# مكك — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%83/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: مكك

مكك
مَكَّ - يَمُكُّ - مَكَّة
مَكَّ - يَمُكُّ + كائن + شيئاً من شيء: يمصه ويشفطه، مثل مص وشفط لبن الثدي أو نقي العظم أو ماء البئر
مَكَّة: على وزن " فَعْلة": اسم فعل بمعنى مفعول من " مَكَّ - يَمُكُّ ": وهي كذلك اسم مكان منه:المكان الذي يكثر فيه شفط وسحب الماء من الآبار: وهو اصطلاحاً اسم المدينة التي بها الكعبة والبيت الحرام، ويبدو أنها سميت بهذا الاسم لأنها واد غير ذي زرع تكثر فيه الآبار: ومَكَّةُ: معروفة، البلد الحرام، قيل: سميت بذلك لقلة مائها، وذلك أَنهم كانوا يَمْتَكُّون الماء فيها أي يستخرجونه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " حركة الغازات والسوائل بالشهق والشفط"، وهي:
مَكَّ - يَمُكُّ، خَرْطَمَ - يُخَرطِمُ، شَهَقَ - يَشْهَقُ (شَهِقَ - يَشْهَقُ)، لَهَثَ - يَلْهَثُ ( لَهِثَ - يَلهَثُ)، نَفَسَ - يَنْفُسُ، رَاحَ - يَرَاحُ (رَاحَ - يَرِيحُ)

مَكَّة
 	﴿إن أول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركا وهدى للعالمين(96)﴾ آل عمران ﴿وهو الذي كف أيديهم عنكم وأيديكم عنهم ببطن مكة من بعد أن أظفركم عليهم وكان الله بما تعملون بصيرا(24)﴾ الفتح
مختار الصحاح
● [مكك] م ك ك: تَمَكَّكَ العظم أخرج مُخَّه وفي الحديث ﴿لا تمككوا على غُرمائكم﴾ أي لا تستقصوا و مَكَّةُ البلد الحرام و المَكُّوكُ مكيال وهو ثلاث كَيْلَجَاتٍ والكَيْلَجة منًا وسبعة أثمان منًا والمنَا رطلان والرطل اثنا عشرة أُوقية والأُوقية إستار وثلثا إستار والإستار أربعة مثاقيل ونصف والمِثقال درهم وثلاثة أسباع درهم والدرهم ستة دوانيق والدوانيق قيراطان والقيراط طسوجان والطسوج حبتان والحبة سُدس ثُمن درهم وهو جزء من ثمانية وأربعين جُزءا من درهم والجمع مَكاكيكُ
معجم الفرائد القرآنية:
م ك ك
"مَكَّةَ" في قوله تعالى :"وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ"(24) الفتح .
مكة : هي هذه البلدة الشريفة المعروفة، وهي مولد الرسول صلى الله عليه وسلم .
الراغب
مكك
- اشتقاق مكة من: تمككت العظم: أخرجت مخه، وامتك الفصيل ما في ضرع أمه، وعبر عن الاستقصاء بالتمكك وروي أنه قال عليه الصلاة والسلام: (لا تمكوا على غرمائكم) (الحديث أخرجه أبو عبيد في غريب الحديث 3/122؛ والفائق 3/42) وتسميتها بذلك لأنها كانت تمك من ظلم بها. أي: تدقه وتهلكه (قال ابن منظور: سميت مكة لأنها كانت تمك من ظلم فيها وألحد. أي: تهلكه. قال الراجز:
يا مكة، الفاجر مكي مكا * ولا تمكي مذحجا وعكا). قال الخليل (العين 2/287) : سميت بذلك لأنها وسط الأرض كالمخ الذي هو أصل ما في العظم، والمكوك: طاس يشرب به ويكال كالصواع.
ملخص اللسان:
1.     مَكَّ الفصيلُ ما في ضرع أُمه يَمُكُّه مَكّاً وامْتَكَّه وتَمَكَّكَه ومَكْمَكَهُ: امْتَصَّ جميع ما فيه وشربه كله
2.     ومَكَّ العظمَ مَكّاً وامْتَكَّه وتَمَكَّكَهُ وتَمَكْمَكه: امتص ما فيه من المخ،
3.     والمَكُّ: مَصُّ الثدي.
4.     والمَكُّ:الازدحام كالبَكِّ.
5.     ومَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً: أَهلكه.
6.     ومَكَّةُ: معروفة، البلد الحرام، قيل: سميت بذلك لقلة مائها، وذلك أَنهم كانوا يَمْتَكُّون الماء فيها أي يستخرجونه، وقيل: سميت مكة لأنها كانت تَمُكُّ من ظَلَم فيها وأَلْحَدَ أي تهلكه؛
7.     والمَكْمَكَةُ: التَّدَحْرُج في المَشْيِ.
8.     والمَكُّوكُ: طاسٌ يشرب به ووسطه واسع.
9.     والمَكُّوكُ: مكيال معروف لأهل العراق، والجمع مَكاكِيكُ ومَكاكِيّ
لسان العرب
● - مكك: مَكَّ الفصيلُ ما في ضرع أُمه يَمُكُّه مَكّاً وامْتَكَّه    وتَمَكَّكَه ومَكْمَكَهُ: امْتَصَّ جميع ما فيه وشربه كله، وكذلك الضبي إذا    استقصى ثدي أُمه بالمص. وقال ابن جني: أَما ما حكاه الأصمعي من قولهم امْتَكَّ    الفصيلُ ما في ضرع أُمه وتَمَكَّكَ وامْتَقَّ وتَمَقَّقَ، فالأظهر فيه    أن تكون القاف بدلاً من الكاف. ومَكَّ العظمَ مَكّاً وامْتَكَّه    وتَمَكَّكَهُ وتَمَكْمَكه: امتص ما فيه من المخ، واسم ذلك الشيء المُكاكة    والمُكاكُ. التهذيب: مَكَكْتُ المُخِّ مَكّاً وتَمَكَّكْتُه وتَمَخَّخْتُهُ    وتَمَخَّيْتُه إذا استخرجت مُخَّهُ فأَكلته. ومَكَكْتُ الشيء: مَصِصْتُهُ.    ورجل مَكَّانُ: مثل مَصَّان ومَلْجان، وهو الذي يَرْضَعُ الغنم من لؤمه ولا    يَحْلُب. والمَكُّ: مَصُّ الثدي. ويقال للرجل اللئيم يَرْضَع الشاة من    لؤمه: مَكَّانُ ومَلْجانُ. ابن شميل: تقول العرب قَبَحَ اللهُ اسْتَ    مَكَّانَ، وذلك إذا أَخطأَ إنسان أو فعل فعلاً قبيحاً يدعى بهذا. والمَكُّ:    الازدحام كالبَكِّ. ومَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً: أَهلكه.    ومَكَّةُ: معروفة، البلد الحرام، قيل: سميت بذلك لقلة مائها، وذلك أَنهم    كانوا يَمْتَكُّون الماء فيها أي يستخرجونه، وقيل: سميت مكة لأنها كانت    تَمُكُّ من ظَلَم فيها وأَلْحَدَ أي تهلكه؛ قال الراجز:    يا مَكَّة، الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا،    ولا تَمُكِّي مَذْحِجاً وعَكَّا    وقال يعقوب: مكةُ الحرَمُ كله، فأَما بَكَّةُ فهو ما بين الجبلين؛ حكاه    في البدل؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا لأنه قد فرق بين مكة وبين بكة    في المعنى، وبَيِّنٌ أن معنى البدل والمبدل منه سواء، وتَمَكَكَ على    الغريم: أَلَحَّ عليه في اقتضاء الدين وغيره. وفي الحديث عن النبي، صلى الله    عليه وسلم: لا تُمَكِّكوا على غرمائكم، يقول لا تُلِحُّوا عليهم إلحاحاً    يضر بمعايشهم، ولا تأْخذوهم على عُسْرَة وارْفُقُوا بهم في الاقتضاء    والأَخذ وأَنْظِروُهم إلى مَيْسَرة ولا تَسْتَقْصُوا؛ وأصله مأْخوذ من مَكَّ    الفصيلُ ما في ضَرْع أُمه وامْتَكَّه إذا لم يُبْق فيه من اللبن شيئاً    إلا مَصَّهُ. قال الأزهري: سمعت كلابِيّاً يقول لرجل عَنَّتَهُ. قد    مَكَكْتَ رُوحِي؛ أراد أنه أَحْرَجه بلَجاجِه فيما أشكاه.    والمَكْمَكَةُ: التَّدَحْرُج في المَشْيِ.    والمَكُّوكُ: طاسٌ يشرب به، وفي المحكم: طاس يشرب فيه أَعلاه ضيق ووسطه    واسع. والمَكُّوكُ: مكيال معروف لأهل العراق، والجمع مَكاكِيكُ ومَكاكِيّ    على البدل كراهية التضعيف، وهو صاع ونصف وهو ثلاث كَيْلَجات،    والكَيْلَجَة مَناً وسبعة أَثمان مَناً، والمَنا رطلان، والرطل اثنتا عشرة    أُوقِيَّةً، والأُوقِيَّةُ إسْتار وثلثا إِسْتار، والإسْتار أَربعة مثاقيل ونصف،    والمثقال درهم وثلاثة أَسباع درهم، والدرهم ستة دوانِىقَ، والدَّانِقُ    قيراطان، والقيراطُ طَسُّوجانِ، والطَّسُّوجُ حَبَّتان، والحبة سدس ثمن    درهم، وهو جزء من ثمانية وأَربعين جزءاً من درهم؛ زاد ابن بري: الكُرُّ ستون    قفيزاً، والقفيز ثمانية مَكاكيك، والمَكُّوكُ صاع ونصف وهو ثلاث    كَيْلَجات، وفي حديث أَنس: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان يتوضأُ    بمَكُّوكٍ ويغتسل بخمسة مَكاكِيكَ، وفي رواية: بخَمْسةِ مَكاكِيَّ؛ أراد    بالمَكُّوك المُدَّ، وقيل الصاع، والأول أشبه لأنه جاء في حديث آخر مفسراً    بالمدّ. والمَكاكِيُّ؛ جمع مَكُّوكٍ على إبدال الياء من الكاف الأخيرة، قال:    والمَكُّوكُ اسم للمكيال، قال: ويختلف مقداره باختلاف اصطلاح الناس عليه    في البلاد. وفي حديث ابن عباس في تفسير قوله: صُوَاعَ المَلِك، قال:    كهيئة المَكُّوك، وكان للعباس مثله في الجاهلية يشرب به. وضَرَبَ مَكُّوكَ    رأْسه على التشبيه. وامرأَة مَكْماكَةٌ ومُتَمَكْمِكَةٌ: ككَمْكامَة، ورجل    مَكْماكٌ كذلك، الأزهري في هذه الترجمة: والمُكَّاءُ طائر وجمعه    مَكاكِيُّ، قال: وليس المُكَّاءُ من المضاعف ولكنه من المعتل بالواو من مَكا    يَمْكُو إذا صَفَر، وسيأْتي ذكره في موضعه إن شاء الله.
مقاييس اللغة:
(مك) الميم والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على انتقاء العَظْم، ثم يقاس على ذلك. يقولون: تمكَّكت العظم: أخرجت مُخَّه. وامتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: شربه. والتمكّك: الاستقصاء. وفي الحديث: "لا تُمككُوا على غرمائكم([23])". ويقال: سمِّيت مكّة لقلّة الماء بها، كأنَّ ماءها قد امتُكَّ. وقيل سمِّيت لأنها تمُكُّ مَن ظَلَمَ فيها، أي تُهلِكه وتَقْصِمُه كما يمكُّ العظم. وينشدون:
* يا مَكَّةُ الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *
القاموس المحيط:
مَكَّهُ وامْتَكَّهُ وتَمَكَّكَهُ ومَكْمَكَهُ مَصَّهُ جَميعَهُ، وذلك المَمْكوكُ مُكاكٌ، كغُرابٍ وغُرابَةٍ.
ومَكَّهُ: أهْلَكَهُ، ونَقَصَهُ، ومنه: مَكَّةُ: للبَلَدِ الحَرَامِ، أو للحَرَمِ كُلِّه، لأَنَّها تَنْقُصُ الذُّنوبَ أو تُفْنيها، أو تُهْلِكُ من ظَلَمَ فيها. وتَمَكَّكَ على الغَرِيمِ: ألَحَّ. والمَكْمَكَةُ: التَّدَحْرُجُ في المَشْيِ. والمَكُّوكُ، كتَنُّورٍ: طاسٌ يُشْرَبُ به، ومِكْيالٌ يَسَعُ صاعاً ونِصْفاً، أو نِصْفَ رَِطْلٍ إلى ثَمانِ أواقي، أو نِصْفَ الوَيْبَةِ، والوَيْبَةُ: اثْنانِ وعشرون، أو أربَعٌ وعشرون مُدّاً بمُدِّ النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، أو ثلاثُ كَيْلَجاتٍ، والكَيْلَجَةُ: مَناً وسَبْعَةُ أثْمانِ مَناً، والمَنا: رَِطْلانِ، والرِطْلُ: اثْنَتا عَشْرَةَ أوقِيَّةً، والأُوقِيَّةُ: اِسْتارٌ وثلُثا أِسْتارٍ، والاِسْتارُ: أربعةُ مَثاقِيلَ ونِصْفٌ، والمِثْقالُ: دِرْهَمٌ وثلاثةُ أسْباعِ دِرْهَمٍ، والدِرْهَمُ: سِتَّةُ دَوانِقَ، والدانِقُ: قِيراطانِ، والقيراطُ: طَسُّوجانِ، والطَّسُّوجُ: حَبَّتانِ، والحَبَّةُ: سُدُسُ ثُمُنِ دِرْهَمٍ، وهو جُزْءٌ من ثمانيةٍ وأربَعينَ جُزْاً من دِرْهَمٍ، ج: مَكاكيكُ ومَكاكِيُّ.
وامرأةٌ مَكماكَةٌ ومُتَمَكْمِكَةٌ: كَمكَامَةٌ. والمَكَّانَةُ: الأمَةُ. ومَكَّ بسَلْحِه: رَمَى.
تاج العروس:
م ك ك
مَكَّهُ أي العَظْمَ يَمُكُّه مَكًّا وامْتَكَّه وَتمكَّكَه ومَكْمَكَهُ : مَصَّهُ جَمِيعَه مما فيهِ من المُخِّ وكذلِكَ الفَصِيلُ ما في ضَرعِ أُمِّهِ والصَّبِي : إِذا اسْتَقْصَى ثَدْيَ أُمهِ بالمَصِّ
قال ابنُ جِنّي : وأَمّا ما حَكاهُ الأَصْمَعِي من قَوْلِهم . امْتَكَّ الفَصِيلُ ما في ضَرعِ أُمِّهِ وَتمَككَ وامْتَقَّ وَتمَقَّقَ فالأظْهَرُ فيه أَنْ تَكُونَ القافُ بَدَلاً من الكافِ
وذلك المُخّ الممْكُوكُ واللَّبَنُ المَمْصُوصُ مُكاكٌ ومُكاكَةٌ كغُرابٍ وغُرابَةٍ
واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الأُولَى منهما وعلى مَكَّهُ وامْتَكَّهُ وَتمكَّكَه
وفي التَّهْذِيب : مَكَكْتُ المُخَّ مَكًّا وَتمَكَّكْتُه وَتمَخَّخْتُه وَتمَخَّيتُه : إِذا اسْتَخْرَجْتَ مُخَّهُ فأَكَلْتَه
ومَكَكْتُ الشيء : مَصَصْتُهُ
وفي العُبابِ : المُكَاكُ والمُكاكَةُ بضَمِّهِما : ما يُستَخْرَجُ من عَظْمٍ مُمِخ
ومَكَّهُ يُمُكُّهُ مَكّا أي : أَهْلَكَهُ وقيلَ : نَقَصَه
قِيل : ومِنْهُ مَكَّةُ شَرَّفَها اللّه تَعالَى واخْتُلِف فِيها فقِيل : اسْمٌ للبَلَدِ الحَرامِ أَو لِلْحَرَمِ كُلِّه وقالَ يَعْقُوبُ في البَدَلِ : مَكَّةُ : الحَرَمُ كُلُّه فأَمّا بَكَّةُ بَين الجَبَلَين قال ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي كَيفَ هذا ؛ لأَنَّه قد فَرَّقَ بينَ مَكَّةَ وبَكَّةَ في المَعْنَى وبَيَّنَ أَنَّ مَعْنَى البَدَلِ والمبدَلِ منه سَواء وتَقَدَّمَ شيء من ذلك في ب ك ك واخْتُلِفَ في وَجْهِ تَسميتِها فقِيل : لأَنَّها تَنْقُصُ الذُّنُوبَ أَو تُفْنِيها أَو لأَنَّها تُهْلِكُ مَنْ ظَلَمَ فِيها وأَلْحَدَ وفي كتاب تَلْبيَةِ أَهْلِ الجاهِلِيَّةِ : كانت تَلْبِيَةُ عَكَّ ومَذْحِجَ جَمِيعًا :
" يا مَكَّةُ الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا
" ولا تَمُكِّي مَذْحِجًا وعَكَّا
" فنَتْرُكَ البَيتَ الحَرامَ دَكَّا
" جِئْنَا إِلى رَبِّكِ لا نَشكَّا فهما وَجْهانِ وقِيلَ : لقِلَّةِ مائِها وذلِكَ أَنَّهُم كانوا يَمْتَكُّونَ الماءَ فِيها أَي : يَستَخْرِجُونَه وقيل : لجَذْبِ النّاسِ إِلَيها والمَكُّ : الجَذْب نَقَلَه السُّيُوطِي في المُزْهِرِ في الأَضدِاد عن أبي العَبّاسِ فهي وُجوهٌ أَرْبَعَةٌ وهُناكَ وَجْهٌ آخر نَذْكُرُه في المُستَدْرَكاتِ
ومن المَجازِ : تَمكَّكَ على الغَرِيمِ وَتمكَّكَهُ ومَكَّهُ : أَلَحَّ عليهِ في الاقْتِضاءِ ومنه الحَدِيثُ : لا تُمَكِّكُوا على غُرَمائِكُم هكَذا أَوْرَدَه الجَوْهَرِيُّ وقال : أي لا تَستَقْصوا زاد الصّاغاني : ويُروَى لاُ تمَكِّكُوا غُرَماءَكُم قال : والتَّعْدِيَةُ بعَلَى لتَضْمِين مَعْنَى الإِلْحاحِ أي : لا تُلِحُّوا عليهِمْ إِلْحاحًا يَضُرُّ بمَعايِشِهمْ ولا تَأْخُذُوهُمِ على عُسرَةٍ وأَنْظِرُوهُم إِلى مَيسَرَةٍ وأصلَه من مَكَّ الفَصِيلُ ما في ضَرعِ أمِّهِ وامْتَكَّهُ : اسْتَقْصاهُ
والمَكْمَكَةُ : التَّدَحْرُجُ في المَشْيِ عن ابنِ سِيدَه ونقَلَه الصّاغانيُ عن أبي عَمْرو ونَصُّه : التَّرَجْرُجُ بَدَل التَّدَحْرُجِ
والمَكُّوكُ كتَنُّورٍ : طاشٌ يُشْرَبُ بهِ قالَهُ الخَلِيلُ بنُ أَحْمَدَ وفي المُحْكَمٍ : يُشْرَبُ فيهِ أَعْلاهُ ضَيِّقٌ ووَسَطُه واسِعٌ وفي حَدِيث ابنِ عَبّاسٍ رضي اللّه عَنْهُما في تَفْسِيرِ قَوْلهِ تَعالَى : " صُواعَ المَلِكِ " قال : كهَيئَةِ المَكّوكِ وكانَ للعَبّاسِ مثْلُه في الجاهِلِيَّةِ يَشْرَبُ بهِ
والمَكُّوكُ : مِكْيالٌ مَعْرُوفٌ لأَهْلِ العِراقِ ويَخْتَلِفُ مِقْدارُه باخْتِلافِ اصْطِلاح النّاسِ عليهِ في البِلادِ وفي حَدِيث أنَسٍ رضي اللّهُ عنه : " أَنّ رَسُولَ اللّه صَلّى اللهُ عليهِ وسَلَّمَ كانَ يَتَوَضَّأ بمَكُّوك " قالَ ابنُ بَري : يَسَعُ صاعًا ونِصْفًا وقالَ غَيرُه : أَو نِصْفَ رَطْلٍ إِلى ثَمانِ أَواق أَو يَسَعُ نِصْفِ الوَيْبَةِ والوَيْبَةُ اثْنانِ وعِشْرُونَ أَو أَرْبَعٌ وعِشْرُونَ مُدًّا بمُدِّ النَّبِي صَلَّى اللّهُ عليهِ وسَلَّمَ وبه فُسِّرَ حَدِيثُ أَنَسٍ السابِقُ كما جاءَ في حَدِيث آخَرَ مُفَسَّرًا به أَو هُو ثَلاثُ كيلَجاتٍ كما في الصِّحاحِ وهو صاعٌ ونِصْفٌ كما قالَهُ ابنُ بريّ ثمّ قالَ الجَوْهَرِيُّ : والكَيلَجَة تَسَعُ مَنًا وسَبعَة أَثْمانِ مَنًا والمَنَا : رِطْلانِ والرطْلُ : اثْنَتَا عَشْرَةَ أُوقِيَّةً والأُوقِيَّةُ : إِسْتارٌ وثُلُثا إِسْتارٍ والإِسْتارُ : أَرْبَعَةُ مَثاقِيلَ ونِصْف والمِثْقالُ : دِرْهَمٌ وثَلاثَةُ أَسْباعِ دِرْهَمٍ والدِّرهَمُ : سَتَّةُ دَوانِقَ والدَّانِق قِيراطانِ والقِيراطُ : طَسُّوجانِ والطَّسُّوجُ : حَبَّتان والحَبَّةُ : سُدُسُ ثُمُنِ دِرْهَمٍ وهو جُزْءٌ من ثَمانِيَةٍ وأَرْبَعِينَ جُزْءاً من دِرهَم هذا نَصُّ الجَوْهَرِيِّ زادَ ابنُ بَريّ : الكرّ سِتُّونَ قَفِيزًا والقَفِيزُ : ثَمانِيَةُ مَكاكِيكَ والمَكّوكُ : صاعٌ ونِصْفٌ وهو ثلاثُ كَيلَجات
مَكاكِيكُ وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ ومنه حَدِيثُ أَنَس رضي اللهُ عنه : ويَغْتَسِلُ بخَمْسِ مَكاكِيكَ . ويُروِى بخَمسِ مَكاكِي بإِبْدالِ الكافِ الأخِيرَةِ ياءً وِإدْغامِها في ياءِ مَفاعِيلَ كما حكاه أَبو زَيْد وغيرُه كَراهِيَةَ التَّضْعِيفِ واجْتِماع الأَمْثالِ كتَظَنَّى قال شَيخُنا : ومَنَعه ابن الأَنْبارِيِّ وقال : لا يُقالُ في جَمْعِ مَكّوكٍ إِلا مَكاكِيكُ لما في إبْدالِه من اللَّبسِ . قلتُ : أي بجَمعِ المُكَّاءِ للطّائِرِ فإِنّ جَمْعَه مَكاكِي كما نَصَّ عليهِ الأَزْهَرِيُّ في التَّهْذِيب ومَحَلُّه المُعْتَلُّ بالواوِ كما سَيَأْتِي ولكن جاءَ في حَدِيثِ جابِرٍ في الحَوْضِ عندَ البزّار : وعليه مَكاكِي عَدَد النُّجُومِ فهو يَرُدُّ على ابنِ الأَنْبارِيّ
وامرَأَةٌ مَكْماكَةٌ ومُتَمَكْمِكَةٌ : مثل كَمْكامَة ورجُلٌ مَكْماك مثل كَمْكامٍ وسَيَأْتِي في المِيمِ
ومن المَجازِ : المَكّانَةُ بالتَّشْدِيدِ الأَمَةُ لِلُؤْمِها
ومَكَّ الطائِرُ بسَلْحِهِ مَكًّا : رَمَى بهِ وذَرَقَ
ومما يستدرك عليه : المَكُّ : الازْدِحامُ كالبَكِّ قيل : ومِنْه سُمِّيَتْ مَكَّةُ ؛ لازْدِحامِ النّاسِ فيها وهذا هو الوَجْهُ الخامِسُ المَوعُودُ به آنفًا
وَتمكْمَكَهُ : مثل تَمكَّكَه
ورَجُلٌ مَكّانُ مثل مَصّانَ ومَلْجانَ وهو الذي يَرضَع الغَنَمَ من لُؤْمِه ولا يَحْلِبُ يُقالُ ذلك لِلَّئيمِ
وقالَ ابنُ شُمَيلٍ : تَقُولُ العَرَبُ : قَبَّحَ اللّه اسْتَ مَكَّانَ وذلك إِذا أَخْطَأَ إِنْسانٌ أَو فَعَل فِعلاً قَبِيحًا يُدْعَى بهذا
وقال الأَزْهَرِيُّ : سَمِعْتُ أَعْرابِيًّا يَقُولُ لرجُلٍ عَنَّتَه : قد مَكَكْتَ رُوحِي أَرادَ أَنَّه أَحْرَجَه بلَجَاجِهِ فيما أَشْكاهُ
وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : واسْتَوْلَى مَرَةً على مَكَّةَ ناجِمٌ من بِلادِ نَجْدٍ فطَرَدُوهُ فلَمّا خَرَج قال : خُذُوا مُكَيكَتَكُم
ومن سَجَعاتِه : إِنَّ المُلُوكَ إِذا تابَعْتَهُم مَكُّوكَ . قلت : ولو قالَ : مَلُّوك أَو مَكُّوك كان أَحْسَنَ وفي البَصائِرِ : إِيّاكَ والمُلُوك ؛ فإِنَّهُم إِن عَرَفُوكَ مَكوك
وضَرَبَ مَكوكَ رَأْسِه على التَّشْبِيهِ
والنِّسبَةُ إِلى مًكّةَ مَكِّي على الصَّحِيحِ
وقد سُمِّيَ به غيرُ واحِدٍ من قُدَماءِ المُحَدِّثِينَ تَبَرّكًا
وأَما قَوْلُ العامَّةِ مَكّاوِيٌّ وكذا في الجَمْعِ المَكاكِوَة فخَطَأٌ
ومَكَّةُ : اسمُ جارِيَةٍ لها حِكايَةٌ نقَلَه الحافِظُ
وقال المُصَنِّفُ في البَصائِرِ والأَصْبَهانِيُّ في المُفْرَداتِ : وقيل : إِنَّ مكة مأَخوذة من المُكاكَةِ وهي اللّبُّ والمُخُّ الذي في وَسَطِ العَظْمِ سمِّيَتْ بها لأنَّها وَسَطُ الدُّنْيا ولُبُّها وخالِصُها هكذا قالَهُ الخَلِيلُ بنُ أَحْمَدَ فصارَت الأَوْجُهُ سِتَّةً

### Türkçe

مكك
**مَكَّ** - **يَمُكُّ** - **مَكَّة**
**مَكَّ** - **يَمُكُّ** + bir canlı + bir şeyden bir şeyi: onu emer ve çeker; meme sütünü emip çekmek veya kemiğin iliğini yahut kuyunun suyunu (emip) çekmek gibi.
**مَكَّة**: “**فَعْلة**” vezni üzere: **مَكَّ** - **يَمُكُّ**’dan, mef‘ûl manasında fiil ismi; o aynı zamanda ondan bir mekân ismidir: kuyulardan suyun emilip çekilmesinin çok olduğu yer; ve o, ıstılahta, içinde Kâbe ve Beyt-i Harâm bulunan şehrin adıdır; ve görünüşe göre bu adla adlandırılmıştır; çünkü o, ekinsiz bir vadidir, içinde kuyular çoktur. Ve **مَكَّةُ**: bilinen (bir yer), haram belde; denildi ki: suyunun azlığından dolayı böyle adlandırıldı; ve bu, onların orada suyu **يَمْتَكُّون** olmalarıdır; yani onu çıkarıyorlardı.
Ve lafız, “iç çekiş ve emiş ile gazların ve sıvıların hareketi” grubuna mensuptur; o da şunlardır:
**مَكَّ** - **يَمُكُّ**, **خَرْطَمَ** - **يُخَرطِمُ**, **شَهَقَ** - **يَشْهَقُ** (**شَهِقَ** - **يَشْهَقُ**), **لَهَثَ** - **يَلْهَثُ** (**لَهِثَ** - **يَلهَثُ**), **نَفَسَ** - **يَنْفُسُ**, **رَاحَ** - **يَرَاحُ** (**رَاحَ** - **يَرِيحُ**)

**مَكَّة**
﴿“Şüphesiz insanlar için konulan ilk ev, elbette **بِبَكَّةَ**’de olan (ev)dir; mübarek ve âlemler için bir hidayettir (96)”﴾ Âl-i İmrân
﴿“O, sizi onlara karşı üstün kıldıktan sonra, Mekke’nin karnında **بِبَطْنِ مَكَّةَ**’de onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan geri çevirendir; Allah yaptıklarınızı görendir (24)”﴾ Fetih

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**مكك**] م ك ك: **تَمَكَّكَ** kemik: iliğini çıkardı. Ve hadiste: ﴿**لا تمككوا على غُرمائكم**﴾ yani borçlularınız üzerine (alacakta) sonuna kadar gitmeyin. Ve **مَكَّةُ** haram beldedir. Ve **المَكُّوكُ** bir ölçektir; o, üç **كَيْلَجَاتٍ**tır. Ve **الكَيْلَجة** bir menn ve yedi sekizde bir menndir. Ve **المنَا** iki rıtıldır. Ve rıtıl on iki **أُوقية**dir. Ve **الأُوقية** bir **إستار** ve üçte iki **إستار**dır. Ve **الإستار** dört miskal ve yarımdır. Ve **المِثقال** bir dirhem ve dirhemin üç yedide biridir. Ve dirhem altı **دوانيق**tir. Ve **الدوانيق** iki kırattır. Ve kırat iki **طسوجان**dır. Ve **الطسوج** iki habbedir. Ve **الحبة** dirhemin sekizde birinin altıda biridir; ve o, dirhemin kırk sekiz parçasından bir parçadır. Ve cem‘i **مَكاكيكُ**tur.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
م ك ك
“**مَكَّةَ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ**”(24) Fetih.
Mekke: o, bilinen bu şerefli beldedir; ve o, Resûl’ün -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- doğum yeridir.

Râgıb
مكك
- Mekke’nin iştikakı şundandır: **تمككت العظم**: iliğini çıkardım; ve **امتك الفصيل** annesinin memesindeki şeyi; ve istiksâ (sonuna kadar gitme) **التمكك** ile ifade edildi. Ve rivayet edildi ki o -aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm- dedi: (**لا تمكوا على غرمائكم**) (hadisi Ebû Ubeyd, Garîbü’l-hadîs 3/122; el-Fâik 3/42’de çıkarmıştır). Ve onun böyle adlandırılması, çünkü o, orada zulmedeni **تمك** ederdi; yani onu ezer ve helâk ederdi. (İbn Manzûr dedi: Mekke, içinde zulmeden ve ilhâd edeni **تمك** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder. Râciz dedi ki:
يا مكة، الفاجر مكي مكا * ولا تمكي مذحجا وعكا).
Halîl dedi (**العين** 2/287): O, yeryüzünün ortası olduğu için böyle adlandırıldı; kemikte olan ve kemikteki şeyin aslı olan ilik gibi. Ve **المكوك**: onunla içilen ve onunla ölçülen, **الصواع** gibi bir tastır.

Lisân’ın özeti:
1. **مَكَّ** sütten kesilmemiş deve yavrusu, annesinin memesindeki şeyi **يَمُكُّه**; **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** ve **تَمَكَّكَه** ve **مَكْمَكَهُ**: içindekinin tamamını emdi ve hepsini içti.
2. Ve **مَكَّ** kemiği **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** ve **تَمَكَّكَهُ** ve **تَمَكْمَكه**: içindeki ilikten olan şeyi emdi.
3. Ve **المَكُّ**: memeyi emmedir.
4. Ve **المَكُّ**: **البَكِّ** gibi izdihamdır.
5. Ve **مَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً**: onu helâk etti.
6. Ve **مَكَّةُ**: bilinen (bir yer), haram belde; denildi ki: suyunun azlığından dolayı böyle adlandırıldı; ve bu, onların orada suyu **يَمْتَكُّون** olmalarıdır; yani onu çıkarıyorlardı. Ve denildi ki: Mekke, içinde zulmeden ve ilhâd edeni **تَمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder.
7. Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır.
8. Ve **المَكُّوكُ**: onunla içilen bir tastır; ve ortası geniştir.
9. Ve **المَكُّوكُ**: Irak ehli için bilinen bir ölçektir; cem‘i **مَكاكِيكُ** ve **مَكاكِيّ**dir.

Lisânü’l-‘Arab
● - **مكك**: **مَكَّ** deve yavrusu, annesinin memesindeki şeyi **يَمُكُّه**; **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** ve **تَمَكَّكَه** ve **مَكْمَكَهُ**: içindekinin tamamını emdi ve hepsini içti; ve aynı şekilde ceylan yavrusu, emme ile annesinin memesini sonuna kadar tükettiğinde. İbn Cinnî dedi: Asma‘î’nin, onların “**امْتَكَّ** deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi ve **تَمَكَّكَ** ve **امْتَقَّ** ve **تَمَقَّقَ**” demelerinden naklettiği şeye gelince; onda daha açık olan, **القاف**’ın **الكاف**’tan bedel olmasıdır. Ve **مَكَّ** kemiği **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** ve **تَمَكَّكَهُ** ve **تَمَكْمَكه**: içindeki ilikten olan şeyi emdi; ve o şeyin adı **المُكاكة** ve **المُكاكُ**tur. **التهذيب**: **مَكَكْتُ** iliği **مَكّاً** ve onu **تَمَكَّكْتُه** ve onu **تَمَخَّخْتُهُ** ve onu **تَمَخَّيْتُه**: iliğini çıkardığında ve onu yediğinde. Ve **مَكَكْتُ** şeyi: onu emdim. Ve **رجل مَكَّانُ**: **مَصَّان** ve **مَلْجان** gibi; o, alçaklığından dolayı koyunu sağmadan emen kimsedir. Ve **المَكُّ**: memeyi emmedir. Ve alçaklığından dolayı koyunu emen adama: **مَكَّانُ** ve **مَلْجانُ** denir. İbn Şümeyl: Araplar der ki: “Allah **اسْتَ مَكَّانَ**’ı çirkin kılsın”; bu, bir insan hata ettiğinde veya çirkin bir fiil yaptığında bu (söz) ile beddua edilir. Ve **المَكُّ**: **البَكِّ** gibi izdihamdır. Ve **مَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً**: onu helâk etti. Ve **مَكَّةُ**: bilinen (bir yer), haram belde; denildi ki: suyunun azlığından dolayı böyle adlandırıldı; ve bu, onların orada suyu **يَمْتَكُّون** olmalarıdır; yani onu çıkarıyorlardı. Ve denildi ki: Mekke, içinde zulmeden ve ilhâd edeni **تَمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder. Râciz dedi:
يا **مَكَّة**، الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا،
ولا تَمُكِّي مَذْحِجاً وعَكَّا
Yakub dedi: Mekke, haramın tamamıdır; **بَكَّةُ** ise iki dağ arasındaki şeydir; bunu “bedel” bahsinde nakletti. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü o, mana bakımından Mekke ile Bekke’yi ayırmıştır; ve bedel ile kendisinden bedel yapılanın manasının aynı olduğu açıktır. Ve **تَمَكَكَ** alacaklı üzerine: borcu ve benzerini istemede ısrar etti. Ve Peygamber’den -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- hadiste: **لا تُمَكِّكوا على غرمائكم**; “onlara, geçimlerine zarar verecek bir ısrarla ısrar etmeyin; onları darlık üzere sıkıştırmayın; tahsilde ve almada onlara yumuşak davranın; onları bir genişliğe kadar erteleyin; ve sonuna kadar gitmeyin” demektir. Ve onun aslı, **مَكَّ** deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi ve **امْتَكَّه**: içinde sütten hiçbir şey bırakmayıp onu emdiği zamandan alınmıştır. Ezherî dedi: Bir Kilâbî’nin, kendisini bunaltan bir adama şöyle dediğini işittim: “Sen benim ruhumu **مَكَكْتَ**”; onun muradı, kendisine şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu sıkıştırmış olmasıdır. Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır. Ve **المَكُّوكُ**: onunla içilen bir tastır; ve **المحكم**’de: içinde içilen bir tas; üstü dar, ortası geniş. Ve **المَكُّوكُ**: Irak ehli için bilinen bir ölçektir; cem‘i, şeddeden hoşlanmama ve benzerlerin toplanması sebebiyle bedel üzere **مَكاكِيكُ** ve **مَكاكِيّ**dir; ve o, bir **صاع** ve yarımdır; ve o, üç **كَيْلَجات**tır. Ve **الكَيْلَجَة** bir menn ve yedi sekizde bir menndir. Ve **المَنا** iki rıtıldır. Ve rıtıl on iki **أُوقِيَّةً**dir. Ve **الأُوقِيَّةُ** bir **إسْتار** ve üçte iki **إسْتار**dır. Ve **الإسْتار** dört miskal ve yarımdır. Ve miskal bir dirhem ve dirhemin üç yedide biridir. Ve dirhem altı **دوانِىقَ**tır. Ve **الدَّانِقُ** iki kırattır. Ve kırat iki **طَسُّوجانِ**dır. Ve **الطَّسُّوجُ** iki habbedir. Ve habbe dirhemin sekizde birinin altıda biridir; ve o, dirhemin kırk sekiz parçasından bir parçadır. İbn Berrî ilave etti: **الكُرُّ** altmış **قفيزاً**dır; ve **القفيز** sekiz **مَكاكيك**tir. Ve **المَكُّوكُ** bir **صاع** ve yarımdır; ve o, üç **كَيْلَجات**tır. Ve Enes hadisi: Resûlullah -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- **بمَكُّوكٍ** ile abdest alır ve beş **مَكاكِيكَ** ile guslederdi. Ve bir rivayette: beş **مَكاكِيَّ** ile. **المَكُّوك** ile **المُدّ** kastedildi; ve denildi: **الصاع**; birincisi daha benzer; çünkü başka bir hadiste **المدّ** ile açıklanmış olarak gelmiştir. Ve **المَكاكِيُّ**: son **الكاف**’tan **الياء**’ya ibdal ile **مَكُّوكٍ**’un cem‘idir. Dedi ki: **المَكُّوكُ** ölçünün adıdır; dedi ki: ülkelerde insanlar arasındaki ıstılahın farklılığıyla miktarı farklılaşır. Ve İbn Abbas hadisi, “**صُوَاعَ المَلِك**” sözünün tefsirinde: **المَكُّوك** heyeti gibi; ve Abbas’ın cahiliyede onun gibi bir şeyi vardı, onunla içerdi. Ve “başının **مَكُّوكَ**unu vurdu” teşbih üzere. Ve **امرأَة مَكْماكَةٌ** ve **مُتَمَكْمِكَةٌ**: **ككَمْكامَة** gibi; ve **رجل مَكْماكٌ** da böyledir. Ezherî bu tercemede: **المُكَّاءُ** bir kuştur; cem‘i **مَكاكِيُّ**dur; dedi ki: **المُكَّاءُ** muzâafdan değildir; fakat **مَكا يَمْكُو** (ıslık çalmak)tan, **الواو** ile mu‘tel olandır; inşallah yeri gelince zikri gelecektir.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**مك**) **الميم** ve **الكاف**: sahih bir asıldır; kemiği ayıklamaya delâlet eder; sonra bunun üzerine kıyas edilir. Derler ki: **تمكَّكت العظم**: iliğini çıkardım. Ve **امتَكَّ الفصيلُ** annesinin memesindeki şeyi: onu içti. Ve **التمكّك**: istiksâdır. Ve hadiste: “**لا تُمككُوا على غرمائكم**([23])”. Ve denilir: Mekke, suyunun azlığından dolayı adlandırıldı; sanki suyu **امتُكَّ** edilmiştir. Ve denildi: içinde zulmedeni **تمُكُّ** ettiği için adlandırıldı; yani onu helâk eder ve onu kırar; kemik **يمكُّ** edildiği gibi. Ve şu beyit okunur:
* يا **مَكَّةُ** الفَاجِرَ مُكِّي مَكَّا([24]) *

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**مَكَّهُ** ve **امْتَكَّهُ** ve **تَمَكَّكَهُ** ve **مَكْمَكَهُ**: onu tamamıyla emdi; ve o emilmiş şey **مُكاكٌ**tur; **غُرابٍ** ve **غُرابَةٍ** gibi.
Ve **مَكَّهُ**: onu helâk etti ve onu eksiltti. Ve ondan: **مَكَّةُ**: haram belde için; yahut haramın tamamı için; çünkü o, günahları eksiltir yahut onları yok eder; yahut içinde zulmedeni helâk eder. Ve **تَمَكَّكَ** borçlu üzerine: ısrar etti. Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır. Ve **المَكُّوكُ**, **كتَنُّورٍ**: onunla içilen bir tastır; ve bir ölçektir; bir **صاع** ve yarım alır; yahut yarım rıtıldan sekiz **أواقي**ye kadar; yahut **الوَيْبَة**’nin yarısı; ve **الوَيْبَة**: yirmi iki yahut yirmi dört **مُدّ**dur; Peygamber’in -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- **مُدّ**u ile; yahut üç **كَيْلَجاتٍ**tır. Ve **الكَيْلَجَةُ**: bir menn ve yedi sekizde bir menndir. Ve **المَنا**: iki rıtıldır. Ve rıtıl: on iki **أوقِيَّةً**dir. Ve **الأُوقِيَّةُ**: bir **اِسْتارٌ** ve üçte iki **أِسْتارٍ**dır. Ve **الاِسْتارُ**: dört **مَثاقِيلَ** ve yarımdır. Ve **المِثْقالُ**: bir dirhem ve dirhemin üç yedide biridir. Ve **الدِرْهَمُ**: altı **دَوانِقَ**tır. Ve **الدانِقُ**: iki kırattır. Ve **القيراطُ**: iki **طَسُّوجانِ**dır. Ve **الطَّسُّوجُ**: iki habbedir. Ve **الحَبَّةُ**: dirhemin sekizde birinin altıda biridir; ve o, dirhemin kırk sekiz parçasından bir parçadır. Cem‘i: **مَكاكيكُ** ve **مَكاكِيُّ**.
Ve **امرأةٌ مَكماكَةٌ** ve **مُتَمَكْمِكَةٌ**: **كَمكَامَةٌ** gibi. Ve **المَكَّانَةُ**: cariye. Ve **مَكَّ** dışkısıyla: attı.

Tâcü’l-‘Arûs:
م ك ك
**مَكَّهُ** yani kemiği, **يَمُكُّه** **مَكًّا** ve **امْتَكَّه** ve **تمكَّكَه** ve **مَكْمَكَهُ**: içindeki ilikten olan şeyi tamamıyla emdi; ve aynı şekilde deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi; ve çocuk: annesinin memesini emme ile sonuna kadar tükettiğinde.
İbn Cinnî dedi: Asma‘î’nin, onların “**امْتَكَّ** deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi ve **تمَككَ** ve **امْتَقَّ** ve **تمَقَّقَ**” demelerinden naklettiği şeye gelince; onda daha açık olan, **القاف**’ın **الكاف**’tan bedel olmasıdır.
Ve o emilmiş ilik ve emilmiş süt: **مُكاكٌ** ve **مُكاكَةٌ**dur; **غُرابٍ** ve **غُرابَةٍ** gibi.
Cevherî, ikisinden birincisiyle ve **مَكَّهُ** ve **امْتَكَّهُ** ve **تمكَّكَه** ile yetindi.
Ve **التَّهْذِيب**’de: **مَكَكْتُ** iliği **مَكًّا** ve onu **تمَكَّكْتُه** ve onu **تمَخَّخْتُه** ve onu **تمَخَّيتُه**: iliğini çıkardığında ve onu yediğinde.
Ve **مَكَكْتُ** şeyi: onu emdim.
Ve **العُباب**’da: **المُكَاكُ** ve **المُكاكَةُ**, ikisinin de dammesiyle: iliği çıkarılmış bir kemikten çıkarılan şeydir.
Ve **مَكَّهُ يُمُكُّهُ مَكّا** yani: onu helâk etti; ve denildi: onu eksiltti.
Denildi ki: ve ondan **مَكَّةُ** -Allah Teâlâ onu şereflendirsin-; onda ihtilaf edildi: denildi ki: haram beldenin adıdır yahut haramın tamamının. Ve Yakub “bedel”de dedi: **مَكَّةُ**: haramın tamamıdır; **بَكَّةُ** ise iki dağ arasındadır. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü o, mana bakımından Mekke ile Bekke’yi ayırmıştır; ve bedel ile kendisinden bedel yapılanın manasının aynı olduğunu beyan etmiştir. Bunun bir kısmı daha önce ب ك ك’da geçti. Ve onun adlandırılmasının vechi hakkında ihtilaf edildi: denildi ki: çünkü o, günahları eksiltir yahut onları yok eder; yahut çünkü o, içinde zulmedeni ve ilhâd edeni helâk eder. Ve “Cahiliye ehlinin telbiyesi” kitabında: **عَكَّ** ve **مَذْحِجَ**’in ikisinin birlikte telbiyesi şöyleydi:
" يا **مَكَّةُ** الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا
" ولا تَمُكِّي مَذْحِجًا وعَكَّا
" فنَتْرُكَ البَيتَ الحَرامَ دَكَّا
" جِئْنَا إِلى رَبِّكِ لا نَشكَّا
Bunlar iki veçhedir. Ve denildi: suyunun azlığından dolayı; ve bu, onların orada suyu **يَمْتَكُّونَ** olmalarıdır; yani onu çıkarıyorlardı. Ve denildi: insanları kendine çekmesinden dolayı; ve **المَكُّ**: çekmedir; Süyûtî bunu **المُزْهِر**’de, zıtlar bahsinde Ebû’l-Abbâs’tan nakletti. Böylece dört veçhedir. Ve orada başka bir vech vardır; onu “müstedrekler”de zikredeceğiz.
Ve mecazdan: **تمكَّكَ** borçlu üzerine ve **تمكَّكَهُ** ve **مَكَّهُ**: tahsilde ona ısrar etti. Ve ondan hadistir: **لا تُمَكِّكُوا على غُرَمائِكُم**; Cevherî onu böyle zikretti ve dedi ki: yani sonuna kadar gitmeyin. Sâğânî ilave etti: “**لاُ تمَكِّكُوا غُرَماءَكُم**” diye rivayet edilir. Dedi ki: **على** ile geçişli kılma, ısrar manasını tazmîn içindir; yani geçimlerine zarar verecek bir ısrarla onlara ısrar etmeyin; onları darlık üzere sıkıştırmayın; onları bir genişliğe kadar erteleyin. Ve onun aslı, **مَكَّ** deve yavrusu annesinin memesindeki şeyi ve **امْتَكَّهُ**: onu sonuna kadar tükettiğindendir.
Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır; İbn Sîde’den. Sâğânî onu Ebû Amr’dan nakletti; ve onun lafzı: **التَّرَجْرُجُ**; **التَّدَحْرُجِ**’ün bedeli.
Ve **المَكُّوكُ** **كتَنُّورٍ**: onunla içilen bir tastır; bunu Halîl b. Ahmed söyledi. Ve **المُحْكَم**’de: içinde içilen; üstü dar, ortası geniş. Ve İbn Abbas hadisi -Allah ikisinden razı olsun- Yüce Allah’ın “**صُواعَ المَلِكِ**” sözünün tefsirinde: **المَكّوك** heyeti gibi; ve Abbas’ın cahiliyede onun gibi bir şeyi vardı, onunla içerdi.
Ve **المَكُّوكُ**: Irak ehli için bilinen bir ölçektir; ülkelerde insanlar arasındaki ıstılahın farklılığıyla miktarı farklılaşır. Ve Enes hadisi -Allah ondan razı olsun-: “Resûlullah -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- **بمَكُّوك** ile abdest alırdı.” İbn Berrî dedi: bir **صاع** ve yarım alır. Başkası dedi: yahut yarım rıtıldan sekiz **أواق**ye kadar; yahut **الوَيْبَة**’nin yarısını alır; ve **الوَيْبَة** Peygamber’in -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- **مُدّ**u ile yirmi iki yahut yirmi dört **مُدّ**dur. Ve bununla, başka bir hadiste onunla açıklanmış olarak geldiği üzere, önceki Enes hadisi tefsir edildi. Yahut o, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi üç **كيلَجاتٍ**tır; ve o, İbn Berrî’nin dediği gibi bir **صاع** ve yarımdır. Sonra Cevherî dedi: **الكَيلَجَة** bir menn ve yedi sekizde bir menn alır; ve **المَنَا** iki rıtıldır; ve rıtıl: on iki **أُوقِيَّةً**; ve **الأُوقِيَّةُ**: bir **إِسْتارٌ** ve üçte iki **إِسْتارٍ**; ve **الإِسْتارُ**: dört miskal ve yarım; ve miskal: bir dirhem ve dirhemin üç yedide biri; ve dirhem: altı **دَوانِقَ**; ve **الدَّانِق**: iki kırat; ve kırat: iki **طَسُّوجانِ**; ve **الطَّسُّوجُ**: iki habbe; ve habbe: dirhemin sekizde birinin altıda biri; ve o, dirhemin kırk sekiz parçasından bir parçadır. Bu, Cevherî’nin nassıdır. İbn Berrî ilave etti: **الكرّ** altmış **قَفِيزًا**dır; ve **القَفِيزُ**: sekiz **مَكاكِيكَ**; ve **المَكّوكُ**: bir **صاع** ve yarım; ve o, üç **كَيلَجات**tır.
**مَكاكِيكُ**; Cevherî bununla yetindi. Ve ondan Enes hadisi -Allah ondan razı olsun-: “ve beş **مَكاكِيكَ** ile guslederdi.” Ve son **الكاف**’ın **ياء**’ya ibdali ve onun **مَفاعِيلَ**’in **ياء**’sına idgamı ile, Ebû Zeyd ve başkalarının naklettiği üzere, şeddeden hoşlanmama ve benzerlerin toplanması sebebiyle “beş **مَكاكِي** ile” diye rivayet edilir; **تَظَنَّى** gibi. Şeyhimiz dedi: İbnü’l-Enbârî bunu men etti ve dedi ki: **مَكّوكٍ**’un cem‘inde ancak **مَكاكِيكُ** denir; çünkü ibdalda karışıklık vardır. Ben dedim: yani kuş olan **المُكَّاءِ**’nın cem‘i ile; zira onun cem‘i **مَكاكِي**dir; Ezherî bunu **التَّهْذِيب**’de açıkça söyledi; ve yeri, **الواو** ile mu‘tel olandır; ileride geleceği üzere. Fakat Bazzâr’daki havuz hakkında Câbir hadisi içinde geldi: “ve onun üzerinde yıldızların sayısı kadar **مَكاكِي** vardır”; bu, İbnü’l-Enbârî’ye reddeder.
Ve **امرَأَةٌ مَكْماكَةٌ** ve **مُتَمَكْمِكَةٌ**: **كَمْكامَة** gibi; ve **رجُلٌ مَكْماك**: **كَمْكامٍ** gibi; ve **المِيم**’de gelecektir.
Ve mecazdan: şeddeli **المَكّانَةُ**: alçaklığından dolayı cariye.
Ve kuş, dışkısıyla **مَكَّ** **مَكًّا**: onunla attı ve pisledi.
Ve kendisinden istidrâk edilenlerdendir: **المَكُّ**: **البَكِّ** gibi izdihamdır. Denildi ki: ve ondan Mekke adlandırıldı; insanların orada izdihamından dolayı. Bu, az önce vaat edilen beşinci veçhtir.
Ve **تمكْمَكَهُ**: **تَمكَّكَه** gibidir.
Ve **رَجُلٌ مَكّانُ**: **مَصّانَ** ve **مَلْجانَ** gibi; o, alçaklığından dolayı koyunu emen ve sağmayan kimsedir; bu, alçağa söylenir.
İbn Şümeyl dedi: Araplar der ki: “Allah **اسْتَ مَكَّانَ**’ı çirkin kılsın”; bu, bir insan hata ettiğinde veya çirkin bir fiil yaptığında bu (söz) ile çağrılır.
Ezherî dedi: Bir bedevînin, kendisini bunaltan bir adama şöyle dediğini işittim: “Sen benim ruhumu **مَكَكْتَ**”; onun muradı, kendisine şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu sıkıştırmış olmasıdır.
Zemahşerî dedi: Necd beldelerinden bir adam bir defa Mekke’ye hâkim oldu; onu kovdular; çıkınca dedi ki: “**خُذُوا مُكَيكَتَكُم**”.
Ve onun secilerindendir: “Şüphesiz krallara tâbi olursan, (onlar) **مَكُّوكَ** (eder).” Ben dedim: “**مَلُّوك** yahut **مَكُّوك** deseydi daha iyi olurdu.” Ve **البَصائِر**’de: “Krallardan sakın; çünkü onlar seni tanırlarsa **مَكوك** (ederler).”
Ve teşbih üzere: “başının **مَكوكَ**unu vurdu.”
Ve **مًكّةَ**’ye nisbet, sahih olana göre **مَكِّي**’dir.
Ve bereketlenme için, eski muhaddislerden birden fazlasına onunla ad verilmiştir.
Ama avamın “**مَكّاوِيٌّ**” demesi ve cem‘de “**المَكاكِوَة**” (demeleri) hatadır.
Ve **مَكَّةُ**: bir cariyenin adıdır; onun bir hikâyesi vardır; hâfız onu nakletti.
Ve musannif **البَصائِر**’de ve İsfehânî **المُفْرَدات**’ta dedi ki: ve denildi: Mekke, **المُكاكَةِ**’den alınmıştır; o, kemiğin ortasındaki öz ve iliktir; dünya’nın ortası, özü ve safı olduğu için onunla adlandırıldı; Halîl b. Ahmed bunu böyle söyledi; böylece veçhler altı oldu.
