ**’u çıkardığında, “**المكاكة**’yi çıkardım ve onu **تمككتها** ettim” dersin.

Ve **المَكُّوك**: onunla içilen bir tas. Ve **المكّوكُ**: Irak ehli için bir ölçek; çoğulu: **مكاكيك** ve **مكاكي**.

Ve **المُكَاءُ**: ancak kırsalda bulunan bir kuş; çoğulu: **مكاكيُّ**; dedi ki:
إذا قوقأ المُكّاء في غير روضة		فويل لأهل الشاء والحمـرات

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَكَكْتُ الشيء: مصِصْتُه. ورجلٌ مَكَّانُ، مثل مَصَّانَ ومَلْجانَ، وهو الذي يرضَع الغنم من لؤمه ولا يَحلُب. وتَمَكَّكْتُ العظمَ: أخرجتُ مخّه. ويقال للمخّ: المُكاكَةُ. وفي الحديث: "لا تَمَكَّكوا على غرمائكم"، أي لا تستقصوا. وامْتَكَّ الفصيلُ ما في ضرع أمه، أي شربَه كله. والمَكَّوكُ: مكيال، والجمع مَكاكيكُ.

##### Türkçe

**مَكَكْتُ** şeyi: onu emdim.

Ve bir adam **مَكَّانُ**dur; **مَصَّانَ** ve **مَلْجانَ** gibi; o, alçaklığından dolayı koyunu emer de sağmaz.

Ve **تَمَكَّكْتُ** kemiği: onun iliğini çıkardım.

Ve iliğe **المُكاكَةُ** denir.

Ve hadiste: “**لا تَمَكَّكوا** على غرمائكم”، yani: (alacağınızı) sonuna kadar istemeyin.

Ve **امْتَكَّ** sütten kesilmemiş yavru, annesinin memesindeki şeyi; yani onu bütünüyle içti.

Ve **المَكَّوكُ**: bir ölçek; çoğulu **مَكاكيكُ**.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- اشتقاق مكة من: تمككت العظم: أخرجت مخه، وامتك الفصيل ما في ضرع أمه، وعبر عن الاستقصاء بالتمكك وروي أنه قال عليه الصلاة والسلام: (لا تمكوا على غرمائكم) (الحديث أخرجه أبو عبيد في غريب الحديث 3/122؛ والفائق 3/42) وتسميتها بذلك لأنها كانت تمك من ظلم بها. أي: تدقه وتهلكه (قال ابن منظور: سميت مكة لأنها كانت تمك من ظلم فيها وألحد. أي: تهلكه. قال الراجز:
يا مكة، الفاجر مكي مكا * ولا تمكي مذحجا وعكا). قال الخليل (العين 2/287) : سميت بذلك لأنها وسط الأرض كالمخ الذي هو أصل ما في العظم، والمكوك: طاس يشرب به ويكال كالصواع.

##### Türkçe

- **مكة**’nin iştikakı şundandır: **تمككت العظم**: onun iliğini çıkardım; ve **امتك الفصيل ما في ضرع أمه**: yavru deve, anasının memesindeki şeyi emdi; ve istiksayı (tamamını alma/sonuna kadar götürmeyi) **التمكك** ile ifade ettiler. Ve rivayet olundu ki o, عليه الصلاة والسلام, şöyle dedi: (**لا تمكوا على غرمائكم**) (hadisi Ebû Ubeyd, **غريب الحديث** 3/122’de; ve **الفائق** 3/42’de çıkarmıştır). Ve onun bu şekilde adlandırılması, çünkü o, kendisinde zulmedenden **تمك** ederdi; yani: onu ezer ve helâk ederdi. (İbn Manzûr dedi: **مكة** adlandırıldı; çünkü o, içinde zulmeden ve ilhâd edenden **تمك** ederdi; yani: onu helâk ederdi. Râciz dedi:
يا مكة، الفاجر مكي مكا * ولا تمكي مذحجا وعكا). Halîl dedi (**العين** 2/287): Bu şekilde adlandırıldı; çünkü o, yerin ortasıdır; kemikte olanın aslı olan ilik gibi. Ve **المكوك**: onunla içilen ve **الصواع** gibi onunla ölçeklenen bir tas.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ك ك
امتك الفصيل ما في الضرع وتمكّكه ومكّ المخ وتمككه وخرجت مكاكته‏:‏ مخّه‏.‏
وسمعتهم يقولون لأهل مكة‏:‏ المكوك واستولى على مكّة مرة ناجمٌ من بلاد نجد فطردوه فلما خرج قال‏:‏ خذوا مكيكتكم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ مكّ غريمه وتمككه وتمكّك عليه‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ لا تتمكّكوا على غرمائكم ‏"‏‏:‏ لا تستقصوا عليهم ويا سرورهم‏.‏
وقال‏:‏ يا مكة الفاجر مكّي مكّا ولا تمكّي مذحجاً وعكّا وتقول‏:‏ إن الملوك إذا بايعتهم مكوك‏.‏

##### Türkçe

م ك ك
**امتك**: yavru deveyi, memede olanı emdi; ve **تمكّكه**; ve **مكّ** **المخّ**: iliği emdi; ve **تمككه**; ve **خرجت مكاكته**: iliği.

Onları, Mekke ehline **المكوك** dediklerini işittim. Necd beldelerinden Nâcim bir defa Mekke’ye galip oldu da onu kovdular; çıkınca dedi ki: “**خذوا مكيكتكم**.”

Mecazdan: **مكّ** hasmını; ve **تمككه**; ve onun üzerine **تمكّك** etti.

Hadiste: “**لا تتمكّكوا على غرمائكم**”: onların üzerine istiksâ etmeyin; ve ey onların sevinci.

Ve dedi: Ey günahkâr Mekke! **مكّي** **مكّا** ve **تمكّي** etme **مذحجاً** ve **عكّا**; ve dersin ki: “Şüphesiz melikler, onlara biat ettiğin vakit, **مكوك**tur.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مَكَّ الفصيلُ ما في ضرع أُمه يَمُكُّه مَكّاً وامْتَكَّه وتَمَكَّكَه ومَكْمَكَهُ: امْتَصَّ جميع ما فيه وشربه كله، وكذلك الضبي إذا استقصى ثدي أُمه بالمص. وقال ابن جني: أَما ما حكاه الأصمعي من قولهم امْتَكَّ الفصيلُ ما في ضرع أُمه وتَمَكَّكَ وامْتَقَّ وتَمَقَّقَ، فالأظهر فيه أن تكون القاف بدلاً من الكاف. ومَكَّ العظمَ مَكّاً وامْتَكَّه وتَمَكَّكَهُ وتَمَكْمَكه: امتص ما فيه من المخ، واسم ذلك الشيء المُكاكة والمُكاكُ. التهذيب: مَكَكْتُ المُخِّ مَكّاً وتَمَكَّكْتُه وتَمَخَّخْتُهُ وتَمَخَّيْتُه إذا استخرجت مُخَّهُ فأَكلته. ومَكَكْتُ الشيء: مَصِصْتُهُ. ورجل مَكَّانُ: مثل مَصَّان ومَلْجان، وهو الذي يَرْضَعُ الغنم من لؤمه ولا يَحْلُب. والمَكُّ: مَصُّ الثدي. ويقال للرجل اللئيم يَرْضَع الشاة من لؤمه: مَكَّانُ ومَلْجانُ. ابن شميل: تقول العرب قَبَحَ اللهُ اسْتَ مَكَّانَ، وذلك إذا أَخطأَ إنسان أو فعل فعلاً قبيحاً يدعى بهذا. والمَكُّ: الازدحام كالبَكِّ. ومَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً: أَهلكه.
ومَكَّةُ: معروفة، البلد الحرام، قيل: سميت بذلك لقلة مائها، وذلك أَنهم كانوا يَمْتَكُّون الماء فيها أي يستخرجونه، وقيل: سميت مكة لأنها كانت تَمُكُّ من ظَلَم فيها وأَلْحَدَ أي تهلكه؛ قال الراجز:
يا مَكَّة، الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا،
ولا تَمُكِّي مَذْحِجاً وعَكَّا
وقال يعقوب: مكةُ الحرَمُ كله، فأَما بَكَّةُ فهو ما بين الجبلين؛ حكاه في البدل؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا لأنه قد فرق بين مكة وبين بكة في المعنى، وبَيِّنٌ أن معنى البدل والمبدل منه سواء، وتَمَكَكَ على الغريم: أَلَحَّ عليه في اقتضاء الدين وغيره. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم: لا تُمَكِّكوا على غرمائكم، يقول لا تُلِحُّوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأْخذوهم على عُسْرَة وارْفُقُوا بهم في الاقتضاء والأَخذ وأَنْظِروُهم إلى مَيْسَرة ولا تَسْتَقْصُوا؛ وأصله مأْخوذ من مَكَّ الفصيلُ ما في ضَرْع أُمه وامْتَكَّه إذا لم يُبْق فيه من اللبن شيئاً إلا مَصَّهُ. قال الأزهري: سمعت كلابِيّاً يقول لرجل عَنَّتَهُ. قد مَكَكْتَ رُوحِي؛ أراد أنه أَحْرَجه بلَجاجِه فيما أشكاه. والمَكْمَكَةُ: التَّدَحْرُج في المَشْيِ.
والمَكُّوكُ: طاسٌ يشرب به، وفي المحكم: طاس يشرب فيه أَعلاه ضيق ووسطه واسع. والمَكُّوكُ: مكيال معروف لأهل العراق، والجمع مَكاكِيكُ ومَكاكِيّ على البدل كراهية التضعيف، وهو صاع ونصف وهو ثلاث كَيْلَجات، والكَيْلَجَة مَناً وسبعة أَثمان مَناً، والمَنا رطلان، والرطل اثنتا عشرة أُوقِيَّةً، والأُوقِيَّةُ إسْتار وثلثا إِسْتار، والإسْتار أَربعة مثاقيل ونصف، والمثقال درهم وثلاثة أَسباع درهم، والدرهم ستة دوانِىقَ، والدَّانِقُ قيراطان، والقيراطُ طَسُّوجانِ، والطَّسُّوجُ حَبَّتان، والحبة سدس ثمن درهم، وهو جزء من ثمانية وأَربعين جزءاً من درهم؛ زاد ابن بري: الكُرُّ ستون قفيزاً، والقفيز ثمانية مَكاكيك، والمَكُّوكُ صاع ونصف وهو ثلاث كَيْلَجات، وفي حديث أَنس: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان يتوضأُ بمَكُّوكٍ ويغتسل بخمسة مَكاكِيكَ، وفي رواية: بخَمْسةِ مَكاكِيَّ؛ أراد بالمَكُّوك المُدَّ، وقيل الصاع، والأول أشبه لأنه جاء في حديث آخر مفسراً بالمدّ. والمَكاكِيُّ؛ جمع مَكُّوكٍ على إبدال الياء من الكاف الأخيرة، قال: والمَكُّوكُ اسم للمكيال، قال: ويختلف مقداره باختلاف اصطلاح الناس عليه في البلاد. وفي حديث ابن عباس في تفسير قوله: صُوَاعَ المَلِك، قال: كهيئة المَكُّوك، وكان للعباس مثله في الجاهلية يشرب به. وضَرَبَ مَكُّوكَ رأْسه على التشبيه. وامرأَة مَكْماكَةٌ ومُتَمَكْمِكَةٌ: ككَمْكامَة، ورجل مَكْماكٌ كذلك، الأزهري في هذه الترجمة: والمُكَّاءُ طائر وجمعه مَكاكِيُّ، قال: وليس المُكَّاءُ من المضاعف ولكنه من المعتل بالواو من مَكا يَمْكُو إذا صَفَر، وسيأْتي ذكره في موضعه إن شاء الله.

##### Türkçe

**مَكَّ** sütten kesilmemiş yavru, annesinin memesindeki şeyi **يَمُكُّه** **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** (yapar);
ve **تَمَكَّكَه** ve **مَكْمَكَهُ**: içindekinin tamamını emdi ve hepsini içti; aynı şekilde ceylan yavrusu da,
annesinin memesini emmekle sonuna kadar tükettiğinde. İbn Cinnî dedi ki: Asmaî’nin onların sözünden rivayet ettiği **امْتَكَّ**
sütten kesilmemiş yavru annesinin memesindeki şeyi, ve **تَمَكَّكَ** ve **امْتَقَّ** ve **تَمَقَّقَ**; bunda daha açık olan,
**القاف**’ın **الكاف**’tan bedel olmasıdır. Ve **مَكَّ** kemiği **مَكّاً** ve **امْتَكَّه**
ve **تَمَكَّكَهُ** ve **تَمَكْمَكه**: içindeki ilikten olan şeyi emdi; o şeyin adı **المُكاكة**
ve **المُكاكُ**’tur. **التهذيب**: **مَكَكْتُ** iliği **مَكّاً** ve onu **تَمَكَّكْتُه** ve onu **تَمَخَّخْتُهُ**
ve onu **تَمَخَّيْتُه**; onun iliğini çıkarıp da yediğim zaman. Ve **مَكَكْتُ** şeyi: onu emdim.
Ve **مَكَّانُ** adam: **مَصَّان** ve **مَلْجان** gibi; o, alçaklığından dolayı koyunu emer de
sağmaz. Ve **المَكُّ**: memeyi emmedir. Ve alçaklığından dolayı koyunu emen alçak adama
**مَكَّانُ** ve **مَلْجانُ** denir. İbn Şümeyl: Araplar der ki: Allah çirkin kılsın **اسْتَ**
**مَكَّانَ**’ı; bu, bir insan hata ettiğinde yahut çirkin bir fiil yaptığında bununla beddua edilir. Ve **المَكُّ**:
**البَكِّ** gibi izdihamdır. Ve **مَكَّهُ** onu **يَمُكُّه** **مَكّاً**: onu helâk etti.
Ve **مَكَّةُ**: bilinen, haram belde; denildi ki: suyunun azlığından dolayı bununla adlandırıldı; çünkü onlar
orada suyu **يَمْتَكُّون** idi, yani onu çıkarıyorlardı; ve denildi ki: Mekke diye adlandırıldı, çünkü o,
orada zulmeden ve ilhad eden kimseyi **تَمُكُّ** eder, yani onu helâk eder; râciz dedi ki:
يا مَكَّة، الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا،
ولا تَمُكِّي مَذْحِجاً وعَكَّا
Yakub dedi ki: **مكةُ** bütün harem’dir; **بَكَّةُ** ise iki dağ arasındaki yerdir; onu
bedelde rivayet etti; İbn Sîde dedi ki: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü o, anlamda Mekke ile Bekke’yi ayırmıştır;
ve bedel ile kendisinden bedel olunanın anlamının aynı olması açıktır. Ve **تَمَكَكَ** borçlu üzerine:
borcun ve başkasının tahsilinde ona ısrar etti. Ve hadiste Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun:
**لا تُمَكِّكوا** borçlularınız üzerine; yani onların geçimlerine zarar verecek bir ısrarla üzerlerine ısrar etmeyin,
ve onları darlık üzerine sıkıştırmayın; tahsil ve alma hususunda onlara yumuşak davranın
ve onları bir genişliğe kadar erteleyin ve sonuna kadar tüketmeyin; aslı, **مَكَّ**
sütten kesilmemiş yavrunun annesinin memesindeki şeyi ve **امْتَكَّه**’yi, yani sütte hiçbir şey bırakmayıp
ancak onu emdiği zaman, bundan alınmıştır. Ezherî dedi ki: Kilâbî birini, kendisini bunaltan bir adama derken işittim:
**قد مَكَكْتَ رُوحِي**; onunla, şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu sıkıştırdığını kastetti.
Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır.
Ve **المَكُّوكُ**: onunla içilen bir tas; **المحكم**’de: içinde içilen bir tas; üstü dar, ortası
geniş. Ve **المَكُّوكُ**: Irak ehli için bilinen bir ölçek; çoğulu **مَكاكِيكُ** ve **مَكاكِيّ**
bedel üzere, şeddeden hoşlanmama sebebiyle; o bir **صاع** ve yarımdır; o üç **كَيْلَجات**’tır;
ve **الكَيْلَجَة** bir **مَناً** ve **مَناً**’ın yedi sekizde biridir; ve **المَنا** iki **رطل**’dır;
ve **الرطل** on iki **أُوقِيَّةً**’dir; ve **الأُوقِيَّةُ** bir **إسْتار** ve iki **إِسْتار**’ın üçte ikisidir;
ve **الإسْتار** dört **مثاقيل** ve yarımdır; ve **المثقال** bir **درهم** ve bir **درهم**’ın üç yedide biridir;
ve **الدرهم** altı **دوانِىقَ**’tır; ve **الدَّانِقُ** iki **قيراطان**’dır; ve **القيراطُ** iki **طَسُّوجانِ**’dır;
ve **الطَّسُّوجُ** iki **حَبَّتان**’dır; ve **الحبة** bir **درهم**’ın sekizde birinin altıda biridir;
ve o, bir **درهم**’ın kırk sekiz parçasından sekiz parçanın bir parçasıdır; İbn Berrî ekledi:
**الكُرُّ** altmış **قفيزاً**’dır; ve **القفيز** sekiz **مَكاكيك**’tir; ve **المَكُّوكُ** bir **صاع** ve yarımdır;
o üç **كَيْلَجات**’tır. Ve Enes hadîsinde: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun,
**بمَكُّوكٍ** ile abdest alır ve beş **مَكاكِيكَ** ile guslederdi; bir rivayette: beş **مَكاكِيَّ** ile;
**المَكُّوك** ile **المُدَّ**’ü kastetti; ve denildi ki **الصاع**; birincisi daha benzer, çünkü başka bir hadiste
**بالمدّ** ile açıklanmış olarak geldi. Ve **المَكاكِيُّ**: son **الكاف**’tan **الياء**’ın bedel kılınmasıyla
**مَكُّوكٍ**’un çoğuludur. Dedi ki: **المَكُّوكُ** ölçeğin adıdır. Dedi ki: ülkelerde insanlar arasındaki
ıstılahın farklılığıyla miktarı farklılaşır. Ve İbn Abbas hadîsinde, şu sözün tefsirinde: **صُوَاعَ المَلِك**; dedi ki:
**المَكُّوك** heyeti gibi; Abbas’ın cahiliyede onun gibi bir şeyi vardı, onunla içerdi. Ve
benzetme üzere, başının **مَكُّوكَ**unu vurdu. Ve **مَكْماكَةٌ** kadın ve **مُتَمَكْمِكَةٌ**: **ككَمْكامَة** gibi;
ve **مَكْماكٌ** adam da böyledir. Ezherî bu tercemede: **والمُكَّاءُ** bir kuştur; çoğulu
**مَكاكِيُّ**’dur. Dedi ki: **المُكَّاءُ** ikizli kökten değildir; fakat **مَكا يَمْكُو**’dan **الواو** ile illetli olandır,
**صَفَر** ettiğinde; onun zikri, inşallah, yerinde gelecektir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ك ك * * تَمَكَّكَ * العظم أخرج مُخَّه وفيالحديث ﴿لا تمككوا على غُرمائكم﴾ أي لا تستقصوا و * مَكَّةُ * البلد الحرام و * المَكُّوكُ * مكيال وهو ثلاث كَيْلَجَاتٍ والكَيْلَجة منًا وسبعة أثمان منًا والمنَا رطلان والرطل اثنا عشرة أُوقية والأُوقية إستار وثلثا إستار والإستار أربعة مثاقيل ونصف والمِثقال درهم وثلاثة أسباع درهم والدرهم ستة دوانيق والدوانيق قيراطان والقيراط طسوجان والطسوج حبتان والحبة سُدس ثُمن درهم وهو جزء من ثمانية وأربعين جُزءا من درهم والجمع * مَكاكيكُ

##### Türkçe

* م ك ك * **تَمَكَّكَ** kemik: iliğini çıkardı. Hadiste: ﴿لا تمككوا على غُرمائكم﴾ yani: alacaklılarınız üzerinde sonuna kadar istemeyin. Ve **مَكَّةُ**: haram belde. Ve **المَكُّوكُ**: bir ölçek; o, üç **كَيْلَجَاتٍ**tır; **الكَيْلَجة** bir menn ve bir mennin yedi sekizde biridir; **المنَا** iki rıtldır; rıtl on iki ukiyedir; ukiye bir istâr ve istârın üçte ikisidir; istâr dört miskal ve yarımdır; **المِثقال** bir dirhem ve bir dirhemin üç yedide biridir; dirhem altı dâniqdir; dâniqler iki kırattır; kırat iki tûsûcdur; tûsûc iki habbedir; habbe bir dirhemin sekizde birinin altıda biridir; o, bir dirhemin kırk sekiz parçasından bir parçadır. Çoğulu: **مَكاكيكُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مكه أي العظم يمكه مكا وامتكه وتمككه ومكمكه: مصه جميعه مما فيه من المخ، وكذلك الفصيل ما في ضرع أمه، والصبي: إذا استقصى ثدي أمه بالمص.
 قال ابن جني: وأما ما حكاه الأصمعي من قولهم. امتك الفصيل ما في ضرع أمه، وتمكك، وامتق وتمقق فالأظهر فيه أن تكون القاف بدلا من الكاف.
 وذلك المخ الممكوك واللبن الممصوص مكاك ومكاكة كغراب وغرابة.

  واقتصر الجوهري على الأولى منهما، وعلى مكه، وامتكه، وتمككه.
 وفي التهذيب: مككت المخ مكا، وتمككته، وتمخخته، وتمخيته: إذا استخرجت مخه فأكلته.
 ومككت الشيء: مصصته.
 وفي العباب: المكاك والمكاكة، بضمهما: ما يستخرج من عظم ممخ.
 ومكه يمكه مكا أي: أهلكه، وقيل: نقصه.
 قيل: ومنه مكة شرفها الله تعالى، واختلف فيها، فقيل: اسم للبلد الحرام، أو للحرم كله وقال يعقوب في البدل: مكة: الحرم كله، فأما بكة بين الجبلين، قال ابن سيده: ولا أدري كيف هذا؛ لأنه قد فرق بين مكة وبكة في المعنى، وبين أن معنى البدل والمبدل منه سواء، وتقدم شيء من ذلك في ب ك ك واختلف في وجه تسميتها، فقيل: لأنها تنقص الذنوب، أو تفنيها، أو لأنها تهلك من ظلم فيها وألحد، وفي كتاب تلبية أهل الجاهلية: كانت تلبية عك ومذحج جميعا:
  يا مكة الفاجر مكي مكا
  ولا تمكي مذحجا وعكا
  فنترك البيت الحرام دكا
  جئنا إلى ربك لا نشكـا فهما وجهان، وقيل: لقلة مائها، وذلك أنهم كانوا يمتكون الماء فيها، أي: يستخرجونه، وقيل: لجذب الناس إليها، والمك: الجذب، نقله السيوطي في المزهر، في الأضداد عن أبي العباس، فهي وجوه أربعة، وهناك وجه آخر نذكره في المستدركات.
 ومن المجاز: تمكك على الغريم وتمككه ومكه: ألح عليه في الاقتضاء، ومنه الحديث: لا تمككوا على غرمائكم، هكذا أورده الجوهري، وقال: أي لا تستقصوا، زاد الصاغاني: ويروى لا تمككوا غرماءكم قال: والتعدية بعلى لتضمين معنى الإلحاح، أي: لا تلحوا عليهم إلحاحا يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة وأنظروهم إلى ميسرة وأصله من مك الفصيل ما في ضرع أمه، وامتكه: استقصاه.
 والمكمكة: التدحرج في المشي عن ابن سيده، ونقله الصاغاني عن أبي عمرو، ونصه: الترجرج بدل التدحرج.
 والمكوك، كتنور: طاش يشرب به قاله الخليل بن أحمد، وفي المحكم: يشرب فيه، أعلاه ضيق ووسطه واسع، وفي حديث ابن عباس رضي الله عنهما في تفسير قوله تعالى:  صواع الملك  قال: كهيئة المكوك، وكان للعباس مثله في الجاهلية يشرب به.

  والمكوك: مكيال معروف لأهل العراق، ويختلف مقداره باختلاف اصطلاح الناس عليه في البلاد، وفي حديث أنس رضي الله عنه:  أن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان يتوضأ بمكوك  قال ابن بري: يسع صاعا ونصفا وقال غيره: أو نصف رطل إلى ثمان أواق، أو يسع نصف الويبة، والويبة اثنان وعشرون، أو أربع وعشرون مدا بمد النبي صلى الله عليه وسلم وبه فسر حديث أنس السابق، كما جاء في حديث آخر مفسرا به، أو هو ثلاث كيلجات كما في الصحاح وهو صاع ونصف، كما قاله ابن بري، ثم قال الجوهري: والكيلجة تسع منا وسبعة أثمان منا، والمنا: رطلان، والرطل: اثنتا عشرة أوقية، والأوقية: إستار وثلثا إستار، والإستار: أربعة مثاقيل ونصف، والمثقال: درهم وثلاثة أسباع درهم، والدرهم: ستة دوانق، والدانق قيراطان، والقيراط: طسوجان، والطسوج: حبتان، والحبة: سدس ثمن درهم، وهو جزء من ثمانية وأربعين جزءا من درهم هذا نص الجوهري، زاد ابن بري: الكر ستون قفيزا، والقفيز: ثمانية مكاكيك، والمكوك: صاع ونصف، وهو ثلاث كيلجات.
 مكاكيك وعليه اقتصر الجوهري، ومنه حديث أنس رضي الله عنه: ويغتسل بخمس مكاكيك. ويروى بخمس مكاكي بإبدال الكاف الأخيرة ياء وإدغامها في ياء مفاعيل، كما حكاه أبو زيد وغيره كراهية التضعيف واجتماع الأمثال كتظنى، قال شيخنا: ومنعه ابن الأنباري، وقال: لا يقال في جمع مكوك إلا مكاكيك، لما في إبداله من اللبس. قلت: أي بجمع المكاء للطائر، فإن جمعه مكاكي، كما نص عليه الأزهري في التهذيب، ومحله المعتل بالواو، كما سيأتي، ولكن جاء في حديث جابر في الحوض عند البزار: وعليه مكاكي عدد النجوم فهو يرد على ابن الأنباري.
 وامرأة مكماكة ومتمكمكة: مثل كمكامة، ورجل مكماك مثل كمكام، وسيأتي في الميم.
 ومن المجاز: المكانة بالتشديد الأمة للؤمها.
 ومك الطائر بسلحه مكا: رمى به وذرق.
 ومما يستدرك عليه: المك: الازدحام، كالبك، قيل: ومنه سميت مكة؛ لازدحام الناس فيها، وهذا هو الوجه الخامس الموعود به آنفا.
 وتمكمكه: مثل تمككه.
 ورجل مكان مثل مصان وملجان، وهو الذي يرضع الغنم من لؤمه ولا يحلب، يقال ذلك للئيم.
 وقال ابن شميل: تقول العرب: قبح الله است مكان، وذلك إذا أخطأ إنسان أو فعل فعلا قبيحا يدعى بهذا.
 وقال الأزهري: سمعت أعرابيا يقول لرجل عنته: قد مككت روحي، أراد أنه أحرجه بلجاجه فيما أشكاه.
 وقال الزمخشري: واستولى مرة على مكة ناجم من بلاد نجد، فطردوه، فلما خرج قال: خذوا مكيكتكم.
 ومن سجعاته: إن الملوك إذا تابعتهم مكوك. قلت: ولو قال: ملوك أو مكوك كان أحسن، وفي البصائر: إياك والملوك؛ فإنهم إن عرفوك مكوك.
 وضرب مكوك رأسه، على التشبيه.
 والنسبة إلى مكة مكي، على الصحيح.
 وقد سمي به غير واحد من قدماء المحدثين تبركا.
 وأما قول العامة مكاوي، وكذا في الجمع المكاكوة فخطأ.
 ومكة: اسم جارية لها حكاية، نقله الحافظ.

  وقال المصنف في البصائر، والأصبهاني في المفردات: وقيل: إن مكة مأخوذة من المكاكة، وهي اللب والمخ الذي في وسط العظم، سميت بها لأنها وسط الدنيا ولبها وخالصها، هكذا، قاله الخليل بن أحمد، فصارت الأوجه ستة.

##### Türkçe

**مكه** yani kemik; onu **يمكه** **مكا** diye, ve **امتكه** ve **تمككه** ve **مكمكه**: içindeki ilikten olanın hepsini emdi; aynı şekilde sütten kesilmemiş yavru da annesinin memesindeki (sütü) ve çocuk: annesinin memesini emmeyle sonuna kadar tükettiği zaman.

İbn Cinnî dedi: Asmaî’nin onların sözünden rivayet ettiği şeye gelince: “**امتك** sütten kesilmemiş yavru annesinin memesindeki (sütü), ve **تمكك** ve **امتق** ve **تمقق**”; bunda daha açık olan, **القاف**’ın **الكاف**’tan bedel olmasıdır.

Ve o **المخ الممكوك** ve **اللبن الممصوص**: **مكاك** ve **مكاكة** (tıpkı **غراب** ve **غرابة** gibi).

Ve Cevherî ikisinden birincisiyle, ve **مكه** ve **امتكه** ve **تمككه** ile yetindi.

Ve **التهذيب**’de: **مككت المخ مكا** ve **تمككته** ve **تمخخته** ve **تمخيته**: iliğini çıkarıp da onu yediğin zaman.

Ve **مككت الشيء**: onu emdim.

Ve **العباب**’da: **المكاك** ve **المكاكة**, ikisini de zamme ile: iliği çıkarılmış bir kemikten çıkarılan şey.

Ve **مكه يمكه مكا** yani: onu helâk etti; ve denildi ki: onu eksiltti.

Denildi ki: Bundan **مكة** (Allah Teâlâ onu şereflendirsin) (gelir); onda ihtilaf edildi: denildi ki haram beldenin adıdır, yahut bütün haremindir. Yakub **البدل**’de dedi: **مكة**: bütün harem; ama **بكة** iki dağ arasındadır. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü anlamda **مكة** ile **بكة** arasında ayrım yapılmıştır; oysa bedel ile kendisinden bedel olunanın anlamı birdir. Bunun bir kısmı **ب ك ك**’de geçti. Adlandırılmasının yönünde de ihtilaf edildi: denildi ki günahları eksilttiği için, yahut onları yok ettiği için, yahut orada zulmeden ve ilhad eden kimseyi helâk ettiği için. Cahiliye ehlinin telbiye kitabında: Uk ve Mezhic’in telbiyesi hep şöyleydi:
يا مكة الفاجر مكي مكا
ولا تمكي مذحجا وعكا
فنترك البيت الحرام دكا
جئنا إلى ربك لا نشكـا
Bunlar iki veçhedir. Ve denildi ki: suyunun azlığından dolayı; çünkü onlar orada suyu **يمتكونه** idi, yani onu çıkarıyorlardı. Ve denildi ki: insanları kendine çekmesinden dolayı; ve **المك**: çekmedir; bunu Süyûtî **المزهر**’de, zıt anlamlılar bahsinde Ebü’l-Abbâs’tan nakletti. Böylece dört veçhedir; ve başka bir veçih daha vardır, onu **المستدركات**’ta zikredeceğiz.

Mecazdan: **تمكك على الغريم** ve **تمككه** ve **مكه**: alacağı istemede ona ısrar etti. Ve ondan hadis: “**لا تمككوا على غرمائكم**”; Cevherî onu böylece verdi ve dedi ki: yani sonuna kadar zorlamayın. Sâğânî ekledi: “**لا تمككوا غرماءكم**” diye rivayet olunur. Dedi ki: **على** ile geçişli kılma, ısrar anlamını tazmin içindir; yani geçimlerine zarar verecek bir ısrarla onların üzerine ısrar etmeyin; onları darlık üzere sıkıştırmayın ve onları genişliğe kadar erteleyin. Aslı, sütten kesilmemiş yavrunun annesinin memesindeki (sütü) **مك** etmesindendir; ve **امتكه**: onu sonuna kadar tüketti.

Ve **المكمكة**: yürüyüşte yuvarlanma; İbn Sîde’den. Sâğânî onu Ebû Amr’dan nakletti; metni: **الترجرج** (yuvarlanma) **التدحرج** yerine.

Ve **المكوك**, **كتنور** gibi: onunla içilen tas; bunu Halîl b. Ahmed söyledi. Ve **المحكم**’de: içinde içilir; üstü dar, ortası geniştir. Ve İbn Abbâs (Allah ikisinden razı olsun)’ın “**صواع الملك**” sözünün tefsirinde hadiste: “**كهيئة المكوك**”; Abbas’ın cahiliyede onun gibi bir şeyi vardı, onunla içerdi.

Ve **المكوك**: Irak ehli için bilinen bir ölçektir; ülkelerde insanların onun üzerindeki ıstılahının farklılığıyla miktarı değişir. Ve Enes (Allah ondan razı olsun)’ın hadisinde: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **بمكوك** ile abdest alırdı.” İbn Berrî dedi: bir sâ‘ ve yarım alır. Başkası dedi: yahut yarım rıtl’dan sekiz ukiyeye kadar; yahut **نصف الويبة** alır; **الويبة** yirmi iki, yahut yirmi dört **مدا**dır, Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem)’in mudd’u ile; ve bununla Enes’in önceki hadisi tefsir edildi; başka bir hadiste onu açıklayıcı olarak geldiği gibi. Yahut o, **الصحاح**’ta olduğu üzere üç **كيلجات**tır; ve o bir sâ‘ ve yarımdır, İbn Berrî’nin söylediği gibi. Sonra Cevherî dedi: ve **الكيلجة** bir **منا** ve bir **منا**’nın yedi sekizde birini alır; ve **المنا**: iki **رطل**; ve **الرطل**: on iki **أوقية**; ve **الأوقية**: bir **إستار** ve **إستار**’ın üçte ikisi; ve **الإستار**: dört buçuk **مثاقيل**; ve **المثقال**: bir **درهم** ve bir **درهم**’in üç yedide biri; ve **الدرهم**: altı **دوانق**; ve **الدانق** iki **قيراط**; ve **القيراط**: iki **طسوج**; ve **الطسوج**: iki **حبة**; ve **الحبة**: bir **درهم**’in sekizde birinin altıda biri; ve o, bir **درهم**’in kırk sekiz parçasından bir parçadır. Bu, Cevherî’nin metnidir. İbn Berrî ekledi: **الكر** altmış **قفيزا**dır; ve **القفيز**: sekiz **مكاكيك**; ve **المكوك**: bir sâ‘ ve yarımdır; ve o üç **كيلجات**tır.

**مكاكيك**; Cevherî bununla yetindi. Ve ondan Enes (Allah ondan razı olsun)’ın hadisi: “ve beş **مكاكيك** ile yıkanırdı.” “beş **مكاكي**” diye de rivayet olunur; son **الكاف**’ın **ياء** ile değiştirilmesi ve onun **مفاعيل**’in **ياء**’sına idğam edilmesiyle; Ebû Zeyd ve başkalarının rivayet ettiği üzere, şeddeden ve benzerlerin toplanmasından hoşlanmama sebebiyle; **كتظنى** gibi. Şeyhimiz dedi: İbnü’l-Enbârî bunu menetti ve dedi ki: **مكوك**’un cem‘inde ancak **مكاكيك** denir; çünkü onun değiştirilmesinde karışıklık vardır. Ben dedim: yani kuş için **المكاء**’nın cem‘iyle; çünkü onun cem‘i **مكاكي**’dir; Ezherî **التهذيب**’de buna nass etti. Ve yeri, vav ile illetli olandır; ileride geleceği üzere. Fakat Bazzâr’da havuz hakkında Câbir hadîsinde geldi: “ve üzerinde yıldızların sayısı kadar **مكاكي** vardır”; bu, İbnü’l-Enbârî’ye reddiyedir.

Ve bir kadın **مكماكة** ve **متمكمكة**: **كمكامة** gibi; ve bir erkek **مكماك**: **كمكام** gibi; **الميم**’de gelecektir.

Mecazdan: **المكانة** (şeddeli) onun alçaklığı sebebiyle cariye.

Ve kuş **مك** etti, dışkısıyla, **مكا**: onunla attı ve pisledi.

Ve ona ilâve olarak kaydedilenlerdendir: **المك**: **البك** gibi izdiham. Denildi ki: bundan dolayı **مكة** adlandırıldı; insanların orada izdihamından dolayı. Bu, az önce vaad edilen beşinci veçihdir.

Ve **تمكمكه**: **تمككه** gibidir.

Ve bir adam **مكان**: **مصان** ve **ملجان** gibi; o, alçaklığından dolayı koyunu emer de sağmaz; bu, alçağa söylenir.

İbn Şümeyl dedi: Araplar şöyle der: “Allah **است مكان**’ı çirkin kılsın”; bu, bir insan hata ettiğinde yahut çirkin bir fiil yaptığında bununla beddua edilir.

Ezherî dedi: Bir bedevînin, kendisini yoran bir adama şöyle dediğini işittim: “**قد مككت روحي**”; onunla, kendisine şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu sıkıştırdığını kastetti.

Zemahşerî dedi: Bir defa Necd beldelerinden bir **ناجم** Mekke’ye galip oldu; onu kovdular. Çıkınca dedi: “**خذوا مكيكتكم**”.

Onun secilerindendir: “Şüphesiz krallar, onlara tâbi olursan, **مكوك**.” Ben dedim: “**ملوك**” yahut “**مكوك**” deseydi daha iyi olurdu. Ve **البصائر**’de: “Krallardan sakın; çünkü onlar seni tanırlarsa **مكوك** ederler.”

Ve “**مكوك**” onun başını vurdu; benzetme üzere.

Ve **مكة**’ye nisbet: sahih olana göre **مكي**.

Ve eski muhaddislerden birden fazlası, teberrüken bununla adlandırıldı.

Ama avamın “**مكاوي**” demesi, ve cem‘de “**المكاكوة**” (demeleri) hatadır.

Ve **مكة**: bir cariyenin adıdır; onun bir hikâyesi vardır; hâfız onu nakletti.

Musannif **البصائر**’de, ve İsfehânî **المفردات**’ta dedi: ve denildi ki **مكة**, **المكاكة**’dan alınmıştır; o, kemiğin ortasındaki öz ve iliktir. Dünyanın ortası, onun özü ve safı olduğu için onunla adlandırıldı; böylece. Bunu Halîl b. Ahmed söyledi. Böylece veçihler altı oldu.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَكَّ
مَكَّ U ( n. ac. مَكّ 1 ),
a.  Sucked out ( marrow ).

b.  Lessened, reduced.

c.  Consumed; destroyed.

d.  [ Bi ], Voided ( excrement ).

تَمَكَّكَ
تَمَكَّكَ V ,
a.  see I (a) .

b.  [ 'Ala ], Pressed, importuned, dunned ( debtor ).

اِمْتَكَكَ
اِمْتَكَكَ VIII ,
a.  see I (a) .

مَكَّة
مَكَّة 1t ,
a.  Mecca.

مَكِّيّ
مَكِّيّ 1yi ,
a.  Of Mecca.

مُكَاْك
مُكَاْك 24 ,  مُكَاْكَة 24t ,
a.  Marrow.

b.  Anything sucked.

مَكُّوْك
مَكُّوْك 31 , ( pl. مَكَاْكِيْكُ 70 &

مَكَاكِي
مَكَاكِي ),
a.  A dry measure.

b.  Drinking-cup.

c.  [ coll. ], Shuttle ( weawer's ).

مَكَّاْنُ
مَكَّاْنُ 33 ,
a.  Sucker; miser.

مَكَّاْنَة
مَكَّاْنَة 33t ,
a.  Female slave.

مَكَّاوِيّ
مَكَّاوِيّ
a.  [ coll. ],  see 1yi .

مَكْء
مَكْء
a.  Burrow, hole.

##### Türkçe

مَكَّ
مَكَّ U ( n. ac. **مَكّ** 1 ),
a.  (iliği) emip çıkardı.

b.  Azalttı, eksiltti.

c.  Tüketti; yok etti.

d.  [ Bi ], dışkıyı boşalttı.

تَمَكَّكَ
تَمَكَّكَ V ,
a.  I (a)’ya bak.

b.  [ 'Ala ], (borçluyu) bastırdı, sıkıştırdı, darladı.

اِمْتَكَكَ
اِمْتَكَكَ VIII ,
a.  I (a)’ya bak.

مَكَّة
مَكَّة 1t ,
a.  Mekke.

مَكِّيّ
مَكِّيّ 1yi ,
a.  Mekke’ye ait.

مُكَاْك
مُكَاْك 24 ,  **مُكَاْكَة** 24t ,
a.  İlik.

b.  Emilen herhangi bir şey.

مَكُّوْك
مَكُّوْك 31 , ( pl. **مَكَاْكِيْكُ** 70 &

مَكَاكِي
مَكَاكِي ),
a.  Kuru ölçü kabı.

b.  İçme bardağı.

c.  [ coll. ], (dokumacının) mekik(i).

مَكَّاْنُ
مَكَّاْنُ 33 ,
a.  Emen; cimri.

مَكَّاْنَة
مَكَّاْنَة 33t ,
a.  Kadın köle.

مَكَّاوِيّ
مَكَّاوِيّ
a.  [ coll. ],  1yi’ye bak.

مَكْء
مَكْء
a.  İn, delik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مكك
مَكَّ - يَمُكُّ - مَكَّة
مَكَّ - يَمُكُّ + كائن + شيئاً من شيء: يمصه ويشفطه، مثل مص وشفط لبن الثدي أو نقي العظم أو ماء البئر
مَكَّة: على وزن " فَعْلة": اسم فعل بمعنى مفعول من " مَكَّ - يَمُكُّ ": وهي كذلك اسم مكان منه:المكان الذي يكثر فيه شفط وسحب الماء من الآبار: وهو اصطلاحاً اسم المدينة التي بها الكعبة والبيت الحرام، ويبدو أنها سميت بهذا الاسم لأنها واد غير ذي زرع تكثر فيه الآبار: ومَكَّةُ: معروفة، البلد الحرام، قيل: سميت بذلك لقلة مائها، وذلك أَنهم كانوا يَمْتَكُّون الماء فيها أي يستخرجونه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " حركة الغازات والسوائل بالشهق والشفط"، وهي:
مَكَّ - يَمُكُّ، خَرْطَمَ - يُخَرطِمُ، شَهَقَ - يَشْهَقُ (شَهِقَ - يَشْهَقُ)، لَهَثَ - يَلْهَثُ ( لَهِثَ - يَلهَثُ)، نَفَسَ - يَنْفُسُ، رَاحَ - يَرَاحُ (رَاحَ - يَرِيحُ)

مَكَّة
 	﴿إن أول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركا وهدى للعالمين(96)﴾ آل عمران ﴿وهو الذي كف أيديهم عنكم وأيديكم عنهم ببطن مكة من بعد أن أظفركم عليهم وكان الله بما تعملون بصيرا(24)﴾ الفتح
مختار الصحاح
● [مكك] م ك ك: تَمَكَّكَ العظم أخرج مُخَّه وفي الحديث ﴿لا تمككوا على غُرمائكم﴾ أي لا تستقصوا و مَكَّةُ البلد الحرام و المَكُّوكُ مكيال وهو ثلاث كَيْلَجَاتٍ والكَيْلَجة منًا وسبعة أثمان منًا والمنَا رطلان والرطل اثنا عشرة أُوقية والأُوقية إستار وثلثا إستار والإستار أربعة مثاقيل ونصف والمِثقال درهم وثلاثة أسباع درهم والدرهم ستة دوانيق والدوانيق قيراطان والقيراط طسوجان والطسوج حبتان والحبة سُدس ثُمن درهم وهو جزء من ثمانية وأربعين جُزءا من درهم والجمع مَكاكيكُ
معجم الفرائد القرآنية:
م ك ك
"مَكَّةَ" في قوله تعالى :"وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ"(24) الفتح .
مكة : هي هذه البلدة الشريفة المعروفة، وهي مولد الرسول صلى الله عليه وسلم .
الراغب
مكك
- اشتقاق مكة من: تمككت العظم: أخرجت مخه، وامتك الفصيل ما في ضرع أمه، وعبر عن الاستقصاء بالتمكك وروي أنه قال عليه الصلاة والسلام: (لا تمكوا على غرمائكم) (الحديث أخرجه أبو عبيد في غريب الحديث 3/122؛ والفائق 3/42) وتسميتها بذلك لأنها كانت تمك من ظلم بها. أي: تدقه وتهلكه (قال ابن منظور: سميت مكة لأنها كانت تمك من ظلم فيها وألحد. أي: تهلكه. قال الراجز:
يا مكة، الفاجر مكي مكا * ولا تمكي مذحجا وعكا). قال الخليل (العين 2/287) : سميت بذلك لأنها وسط الأرض كالمخ الذي هو أصل ما في العظم، والمكوك: طاس يشرب به ويكال كالصواع.
ملخص اللسان:
1.     مَكَّ الفصيلُ ما في ضرع أُمه يَمُكُّه مَكّاً وامْتَكَّه وتَمَكَّكَه ومَكْمَكَهُ: امْتَصَّ جميع ما فيه وشربه كله
2.     ومَكَّ العظمَ مَكّاً وامْتَكَّه وتَمَكَّكَهُ وتَمَكْمَكه: امتص ما فيه من المخ،
3.     والمَكُّ: مَصُّ الثدي.
4.     والمَكُّ:الازدحام كالبَكِّ.
5.     ومَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً: أَهلكه.
6.     ومَكَّةُ: معروفة، البلد الحرام، قيل: سميت بذلك لقلة مائها، وذلك أَنهم كانوا يَمْتَكُّون الماء فيها أي يستخرجونه، وقيل: سميت مكة لأنها كانت تَمُكُّ من ظَلَم فيها وأَلْحَدَ أي تهلكه؛
7.     والمَكْمَكَةُ: التَّدَحْرُج في المَشْيِ.
8.     والمَكُّوكُ: طاسٌ يشرب به ووسطه واسع.
9.     والمَكُّوكُ: مكيال معروف لأهل العراق، والجمع مَكاكِيكُ ومَكاكِيّ
لسان العرب
● - مكك: مَكَّ الفصيلُ ما في ضرع أُمه يَمُكُّه مَكّاً وامْتَكَّه    وتَمَكَّكَه ومَكْمَكَهُ: امْتَصَّ جميع ما فيه وشربه كله، وكذلك الضبي إذا    استقصى ثدي أُمه بالمص. وقال ابن جني: أَما ما حكاه الأصمعي من قولهم امْتَكَّ    الفصيلُ ما في ضرع أُمه وتَمَكَّكَ وامْتَقَّ وتَمَقَّقَ، فالأظهر فيه    أن تكون القاف بدلاً من الكاف. ومَكَّ العظمَ مَكّاً وامْتَكَّه    وتَمَكَّكَهُ وتَمَكْمَكه: امتص ما فيه من المخ، واسم ذلك الشيء المُكاكة    والمُكاكُ. التهذيب: مَكَكْتُ المُخِّ مَكّاً وتَمَكَّكْتُه وتَمَخَّخْتُهُ    وتَمَخَّيْتُه إذا استخرجت مُخَّهُ فأَكلته. ومَكَكْتُ الشيء: مَصِصْتُهُ.    ورجل مَكَّانُ: مثل مَصَّان ومَلْجان، وهو الذي يَرْضَعُ الغنم من لؤمه ولا    يَحْلُب. والمَكُّ: مَصُّ الثدي. ويقال للرجل اللئيم يَرْضَع الشاة من    لؤمه: مَكَّانُ ومَلْجانُ. ابن شميل: تقول العرب قَبَحَ اللهُ اسْتَ    مَكَّانَ، وذلك إذا أَخطأَ إنسان أو فعل فعلاً قبيحاً يدعى بهذا. والمَكُّ:    الازدحام كالبَكِّ. ومَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً: أَهلكه.    ومَكَّةُ: معروفة، البلد الحرام، قيل: سميت بذلك لقلة مائها، وذلك أَنهم    كانوا يَمْتَكُّون الماء فيها أي يستخرجونه، وقيل: سميت مكة لأنها كانت    تَمُكُّ من ظَلَم فيها وأَلْحَدَ أي تهلكه؛ قال الراجز:    يا مَكَّة، الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا،    ولا تَمُكِّي مَذْحِجاً وعَكَّا    وقال يعقوب: مكةُ الحرَمُ كله، فأَما بَكَّةُ فهو ما بين الجبلين؛ حكاه    في البدل؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا لأنه قد فرق بين مكة وبين بكة    في المعنى، وبَيِّنٌ أن معنى البدل والمبدل منه سواء، وتَمَكَكَ على    الغريم: أَلَحَّ عليه في اقتضاء الدين وغيره. وفي الحديث عن النبي، صلى الله    عليه وسلم: لا تُمَكِّكوا على غرمائكم، يقول لا تُلِحُّوا عليهم إلحاحاً    يضر بمعايشهم، ولا تأْخذوهم على عُسْرَة وارْفُقُوا بهم في الاقتضاء    والأَخذ وأَنْظِروُهم إلى مَيْسَرة ولا تَسْتَقْصُوا؛ وأصله مأْخوذ من مَكَّ    الفصيلُ ما في ضَرْع أُمه وامْتَكَّه إذا لم يُبْق فيه من اللبن شيئاً    إلا مَصَّهُ. قال الأزهري: سمعت كلابِيّاً يقول لرجل عَنَّتَهُ. قد    مَكَكْتَ رُوحِي؛ أراد أنه أَحْرَجه بلَجاجِه فيما أشكاه.    والمَكْمَكَةُ: التَّدَحْرُج في المَشْيِ.    والمَكُّوكُ: طاسٌ يشرب به، وفي المحكم: طاس يشرب فيه أَعلاه ضيق ووسطه    واسع. والمَكُّوكُ: مكيال معروف لأهل العراق، والجمع مَكاكِيكُ ومَكاكِيّ    على البدل كراهية التضعيف، وهو صاع ونصف وهو ثلاث كَيْلَجات،    والكَيْلَجَة مَناً وسبعة أَثمان مَناً، والمَنا رطلان، والرطل اثنتا عشرة    أُوقِيَّةً، والأُوقِيَّةُ إسْتار وثلثا إِسْتار، والإسْتار أَربعة مثاقيل ونصف،    والمثقال درهم وثلاثة أَسباع درهم، والدرهم ستة دوانِىقَ، والدَّانِقُ    قيراطان، والقيراطُ طَسُّوجانِ، والطَّسُّوجُ حَبَّتان، والحبة سدس ثمن    درهم، وهو جزء من ثمانية وأَربعين جزءاً من درهم؛ زاد ابن بري: الكُرُّ ستون    قفيزاً، والقفيز ثمانية مَكاكيك، والمَكُّوكُ صاع ونصف وهو ثلاث    كَيْلَجات، وفي حديث أَنس: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان يتوضأُ    بمَكُّوكٍ ويغتسل بخمسة مَكاكِيكَ، وفي رواية: بخَمْسةِ مَكاكِيَّ؛ أراد    بالمَكُّوك المُدَّ، وقيل الصاع، والأول أشبه لأنه جاء في حديث آخر مفسراً    بالمدّ. والمَكاكِيُّ؛ جمع مَكُّوكٍ على إبدال الياء من الكاف الأخيرة، قال:    والمَكُّوكُ اسم للمكيال، قال: ويختلف مقداره باختلاف اصطلاح الناس عليه    في البلاد. وفي حديث ابن عباس في تفسير قوله: صُوَاعَ المَلِك، قال:    كهيئة المَكُّوك، وكان للعباس مثله في الجاهلية يشرب به. وضَرَبَ مَكُّوكَ    رأْسه على التشبيه. وامرأَة مَكْماكَةٌ ومُتَمَكْمِكَةٌ: ككَمْكامَة، ورجل    مَكْماكٌ كذلك، الأزهري في هذه الترجمة: والمُكَّاءُ طائر وجمعه    مَكاكِيُّ، قال: وليس المُكَّاءُ من المضاعف ولكنه من المعتل بالواو من مَكا    يَمْكُو إذا صَفَر، وسيأْتي ذكره في موضعه إن شاء الله.
مقاييس اللغة:
(مك) الميم والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على انتقاء العَظْم، ثم يقاس على ذلك. يقولون: تمكَّكت العظم: أخرجت مُخَّه. وامتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: شربه. والتمكّك: الاستقصاء. وفي الحديث: "لا تُمككُوا على غرمائكم([23])". ويقال: سمِّيت مكّة لقلّة الماء بها، كأنَّ ماءها قد امتُكَّ. وقيل سمِّيت لأنها تمُكُّ مَن ظَلَمَ فيها، أي تُهلِكه وتَقْصِمُه كما يمكُّ العظم. وينشدون:
* يا مَكَّةُ الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *
القاموس المحيط:
مَكَّهُ وامْتَكَّهُ وتَمَكَّكَهُ ومَكْمَكَهُ مَصَّهُ جَميعَهُ، وذلك المَمْكوكُ مُكاكٌ، كغُرابٍ وغُرابَةٍ.
ومَكَّهُ: أهْلَكَهُ، ونَقَصَهُ، ومنه: مَكَّةُ: للبَلَدِ الحَرَامِ، أو للحَرَمِ كُلِّه، لأَنَّها تَنْقُصُ الذُّنوبَ أو تُفْنيها، أو تُهْلِكُ من ظَلَمَ فيها. وتَمَكَّكَ على الغَرِيمِ: ألَحَّ. والمَكْمَكَةُ: التَّدَحْرُجُ في المَشْيِ. والمَكُّوكُ، كتَنُّورٍ: طاسٌ يُشْرَبُ به، ومِكْيالٌ يَسَعُ صاعاً ونِصْفاً، أو نِصْفَ رَِطْلٍ إلى ثَمانِ أواقي، أو نِصْفَ الوَيْبَةِ، والوَيْبَةُ: اثْنانِ وعشرون، أو أربَعٌ وعشرون مُدّاً بمُدِّ النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، أو ثلاثُ كَيْلَجاتٍ، والكَيْلَجَةُ: مَناً وسَبْعَةُ أثْمانِ مَناً، والمَنا: رَِطْلانِ، والرِطْلُ: اثْنَتا عَشْرَةَ أوقِيَّةً، والأُوقِيَّةُ: اِسْتارٌ وثلُثا أِسْتارٍ، والاِسْتارُ: أربعةُ مَثاقِيلَ ونِصْفٌ، والمِثْقالُ: دِرْهَمٌ وثلاثةُ أسْباعِ دِرْهَمٍ، والدِرْهَمُ: سِتَّةُ دَوانِقَ، والدانِقُ: قِيراطانِ، والقيراطُ: طَسُّوجانِ، والطَّسُّوجُ: حَبَّتانِ، والحَبَّةُ: سُدُسُ ثُمُنِ دِرْهَمٍ، وهو جُزْءٌ من ثمانيةٍ وأربَعينَ جُزْاً من دِرْهَمٍ، ج: مَكاكيكُ ومَكاكِيُّ.
وامرأةٌ مَكماكَةٌ ومُتَمَكْمِكَةٌ: كَمكَامَةٌ. والمَكَّانَةُ: الأمَةُ. ومَكَّ بسَلْحِه: رَمَى.
تاج العروس:
م ك ك
مَكَّهُ أي العَظْمَ يَمُكُّه مَكًّا وامْتَكَّه وَتمكَّكَه ومَكْمَكَهُ : مَصَّهُ جَمِيعَه مما فيهِ من المُخِّ وكذلِكَ الفَصِيلُ ما في ضَرعِ أُمِّهِ والصَّبِي : إِذا اسْتَقْصَى ثَدْيَ أُمهِ بالمَصِّ
قال ابنُ جِنّي : وأَمّا ما حَكاهُ الأَصْمَعِي من قَوْلِهم . امْتَكَّ الفَصِيلُ ما في ضَرعِ أُمِّهِ وَتمَككَ وامْتَقَّ وَتمَقَّقَ فالأظْهَرُ فيه أَنْ تَكُونَ القافُ بَدَلاً من الكافِ
وذلك المُخّ الممْكُوكُ واللَّبَنُ المَمْصُوصُ مُكاكٌ ومُكاكَةٌ كغُرابٍ وغُرابَةٍ
واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الأُولَى منهما وعلى مَكَّهُ وامْتَكَّهُ وَتمكَّكَه
وفي التَّهْذِيب : مَكَكْتُ المُخَّ مَكًّا وَتمَكَّكْتُه وَتمَخَّخْتُه وَتمَخَّيتُه : إِذا اسْتَخْرَجْتَ مُخَّهُ فأَكَلْتَه
ومَكَكْتُ الشيء : مَصَصْتُهُ
وفي العُبابِ : المُكَاكُ والمُكاكَةُ بضَمِّهِما : ما يُستَخْرَجُ من عَظْمٍ مُمِخ
ومَكَّهُ يُمُكُّهُ مَكّا أي : أَهْلَكَهُ وقيلَ : نَقَصَه
قِيل : ومِنْهُ مَكَّةُ شَرَّفَها اللّه تَعالَى واخْتُلِف فِيها فقِيل : اسْمٌ للبَلَدِ الحَرامِ أَو لِلْحَرَمِ كُلِّه وقالَ يَعْقُوبُ في البَدَلِ : مَكَّةُ : الحَرَمُ كُلُّه فأَمّا بَكَّةُ بَين الجَبَلَين قال ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي كَيفَ هذا ؛ لأَنَّه قد فَرَّقَ بينَ مَكَّةَ وبَكَّةَ في المَعْنَى وبَيَّنَ أَنَّ مَعْنَى البَدَلِ والمبدَلِ منه سَواء وتَقَدَّمَ شيء من ذلك في ب ك ك واخْتُلِفَ في وَجْهِ تَسميتِها فقِيل : لأَنَّها تَنْقُصُ الذُّنُوبَ أَو تُفْنِيها أَو لأَنَّها تُهْلِكُ مَنْ ظَلَمَ فِيها وأَلْحَدَ وفي كتاب تَلْبيَةِ أَهْلِ الجاهِلِيَّةِ : كانت تَلْبِيَةُ عَكَّ ومَذْحِجَ جَمِيعًا :
" يا مَكَّةُ الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا
" ولا تَمُكِّي مَذْحِجًا وعَكَّا
" فنَتْرُكَ البَيتَ الحَرامَ دَكَّا
" جِئْنَا إِلى رَبِّكِ لا نَشكَّا فهما وَجْهانِ وقِيلَ : لقِلَّةِ مائِها وذلِكَ أَنَّهُم كانوا يَمْتَكُّونَ الماءَ فِيها أَي : يَستَخْرِجُونَه وقيل : لجَذْبِ النّاسِ إِلَيها والمَكُّ : الجَذْب نَقَلَه السُّيُوطِي في المُزْهِرِ في الأَضدِاد عن أبي العَبّاسِ فهي وُجوهٌ أَرْبَعَةٌ وهُناكَ وَجْهٌ آخر نَذْكُرُه في المُستَدْرَكاتِ
ومن المَجازِ : تَمكَّكَ على الغَرِيمِ وَتمكَّكَهُ ومَكَّهُ : أَلَحَّ عليهِ في الاقْتِضاءِ ومنه الحَدِيثُ : لا تُمَكِّكُوا على غُرَمائِكُم هكَذا أَوْرَدَه الجَوْهَرِيُّ وقال : أي لا تَستَقْصوا زاد الصّاغاني : ويُروَى لاُ تمَكِّكُوا غُرَماءَكُم قال : والتَّعْدِيَةُ بعَلَى لتَضْمِين مَعْنَى الإِلْحاحِ أي : لا تُلِحُّوا عليهِمْ إِلْحاحًا يَضُرُّ بمَعايِشِهمْ ولا تَأْخُذُوهُمِ على عُسرَةٍ وأَنْظِرُوهُم إِلى مَيسَرَةٍ وأصلَه من مَكَّ الفَصِيلُ ما في ضَرعِ أمِّهِ وامْتَكَّهُ : اسْتَقْصاهُ
والمَكْمَكَةُ : التَّدَحْرُجُ في المَشْيِ عن ابنِ سِيدَه ونقَلَه الصّاغانيُ عن أبي عَمْرو ونَصُّه : التَّرَجْرُجُ بَدَل التَّدَحْرُجِ
والمَكُّوكُ كتَنُّورٍ : طاشٌ يُشْرَبُ بهِ قالَهُ الخَلِيلُ بنُ أَحْمَدَ وفي المُحْكَمٍ : يُشْرَبُ فيهِ أَعْلاهُ ضَيِّقٌ ووَسَطُه واسِعٌ وفي حَدِيث ابنِ عَبّاسٍ رضي اللّه عَنْهُما في تَفْسِيرِ قَوْلهِ تَعالَى : " صُواعَ المَلِكِ " قال : كهَيئَةِ المَكّوكِ وكانَ للعَبّاسِ مثْلُه في الجاهِلِيَّةِ يَشْرَبُ بهِ
والمَكُّوكُ : مِكْيالٌ مَعْرُوفٌ لأَهْلِ العِراقِ ويَخْتَلِفُ مِقْدارُه باخْتِلافِ اصْطِلاح النّاسِ عليهِ في البِلادِ وفي حَدِيث أنَسٍ رضي اللّهُ عنه : " أَنّ رَسُولَ اللّه صَلّى اللهُ عليهِ وسَلَّمَ كانَ يَتَوَضَّأ بمَكُّوك " قالَ ابنُ بَري : يَسَعُ صاعًا ونِصْفًا وقالَ غَيرُه : أَو نِصْفَ رَطْلٍ إِلى ثَمانِ أَواق أَو يَسَعُ نِصْفِ الوَيْبَةِ والوَيْبَةُ اثْنانِ وعِشْرُونَ أَو أَرْبَعٌ وعِشْرُونَ مُدًّا بمُدِّ النَّبِي صَلَّى اللّهُ عليهِ وسَلَّمَ وبه فُسِّرَ حَدِيثُ أَنَسٍ السابِقُ كما جاءَ في حَدِيث آخَرَ مُفَسَّرًا به أَو هُو ثَلاثُ كيلَجاتٍ كما في الصِّحاحِ وهو صاعٌ ونِصْفٌ كما قالَهُ ابنُ بريّ ثمّ قالَ الجَوْهَرِيُّ : والكَيلَجَة تَسَعُ مَنًا وسَبعَة أَثْمانِ مَنًا والمَنَا : رِطْلانِ والرطْلُ : اثْنَتَا عَشْرَةَ أُوقِيَّةً والأُوقِيَّةُ : إِسْتارٌ وثُلُثا إِسْتارٍ والإِسْتارُ : أَرْبَعَةُ مَثاقِيلَ ونِصْف والمِثْقالُ : دِرْهَمٌ وثَلاثَةُ أَسْباعِ دِرْهَمٍ والدِّرهَمُ : سَتَّةُ دَوانِقَ والدَّانِق قِيراطانِ والقِيراطُ : طَسُّوجانِ والطَّسُّوجُ : حَبَّتان والحَبَّةُ : سُدُسُ ثُمُنِ دِرْهَمٍ وهو جُزْءٌ من ثَمانِيَةٍ وأَرْبَعِينَ جُزْءاً من دِرهَم هذا نَصُّ الجَوْهَرِيِّ زادَ ابنُ بَريّ : الكرّ سِتُّونَ قَفِيزًا والقَفِيزُ : ثَمانِيَةُ مَكاكِيكَ والمَكّوكُ : صاعٌ ونِصْفٌ وهو ثلاثُ كَيلَجات
مَكاكِيكُ وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ ومنه حَدِيثُ أَنَس رضي اللهُ عنه : ويَغْتَسِلُ بخَمْسِ مَكاكِيكَ . ويُروِى بخَمسِ مَكاكِي بإِبْدالِ الكافِ الأخِيرَةِ ياءً وِإدْغامِها في ياءِ مَفاعِيلَ كما حكاه أَبو زَيْد وغيرُه كَراهِيَةَ التَّضْعِيفِ واجْتِماع الأَمْثالِ كتَظَنَّى قال شَيخُنا : ومَنَعه ابن الأَنْبارِيِّ وقال : لا يُقالُ في جَمْعِ مَكّوكٍ إِلا مَكاكِيكُ لما في إبْدالِه من اللَّبسِ . قلتُ : أي بجَمعِ المُكَّاءِ للطّائِرِ فإِنّ جَمْعَه مَكاكِي كما نَصَّ عليهِ الأَزْهَرِيُّ في التَّهْذِيب ومَحَلُّه المُعْتَلُّ بالواوِ كما سَيَأْتِي ولكن جاءَ في حَدِيثِ جابِرٍ في الحَوْضِ عندَ البزّار : وعليه مَكاكِي عَدَد النُّجُومِ فهو يَرُدُّ على ابنِ الأَنْبارِيّ
وامرَأَةٌ مَكْماكَةٌ ومُتَمَكْمِكَةٌ : مثل كَمْكامَة ورجُلٌ مَكْماك مثل كَمْكامٍ وسَيَأْتِي في المِيمِ
ومن المَجازِ : المَكّانَةُ بالتَّشْدِيدِ الأَمَةُ لِلُؤْمِها
ومَكَّ الطائِرُ بسَلْحِهِ مَكًّا : رَمَى بهِ وذَرَقَ
ومما يستدرك عليه : المَكُّ : الازْدِحامُ كالبَكِّ قيل : ومِنْه سُمِّيَتْ مَكَّةُ ؛ لازْدِحامِ النّاسِ فيها وهذا هو الوَجْهُ الخامِسُ المَوعُودُ به آنفًا
وَتمكْمَكَهُ : مثل تَمكَّكَه
ورَجُلٌ مَكّانُ مثل مَصّانَ ومَلْجانَ وهو الذي يَرضَع الغَنَمَ من لُؤْمِه ولا يَحْلِبُ يُقالُ ذلك لِلَّئيمِ
وقالَ ابنُ شُمَيلٍ : تَقُولُ العَرَبُ : قَبَّحَ اللّه اسْتَ مَكَّانَ وذلك إِذا أَخْطَأَ إِنْسانٌ أَو فَعَل فِعلاً قَبِيحًا يُدْعَى بهذا
وقال الأَزْهَرِيُّ : سَمِعْتُ أَعْرابِيًّا يَقُولُ لرجُلٍ عَنَّتَه : قد مَكَكْتَ رُوحِي أَرادَ أَنَّه أَحْرَجَه بلَجَاجِهِ فيما أَشْكاهُ
وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : واسْتَوْلَى مَرَةً على مَكَّةَ ناجِمٌ من بِلادِ نَجْدٍ فطَرَدُوهُ فلَمّا خَرَج قال : خُذُوا مُكَيكَتَكُم
ومن سَجَعاتِه : إِنَّ المُلُوكَ إِذا تابَعْتَهُم مَكُّوكَ . قلت : ولو قالَ : مَلُّوك أَو مَكُّوك كان أَحْسَنَ وفي البَصائِرِ : إِيّاكَ والمُلُوك ؛ فإِنَّهُم إِن عَرَفُوكَ مَكوك
وضَرَبَ مَكوكَ رَأْسِه على التَّشْبِيهِ
والنِّسبَةُ إِلى مًكّةَ مَكِّي على الصَّحِيحِ
وقد سُمِّيَ به غيرُ واحِدٍ من قُدَماءِ المُحَدِّثِينَ تَبَرّكًا
وأَما قَوْلُ العامَّةِ مَكّاوِيٌّ وكذا في الجَمْعِ المَكاكِوَة فخَطَأٌ
ومَكَّةُ : اسمُ جارِيَةٍ لها حِكايَةٌ نقَلَه الحافِظُ
وقال المُصَنِّفُ في البَصائِرِ والأَصْبَهانِيُّ في المُفْرَداتِ : وقيل : إِنَّ مكة مأَخوذة من المُكاكَةِ وهي اللّبُّ والمُخُّ الذي في وَسَطِ العَظْمِ سمِّيَتْ بها لأنَّها وَسَطُ الدُّنْيا ولُبُّها وخالِصُها هكذا قالَهُ الخَلِيلُ بنُ أَحْمَدَ فصارَت الأَوْجُهُ سِتَّةً

##### Türkçe

مكك
**مَكَّ** - **يَمُكُّ** - **مَكَّة**
**مَكَّ** - **يَمُكُّ** + bir canlı + bir şeyden bir şeyi: onu emer ve çeker; meme sütünü emip çekmek veya kemiğin iliğini yahut kuyunun suyunu (emip) çekmek gibi.
**مَكَّة**: “**فَعْلة**” vezni üzere: **مَكَّ** - **يَمُكُّ**’dan, mef‘ûl manasında fiil ismi; o aynı zamanda ondan bir mekân ismidir: kuyulardan suyun emilip çekilmesinin çok olduğu yer; ve o, ıstılahta, içinde Kâbe ve Beyt-i Harâm bulunan şehrin adıdır; ve görünüşe göre bu adla adlandırılmıştır; çünkü o, ekinsiz bir vadidir, içinde kuyular çoktur. Ve **مَكَّةُ**: bilinen (bir yer), haram belde; denildi ki: suyunun azlığından dolayı böyle adlandırıldı; ve bu, onların orada suyu **يَمْتَكُّون** olmalarıdır; yani onu çıkarıyorlardı.
Ve lafız, “iç çekiş ve emiş ile gazların ve sıvıların hareketi” grubuna mensuptur; o da şunlardır:
**مَكَّ** - **يَمُكُّ**, **خَرْطَمَ** - **يُخَرطِمُ**, **شَهَقَ** - **يَشْهَقُ** (**شَهِقَ** - **يَشْهَقُ**), **لَهَثَ** - **يَلْهَثُ** (**لَهِثَ** - **يَلهَثُ**), **نَفَسَ** - **يَنْفُسُ**, **رَاحَ** - **يَرَاحُ** (**رَاحَ** - **يَرِيحُ**)

**مَكَّة**
﴿“Şüphesiz insanlar için konulan ilk ev, elbette **بِبَكَّةَ**’de olan (ev)dir; mübarek ve âlemler için bir hidayettir (96)”﴾ Âl-i İmrân
﴿“O, sizi onlara karşı üstün kıldıktan sonra, Mekke’nin karnında **بِبَطْنِ مَكَّةَ**’de onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan geri çevirendir; Allah yaptıklarınızı görendir (24)”﴾ Fetih

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**مكك**] م ك ك: **تَمَكَّكَ** kemik: iliğini çıkardı. Ve hadiste: ﴿**لا تمككوا على غُرمائكم**﴾ yani borçlularınız üzerine (alacakta) sonuna kadar gitmeyin. Ve **مَكَّةُ** haram beldedir. Ve **المَكُّوكُ** bir ölçektir; o, üç **كَيْلَجَاتٍ**tır. Ve **الكَيْلَجة** bir menn ve yedi sekizde bir menndir. Ve **المنَا** iki rıtıldır. Ve rıtıl on iki **أُوقية**dir. Ve **الأُوقية** bir **إستار** ve üçte iki **إستار**dır. Ve **الإستار** dört miskal ve yarımdır. Ve **المِثقال** bir dirhem ve dirhemin üç yedide biridir. Ve dirhem altı **دوانيق**tir. Ve **الدوانيق** iki kırattır. Ve kırat iki **طسوجان**dır. Ve **الطسوج** iki habbedir. Ve **الحبة** dirhemin sekizde birinin altıda biridir; ve o, dirhemin kırk sekiz parçasından bir parçadır. Ve cem‘i **مَكاكيكُ**tur.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
م ك ك
“**مَكَّةَ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ**”(24) Fetih.
Mekke: o, bilinen bu şerefli beldedir; ve o, Resûl’ün -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- doğum yeridir.

Râgıb
مكك
- Mekke’nin iştikakı şundandır: **تمككت العظم**: iliğini çıkardım; ve **امتك الفصيل** annesinin memesindeki şeyi; ve istiksâ (sonuna kadar gitme) **التمكك** ile ifade edildi. Ve rivayet edildi ki o -aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm- dedi: (**لا تمكوا على غرمائكم**) (hadisi Ebû Ubeyd, Garîbü’l-hadîs 3/122; el-Fâik 3/42’de çıkarmıştır). Ve onun böyle adlandırılması, çünkü o, orada zulmedeni **تمك** ederdi; yani onu ezer ve helâk ederdi. (İbn Manzûr dedi: Mekke, içinde zulmeden ve ilhâd edeni **تمك** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder. Râciz dedi ki:
يا مكة، الفاجر مكي مكا * ولا تمكي مذحجا وعكا).
Halîl dedi (**العين** 2/287): O, yeryüzünün ortası olduğu için böyle adlandırıldı; kemikte olan ve kemikteki şeyin aslı olan ilik gibi. Ve **المكوك**: onunla içilen ve onunla ölçülen, **الصواع** gibi bir tastır.

Lisân’ın özeti:
1. **مَكَّ** sütten kesilmemiş deve yavrusu, annesinin memesindeki şeyi **يَمُكُّه**; **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** ve **تَمَكَّكَه** ve **مَكْمَكَهُ**: içindekinin tamamını emdi ve hepsini içti.
2. Ve **مَكَّ** kemiği **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** ve **تَمَكَّكَهُ** ve **تَمَكْمَكه**: içindeki ilikten olan şeyi emdi.
3. Ve **المَكُّ**: memeyi emmedir.
4. Ve **المَكُّ**: **البَكِّ** gibi izdihamdır.
5. Ve **مَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً**: onu helâk etti.
6. Ve **مَكَّةُ**: bilinen (bir yer), haram belde; denildi ki: suyunun azlığından dolayı böyle adlandırıldı; ve bu, onların orada suyu **يَمْتَكُّون** olmalarıdır; yani onu çıkarıyorlardı. Ve denildi ki: Mekke, içinde zulmeden ve ilhâd edeni **تَمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder.
7. Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır.
8. Ve **المَكُّوكُ**: onunla içilen bir tastır; ve ortası geniştir.
9. Ve **المَكُّوكُ**: Irak ehli için bilinen bir ölçektir; cem‘i **مَكاكِيكُ** ve **مَكاكِيّ**dir.

Lisânü’l-‘Arab
● - **مكك**: **مَكَّ** deve yavrusu, annesinin memesindeki şeyi **يَمُكُّه**; **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** ve **تَمَكَّكَه** ve **مَكْمَكَهُ**: içindekinin tamamını emdi ve hepsini içti; ve aynı şekilde ceylan yavrusu, emme ile annesinin memesini sonuna kadar tükettiğinde. İbn Cinnî dedi: Asma‘î’nin, onların “**امْتَكَّ** deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi ve **تَمَكَّكَ** ve **امْتَقَّ** ve **تَمَقَّقَ**” demelerinden naklettiği şeye gelince; onda daha açık olan, **القاف**’ın **الكاف**’tan bedel olmasıdır. Ve **مَكَّ** kemiği **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** ve **تَمَكَّكَهُ** ve **تَمَكْمَكه**: içindeki ilikten olan şeyi emdi; ve o şeyin adı **المُكاكة** ve **المُكاكُ**tur. **التهذيب**: **مَكَكْتُ** iliği **مَكّاً** ve onu **تَمَكَّكْتُه** ve onu **تَمَخَّخْتُهُ** ve onu **تَمَخَّيْتُه**: iliğini çıkardığında ve onu yediğinde. Ve **مَكَكْتُ** şeyi: onu emdim. Ve **رجل مَكَّانُ**: **مَصَّان** ve **مَلْجان** gibi; o, alçaklığından dolayı koyunu sağmadan emen kimsedir. Ve **المَكُّ**: memeyi emmedir. Ve alçaklığından dolayı koyunu emen adama: **مَكَّانُ** ve **مَلْجانُ** denir. İbn Şümeyl: Araplar der ki: “Allah **اسْتَ مَكَّانَ**’ı çirkin kılsın”; bu, bir insan hata ettiğinde veya çirkin bir fiil yaptığında bu (söz) ile beddua edilir. Ve **المَكُّ**: **البَكِّ** gibi izdihamdır. Ve **مَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً**: onu helâk etti. Ve **مَكَّةُ**: bilinen (bir yer), haram belde; denildi ki: suyunun azlığından dolayı böyle adlandırıldı; ve bu, onların orada suyu **يَمْتَكُّون** olmalarıdır; yani onu çıkarıyorlardı. Ve denildi ki: Mekke, içinde zulmeden ve ilhâd edeni **تَمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder. Râciz dedi:
يا **مَكَّة**، الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا،
ولا تَمُكِّي مَذْحِجاً وعَكَّا
Yakub dedi: Mekke, haramın tamamıdır; **بَكَّةُ** ise iki dağ arasındaki şeydir; bunu “bedel” bahsinde nakletti. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü o, mana bakımından Mekke ile Bekke’yi ayırmıştır; ve bedel ile kendisinden bedel yapılanın manasının aynı olduğu açıktır. Ve **تَمَكَكَ** alacaklı üzerine: borcu ve benzerini istemede ısrar etti. Ve Peygamber’den -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- hadiste: **لا تُمَكِّكوا على غرمائكم**; “onlara, geçimlerine zarar verecek bir ısrarla ısrar etmeyin; onları darlık üzere sıkıştırmayın; tahsilde ve almada onlara yumuşak davranın; onları bir genişliğe kadar erteleyin; ve sonuna kadar gitmeyin” demektir. Ve onun aslı, **مَكَّ** deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi ve **امْتَكَّه**: içinde sütten hiçbir şey bırakmayıp onu emdiği zamandan alınmıştır. Ezherî dedi: Bir Kilâbî’nin, kendisini bunaltan bir adama şöyle dediğini işittim: “Sen benim ruhumu **مَكَكْتَ**”; onun muradı, kendisine şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu sıkıştırmış olmasıdır. Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır. Ve **المَكُّوكُ**: onunla içilen bir tastır; ve **المحكم**’de: içinde içilen bir tas; üstü dar, ortası geniş. Ve **المَكُّوكُ**: Irak ehli için bilinen bir ölçektir; cem‘i, şeddeden hoşlanmama ve benzerlerin toplanması sebebiyle bedel üzere **مَكاكِيكُ** ve **مَكاكِيّ**dir; ve o, bir **صاع** ve yarımdır; ve o, üç **كَيْلَجات**tır. Ve **الكَيْلَجَة** bir menn ve yedi sekizde bir menndir. Ve **المَنا** iki rıtıldır. Ve rıtıl on iki **أُوقِيَّةً**dir. Ve **الأُوقِيَّةُ** bir **إسْتار** ve üçte iki **إسْتار**dır. Ve **الإسْتار** dört miskal ve yarımdır. Ve miskal bir dirhem ve dirhemin üç yedide biridir. Ve dirhem altı **دوانِىقَ**tır. Ve **الدَّانِقُ** iki kırattır. Ve kırat iki **طَسُّوجانِ**dır. Ve **الطَّسُّوجُ** iki habbedir. Ve habbe dirhemin sekizde birinin altıda biridir; ve o, dirhemin kırk sekiz parçasından bir parçadır. İbn Berrî ilave etti: **الكُرُّ** altmış **قفيزاً**dır; ve **القفيز** sekiz **مَكاكيك**tir. Ve **المَكُّوكُ** bir **صاع** ve yarımdır; ve o, üç **كَيْلَجات**tır. Ve Enes hadisi: Resûlullah -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- **بمَكُّوكٍ** ile abdest alır ve beş **مَكاكِيكَ** ile guslederdi. Ve bir rivayette: beş **مَكاكِيَّ** ile. **المَكُّوك** ile **المُدّ** kastedildi; ve denildi: **الصاع**; birincisi daha benzer; çünkü başka bir hadiste **المدّ** ile açıklanmış olarak gelmiştir. Ve **المَكاكِيُّ**: son **الكاف**’tan **الياء**’ya ibdal ile **مَكُّوكٍ**’un cem‘idir. Dedi ki: **المَكُّوكُ** ölçünün adıdır; dedi ki: ülkelerde insanlar arasındaki ıstılahın farklılığıyla miktarı farklılaşır. Ve İbn Abbas hadisi, “**صُوَاعَ المَلِك**” sözünün tefsirinde: **المَكُّوك** heyeti gibi; ve Abbas’ın cahiliyede onun gibi bir şeyi vardı, onunla içerdi. Ve “başının **مَكُّوكَ**unu vurdu” teşbih üzere. Ve **امرأَة مَكْماكَةٌ** ve **مُتَمَكْمِكَةٌ**: **ككَمْكامَة** gibi; ve **رجل مَكْماكٌ** da böyledir. Ezherî bu tercemede: **المُكَّاءُ** bir kuştur; cem‘i **مَكاكِيُّ**dur; dedi ki: **المُكَّاءُ** muzâafdan değildir; fakat **مَكا يَمْكُو** (ıslık çalmak)tan, **الواو** ile mu‘tel olandır; inşallah yeri gelince zikri gelecektir.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**مك**) **الميم** ve **الكاف**: sahih bir asıldır; kemiği ayıklamaya delâlet eder; sonra bunun üzerine kıyas edilir. Derler ki: **تمكَّكت العظم**: iliğini çıkardım. Ve **امتَكَّ الفصيلُ** annesinin memesindeki şeyi: onu içti. Ve **التمكّك**: istiksâdır. Ve hadiste: “**لا تُمككُوا على غرمائكم**([23])”. Ve denilir: Mekke, suyunun azlığından dolayı adlandırıldı; sanki suyu **امتُكَّ** edilmiştir. Ve denildi: içinde zulmedeni **تمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder ve onu kırar; kemik **يمكُّ** edildiği gibi. Ve şu beyit okunur:
* يا **مَكَّةُ** الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**مَكَّهُ** ve **امْتَكَّهُ** ve **تَمَكَّكَهُ** ve **مَكْمَكَهُ**: onu tamamıyla emdi; ve o emilmiş şey **مُكاكٌ**tur; **غُرابٍ** ve **غُرابَةٍ** gibi.
Ve **مَكَّهُ**: onu helâk etti ve onu eksiltti. Ve ondan: **مَكَّةُ**: haram belde için; yahut haramın tamamı için; çünkü o, günahları eksiltir yahut onları yok eder; yahut içinde zulmedeni helâk eder. Ve **تَمَكَّكَ** borçlu üzerine: ısrar etti. Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır. Ve **المَكُّوكُ**, **كتَنُّورٍ**: onunla içilen bir tastır; ve bir ölçektir; bir **صاع** ve yarım alır; yahut yarım rıtıldan sekiz **أواقي**ye kadar; yahut **الوَيْبَة**’nin yarısı; ve **الوَيْبَة**: yirmi iki yahut yirmi dört **مُدّ**dur; Peygamber’in -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- **مُدّ**u ile; yahut üç **كَيْلَجاتٍ**tır. Ve **الكَيْلَجَةُ**: bir menn ve yedi sekizde bir menndir. Ve **المَنا**: iki rıtıldır. Ve rıtıl: on iki **أوقِيَّةً**dir. Ve **الأُوقِيَّةُ**: bir **اِسْتارٌ** ve üçte iki **أِسْتارٍ**dır. Ve **الاِسْتارُ**: dört **مَثاقِيلَ** ve yarımdır. Ve **المِثْقالُ**: bir dirhem ve dirhemin üç yedide biridir. Ve **الدِرْهَمُ**: altı **دَوانِقَ**tır. Ve **الدانِقُ**: iki kırattır. Ve **القيراطُ**: iki **طَسُّوجانِ**dır. Ve **الطَّسُّوجُ**: iki habbedir. Ve **الحَبَّةُ**: dirhemin sekizde birinin altıda biridir; ve o, dirhemin kırk sekiz parçasından bir parçadır. Cem‘i: **مَكاكيكُ** ve **مَكاكِيُّ**.
Ve **امرأةٌ مَكماكَةٌ** ve **مُتَمَكْمِكَةٌ**: **كَمكَامَةٌ** gibi. Ve **المَكَّانَةُ**: cariye. Ve **مَكَّ** dışkısıyla: attı.

Tâcü’l-‘Arûs:
م ك ك
**مَكَّهُ** yani kemiği, **يَمُكُّه** **مَكًّا** ve **امْتَكَّه** ve **تمكَّكَه** ve **مَكْمَكَهُ**: içindeki ilikten olan şeyi tamamıyla emdi; ve aynı şekilde deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi; ve çocuk: annesinin memesini emme ile sonuna kadar tükettiğinde.
İbn Cinnî dedi: Asma‘î’nin, onların “**امْتَكَّ** deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi ve **تمَككَ** ve **امْتَقَّ** ve **تمَقَّقَ**” demelerinden naklettiği şeye gelince; onda daha açık olan, **القاف**’ın **الكاف**’tan bedel olmasıdır.
Ve o emilmiş ilik ve emilmiş süt: **مُكاكٌ** ve **مُكاكَةٌ**dur; **غُرابٍ** ve **غُرابَةٍ** gibi.
Cevherî, ikisinden birincisiyle ve **مَكَّهُ** ve **امْتَكَّهُ** ve **تمكَّكَه** ile yetindi.
Ve **التَّهْذِيب**’de: **مَكَكْتُ** iliği **مَكًّا** ve onu **تمَكَّكْتُه** ve onu **تمَخَّخْتُه** ve onu **تمَخَّيتُه**: iliğini çıkardığında ve onu yediğinde.
Ve **مَكَكْتُ** şeyi: onu emdim.
Ve **العُباب**’da: **المُكَاكُ** ve **المُكاكَةُ**, ikisinin de dammesiyle: iliği çıkarılmış bir kemikten çıkarılan şeydir.
Ve **مَكَّهُ يُمُكُّهُ مَكّا** yani: onu helâk etti; ve denildi: onu eksiltti.
Denildi ki: ve ondan **مَكَّةُ** -Allah Teâlâ onu şereflendirsin-; onda ihtilaf edildi: denildi ki: haram beldenin adıdır yahut haramın tamamının. Ve Yakub “bedel”de dedi: **مَكَّةُ**: haramın tamamıdır; **بَكَّةُ** ise iki dağ arasındadır. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü o, mana bakımından Mekke ile Bekke’yi ayırmıştır; ve bedel ile kendisinden bedel yapılanın manasının aynı olduğunu beyan etmiştir. Bunun bir kısmı daha önce ب ك ك’da geçti. Ve onun adlandırılmasının vechi hakkında ihtilaf edildi: denildi ki: çünkü o, günahları eksiltir yahut onları yok eder; yahut çünkü o, içinde zulmedeni ve ilhâd edeni helâk eder. Ve “Cahiliye ehlinin telbiyesi” kitabında: **عَكَّ** ve **مَذْحِجَ**’in ikisinin birlikte telbiyesi şöyleydi:
" يا **مَكَّةُ** الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا
" ولا تَمُكِّي مَذْحِجًا وعَكَّا
" فنَتْرُكَ البَيتَ الحَرامَ دَكَّا
" جِئْنَا إِلى رَبِّكِ لا نَشكَّا
Bunlar iki veçhedir. Ve denildi: suyunun azlığından dolayı; ve bu, onların orada suyu **يَمْتَكُّونَ** olmalarıdır; yani onu çıkarıyorlardı. Ve denildi: insanları kendine çekmesinden dolayı; ve **المَكُّ**: çekmedir; Süyûtî bunu **المُزْهِر**’de, zıtlar bahsinde Ebû’l-Abbâs’tan nakletti. Böylece dört veçhedir. Ve orada başka bir vech vardır; onu “müstedrekler”de zikredeceğiz.
Ve mecazdan: **تمكَّكَ** borçlu üzerine ve **تمكَّكَهُ** ve **مَكَّهُ**: tahsilde ona ısrar etti. Ve ondan hadistir: **لا تُمَكِّكُوا على غُرَمائِكُم**; Cevherî onu böyle zikretti ve dedi ki: yani sonuna kadar gitmeyin. Sâğânî ilave etti: “**لاُ تمَكِّكُوا غُرَماءَكُم**” diye rivayet edilir. Dedi ki: **على** ile geçişli kılma, ısrar manasını tazmîn içindir; yani geçimlerine zarar verecek bir ısrarla onlara ısrar etmeyin; onları darlık üzere sıkıştırmayın; onları bir genişliğe kadar erteleyin. Ve onun aslı, **مَكَّ** deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi ve **امْتَكَّهُ**: onu sonuna kadar tükettiğindendir.
Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır; İbn Sîde’den. Sâğânî onu Ebû Amr’dan nakletti; ve onun lafzı: **التَّرَجْرُجُ**; **التَّدَحْرُجِ**’ün bedeli.
Ve **المَكُّوكُ** **كتَنُّورٍ**: onunla içilen bir tastır; bunu Halîl b. Ahmed söyledi. Ve **المُحْكَم**’de: içinde içilen; üstü dar, ortası geniş. Ve İbn Abbas hadisi -Allah ikisinden razı olsun- Yüce Allah’ın “**صُواعَ المَلِكِ**” sözünün tefsirinde: **المَكّوك** heyeti gibi; ve Abbas’ın cahiliyede onun gibi bir şeyi vardı, onunla içerdi.
Ve **المَكُّوكُ**: Irak ehli için bilinen bir ölçektir; ülkelerde insanlar arasındaki ıstılahın farklılığıyla miktarı farklılaşır. Ve Enes hadisi -Allah ondan razı olsun-: “Resûlullah -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- **بمَكُّوك** ile abdest alırdı.” İbn Berrî dedi: bir **صاع** ve yarım alır. Başkası dedi: yahut yarım rıtıldan sekiz **أواق**ye kadar; yahut **الوَيْبَة**’nin yarısını alır; ve **الوَيْبَة** Peygamber’in -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- **مُدّ**u ile yirmi iki yahut yirmi dört **مُدّ**dur. Ve bununla, başka bir hadiste onunla açıklanmış olarak geldiği üzere, önceki Enes hadisi tefsir edildi. Yahut o, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi üç **كيلَجاتٍ**tır; ve o, İbn Berrî’nin dediği gibi bir **صاع** ve yarımdır. Sonra Cevherî dedi: **الكَيلَجَة** bir menn ve yedi sekizde bir menn alır; ve **المَنَا** iki rıtıldır; ve rıtıl: on iki **أُوقِيَّةً**; ve **الأُوقِيَّةُ**: bir **إِسْتارٌ** ve üçte iki **إِسْتارٍ**; ve **الإِسْتارُ**: dört miskal ve yarım; ve miskal: bir dirhem ve dirhemin üç yedide biri; ve dirhem: altı **دَوانِقَ**; ve **الدَّانِق**: iki kırat; ve kırat: iki **طَسُّوجانِ**; ve **الطَّسُّوجُ**: iki habbe; ve habbe: dirhemin sekizde birinin altıda biri; ve o, dirhemin kırk sekiz parçasından bir parçadır. Bu, Cevherî’nin nassıdır. İbn Berrî ilave etti: **الكرّ** altmış **قَفِيزًا**dır; ve **القَفِيزُ**: sekiz **مَكاكِيكَ**; ve **المَكّوكُ**: bir **صاع** ve yarım; ve o, üç **كَيلَجات**tır.
**مَكاكِيكُ**; Cevherî bununla yetindi. Ve ondan Enes hadisi -Allah ondan razı olsun-: “ve beş **مَكاكِيكَ** ile guslederdi.” Ve son **الكاف**’ın **ياء**’ya ibdali ve onun **مَفاعِيلَ**’in **ياء**’sına idgamı ile, Ebû Zeyd ve başkalarının naklettiği üzere, şeddeden hoşlanmama ve benzerlerin toplanması sebebiyle “beş **مَكاكِي** ile” diye rivayet edilir; **تَظَنَّى** gibi. Şeyhimiz dedi: İbnü’l-Enbârî bunu men etti ve dedi ki: **مَكّوكٍ**’un cem‘inde ancak **مَكاكِيكُ** denir; çünkü ibdalda karışıklık vardır. Ben dedim: yani kuş olan **المُكَّاءِ**’nın cem‘i ile; zira onun cem‘i **مَكاكِي**dir; Ezherî bunu **التَّهْذِيب**’de açıkça söyledi; ve yeri, **الواو** ile mu‘tel olandır; ileride geleceği üzere. Fakat Bazzâr’daki havuz hakkında Câbir hadisi içinde geldi: “ve onun üzerinde yıldızların sayısı kadar **مَكاكِي** vardır”; bu, İbnü’l-Enbârî’ye reddeder.
Ve **امرَأَةٌ مَكْماكَةٌ** ve **مُتَمَكْمِكَةٌ**: **كَمْكامَة** gibi; ve **رجُلٌ مَكْماك**: **كَمْكامٍ** gibi; ve **المِيم**’de gelecektir.
Ve mecazdan: şeddeli **المَكّانَةُ**: alçaklığından dolayı cariye.
Ve kuş, dışkısıyla **مَكَّ** **مَكًّا**: onunla attı ve pisledi.
Ve kendisinden istidrâk edilenlerdendir: **المَكُّ**: **البَكِّ** gibi izdihamdır. Denildi ki: ve ondan Mekke adlandırıldı; insanların orada izdihamından dolayı. Bu, az önce vaat edilen beşinci veçhtir.
Ve **تمكْمَكَهُ**: **تَمكَّكَه** gibidir.
Ve **رَجُلٌ مَكّانُ**: **مَصّانَ** ve **مَلْجانَ** gibi; o, alçaklığından dolayı koyunu emen ve sağmayan kimsedir; bu, alçağa söylenir.
İbn Şümeyl dedi: Araplar der ki: “Allah **اسْتَ مَكَّانَ**’ı çirkin kılsın”; bu, bir insan hata ettiğinde veya çirkin bir fiil yaptığında bu (söz) ile çağrılır.
Ezherî dedi: Bir bedevînin, kendisini bunaltan bir adama şöyle dediğini işittim: “Sen benim ruhumu **مَكَكْتَ**”; onun muradı, kendisine şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu sıkıştırmış olmasıdır.
Zemahşerî dedi: Necd beldelerinden bir adam bir defa Mekke’ye hâkim oldu; onu kovdular; çıkınca dedi ki: “**خُذُوا مُكَيكَتَكُم**”.
Ve onun secilerindendir: “Şüphesiz krallara tâbi olursan, (onlar) **مَكُّوكَ** (eder).” Ben dedim: “**مَلُّوك** yahut **مَكُّوك** deseydi daha iyi olurdu.” Ve **البَصائِر**’de: “Krallardan sakın; çünkü onlar seni tanırlarsa **مَكوك** (ederler).”
Ve teşbih üzere: “başının **مَكوكَ**unu vurdu.”
Ve **مًكّةَ**’ye nisbet, sahih olana göre **مَكِّي**’dir.
Ve bereketlenme için, eski muhaddislerden birden fazlasına onunla ad verilmiştir.
Ama avamın “**مَكّاوِيٌّ**” demesi ve cem‘de “**المَكاكِوَة**” (demeleri) hatadır.
Ve **مَكَّةُ**: bir cariyenin adıdır; onun bir hikâyesi vardır; hâfız onu nakletti.
Ve musannif **البَصائِر**’de ve İsfehânî **المُفْرَدات**’ta dedi ki: ve denildi: Mekke, **المُكاكَةِ**’den alınmıştır; o, kemiğin ortasındaki öz ve iliktir; dünya’nın ortası, özü ve safı olduğu için onunla adlandırıldı; Halîl b. Ahmed bunu böyle söyledi; böylece veçhler altı oldu.
