# مكك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: مكك

مَكَّ الفصيلُ ما في ضرع أُمه يَمُكُّه مَكّاً وامْتَكَّه وتَمَكَّكَه ومَكْمَكَهُ: امْتَصَّ جميع ما فيه وشربه كله، وكذلك الضبي إذا استقصى ثدي أُمه بالمص. وقال ابن جني: أَما ما حكاه الأصمعي من قولهم امْتَكَّ الفصيلُ ما في ضرع أُمه وتَمَكَّكَ وامْتَقَّ وتَمَقَّقَ، فالأظهر فيه أن تكون القاف بدلاً من الكاف. ومَكَّ العظمَ مَكّاً وامْتَكَّه وتَمَكَّكَهُ وتَمَكْمَكه: امتص ما فيه من المخ، واسم ذلك الشيء المُكاكة والمُكاكُ. التهذيب: مَكَكْتُ المُخِّ مَكّاً وتَمَكَّكْتُه وتَمَخَّخْتُهُ وتَمَخَّيْتُه إذا استخرجت مُخَّهُ فأَكلته. ومَكَكْتُ الشيء: مَصِصْتُهُ. ورجل مَكَّانُ: مثل مَصَّان ومَلْجان، وهو الذي يَرْضَعُ الغنم من لؤمه ولا يَحْلُب. والمَكُّ: مَصُّ الثدي. ويقال للرجل اللئيم يَرْضَع الشاة من لؤمه: مَكَّانُ ومَلْجانُ. ابن شميل: تقول العرب قَبَحَ اللهُ اسْتَ مَكَّانَ، وذلك إذا أَخطأَ إنسان أو فعل فعلاً قبيحاً يدعى بهذا. والمَكُّ: الازدحام كالبَكِّ. ومَكَّهُ يَمُكُّه مَكّاً: أَهلكه.
ومَكَّةُ: معروفة، البلد الحرام، قيل: سميت بذلك لقلة مائها، وذلك أَنهم كانوا يَمْتَكُّون الماء فيها أي يستخرجونه، وقيل: سميت مكة لأنها كانت تَمُكُّ من ظَلَم فيها وأَلْحَدَ أي تهلكه؛ قال الراجز:
يا مَكَّة، الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا،
ولا تَمُكِّي مَذْحِجاً وعَكَّا
وقال يعقوب: مكةُ الحرَمُ كله، فأَما بَكَّةُ فهو ما بين الجبلين؛ حكاه في البدل؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا لأنه قد فرق بين مكة وبين بكة في المعنى، وبَيِّنٌ أن معنى البدل والمبدل منه سواء، وتَمَكَكَ على الغريم: أَلَحَّ عليه في اقتضاء الدين وغيره. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم: لا تُمَكِّكوا على غرمائكم، يقول لا تُلِحُّوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم، ولا تأْخذوهم على عُسْرَة وارْفُقُوا بهم في الاقتضاء والأَخذ وأَنْظِروُهم إلى مَيْسَرة ولا تَسْتَقْصُوا؛ وأصله مأْخوذ من مَكَّ الفصيلُ ما في ضَرْع أُمه وامْتَكَّه إذا لم يُبْق فيه من اللبن شيئاً إلا مَصَّهُ. قال الأزهري: سمعت كلابِيّاً يقول لرجل عَنَّتَهُ. قد مَكَكْتَ رُوحِي؛ أراد أنه أَحْرَجه بلَجاجِه فيما أشكاه. والمَكْمَكَةُ: التَّدَحْرُج في المَشْيِ.
والمَكُّوكُ: طاسٌ يشرب به، وفي المحكم: طاس يشرب فيه أَعلاه ضيق ووسطه واسع. والمَكُّوكُ: مكيال معروف لأهل العراق، والجمع مَكاكِيكُ ومَكاكِيّ على البدل كراهية التضعيف، وهو صاع ونصف وهو ثلاث كَيْلَجات، والكَيْلَجَة مَناً وسبعة أَثمان مَناً، والمَنا رطلان، والرطل اثنتا عشرة أُوقِيَّةً، والأُوقِيَّةُ إسْتار وثلثا إِسْتار، والإسْتار أَربعة مثاقيل ونصف، والمثقال درهم وثلاثة أَسباع درهم، والدرهم ستة دوانِىقَ، والدَّانِقُ قيراطان، والقيراطُ طَسُّوجانِ، والطَّسُّوجُ حَبَّتان، والحبة سدس ثمن درهم، وهو جزء من ثمانية وأَربعين جزءاً من درهم؛ زاد ابن بري: الكُرُّ ستون قفيزاً، والقفيز ثمانية مَكاكيك، والمَكُّوكُ صاع ونصف وهو ثلاث كَيْلَجات، وفي حديث أَنس: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان يتوضأُ بمَكُّوكٍ ويغتسل بخمسة مَكاكِيكَ، وفي رواية: بخَمْسةِ مَكاكِيَّ؛ أراد بالمَكُّوك المُدَّ، وقيل الصاع، والأول أشبه لأنه جاء في حديث آخر مفسراً بالمدّ. والمَكاكِيُّ؛ جمع مَكُّوكٍ على إبدال الياء من الكاف الأخيرة، قال: والمَكُّوكُ اسم للمكيال، قال: ويختلف مقداره باختلاف اصطلاح الناس عليه في البلاد. وفي حديث ابن عباس في تفسير قوله: صُوَاعَ المَلِك، قال: كهيئة المَكُّوك، وكان للعباس مثله في الجاهلية يشرب به. وضَرَبَ مَكُّوكَ رأْسه على التشبيه. وامرأَة مَكْماكَةٌ ومُتَمَكْمِكَةٌ: ككَمْكامَة، ورجل مَكْماكٌ كذلك، الأزهري في هذه الترجمة: والمُكَّاءُ طائر وجمعه مَكاكِيُّ، قال: وليس المُكَّاءُ من المضاعف ولكنه من المعتل بالواو من مَكا يَمْكُو إذا صَفَر، وسيأْتي ذكره في موضعه إن شاء الله.

### Türkçe

**مَكَّ** sütten kesilmemiş yavru, annesinin memesindeki şeyi **يَمُكُّه** **مَكّاً** ve **امْتَكَّه** (yapar);
ve **تَمَكَّكَه** ve **مَكْمَكَهُ**: içindekinin tamamını emdi ve hepsini içti; aynı şekilde ceylan yavrusu da,
annesinin memesini emmekle sonuna kadar tükettiğinde. İbn Cinnî dedi ki: Asmaî’nin onların sözünden rivayet ettiği **امْتَكَّ**
sütten kesilmemiş yavru annesinin memesindeki şeyi, ve **تَمَكَّكَ** ve **امْتَقَّ** ve **تَمَقَّقَ**; bunda daha açık olan,
**القاف**’ın **الكاف**’tan bedel olmasıdır. Ve **مَكَّ** kemiği **مَكّاً** ve **امْتَكَّه**
ve **تَمَكَّكَهُ** ve **تَمَكْمَكه**: içindeki ilikten olan şeyi emdi; o şeyin adı **المُكاكة**
ve **المُكاكُ**’tur. **التهذيب**: **مَكَكْتُ** iliği **مَكّاً** ve onu **تَمَكَّكْتُه** ve onu **تَمَخَّخْتُهُ**
ve onu **تَمَخَّيْتُه**; onun iliğini çıkarıp da yediğim zaman. Ve **مَكَكْتُ** şeyi: onu emdim.
Ve **مَكَّانُ** adam: **مَصَّان** ve **مَلْجان** gibi; o, alçaklığından dolayı koyunu emer de
sağmaz. Ve **المَكُّ**: memeyi emmedir. Ve alçaklığından dolayı koyunu emen alçak adama
**مَكَّانُ** ve **مَلْجانُ** denir. İbn Şümeyl: Araplar der ki: Allah çirkin kılsın **اسْتَ**
**مَكَّانَ**’ı; bu, bir insan hata ettiğinde yahut çirkin bir fiil yaptığında bununla beddua edilir. Ve **المَكُّ**:
**البَكِّ** gibi izdihamdır. Ve **مَكَّهُ** onu **يَمُكُّه** **مَكّاً**: onu helâk etti.
Ve **مَكَّةُ**: bilinen, haram belde; denildi ki: suyunun azlığından dolayı bununla adlandırıldı; çünkü onlar
orada suyu **يَمْتَكُّون** idi, yani onu çıkarıyorlardı; ve denildi ki: Mekke diye adlandırıldı, çünkü o,
orada zulmeden ve ilhad eden kimseyi **تَمُكُّ** eder, yani onu helâk eder; râciz dedi ki:
يا مَكَّة، الفاجِرَ مُكِّي مَكَّا،
ولا تَمُكِّي مَذْحِجاً وعَكَّا
Yakub dedi ki: **مكةُ** bütün harem’dir; **بَكَّةُ** ise iki dağ arasındaki yerdir; onu
bedelde rivayet etti; İbn Sîde dedi ki: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü o, anlamda Mekke ile Bekke’yi ayırmıştır;
ve bedel ile kendisinden bedel olunanın anlamının aynı olması açıktır. Ve **تَمَكَكَ** borçlu üzerine:
borcun ve başkasının tahsilinde ona ısrar etti. Ve hadiste Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun:
**لا تُمَكِّكوا** borçlularınız üzerine; yani onların geçimlerine zarar verecek bir ısrarla üzerlerine ısrar etmeyin,
ve onları darlık üzerine sıkıştırmayın; tahsil ve alma hususunda onlara yumuşak davranın
ve onları bir genişliğe kadar erteleyin ve sonuna kadar tüketmeyin; aslı, **مَكَّ**
sütten kesilmemiş yavrunun annesinin memesindeki şeyi ve **امْتَكَّه**’yi, yani sütte hiçbir şey bırakmayıp
ancak onu emdiği zaman, bundan alınmıştır. Ezherî dedi ki: Kilâbî birini, kendisini bunaltan bir adama derken işittim:
**قد مَكَكْتَ رُوحِي**; onunla, şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu sıkıştırdığını kastetti.
Ve **المَكْمَكَةُ**: yürüyüşte yuvarlanmadır.
Ve **المَكُّوكُ**: onunla içilen bir tas; **المحكم**’de: içinde içilen bir tas; üstü dar, ortası
geniş. Ve **المَكُّوكُ**: Irak ehli için bilinen bir ölçek; çoğulu **مَكاكِيكُ** ve **مَكاكِيّ**
bedel üzere, şeddeden hoşlanmama sebebiyle; o bir **صاع** ve yarımdır; o üç **كَيْلَجات**’tır;
ve **الكَيْلَجَة** bir **مَناً** ve **مَناً**’ın yedi sekizde biridir; ve **المَنا** iki **رطل**’dır;
ve **الرطل** on iki **أُوقِيَّةً**’dir; ve **الأُوقِيَّةُ** bir **إسْتار** ve iki **إِسْتار**’ın üçte ikisidir;
ve **الإسْتار** dört **مثاقيل** ve yarımdır; ve **المثقال** bir **درهم** ve bir **درهم**’ın üç yedide biridir;
ve **الدرهم** altı **دوانِىقَ**’tır; ve **الدَّانِقُ** iki **قيراطان**’dır; ve **القيراطُ** iki **طَسُّوجانِ**’dır;
ve **الطَّسُّوجُ** iki **حَبَّتان**’dır; ve **الحبة** bir **درهم**’ın sekizde birinin altıda biridir;
ve o, bir **درهم**’ın kırk sekiz parçasından sekiz parçanın bir parçasıdır; İbn Berrî ekledi:
**الكُرُّ** altmış **قفيزاً**’dır; ve **القفيز** sekiz **مَكاكيك**’tir; ve **المَكُّوكُ** bir **صاع** ve yarımdır;
o üç **كَيْلَجات**’tır. Ve Enes hadîsinde: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun,
**بمَكُّوكٍ** ile abdest alır ve beş **مَكاكِيكَ** ile guslederdi; bir rivayette: beş **مَكاكِيَّ** ile;
**المَكُّوك** ile **المُدَّ**’ü kastetti; ve denildi ki **الصاع**; birincisi daha benzer, çünkü başka bir hadiste
**بالمدّ** ile açıklanmış olarak geldi. Ve **المَكاكِيُّ**: son **الكاف**’tan **الياء**’ın bedel kılınmasıyla
**مَكُّوكٍ**’un çoğuludur. Dedi ki: **المَكُّوكُ** ölçeğin adıdır. Dedi ki: ülkelerde insanlar arasındaki
ıstılahın farklılığıyla miktarı farklılaşır. Ve İbn Abbas hadîsinde, şu sözün tefsirinde: **صُوَاعَ المَلِك**; dedi ki:
**المَكُّوك** heyeti gibi; Abbas’ın cahiliyede onun gibi bir şeyi vardı, onunla içerdi. Ve
benzetme üzere, başının **مَكُّوكَ**unu vurdu. Ve **مَكْماكَةٌ** kadın ve **مُتَمَكْمِكَةٌ**: **ككَمْكامَة** gibi;
ve **مَكْماكٌ** adam da böyledir. Ezherî bu tercemede: **والمُكَّاءُ** bir kuştur; çoğulu
**مَكاكِيُّ**’dur. Dedi ki: **المُكَّاءُ** ikizli kökten değildir; fakat **مَكا يَمْكُو**’dan **الواو** ile illetli olandır,
**صَفَر** ettiğinde; onun zikri, inşallah, yerinde gelecektir.
