# مكك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مكك

مكه أي العظم يمكه مكا وامتكه وتمككه ومكمكه: مصه جميعه مما فيه من المخ، وكذلك الفصيل ما في ضرع أمه، والصبي: إذا استقصى ثدي أمه بالمص.
 قال ابن جني: وأما ما حكاه الأصمعي من قولهم. امتك الفصيل ما في ضرع أمه، وتمكك، وامتق وتمقق فالأظهر فيه أن تكون القاف بدلا من الكاف.
 وذلك المخ الممكوك واللبن الممصوص مكاك ومكاكة كغراب وغرابة.

  واقتصر الجوهري على الأولى منهما، وعلى مكه، وامتكه، وتمككه.
 وفي التهذيب: مككت المخ مكا، وتمككته، وتمخخته، وتمخيته: إذا استخرجت مخه فأكلته.
 ومككت الشيء: مصصته.
 وفي العباب: المكاك والمكاكة، بضمهما: ما يستخرج من عظم ممخ.
 ومكه يمكه مكا أي: أهلكه، وقيل: نقصه.
 قيل: ومنه مكة شرفها الله تعالى، واختلف فيها، فقيل: اسم للبلد الحرام، أو للحرم كله وقال يعقوب في البدل: مكة: الحرم كله، فأما بكة بين الجبلين، قال ابن سيده: ولا أدري كيف هذا؛ لأنه قد فرق بين مكة وبكة في المعنى، وبين أن معنى البدل والمبدل منه سواء، وتقدم شيء من ذلك في ب ك ك واختلف في وجه تسميتها، فقيل: لأنها تنقص الذنوب، أو تفنيها، أو لأنها تهلك من ظلم فيها وألحد، وفي كتاب تلبية أهل الجاهلية: كانت تلبية عك ومذحج جميعا:
  يا مكة الفاجر مكي مكا
  ولا تمكي مذحجا وعكا
  فنترك البيت الحرام دكا
  جئنا إلى ربك لا نشكـا فهما وجهان، وقيل: لقلة مائها، وذلك أنهم كانوا يمتكون الماء فيها، أي: يستخرجونه، وقيل: لجذب الناس إليها، والمك: الجذب، نقله السيوطي في المزهر، في الأضداد عن أبي العباس، فهي وجوه أربعة، وهناك وجه آخر نذكره في المستدركات.
 ومن المجاز: تمكك على الغريم وتمككه ومكه: ألح عليه في الاقتضاء، ومنه الحديث: لا تمككوا على غرمائكم، هكذا أورده الجوهري، وقال: أي لا تستقصوا، زاد الصاغاني: ويروى لا تمككوا غرماءكم قال: والتعدية بعلى لتضمين معنى الإلحاح، أي: لا تلحوا عليهم إلحاحا يضر بمعايشهم، ولا تأخذوهم على عسرة وأنظروهم إلى ميسرة وأصله من مك الفصيل ما في ضرع أمه، وامتكه: استقصاه.
 والمكمكة: التدحرج في المشي عن ابن سيده، ونقله الصاغاني عن أبي عمرو، ونصه: الترجرج بدل التدحرج.
 والمكوك، كتنور: طاش يشرب به قاله الخليل بن أحمد، وفي المحكم: يشرب فيه، أعلاه ضيق ووسطه واسع، وفي حديث ابن عباس رضي الله عنهما في تفسير قوله تعالى:  صواع الملك  قال: كهيئة المكوك، وكان للعباس مثله في الجاهلية يشرب به.

  والمكوك: مكيال معروف لأهل العراق، ويختلف مقداره باختلاف اصطلاح الناس عليه في البلاد، وفي حديث أنس رضي الله عنه:  أن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان يتوضأ بمكوك  قال ابن بري: يسع صاعا ونصفا وقال غيره: أو نصف رطل إلى ثمان أواق، أو يسع نصف الويبة، والويبة اثنان وعشرون، أو أربع وعشرون مدا بمد النبي صلى الله عليه وسلم وبه فسر حديث أنس السابق، كما جاء في حديث آخر مفسرا به، أو هو ثلاث كيلجات كما في الصحاح وهو صاع ونصف، كما قاله ابن بري، ثم قال الجوهري: والكيلجة تسع منا وسبعة أثمان منا، والمنا: رطلان، والرطل: اثنتا عشرة أوقية، والأوقية: إستار وثلثا إستار، والإستار: أربعة مثاقيل ونصف، والمثقال: درهم وثلاثة أسباع درهم، والدرهم: ستة دوانق، والدانق قيراطان، والقيراط: طسوجان، والطسوج: حبتان، والحبة: سدس ثمن درهم، وهو جزء من ثمانية وأربعين جزءا من درهم هذا نص الجوهري، زاد ابن بري: الكر ستون قفيزا، والقفيز: ثمانية مكاكيك، والمكوك: صاع ونصف، وهو ثلاث كيلجات.
 مكاكيك وعليه اقتصر الجوهري، ومنه حديث أنس رضي الله عنه: ويغتسل بخمس مكاكيك. ويروى بخمس مكاكي بإبدال الكاف الأخيرة ياء وإدغامها في ياء مفاعيل، كما حكاه أبو زيد وغيره كراهية التضعيف واجتماع الأمثال كتظنى، قال شيخنا: ومنعه ابن الأنباري، وقال: لا يقال في جمع مكوك إلا مكاكيك، لما في إبداله من اللبس. قلت: أي بجمع المكاء للطائر، فإن جمعه مكاكي، كما نص عليه الأزهري في التهذيب، ومحله المعتل بالواو، كما سيأتي، ولكن جاء في حديث جابر في الحوض عند البزار: وعليه مكاكي عدد النجوم فهو يرد على ابن الأنباري.
 وامرأة مكماكة ومتمكمكة: مثل كمكامة، ورجل مكماك مثل كمكام، وسيأتي في الميم.
 ومن المجاز: المكانة بالتشديد الأمة للؤمها.
 ومك الطائر بسلحه مكا: رمى به وذرق.
 ومما يستدرك عليه: المك: الازدحام، كالبك، قيل: ومنه سميت مكة؛ لازدحام الناس فيها، وهذا هو الوجه الخامس الموعود به آنفا.
 وتمكمكه: مثل تمككه.
 ورجل مكان مثل مصان وملجان، وهو الذي يرضع الغنم من لؤمه ولا يحلب، يقال ذلك للئيم.
 وقال ابن شميل: تقول العرب: قبح الله است مكان، وذلك إذا أخطأ إنسان أو فعل فعلا قبيحا يدعى بهذا.
 وقال الأزهري: سمعت أعرابيا يقول لرجل عنته: قد مككت روحي، أراد أنه أحرجه بلجاجه فيما أشكاه.
 وقال الزمخشري: واستولى مرة على مكة ناجم من بلاد نجد، فطردوه، فلما خرج قال: خذوا مكيكتكم.
 ومن سجعاته: إن الملوك إذا تابعتهم مكوك. قلت: ولو قال: ملوك أو مكوك كان أحسن، وفي البصائر: إياك والملوك؛ فإنهم إن عرفوك مكوك.
 وضرب مكوك رأسه، على التشبيه.
 والنسبة إلى مكة مكي، على الصحيح.
 وقد سمي به غير واحد من قدماء المحدثين تبركا.
 وأما قول العامة مكاوي، وكذا في الجمع المكاكوة فخطأ.
 ومكة: اسم جارية لها حكاية، نقله الحافظ.

  وقال المصنف في البصائر، والأصبهاني في المفردات: وقيل: إن مكة مأخوذة من المكاكة، وهي اللب والمخ الذي في وسط العظم، سميت بها لأنها وسط الدنيا ولبها وخالصها، هكذا، قاله الخليل بن أحمد، فصارت الأوجه ستة.

### Türkçe

**مكه** yani kemik; onu **يمكه** **مكا** diye, ve **امتكه** ve **تمككه** ve **مكمكه**: içindeki ilikten olanın hepsini emdi; aynı şekilde sütten kesilmemiş yavru da annesinin memesindeki (sütü) ve çocuk: annesinin memesini emmeyle sonuna kadar tükettiği zaman.

İbn Cinnî dedi: Asmaî’nin onların sözünden rivayet ettiği şeye gelince: “**امتك** sütten kesilmemiş yavru annesinin memesindeki (sütü), ve **تمكك** ve **امتق** ve **تمقق**”; bunda daha açık olan, **القاف**’ın **الكاف**’tan bedel olmasıdır.

Ve o **المخ الممكوك** ve **اللبن الممصوص**: **مكاك** ve **مكاكة** (tıpkı **غراب** ve **غرابة** gibi).

Ve Cevherî ikisinden birincisiyle, ve **مكه** ve **امتكه** ve **تمككه** ile yetindi.

Ve **التهذيب**’de: **مككت المخ مكا** ve **تمككته** ve **تمخخته** ve **تمخيته**: iliğini çıkarıp da onu yediğin zaman.

Ve **مككت الشيء**: onu emdim.

Ve **العباب**’da: **المكاك** ve **المكاكة**, ikisini de zamme ile: iliği çıkarılmış bir kemikten çıkarılan şey.

Ve **مكه يمكه مكا** yani: onu helâk etti; ve denildi ki: onu eksiltti.

Denildi ki: Bundan **مكة** (Allah Teâlâ onu şereflendirsin) (gelir); onda ihtilaf edildi: denildi ki haram beldenin adıdır, yahut bütün haremindir. Yakub **البدل**’de dedi: **مكة**: bütün harem; ama **بكة** iki dağ arasındadır. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü anlamda **مكة** ile **بكة** arasında ayrım yapılmıştır; oysa bedel ile kendisinden bedel olunanın anlamı birdir. Bunun bir kısmı **ب ك ك**’de geçti. Adlandırılmasının yönünde de ihtilaf edildi: denildi ki günahları eksilttiği için, yahut onları yok ettiği için, yahut orada zulmeden ve ilhad eden kimseyi helâk ettiği için. Cahiliye ehlinin telbiye kitabında: Uk ve Mezhic’in telbiyesi hep şöyleydi:
يا مكة الفاجر مكي مكا
ولا تمكي مذحجا وعكا
فنترك البيت الحرام دكا
جئنا إلى ربك لا نشكـا
Bunlar iki veçhedir. Ve denildi ki: suyunun azlığından dolayı; çünkü onlar orada suyu **يمتكونه** idi, yani onu çıkarıyorlardı. Ve denildi ki: insanları kendine çekmesinden dolayı; ve **المك**: çekmedir; bunu Süyûtî **المزهر**’de, zıt anlamlılar bahsinde Ebü’l-Abbâs’tan nakletti. Böylece dört veçhedir; ve başka bir veçih daha vardır, onu **المستدركات**’ta zikredeceğiz.

Mecazdan: **تمكك على الغريم** ve **تمككه** ve **مكه**: alacağı istemede ona ısrar etti. Ve ondan hadis: “**لا تمككوا على غرمائكم**”; Cevherî onu böylece verdi ve dedi ki: yani sonuna kadar zorlamayın. Sâğânî ekledi: “**لا تمككوا غرماءكم**” diye rivayet olunur. Dedi ki: **على** ile geçişli kılma, ısrar anlamını tazmin içindir; yani geçimlerine zarar verecek bir ısrarla onların üzerine ısrar etmeyin; onları darlık üzere sıkıştırmayın ve onları genişliğe kadar erteleyin. Aslı, sütten kesilmemiş yavrunun annesinin memesindeki (sütü) **مك** etmesindendir; ve **امتكه**: onu sonuna kadar tüketti.

Ve **المكمكة**: yürüyüşte yuvarlanma; İbn Sîde’den. Sâğânî onu Ebû Amr’dan nakletti; metni: **الترجرج** (yuvarlanma) **التدحرج** yerine.

Ve **المكوك**, **كتنور** gibi: onunla içilen tas; bunu Halîl b. Ahmed söyledi. Ve **المحكم**’de: içinde içilir; üstü dar, ortası geniştir. Ve İbn Abbâs (Allah ikisinden razı olsun)’ın “**صواع الملك**” sözünün tefsirinde hadiste: “**كهيئة المكوك**”; Abbas’ın cahiliyede onun gibi bir şeyi vardı, onunla içerdi.

Ve **المكوك**: Irak ehli için bilinen bir ölçektir; ülkelerde insanların onun üzerindeki ıstılahının farklılığıyla miktarı değişir. Ve Enes (Allah ondan razı olsun)’ın hadisinde: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **بمكوك** ile abdest alırdı.” İbn Berrî dedi: bir sâ‘ ve yarım alır. Başkası dedi: yahut yarım rıtl’dan sekiz ukiyeye kadar; yahut **نصف الويبة** alır; **الويبة** yirmi iki, yahut yirmi dört **مدا**dır, Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem)’in mudd’u ile; ve bununla Enes’in önceki hadisi tefsir edildi; başka bir hadiste onu açıklayıcı olarak geldiği gibi. Yahut o, **الصحاح**’ta olduğu üzere üç **كيلجات**tır; ve o bir sâ‘ ve yarımdır, İbn Berrî’nin söylediği gibi. Sonra Cevherî dedi: ve **الكيلجة** bir **منا** ve bir **منا**’nın yedi sekizde birini alır; ve **المنا**: iki **رطل**; ve **الرطل**: on iki **أوقية**; ve **الأوقية**: bir **إستار** ve **إستار**’ın üçte ikisi; ve **الإستار**: dört buçuk **مثاقيل**; ve **المثقال**: bir **درهم** ve bir **درهم**’in üç yedide biri; ve **الدرهم**: altı **دوانق**; ve **الدانق** iki **قيراط**; ve **القيراط**: iki **طسوج**; ve **الطسوج**: iki **حبة**; ve **الحبة**: bir **درهم**’in sekizde birinin altıda biri; ve o, bir **درهم**’in kırk sekiz parçasından bir parçadır. Bu, Cevherî’nin metnidir. İbn Berrî ekledi: **الكر** altmış **قفيزا**dır; ve **القفيز**: sekiz **مكاكيك**; ve **المكوك**: bir sâ‘ ve yarımdır; ve o üç **كيلجات**tır.

**مكاكيك**; Cevherî bununla yetindi. Ve ondan Enes (Allah ondan razı olsun)’ın hadisi: “ve beş **مكاكيك** ile yıkanırdı.” “beş **مكاكي**” diye de rivayet olunur; son **الكاف**’ın **ياء** ile değiştirilmesi ve onun **مفاعيل**’in **ياء**’sına idğam edilmesiyle; Ebû Zeyd ve başkalarının rivayet ettiği üzere, şeddeden ve benzerlerin toplanmasından hoşlanmama sebebiyle; **كتظنى** gibi. Şeyhimiz dedi: İbnü’l-Enbârî bunu menetti ve dedi ki: **مكوك**’un cem‘inde ancak **مكاكيك** denir; çünkü onun değiştirilmesinde karışıklık vardır. Ben dedim: yani kuş için **المكاء**’nın cem‘iyle; çünkü onun cem‘i **مكاكي**’dir; Ezherî **التهذيب**’de buna nass etti. Ve yeri, vav ile illetli olandır; ileride geleceği üzere. Fakat Bazzâr’da havuz hakkında Câbir hadîsinde geldi: “ve üzerinde yıldızların sayısı kadar **مكاكي** vardır”; bu, İbnü’l-Enbârî’ye reddiyedir.

Ve bir kadın **مكماكة** ve **متمكمكة**: **كمكامة** gibi; ve bir erkek **مكماك**: **كمكام** gibi; **الميم**’de gelecektir.

Mecazdan: **المكانة** (şeddeli) onun alçaklığı sebebiyle cariye.

Ve kuş **مك** etti, dışkısıyla, **مكا**: onunla attı ve pisledi.

Ve ona ilâve olarak kaydedilenlerdendir: **المك**: **البك** gibi izdiham. Denildi ki: bundan dolayı **مكة** adlandırıldı; insanların orada izdihamından dolayı. Bu, az önce vaad edilen beşinci veçihdir.

Ve **تمكمكه**: **تمككه** gibidir.

Ve bir adam **مكان**: **مصان** ve **ملجان** gibi; o, alçaklığından dolayı koyunu emer de sağmaz; bu, alçağa söylenir.

İbn Şümeyl dedi: Araplar şöyle der: “Allah **است مكان**’ı çirkin kılsın”; bu, bir insan hata ettiğinde yahut çirkin bir fiil yaptığında bununla beddua edilir.

Ezherî dedi: Bir bedevînin, kendisini yoran bir adama şöyle dediğini işittim: “**قد مككت روحي**”; onunla, kendisine şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu sıkıştırdığını kastetti.

Zemahşerî dedi: Bir defa Necd beldelerinden bir **ناجم** Mekke’ye galip oldu; onu kovdular. Çıkınca dedi: “**خذوا مكيكتكم**”.

Onun secilerindendir: “Şüphesiz krallar, onlara tâbi olursan, **مكوك**.” Ben dedim: “**ملوك**” yahut “**مكوك**” deseydi daha iyi olurdu. Ve **البصائر**’de: “Krallardan sakın; çünkü onlar seni tanırlarsa **مكوك** ederler.”

Ve “**مكوك**” onun başını vurdu; benzetme üzere.

Ve **مكة**’ye nisbet: sahih olana göre **مكي**.

Ve eski muhaddislerden birden fazlası, teberrüken bununla adlandırıldı.

Ama avamın “**مكاوي**” demesi, ve cem‘de “**المكاكوة**” (demeleri) hatadır.

Ve **مكة**: bir cariyenin adıdır; onun bir hikâyesi vardır; hâfız onu nakletti.

Musannif **البصائر**’de, ve İsfehânî **المفردات**’ta dedi: ve denildi ki **مكة**, **المكاكة**’dan alınmıştır; o, kemiğin ortasındaki öz ve iliktir. Dünyanın ortası, onun özü ve safı olduğu için onunla adlandırıldı; böylece. Bunu Halîl b. Ahmed söyledi. Böylece veçihler altı oldu.
