# مكن (م-ك-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kevn tepe demektir

- Harfler: م - ك - ن
- Kur'an'da: 50 geçiş · 48 ayet · 17 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَكَانٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8D.md) | فَعَالٍ | Mekan | 10 | 10 | [10:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/10:22.md) |
| [مَكَانًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَالًا | Mekan | 9 | 9 | [5:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/5:60.md) |
| [مَكَانَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E.md) | فَعَالَ | Mekan | 4 | 4 | [4:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/4:20.md) |
| [مَكَانَتِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَالَتِكُمْ | İmkanınız | 4 | 4 | [6:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/6:135.md) |
| [مَكَانَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَعَالَهُ | Onun mekanı | 3 | 3 | [7:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/7:143.md) |
| [مَكَّنَّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Yerleştirdik; İmkan verdik | 3 | 3 | [12:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/12:21.md) |
| [مَكَّنَّاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَّلْنَاهُمْ | Onları yerleştirdik; Onlara imkan verdik | 3 | 3 | [6:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/6:6.md) |
| [مَكِينٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Yerleşik | 3 | 3 | [23:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/23:13.md) |
| [مَكَّنَّاكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَّلْنَاكُمْ | Size imkan verdik; Sizi yerleştirdik | 2 | 2 | [7:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/7:10.md) |
| [نُمَكِّنْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%86%D9%8F%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%90%D9%91%D9%86%D9%92.md) | نُفَعِّلْ | Yerleştiririz; İmkan veririz | 2 | 2 | [6:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/6:6.md) |
| [فَأَمْكَنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%83%D9%8E%D9%86%D9%8E.md) | فَأَفْعَلَ | Hemen imkan verdi | 1 | 1 | [8:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/8:71.md) |
| [مَكَانَتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَعَالَتِهِمْ | Onların mekanı | 1 | 1 | [36:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/36:67.md) |
| [مَكَانَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَالَكُمْ | Yerinizde kalın | 1 | 1 | [10:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/10:28.md) |
| [مَكَّنِّي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%90%D9%91%D9%8A.md) | فَعَّلَنِي | Bana imkan verdi | 1 | 1 | [18:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/18:95.md) |
| [مَكِينٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Yerleşik | 1 | 1 | [12:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/12:54.md) |
| [وَلَيُمَكِّنَنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%90%D9%91%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | وَلَيُفَعِّلَنَّ | Ve kesinlikle yerleştirecek | 1 | 1 | [24:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/24:55.md) |
| [وَنُمَكِّنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8F%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%90%D9%91%D9%86%D9%8E.md) | وَنُفَعِّنَ | Ve imkan veririz | 1 | 1 | [28:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/28:6.md) |

## Mücavir kökler — 61 mücavir (291 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · Şerareden gelen bir kelimedir
2. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 10 ortak ayet · G² 15 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
3. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Bedr dolunay demektir
4. [خطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Hatfe daldan yapılmış, yaya bağlanan ip ile kuşu birden…
5. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
6. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
7. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
8. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Nebiz köpük demektir
9. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bve bye’den dönüşmüştür
10. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 9 ortak ayet · G² 7 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
11. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
12. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 9 ortak ayet · G² 7 · Şey
13. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
14. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 18 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
15. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ordu demektir
16. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hales : Çekirdek içidir
17. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
18. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Tasma kayış demektir
19. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kuvvet
20. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
21. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
22. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
23. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
24. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
25. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Nedve halkın toplandığı yerdir
26. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
27. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
28. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Önce
29. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
30. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Cariye yelkenli sandal demektir
31. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sütle dolu memedir
32. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kelime
33. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
34. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
35. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 9 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
36. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
37. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
38. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · İşiten
39. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
40. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
41. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
42. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
43. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Bab kapı demektir
44. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
45. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
46. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
47. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Half : Ense demektir
48. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
49. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
50. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
51. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beraber
52. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Alet kaldıraç demektir
53. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Biribirini kesen yoldur
54. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
55. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
56. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
57. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
58. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
59. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
60. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Murar acı bir ağacın adıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%86/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مكن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md), [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md), [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yerde sabitlenmek, yumurtanın veya yuvanın zemine sımsıkı yerleşip tutunması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık ve insana tasarruf gücü, otorite, zemin ve kudret bahşedilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mekân ve imkân ilişkisi; güç ve iradenin gerçekleşebileceği ontolojik ve kurumsal zeminin kurulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel yer (mekân) veya soyut yetki olarak ayırıp ikisi arasındaki zemin ve nüfuz birliğini koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مك | Bir yere saplanıp kalmak, sıkıca tutunmak, çekip çıkarmak veya içine gömülmek; nitekim [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) kökünde bir mekânda uzun süre durup beklemek, [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) kökünde zemini ve durumu sağlamlaştırarak gizli düzen kurmak, [مكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83.md) kökünde iliği kemikten söküp çıkaracak kadar derine nüfuz etmek ve [مكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%88.md) kökünde yuvaya veya oyuğa yerleşmek anlamları belirgindir | ن | Çekirdeğin içine gömülme ve tutunma hareketine ن harfinin süreklilik, içselleşme ve canlılık dinamizmi eklenmiş; tohumun, yumurtanın veya canlının bir zemine yerleşip orada varlığını sürdürme, güç kazanma ve mekân tutma vasfı kesinleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Potansiyel hâldeki varlık zemini, kuşatıcı kaynak ve akışkan imkân alanını temsil eder |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Açık ve akışkan olanı kavrama, sınırlama, avuç içine alma ve kontrol altına alma hareketini ifade eder |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Kavranan ve korunan zemin üzerinde yaşam bulma, kök salma, süreklilik ve üreme gücünü simgeler |
| مكن | Kaynağın kavranıp üzerinde yaşamın ve sürekliliğin kurulması | Kuşatıcı bir zeminin ve imkânın kavranarak orada sarsılmaz bir tutunma, yerleşiklik ve hayat alanı inşa edilmesi hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl kertenkelesinin (dabb) veya çekirgenin yumurtalarını karın boşluğunda toplayıp toprağa sımsıkı bırakması; kuşun yuvasına yerleşmesi (mekun, meknat) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebü'l-Hindî'ye atfedilen beyitte kertenkele yumurtasının çöl Arapları için temel gıda oluşu ve kökün yumurta anlamı şöyle zikredilir: ومَكْنُ الضِّباب طَعامُ العُرَيبِ / ولا تَشتهيهِ نفوسُ العَجَمْ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Berri'nin naklettiği erken bedevi şiirinde gebe ve yumurtalı kertenkeleyi avlama bağlamında: أَراد رَفِيقي أَنْ أَصيدَهُ ضَبَّةً / مَكُوناً، ومن خير الضِّباب مَكُونُها |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça مكن kökü, klasik dilbilimciler arasında kök harflerin asilliği bakımından tartışılmış çift katmanlı bir yapı sergiler. Halil b. Ahmed ve Basra mektebi dilcilerine göre Arapçada fiziksel yer anlamına gelen «mekân» kelimesi esasen [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) kökünden türemiş bir ism-i mekândır; ancak dilin kullanım sıklığı ve türetme esnekliği neticesinde kelime bağımsız bir kök gibi işlem görmüş, buradan «temekkene» ve «imkân» türevleri doğmuştur. Buna karşılık İbn Fâris ve lugat ehli, kökün doğrudan kertenkele ve çekirge yumurtası olan «el-mekn» isminden geldiğini, bunun da bir yere yerleşme, kuvvet bulma ve yuva edinme (mekünât) anlamını taşıyan özgün bir Sami-Arapça kök olduğunu vurgular. Doğu Sami dillerinden Akadcada varlık ve durum bildiren kânu/kênu köküyle ve Batı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) makôm/makkûmî yapılarıyla kesişen bu alan, Arapçada hem biyolojik tutunma hem de varoluşsal zemin edinme bağlamında birleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مكن ile [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) geçişliliği | Kertenkele yumurtasının zemine tutunması somut anlamı ile varlık ve oluş bildiren kökün ism-i mekânından türeyen tasarruf yetkisi iç içe geçmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice māqôm, Süryanice dukhthā/makon | Varlığın yer tutması, konumu ve sabitlenmesi anlamında Batı Sami zemininde yerleşik morfolojik paralellikler taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zemin / Proto-Sami *kwn | Oluş, duruş ve zemin bulma tasavvuru kadim Afro-Asyatik varlık tabakalarıyla örtüşür | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مكن | Anlamlı | Yerleşmek, güç yetirmek | Bir yerde sağlamca karar kılmak, yetki ve iktidar sahibi olmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [منك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%83.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [كمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%86.md) | Anlamlı | Gizlenmek, pusuya yatmak | Bir yerde fark edilmeyecek şekilde saklanmak, potansiyel olarak beklemek | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zemin ve içe çekilme ilişkisi taşır |
| [كنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%85.md) | Anlamlı | Bitlenmek, kir bağlamak | Deride veya tende kir ve parazit birikmesi | Kur'an'da geçmez; Tehzîb'de sınırlı kullanım kayıtlıdır |
| نمك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel sayılır |
| [نكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D9%85.md) | Anlamlı | Hızlı yürümek, yoldan sapmak | Bir yöne doğru hızla atılmak veya intikam arzusuna yönelmek | Kur'an'da geçmez; sınırlı bedevi kullanımı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مكن | Merkez | İktidar, zemin ve yerleşiklik | Bir zemine tam oturarak orada tasarruf etme yetkisi ve gücü kazanmak | Fiili kudret, nüfuz ve mekânsal hâkimiyeti birlikte içerir |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Sabitlik ve dayanıklılık | Sarsılmama, yerinden oynamama ve direnç gösterme yönü öne çıkar | Hareketsizlik ve sarsılmazlık esastır; tasarruf gücü zorunlu değildir |
| [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Karar kılma ve sükûnet | Hareketin durması, yatışma ve bir yerde istikrara kavuşma hâlidir | Dinginlik ve huzur yönü ağır basar |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Barınma ve sakinleşme | Çalkantının bitmesi, mesken tutma ve içsel dinginlik bulma | Şiddet ve hareketin dinmesi anlamı baskındır |
| [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) | Zıt | Ayrılma, yok olma, kayma | Bulunulan yerden kopma, mevkisini kaybetme ve ortadan kalkma | Mekânın, gücün ve istikrarın tamamen yitirilmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مكن | Yerleşmek, güç bulmak | Bir mekânda kalıcı olup tasarruf imkânına kavuşmak | Kesin |
| Latince | Potentia, stabilitas, locus | Güç, istikrar, konum | Locus fiziksel yeri, potentia ise yetkiyi karşılar; ancak kökün ikisini birleştiren yapısını tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Enable, establish, empower | İmkân tanımak, yerleştirmek | Empower yetkilendirmeyi, establish yerleşik kılmayı verir; kökün zemin anlamı bölünür | Güçlü |
| Almanca | Befähigen, festigen, einsetzen | Güçlendirmek, sabitlemek | Bir makama getirme ve eylem imkânı sunma yönünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Habiliter, affermir, implanter | Yetki vermek, sağlamlaştırmak | Hukuki ve fiili zemin sağlama boyutunu kısmen ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَكَان (İsim) | Fiziksel konum, coğrafi yön ve uzam | Bir şahsın veya nesnenin bulunduğu somut yer, uzak veya yüksek konum bağlamı; Meryem [19:22](https://lisan.digital/tr/ayet/19:22.md), Furkân [25:34](https://lisan.digital/tr/ayet/25:34.md) |
| مَكَان (İsim) | Manevi derece, rütbe ve ahlaki seviye | İnsanın ilahi huzurdaki veya toplumdaki konumu ve mertebesi; Meryem [19:75](https://lisan.digital/tr/ayet/19:75.md), Mâide [5:60](https://lisan.digital/tr/ayet/5:60.md) |
| مَكَّنَ (Fiil) | Yeryüzünde egemenlik, iktidar ve yetki bahşetme | Toplumlara veya liderlere siyasi, askeri ve medeni güç verilmesi; En'âm [6:6](https://lisan.digital/tr/ayet/6:6.md), Yûsuf [12:21](https://lisan.digital/tr/ayet/12:21.md), Kehf [18:84](https://lisan.digital/tr/ayet/18:84.md) |
| مَكِين (Sıfat) | Sarsılmaz güvenilirlik, yüksek itibar ve nüfuz | Şahsiyetin güven veren konumu ve saraydaki veya melekût âlemindeki saygınlığı; Yûsuf [12:54](https://lisan.digital/tr/ayet/12:54.md), Tekvîr [81:20](https://lisan.digital/tr/ayet/81:20.md) |
| مَكِين (Sıfat) | Sağlam, korunaklı ve sarsılmaz fiziki yuva | Anne karnındaki döllenme ve cenin yerleşkesi bağlamı; Mü'minûn [23:13](https://lisan.digital/tr/ayet/23:13.md), Mürselât [77:21](https://lisan.digital/tr/ayet/77:21.md) |
| مَكَانَة (İsim) | Durum, varoluş tarzı, tutum ve hâl | İnkârcıların kendi durumları ve tercihlerine göre hareket etmeleri çağrısı; En'âm [6:135](https://lisan.digital/tr/ayet/6:135.md), Hûd [11:93](https://lisan.digital/tr/ayet/11:93.md) |
| أَمْكَنَ (Fiil) | Birini diğerinin tasarrufuna, eline düşürme | Savaşta esir alma veya hasmın üstesinden gelme kudreti verilmesi; Enfâl [8:71](https://lisan.digital/tr/ayet/8:71.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mekândan münezzehiyet ve istitaat | Allah'ın bir mekânda bulunup bulunmadığı meselesi ile kulun fiilini icra edebilmesi için gerekli ontolojik imkân ve kudret tartışması | Cisimsel sınırlılıktan soyutlanma ve fiil öncesi güç/zemin şartı |
| Fıkıh | Temekkün ve tasarruf hakkı | Satılan malın veya nikâhlanan eşin kabzı ve tasarrufunun fiilen mümkün hâle gelmesi (temkîn) | Hukuki hâkimiyetin ve fiili kabzın kurulması |
| Tefsir | Hilafet ve yeryüzünde istihlaf | Ayetlerdeki «temkîn» kavramının peygamberlerin ve salih toplumların adaletle hükmetme yetkisine dönüştürülmesi | İlahi yetkilendirme ve sorumluluk zemini |
| Hadis | Otoriteye itaat ve fitne dönemleri | Yöneticilerin meşru imkân bulması ve müminin toplumdaki sarsılmaz duruşunu koruması bağlamındaki rivayetler | Duruş sağlamlığı ve yönetim kapasitesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yeryüzünde dinin yerleşmesi | Temkîn-i Dîn | Sabit kılma | Dinin soyut bir inançtan hayatı tanzim eden fiili bir nizam hâline gelmesi; Nûr [24:55](https://lisan.digital/tr/ayet/24:55.md) | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretme ve araştırma zemini | İmkân matrisi | Zemin açma | Hakikatin ortaya çıkabilmesi için zihni, metodolojik ve kurumsal altyapının bulunması | Güçlü |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve hükümranlık | İktidar ve meşruiyet | Hükmetme | Bir yönetimin toplum üzerinde nizam kurabilmesi için elinde bulundurduğu fiili güç ve zemin; Kehf [18:84](https://lisan.digital/tr/ayet/18:84.md) | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf kabiliyeti | Sermaye tasarrufu | Dolaşım | Zenginliğin, üretimin ve kaynakların kontrol edilip işletilebilir zemin üzerinde tutulması; A'râf [7:10](https://lisan.digital/tr/ayet/7:10.md) | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Taban enerji düzeyi | Fizikte bir parçacığın kararlı bir denge noktasında yerleşmesi ve orada iş yapabilme potansiyeli kazanması; uzay-zaman sürekliliğinde bir nesnenin koordinat bularak etki oluşturması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal meşruiyet ve habitus | Sosyolojide bir aktörün veya kurumun toplumsal alanda söz söyleme, kaynak yönetme ve eylemde bulunma yetkisi (imkânı) elde etmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel üç boyutlu uzam parçası olan «yer» (mekân) veya modern Türkçedeki basit «ihtimal» (imkân) sınırına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın zemine sımsıkı kök salarak etki oluşturma kudreti, ahlaki ve ontolojik yetkilendirilme boyutu, adalet ve nizam kurma vazifesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yeryüzünde «temkîn» verilmesini sadece coğrafi veya askeri bir işgal gibi görüp, ayetlerdeki ahlaki sorumluluk, adalet ikamesi ve ilahi emanet boyutunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık alanının yaratılışından medeniyetlerin yükseliş ve çöküş yasalarına kadar insanın yeryüzündeki yerleşiklik ve yetki felsefesini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Yûsuf'un Mısır'daki iktidarı, Zülkarneyn kıssası, helak edilen kadim kavimlerin güç tasvirleri ve salihlerin yeryüzü iktidarı ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç ve mekân sahibi olmayı nihai bir hak veya salt tesadüf zanneden anlayışı yıkar; her imkânın bir imtihan zemini olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kertenkele veya çekirgenin yumurtasını toprağa sağlamca bırakıp yuva kurması, zemine sımsıkı tutunması.
- Soyut anlam: Bir varlığa eylem, irade ve tasarruf kabiliyetini gerçekleştirebileceği sarsılmaz bir zemin ve kudret bahşedilmesi.
- Sistematik karşılık: Ontolojik bir zemin üzerinde meşruiyet ve yetkinin birleşmesiyle ortaya çıkan fiili iktidar ve sorumluluk durumu.
- LaTeX modeli: $$M = Z \cap P \implies E$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $Z$ varlığın tutunduğu kararlı zemin ve mekânı, $P$ kendisine bahşedilen potansiyel güç ve yetkiyi, $M$ bu ikisinin kesişimiyle ortaya çıkan temkîn durumunu, $E$ ise bu durumun zorunlu neticesi olan fiili tasarruf ve eylemi simgeler. Zemin olmadan güç fiiliyata dönüşemez; güç olmadan zemin atıl kalır.

## Geçtiği ayetler (48 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/4:20.md) — مَكَانَ

وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا

Meal (IK): Bir eşin yerine başka bir eş almak istediğiniz takdirde; öncekine yüklerle mehir vermiş olsanız bile, bir şey almayın. İftira ederek ve günaha girerek ona verdiğiniz geri alır mısınız?

### [Maide 5:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/5:60.md) — مَكَانًا

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ

Meal (IK): De ki: Allah katında bundan daha kötü bir cezanın bulunduğunu size haber vereyim mi? O kimse ki; Allah ona la’net etmiş, aleyhine gazab etmiş ve onlardan maymunlar, domuzlar ve Tağut’a kullar kılmıştır. İşte onlar; yer bakımından en kötü ve doğru yoldan en çok sapmış olanlardır.

### [En'am 6:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/6:6.md) — مَكَّنَّاهُمْ · نُمَكِّنْ

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ

Meal (IK): Görmediler mi ki; Biz, onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Biz, onları sizi yerleştirmediğimiz şekilde yer yüzüne yerleştirmiş, gökten bol yağmur yağdırmış ve altlarından ırmaklar akıtmıştık. Sonra onları günahlarından dolayı yok ettik. Ve aralarından başka bir nesil yetiştirdik.

### [En'am 6:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/6:135.md) — مَكَانَتِكُمْ

قُلْ يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): De ki: Ey kavmim; elinizden geleni yapın, doğrusu ben de yapacağım. Dünya evinin sonunun kimin olacağını bileceksiniz. Şurası muhakkak ki zalimler; felah bulmazlar.

### [Araf 7:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/7:10.md) — مَكَّنَّاكُمْ

وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; sizi, yeryüzüne yerleştirdik. Ve size orada geçimlikler yarattık. Ne de az şükrediyorsunuz.

### [Araf 7:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/7:95.md) — مَكَانَ

ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Sonra kötülüğün yerine iyilik koyduk. Nihayet çoğaldılar ve; atalarımıza da fakirlik, şiddet, hastalık, iyilik ve genişlik dokunmuştu, dediler. Bunun üzerine Biz de onları kendilerine farkına varmadan ansızın yakalayıverdik.

### [Araf 7:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/7:143.md) — مَكَانَهُ

وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Musa ta’yin ettiğimiz vakitte gelince ve Rabbı onunla konuşunca; dedi ki: Rabbım; bana, kendini göster. Sana bakayım. Buyurdu ki: Beni kat’iyyen göremezsin. Ama dağa bak; eğer o yerinde kalırsa, sen de Beni görürsün. Rabbı dağa tecelli edince; onu paramparça etti ve Musa da baygın düştü. Ayılınca dedi ki: Tenzih ederim Seni, Sana tevbe ettim ve ben, mü’minlerin ilkiyim.

### [Enfal 8:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/8:71.md) — فَأَمْكَنَ

وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Eğer sana hainlik yapmak isterlerse; daha önce Allah’a da hainlik etmişlerdi de Allah, onlara karşı sana imkan ve kudret vermişti. Ve Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Yunus 10:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/10:22.md) — مَكَانٍ

هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ

Meal (IK): Sizi karada ve denizde yürüten O’dur. Gemide bulunduğunuzda geminin onları hoş bir rüzgarla götürdüğünde ve onunla sevindiklerinde; birden şiddetli bir kasırga gelip onları her taraftan dalgaların sardığı ve çepeçevre kuşatıldıklarını sandıkları anda, Allah’ın dinine sarılarak: Bizi bu tehlikeden kurtarırsan; andolsun ki, şükredenlerden oluruz, diye O’na yalvarırlar.

### [Yunus 10:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/10:28.md) — مَكَانَكُمْ

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ

Meal (IK): O gün hepsini toplarız. Şirk koşanlara; Siz ve koştuğunuz ortaklar yerlerinize, deriz. Artık onların arasını açmışızdır. Ortakları derler ki: Bize tapmıyordunuz.

### [Hud 11:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/11:93.md) — مَكَانَتِكُمْ

وَيَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ

Meal (IK): Ey kavmim; elinizden geleni yapın. Doğrusu ben de yapacağım. Kime rüsvay edecek bir azabın geleceğini ve kimin yalancı olduğunu bileceksiniz. Gözetletin, doğrusu ben de sizinle beraber gözetleyenlerdenim.

### [Hud 11:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/11:121.md) — مَكَانَتِكُمْ

وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ

Meal (IK): İnanmayanlara de ki: Elinizden geleni yapın, biz de yapacağız.

### [Yusuf 12:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/12:21.md) — مَكَّنَّا

وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onu satın alan Mısırlı, karısına dedi ki: Ona güzel bak, olur ki bize faydası dokunur veya onu evlad ediniriz. İşte böylece Yusuf’u Biz oraya yerleştirdik. Ve ona rüyaların yorumunu öğrettik. Ve Allah; emrinde galibdir. Fakat insanların çoğu bilmezler.

### [Yusuf 12:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/12:54.md) — مَكِينٌ

وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Onu bana getirin de yanıma alayım. Onunla konuşunca da dedi ki: Sen, bugün bizim yanımızda önemli bir mevki sahibisin, eminsin.

### [Yusuf 12:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/12:56.md) — مَكَّنَّا

وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): İşte böylece Yusuf’u yeryüzünde yerleştirdik. Nereyi isterse orada konaklardı. Rahmetimizi, istediğimize veririz. Ve ihsan edenlerin ecrini zayi etmeyiz.

### [Yusuf 12:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/12:77.md) — مَكَانًا

قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ

Meal (IK): Dediler ki: O çalmışsa, daha evvel onun bir kardeşi de çalmıştı. Yusuf bunu içinde gizledi, onlara açılmadı. Sizin durumunuz daha kötüdür. Allah sizin anlatmakta olduğunuzu en iyi bilendir, dedi.

### [Yusuf 12:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/12:78.md) — مَكَانَهُ

قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Ey Aziz, gerçekten bunun ihtiyar bir babası var, onun yerine bizden birini al. Doğrusu biz seni ihsan edenlerden görüyoruz.

### [İbrahim 14:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/14:17.md) — مَكَانٍ

يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ

Meal (IK): Onu yudum yudum alacak ama yutamayacaktır. Her taraftan ona ölüm geldiği halde ölemeyecektir. Ve arkasından şiddetli bir azab gelip çatacaktır.

### [Nahl 16:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/16:101.md) — مَكَانَ

وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Biz, bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman; Allah ne indirdiğini gayet iyi bilirken, onlar: Sen sadece uyduruyorsun, derler. Hayır onların çoğu bunu bilmezler.

### [Nahl 16:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/16:112.md) — مَكَانٍ

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Allah; size, huzur ve güven içinde bir kasabayı misal olarak verir. Her yandan oraya bol bol rızık geliyordu. Ama Allah’ın nimetine nankörlük ettiler de yaptıklarından dolayı Allah onlara açlık ve korku belasını tattırdı.

### [Kehf 18:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/18:84.md) — مَكَّنَّا

إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا

Meal (IK): Doğrusu Biz; onu, yeryüzünde büyük bir kudret sahibi kılmıştık ve ona her şeyin yolunu öğretmiştik.

### [Kehf 18:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/18:95.md) — مَكَّنِّي

قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا

Meal (IK): Dedi ki: Rabbımın bana verdikleri sizinkinden daha hayırlıdır. Bana gücünüzle yardım edin de, sizin ve onların arasına sağlam bir duvar yapayım.

### [Meryem 19:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/19:16.md) — مَكَانًا

وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا

Meal (IK): Kitab’da Meryem’i de an. Hani o, ailesinden ayrılarak Doğu tarafında bir yere çekilmişti.

### [Meryem 19:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/19:22.md) — مَكَانًا

فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا

Meal (IK): Nihayet ona gebe kaldı ve bu sebeple uzak bir yere çekildi.

### [Meryem 19:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/19:57.md) — مَكَانًا

وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا

Meal (IK): Onu yüce bir yere yükselttik.

### [Meryem 19:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/19:75.md) — مَكَانًا

قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا

Meal (IK): De ki: Rahman; sapıklıkta olanın günlerinin uzunluğunu uzattıkça uzatır. Nihayet tehdit edildikleri azabı veya kıyamet gününü gördükleri zaman; kimin yerinin daha kötü ve taraftarlarının daha güçsüz olduğunu bileceklerdir.

### [Taha 20:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/20:58.md) — مَكَانًا

فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى

Meal (IK): Şimdi biz de seninkine benzer bir sihir göstereceğiz sana. Bizimle senin aranda bir buluşma zamanı ve yeri tayin et ki; sen de, biz de düz bir yerde bulunalım, caymayalım.

### [Hac 22:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/22:26.md) — مَكَانَ

وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ

Meal (IK): Hani İbrahim’e: Bana hiç bir şeyi ortak koşma, tavaf edenler, kıyama duranlar, rüku edenler ve secdeye varanlar için evimi temiz tut, diye Kabe’ nin yerini hazırlamıştık.

### [Hac 22:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/22:31.md) — مَكَانٍ

حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ

Meal (IK): Allah’a şirk koşmaksızın, hanifler olarak. Kim Allah’a şirk koşarsa; gökten düşüp de kuşların kaptığı veya rüzgarın uçuruma attığı bir şeye benzer.

### [Hac 22:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/22:41.md) — مَكَّنَّاهُمْ

الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ

Meal (IK): Onlar ki; eğer kendilerini yeryüzüne yerleştirirsek; namaz kılarlar, zekat verirler, ma’rufu emreder, münkerden nehyederler. Bütün işlerin akıbeti Allah’adır.

### [Müminun 23:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/23:13.md) — مَكِينٍ

ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ

Meal (IK): Sonra da onu nutfe halinde sağlam bir yere yerleştirdik.

### [Nur 24:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/24:55.md) — وَلَيُمَكِّنَنَّ

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Allah; içinizden iman edip salih amel işleyenlere vaad etti ki: Onlardan öncekileri nasıl halef kıldı ise onları da yeryüzüne halef kılacak ve on lar için beğendiği dini temelli yerleştirecek, korkularını emniyete çevirecektir. Çünkü onlar, Bana kulluk eder ve hiç bir şeyi Bana şirk koşmazlar. Kim de bundan sonra inkar ederse; işte onlar fasıkların kendileridir.

### [Furkan 25:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/25:12.md) — مَكَانٍ

إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا

Meal (IK): Bu, kendilerine uzak bir yerden gözükünce onun kaynayışını ve uğultusunu duyacaklardır.

### [Furkan 25:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/25:13.md) — مَكَانًا

وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا

Meal (IK): Elleri boyunlarına bağlı olarak onun en dar bir yerine atıldıkları zaman orada yok olup gitmeyi isterler.

### [Furkan 25:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/25:34.md) — مَكَانًا

الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Cehennemde yüzleri üstü toplanacak olanların; işte onların yeri çok kötü ve yolu çok sapıktır.

### [Kasas 28:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/28:6.md) — وَنُمَكِّنَ

وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ

Meal (IK): Ve onları memleketlerine yerleştirelim, Firavun’ a Haman’a ve ikisinin askerlerine çekinmekte oldukları şeyleri gösterelim.

### [Kasas 28:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/28:57.md) — نُمَكِّنْ

وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Seninle beraber hidayete uyacak olursak, yerimizden oluruz. Halbuki onları katımızdan bir rızık olarak her şeyin mahsulünün toplandığı emin bir haremde yerleştirmedik mi? Ama onların çoğu bilmezler.

### [Kasas 28:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/28:82.md) — مَكَانَهُ

وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Daha dün onun yerinde olmayı isteyenler: Vay demek ki Allah; kullarından dilediğinin rızkını genişletip daraltmaktadır. Eğer Allah, bize lutfetmemiş olsaydı; bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay, demek ki kafirler, asla felah bulmazlar, demeye başladılar.

### [Sebe 34:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/34:51.md) — مَكَانٍ

وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ

Meal (IK): Bir görsen, hani onlar korkmuşlardı. Artık kaçacak yerleri de yoktur, yakın bir yerde yakalanmışlardır.

### [Sebe 34:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/34:52.md) — مَكَانٍ

وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): O’na inandık demişlerdir. Ama uzak bir yerden nasıl kolayca imana ulaşılır?

### [Sebe 34:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/34:53.md) — مَكَانٍ

وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Halbuki daha önce onu inkar etmişlerdi. Uzak bir yerden gayba atıp tutuyorlardı.

### [Yasin 36:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/36:67.md) — مَكَانَتِهِمْ

وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلَا يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Biz isteseydik; onları oldukları yerde dondururduk da ileri geçmeye güçleri yetmezdi. Geri de dönemezlerdi.

### [Zümer 39:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/39:39.md) — مَكَانَتِكُمْ

قُلْ يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): De ki: Ey kavmim; elinizden geleni yapın. Doğrusu ben de yapacağım. Ve yakında bileceksiniz.

### [Fussilet 41:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/41:44.md) — مَكَانٍ

وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Biz; onu yabancı bir dil ile ortaya koysaydık diyeceklerdi ki: Ayetleri tafsilatlı olarak açıklamalı değil miydi? Hem yabancı, hem da Arab’a mı hitab etmektedir? De ki: İman edenler için hidayet ve şifadır. İman etmemiş olanların kulaklarında ise bir ağırlık vardır ve bu, onlara kapalıdır. Sanki onlara uzak bir mesafeden sesleniyorlar da anlamıyorlar.

### [Ahkaf 46:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/46:26.md) — مَكَّنَّاهُمْ · مَكَّنَّاكُمْ

وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onları, sizi yerleştirmediğimiz yerlere yerleştirmiştik. Ve kendilerine kulaklar, gözler ve kalbler vermiştik. Ne var ki; kulakları, gözleri ve kalbleri onlara bir fayda sağlamadı. Çünkü onlar; Allah’ın ayetlerini bile bile inkar ediyorlardı. Sonunda onları alay ettikleri şey kuşatıverdi.

### [Kaf 50:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/50:41.md) — مَكَانٍ

وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ

Meal (IK): Bir münadinin yakın bir yerden çağıracağı güne, kulak ver.

### [Mürselat 77:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/77:21.md) — مَكِينٍ

فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ

Meal (IK): Onu sağlam bir yere yerleştirdik.

### [Tekvir 81:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/ayet/81:20.md) — مَكِينٍ

ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ

Meal (IK): Arş’ın sahibi katında değerlidir ve güçlüdür.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kevn tepe demektir. “Mekve” yer anlamına gelir. İsmi mekanın sülasileşmesi ile mekan kök olmuştur. “Mikn” çekirge veya kertenkelenin yumurtası, yumurtladığı yere de mekan denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والنون والميم معهما
ك م ن، م ك ن مستعملان فقط كمن: كَمَنَ فلان يَكْمُنُ كُمُوناً، أي: اختفى في مَكْمَنٍ لا يفطن له. ولكل حرف مَكْمَنٌ إذا مر به الصوت أثاره. وأمر فيه كَمِينٌ، أي: فيه دغل لا يفطن له.
وناقة كَمُونٌ، أي: كتوم للقاح، إذا لقحت لم تبشر بذنبها، أي: لم تشل، وإنما يعرف حملها بشولان ذنبها.
والكمّونُ: حب أدق من السمسم يستعمل في الهواضم، ويسف مع الفانيذ.
والكُمْنة: جرب وحمرة تبقى في العين من رمد يساء علاجه. فتُكْمَنُ وهي مَكْمُونة. والُمْكَتمِنُ: الخافي المضمر قال الطرماح:
عواسف أوساط الجفون يسقنه		بمُكْتَمِنٍ من لاعج الحزن واتن
يعني بالعواسف: الدموع، لأنها لا تخرج من مجاريها، إنما تنتشر انتشاراً، وذلك إذا كثر الدمع.
مكن:
المَكْنُ والمَكِنُ: بيض الضب ونحوه.. ضبة مكون، والواحدة: مَكِنة.
والمكانُ في أصل تقدير الفعل: مفعل، لأنه موضع للكينونة، غير أنه لما كثر أجروه في التصريف مجرى الفعال، فقالوا: مكناً له، وقد تمكن، وليس بأعجب من تمسكن من المسكين، والدليل على أن المكان مفعل: أن العرب لا تقول: هو مني مكان كذا وكذا إلا بالنصب.

##### Türkçe

**الكاف** ve **النون** ve **الميم** onlarla birlikte

**ك م ن**، **م ك ن** yalnızca ikisi de kullanımdadır: **كمن**: **كَمَنَ** falan **يَكْمُنُ** **كُمُوناً**; yani: fark edilmeyen bir **مَكْمَنٍ** içinde gizlendi. Ve her harfin bir **مَكْمَنٌ**’i vardır; ses onun yanından geçtiğinde onu harekete geçirir. Ve onda bir iş **كَمِينٌ**’dir; yani: onda fark edilmeyen bir sık ağaçlık vardır.

Ve bir dişi deve **كَمُونٌ**; yani: aşıya karşı ketumdur; aşılandığında kuyruğuyla müjdelemez; yani: kaldırmaz; ancak onun gebeliği, kuyruğunun sallanmasıyla bilinir.

Ve **الكمّونُ**: susamdan daha ince bir tanedir; hazmettiricilerde kullanılır ve **الفانيذ** ile birlikte yutulur.

Ve **الكُمْنة**: kötü tedavi edilen bir göz iltihabından gözde kalan uyuz ve kızarıklıktır. Böylece **تُكْمَنُ**; o da **مَكْمُونة**’dir. Ve **الُمْكَتمِنُ**: gizli, içte saklı olan. **الطرماح** dedi ki:
عواسف أوساط الجفون يسقنه		بمُكْتَمِنٍ من لاعج الحزن واتن

**العواسف** ile kasteder: gözyaşları; çünkü onlar akış yollarından çıkmazlar; ancak yayılma şeklinde yayılırlar; bu, gözyaşı çoğaldığı zaman olur.

**مكن**:
**المَكْنُ** ve **المَكِنُ**: keler ve benzerinin yumurtası.. **ضبة** **مكون**; tekili: **مَكِنة**.

Ve **المكانُ**, fiilin aslî takdirinde: **مفعل**’dir; çünkü o, varoluş için bir yerdir; ancak o çoğalınca onu çekimde **الفعال** yürüyüşüne yürüttüler; böylece dediler ki: ona **مكناً**; ve o **تمكن** etti; bu, **المسكين**’den **تمسكن**’den daha şaşırtıcı değildir. Ve **المكان**’ın **مفعل** olduğuna delil: Arapların “o benden şu ve şu kadar **مكان**dır” dememeleridir; ancak nasb ile (söylemeleri) müstesna.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَكَّنَهُ الله من الشيء وأمْكَنَهُ منه، بمعنًى. واسْتَمْكَنَ الرجل من الشيء وتَمَكَّنَ منه، بمعنًى. وفلان لا يُمْكِنُهُ النُهوض، أي لا يقدر عليه. وقولهم: ما أمْكَنَهُ عند الأمير، شاذٌّ. والمَكْنُ: بيض الضَبّ. والمَكِنَةُ بكسر الكاف: واحدة المكِنِ والمَكِناتِ. وفي الحديث: "أقِرُّوا الطير على مَكِناتِها" ومَكُناتِها بالضم. قال أبو زياد الكلابيّ وغيره من الأعراب: إنا لا نعرف للطَير مَكِناتٍ وإنما هي وُكُناتٌ. فأمَّا المَكِناتُ فإنَّما هي للضِباب. ويقال: الناس على مَكِناتِهِمْ، أي على استقامتهم. وأمْكَنَتِ الضبّةُ: جمعَتْ بيضَها في بطنها، فهي مَكونٌ. وأمْكَنَتِ الضبّةُ فهي مُمْكِنٌ، وكذلك الجرادة. والمَكْنانُ بالفتح والتسكين: نبتٌ. ومعنى قول النحويين في الاسم: إنَّهُ مُتَمَكِّنٌ، أي إنه معربٌ، كعُمَرَ وإبراهيم. فإذا انصرف مع ذلك فهو المُتَمَكِّنُ الأمْكَنُ، كزيدٍ وعمرٍو. وغير المُتَمَكِّنِ هو المبنيّ، كقولك: كيفَ وأينَ.

##### Türkçe

Allah onu bir şeyden **مَكَّنَهُ** ve onu ondan **أمْكَنَهُ**; (ikisi) bir mânâdadır. Adam bir şeyden **اسْتَمْكَنَ** ve ondan **تَمَكَّنَ**; (ikisi) bir mânâdadır. Ve falan kimseyi ayağa kalkmak **لا يُمْكِنُهُ النُهوض**; yani ona güç yetiremez. Ve onların sözü: “Emîrin yanında onu ne kadar **ما أمْكَنَهُ**”, şâzdır. Ve **المَكْنُ**: keler (ضبّ) yumurtasıdır. Ve **المَكِنَةُ** (kâfın kesresiyle): **المكِنِ** ve **المَكِناتِ**’ın bir tanesidir. Ve hadiste: “Kuşları **مَكِناتِها**’ları üzerinde bırakın” ve (yine) **مَكُناتِها**’ları (mîm’in zammıyla). Ebû Ziyâd el-Kilâbî ve bedevîlerden başkaları dedi ki: Biz kuş için **مَكِناتٍ** tanımayız; ancak onlar **وُكُناتٌ**’tır. **المَكِناتُ**’a gelince, o ancak kelerler içindir. Ve denilir: İnsanlar **مَكِناتِهِمْ** üzeredir; yani doğrulukları üzeredir. Ve dişi keler **أمْكَنَتِ**: yumurtasını karnında topladı; artık o **مَكونٌ**’dur. Ve dişi keler **أمْكَنَتِ**; artık o **مُمْكِنٌ**’dir; çekirge de böyledir. Ve **المَكْنانُ** (fetha ve sükûn ile): bir bitkidir. Ve nahivcilerin isim hakkında sözlerinin mânâsı: “O **مُتَمَكِّنٌ**’dir”; yani o i‘râblıdır; **عُمَرَ** ve **إبراهيم** gibi. Eğer bununla birlikte (tenvin alıp) munsarif olursa, o **المُتَمَكِّنُ الأمْكَنُ**’dir; **زيدٍ** ve **عمرٍو** gibi. **غير المُتَمَكِّنِ** ise mebnîdir; senin “**كيفَ** ve **أينَ**” demen gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ن م
كمن ، كنم ، مكن ، نكم : ( مستعملة ) .
أهمل الليث : نكم ، وكنم .
( نكم كنم ) : وقد رَوَى أبو عُمَر ، عن أبي العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : النَّكْمَةُ : المصيبةُ الفادحة ، والكَنْمةُ : الْجِراحة .
كمن : قال الليث : كَمَنَ فلان يَكْمُنُ كُموناً إذا اسْتَخْفَى في مَكْمَنٍ لا يُفْطَنُ له .
ولكلِّ حرفٍ مَكْمَنٌ إذا مرَّ به الصّوت أَثَارَه .
والكَمِينُ في الحَرْبِ : معروفٌ .
وتقول : هذا أَمْرٌ فيه كَمِينٌ أي فيه دَغَلٌ لا يُفْطَنُ له .
( قلت ) : كمينٌ بمعنى كامِن مثلُ علِيمٍ وعالمٍ وقديرٍ وقادرٍ .
وقال الليث : ناقةٌ كَمُونٌ ، وهي الكَتُومُ لِلِّقَاحِ إذا لَقِحَتْ لم تبشِّرْ بذنَبها ولم تَشُلْ ، وإنما يُعرفُ حَمْلُها بِشوَلاَنِ ذَنَبِها .
وقال ابن شميل : ناقةٌ كَمُونٌ إذا كانت في مُنْيَتِهَا وزادت عَلَى عَشْر ليالٍ إلى خَمْسَ عَشْرَةَ ويُستَيْقَنُ لِقَاحُها .
وقال الليث : الكَمُّونُ : معروفٌ . وأَنشدَ :
فأصْبَحْتُ كالكمُّونِ ماتَتْ عُروقُهُ
وأغْصانُه مِمَا يُمنُّونه خُضْرُ
قال : والكُمْنةُ : جَرَبٌ وحُمْرَةٌ تَبقَى في العَين من رَمَدٍ يُساءُ علاجه فتُكْمَنُ : وهي مَكْمُونة . وأنشد ابنُ الأعرابي :
سِلاحُها مُقْلةٌ تَرَقْرَقُ لَمْ
تَحْذَلْ بها كُمْنَةٌ ولا رَمَدُ
وقال أبو عبيد : الكُمْنَةُ في العَين : وَرَمٌ في الأجفان وغِلَظٌ وأُكَالٌ يَأْخذُ في العين فتَحْمَرُّ له .
يقال : كَمِنَتْ عَينُهُ تَكْمَنُ كُمْنَةً شديدةً .
وقال الطرماح :
بِمُكْتَمِنٍ مِنْ لاعِجِ الْحُزْنِ وَاتِنِ
المكْتَمِن : الخافي الْمُضْمَرُ .
وروى شمرٌ عن إسحاقَ بنِ منصورٍ عن سعيدِ بنِ سليمانَ ، عن فرج بن فُضَالَة عن ابن عامرٍ عن أبي أمامةَ الباهليِّ قال : نَهى رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن قَتْلِ عَوَامِرِ البيوت إلاّ ما كان مِن ذي الطُّفْيَتَيْنِ ، والأبْتَرِ ، فإنهما يُكمِنَانِ الأبصارَ أو يُكْمِهَان وتُخْدِجُ منه النِّسَاء .
قال شمرٌ : الكُمْنَةَ : وَرَمٌ في الأجْفَانِ ،
وقيل : قَرْحٌ في المآقِي .
ويقال : حِكَّةٌ ويُبْسٌ وَحُمْرَةٌ . قال ابنُ مُقْبِلٍ :
تَأَوَّبَنِي الدَّاءُ الذي أَنَا حَاذِرُهْ
كَمَا اعْتَادَ مَكْمُوناً مِن اللَّيْلِ عَاثِرُهْ
ومَن رواه بالهاءِ : يُكْمِهَانِ ، فمعناه يُعْمِيَانِ ، من الأكْمَهِ ، وهو الأعمَى .
قال حدّثنا عبدُ الله بن عمرَ عن حَجَّاج عن عطاء بن عمرَ أنه قال : الأكْمَهُ : الممْسُوحُ العَيْنِ .
وقال مُجَاهِدٌ : هو الذي يُبْصِرُ بالنهار ، ولا يُبْصِرُ باللَّيْل .
مكن : ( أبو زيد ) يقال : امْشِ على مَكِينَتِكَ ومكَانتِكَ وهِينَتِك .
وقال ابنُ المُسْتَنِيرِ : يقال : فلانٌ يَعمَلُ على مَكينَتِه أي على اتِّئَادِه .
وقال الله جل وعز : ( اعْمَلُواْ عَلَى مَكَانَتِكُمْ ) ( الأنعام : 135 ) أي : على حِيالِكُمْ ونَاحِيَتِكُمْ .
وأَخبَرَني المُنْذِرِيُّ عن الغَسَّاني عن سَلَمَة عن أبي عبيدةَ مِثْلُه .
وقال سلمة : قال الفراء : له في قَلْبي مكانَةٌ ومَوْقِعَةٌ ومَحِلَّةٌ .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : فلانٌ مَكينٌ عند فلانٍ بَيِّنُ المكانَةِ يعني المنزِلَة ، قال : والمَكَانَةُ : التؤدَةُ أيضاً .
وقال الليثُ : المَكْنِ بَيْضُ الضَّبِّ ونحوه ، ضَبَّة مكُونٌ ، والوَاحِدَة : مَكْنَةٌ . قال : وكلُّ ذِي رِيشٍ وكلُّ أَجْرَدَ يَبِيضُ ، وما سواهُما يَلِدُ .
وقال شمرٌ : يقال : ضَبَّةٌ مَكُونٌ ، وضِبَابٌ مِكَانٌ . وأنشد :
وقالَ تَعْلّمْ أنَّها صَفَرِيَّةٌ
مِكَانٌ نمَا فيها الدَّبَا وجَنَادِبُه
قال : ومَكِنَتِ الضَّبَّةُ وأَمْكَنَتْ إذا جَمَعَتْ البيْضَ في جَوْفِها .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : الضَّبَّةُ المَكُونُ : التي قد جَمَعَتْ بَيْضها في بَطْنِهَا ، يقال منه : قَدْ أَمْكَنَتْ فهي مُمْكِنٌ .
وقال أبو زيد مثلَه ، قال : والجَرَادَةُ مِثْلُها ، واسمُ البَيْض : المِكْنُ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أَقِرُّوا الطَّيْرَ في مَكُنَاتِهَا ) .
قال أبو عبيد : سألتُ عِدَّةً من الأعراب عنه فقالوا : لا نَعْرِفُ للطّيْرِ مَكِناتٍ إنما المكِنَاتُ بَيْضُ الضِّبَابِ ، واحدتها : مكِنَة ، وقد مَكِنَتِ الضَّبّةُ وأَمْكَنَتْ ، فهي ضَبّةٌ مَكُونٌ .
قال أبو عبيد : وجائزٌ في كلام العربِ : أن يُسْتَعَارَ مَكْنُ الضِّبابِ فيُجْعَلَ للطّيْرِ كما قالوا : مَشَافِرُ الْحَبَشِ ، وإنّما المشَافِرُ للإبلِ .
قال : وقيل في تفسير قوله : ( أَقِرُّوا الطَّيْرَ
على مَكِناتِها ) ( يريد على أَمْكِنَتها ) ومعناهُ : الطّيْرُ التي يُزْجَرُ بها .
يقولُ : لا تزْجُرُوا الطّيْرَ ولا تَلْتَفِتُوا إليها أَقِرُّوها على مَوَاضِعها التي جعلها اللَّهُ بها أي أنها لا تَضُرُّ ولا تَنْفَعُ .
وقال شمرٌ : الصَّحِيحُ من قوله : ( أَقِرُّوا الطيْرَ على مَكِنَاتِها ) أنها جَمْعُ المَكِنَة ، والمكِنَةُ : التَّمكُّنُ ، تقول العربُ : إنَّ بَنِي فُلانٍ لَذُو مَكِنَةٍ منَ السُّلطانِ أي ذُو تمكُّنٍ ، فيقولُ : أَقِرُّوا الطّيْرَ على مكِنَةٍ ترَوْنها عليها ودَعُوا التَّطيُّرَ منها ، قال : وهي مِثْلُ التَّبِعَةِ من التَّتَبُّع والطَّلِبَةِ منَ التَّطَلُّبِ .
قال : وقول الله : ( اعْمَلُواْ عَلَى مَكَانَتِكُمْ ) ( الأنعام : 135 ) أي : على ما أنتم عليه مُسْتَمْكِنُون .
قال شمرٌ : وقال ابن الأعرابي : الناسُ على سَكِنَاتِهمْ ، ونَزِلاتهمْ ، ومَكِنَاتِهم .
وقال الشافعيُّ في تفسير قوله : ( أَقِرُّوا الطَّيْرَ عَلَى مَكِنَاتِها ) معناه : أن أهلَ الجاهليةِ كان الرجلُ يخْرُجُ من بيْتِه في حاجَتِهِ فإِنْ رأَى طيراً في طريقِه طيَّرَه فإن أخذَ ذاتَ اليمينِ ذهب في حاجتِه ، وإن أَخَذ ذاتَ الشِّمالِ لم يَذهب .
( قلتُ ) : وهذا هُوَ الصحيحُ ، وكان ابنُ عُيَيْنَة يذهبُ إليه ، والمكِنَاتُ بمعنى الأمكِنةِ على تأوِيلِها .
وقال الليث : مكان في أَصْلِ تَقْدِير الفعل ( مَفْعَل ) لأنه موضعٌ لِكَيْنُونَة الشيء فيه غيرَ أنه لما كثُرَ أَجْرَوْهُ في التصْريف مجْرى ( فَعَال ) فقالوا : مكَّنَّا له وقد تَمَكَّنَ وليس هذا بأَعْجَبَ من تَمْسكنَ من المسكِين ، قال : والدليلُ على أن مكان ( مفعل ) أن العربَ لا تقولُ : هو مِنِّي مكَانَ كذا وكذا بالنّصْبِ .
وقال غيره : أمكنني الأمرُ يُمْكِنُني فهو أَمْرٌ مُمكِنٌ : ولا يقالُ : أَنا أُمكِنُه بمعنى أَسْتطيعُه ، ويقالُ لا يُمكِنُكَ الصُّعُودُ إلى هذا الجبل ، ولا يقالُ : أنتَ تُمكِنُ الصُّعُودَ إليه .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : المَكْنَانُ : نَبْتٌ .
( قلت ) : وهو من بُقُولِ الرَّبيعِ ( الوَاحِدَةُ : مَكْنَانة ) .
وقال ذو الرمة :
وَبِالرَّوْضِ مَكْنَانٌ كأَنَّ حَدِيقَهُ
زَرَابِيُّ وَشَّتْها أكُفُّ الصَّوَانِع
وقال ابن الأعرابي : في قول الشاعر ، رواهُ عنه أحمدُ بن يحيى :
ومجَرَّ مُنْتَحَرِ الطَّلِيِّ تَنَاوَحَتْ
فيه الظِّبَاءُ بِبَطنِ وَادٍ مُمْكِنِ
قال : مُمكِن : يُنبِتُ المكْنَانَ .

##### Türkçe

ك ن م
**كمن** ، **كنم** ، **مكن** ، **نكم** : (kullanılan) .
Leys ihmal etti: **نكم**’i ve **كنم**’i.

( **نكم كنم** ) : Ebû ʿUmer rivayet etti; Ebû’l-ʿAbbâs’tan, İbnü’l-Aʿrâbî’den: o şöyle dedi: **النَّكْمَةُ**: büyük musibet, **الكَنْمةُ**: yara.

**كمن** : Leys dedi: **كَمَنَ** falan **يَكْمُنُ** **كُموناً**; eğer bir **مَكْمَنٍ** içinde gizlenirse, ona dikkat edilmez.
Her harfin bir **مَكْمَنٌ**’i vardır; ses onun yanından geçtiğinde onu harekete geçirir.
Savaşta **الكَمِينُ**: bilinen (şey)dir.
Ve dersin: Bu, içinde **كَمِينٌ** olan bir iştir; yani içinde, ona dikkat edilmeyen bir hile vardır.
( Dedim ) : **كمينٌ** , **كامِن** anlamındadır; **علِيمٍ** ve **عالمٍ** ile, **قديرٍ** ve **قادرٍ** gibi.

Leys dedi: **ناقةٌ كَمُونٌ**; o, **الكَتُومُ لِلِّقَاحِ**’tır: gebe kaldığında kuyruğuyla müjde vermez ve kaldırmaz; ancak onun gebeliği, kuyruğunun sallanmasıyla bilinir.
İbn Şümeyl dedi: **ناقةٌ كَمُونٌ**; eğer kendi vaktinde ise ve on geceden on beş geceye kadar aşmışsa ve onun gebeliği kesinleşirse.

Leys dedi: **الكَمُّونُ**: bilinen (şey)dir. Ve inşad etti:
فأصْبَحْتُ كالكمُّونِ ماتَتْ عُروقُهُ
وأغْصانُه مِمَا يُمنُّونه خُضْرُ

Dedi: **الكُمْنةُ**: gözde, kötü tedavi edilen bir **رَمَدٍ**’den kalan uyuz ve kızarıklıktır; böylece **فتُكْمَنُ**: o **مَكْمُونة**’dur. İbnü’l-Aʿrâbî inşad etti:
سِلاحُها مُقْلةٌ تَرَقْرَقُ لَمْ
تَحْذَلْ بها كُمْنَةٌ ولا رَمَدُ

Ebû ʿUbeyd dedi: Gözde **الكُمْنَةُ**: göz kapaklarında şişlik, kalınlık ve gözde meydana gelen bir yara-çürüme olup onunla göz kızarır.
Denir: **كَمِنَتْ** gözü **تَكْمَنُ** şiddetli bir **كُمْنَةً** ile.

Tırmâh dedi:
بِمُكْتَمِنٍ مِنْ لاعِجِ الْحُزْنِ وَاتِنِ

**المكْتَمِن**: gizli, saklı olandır.

Şemr, İshâk b. Mansûr’dan; Saʿîd b. Süleymân’dan; Ferec b. Fuḍâle’den; İbn ʿÂmir’den; Ebû Umâme el-Bâhilî’den rivayet etti: O dedi ki: Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) evlerin **عَوَامِرِ**’ini öldürmeyi yasakladı; ancak **ذي الطُّفْيَتَيْنِ** ve **الأبْتَرِ** olan müstesna; çünkü ikisi gözleri **يُكمِنَانِ** yahut **يُكْمِهَان** ve kadınları düşük yaptırır.

Şemr dedi: **الكُمْنَةَ**: göz kapaklarında şişliktir,
ve denildi: göz pınarlarında bir yaradır.
Ve denilir: kaşıntı, kuruluk ve kızarıklık. İbn Mukbil dedi:
تَأَوَّبَنِي الدَّاءُ الذي أَنَا حَاذِرُهْ
كَمَا اعْتَادَ مَكْمُوناً مِن اللَّيْلِ عَاثِرُهْ

Onu **بالهاءِ** ile rivayet eden kimseye gelince: **يُكْمِهَانِ**; bunun manası: kör ederler; **الأكْمَهِ**’den, o da kör olandır.

(Şöyle) haber verdi: ʿAbdullah b. ʿUmer bize anlattı; Haccâc’dan; ʿAtâ b. ʿUmer’den: o dedi: **الأكْمَهُ**: gözü silinmiş olandır.
Mücâhid dedi: O, gündüz gören, gece görmeyen kimsedir.

**مكن** : (Ebû Zeyd) denir: Yürü **مَكِينَتِكَ** ve **مكَانتِكَ** ve **هِينَتِك** üzere.
İbnü’l-Müstenîr dedi: Denir: Falan, **مَكينَتِه** üzere çalışır; yani ağırdan alması üzere.
Allah azze ve celle dedi: ( **اعْمَلُواْ عَلَى مَكَانَتِكُمْ** ) (Enʿâm: 135); yani: kendi karşı tarafınız ve kendi yanınız üzere.
Münzirî bana haber verdi; Gassânî’den; Seleme’den; Ebû ʿUbeyde’den; onun benzeri.
Seleme dedi: Ferrâ dedi: Onun kalbimde bir **مكانَةٌ**’si, bir **مَوْقِعَةٌ**’si ve bir **مَحِلَّةٌ**’si vardır.

(Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den): Falan, falanın yanında **مَكينٌ**’dir; **بَيِّنُ المكانَةِ**; yani mertebe. Dedi: **المَكَانَةُ**: ağırdan alma da (demektir).

Leys dedi: **المَكْنِ**: kelerin ve benzerinin yumurtasıdır; **ضَبَّة مكُونٌ**; tekili: **مَكْنَةٌ**. Dedi: Tüy sahibi her şey ve her tüysüz (pürüzsüz) yumurtlar; bu ikisi dışındakiler doğurur.

Şemr dedi: Denir: **ضَبَّةٌ مَكُونٌ** ve **ضِبَابٌ مِكَانٌ**. Ve inşad etti:
وقالَ تَعْلّمْ أنَّها صَفَرِيَّةٌ
مِكَانٌ نمَا فيها الدَّبَا وجَنَادِبُه

Dedi: **مَكِنَتِ** keler ve **أَمْكَنَتْ**; eğer yumurtayı karnında toplarsa.

(Ebû ʿUbeyd, Kisâî’den): **الضَّبَّةُ المَكُونُ**: yumurtasını karnında toplamış olandır; bundan denir: **قَدْ أَمْكَنَتْ**; o halde o **مُمْكِنٌ**’dir.
Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi. Dedi: Çekirge de onun gibidir; yumurtanın adı: **المِكْنُ**.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( **أَقِرُّوا الطَّيْرَ في مَكُنَاتِهَا** ).

Ebû ʿUbeyd dedi: Bunun hakkında bedevilerden bir topluluğa sordum; dediler ki: Kuş için **مَكِناتٍ** bilmiyoruz; **المكِنَاتُ** ancak kelerin yumurtasıdır; tekili: **مكِنَة**. Keler **مَكِنَتْ** ve **أَمْكَنَتْ**; o halde o **ضَبّةٌ مَكُونٌ**’dur.
Ebû ʿUbeyd dedi: Arapların sözünde caizdir: kelerin **مَكْنُ**’u ödünç alınır da kuş için kılınır; tıpkı onların: **مَشَافِرُ الْحَبَشِ** demeleri gibi; oysa **المشَافِرُ** develer içindir.
Dedi: Ve onun sözünün tefsirinde denildi: ( **أَقِرُّوا الطَّيْرَ على مَكِناتِها** ) (yani: **على أَمْكِنَتها** ister). Manası: kendisiyle uğursuzluk çıkarılan kuştur.
Diyor ki: Kuşu ürkütmeyin ve ona dönüp bakmayın; onu Allah’ın onunla kıldığı yerleri üzere bırakın; yani o ne zarar verir ne fayda verir.

Şemr dedi: Onun sözünün sahihi: ( **أَقِرُّوا الطيْرَ على مَكِنَاتِها** ) şudur ki: o, **المَكِنَة**’nin çoğuludur; **المكِنَةُ**: yerleşip güç yetirme (temekkün)dür. Araplar der ki: Şu falan oğulları, sultandan bir **مَكِنَةٍ** sahibidir; yani bir temekkün sahibidir. O halde diyor ki: Kuşu, üzerinde gördüğünüz bir **مكِنَةٍ** üzere bırakın ve ondan uğursuzluk çıkarmayı terk edin. Dedi: O, **التَّبِعَةِ**’nin **التَّتَبُّع**’dan ve **الطَّلِبَةِ**’nin **التَّطَلُّب**’dan olması gibidir.
Dedi: Allah’ın sözü: ( **اعْمَلُواْ عَلَى مَكَانَتِكُمْ** ) (Enʿâm: 135); yani: üzerinde **مُسْتَمْكِنُون** olduğunuz şey üzere.

Şemr dedi: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: İnsanlar, kendi **سَكِنَاتِهمْ**’i, **نَزِلاتهمْ**’i ve **مَكِنَاتِهم** üzeredir.

Şâfiʿî, ( **أَقِرُّوا الطَّيْرَ عَلَى مَكِنَاتِها** ) sözünün tefsirinde dedi: Manası şudur: Câhiliye ehli, adam evinden ihtiyacı için çıkardı; eğer yolunda bir kuş görürse onu uğursuz sayardı; eğer sağ tarafa giderse ihtiyacına giderdi; eğer sol tarafa giderse gitmezdi.
( Dedim ) : Bu, işte sahih olan budur; İbn ʿUyeyne de ona giderdi; ve **المكِنَاتُ** , onun te’vili üzere **الأمكِنةِ** anlamındadır.

Leys dedi: **مكان** fiilin aslî takdirinde (**مَفْعَل**) üzeredir; çünkü o, şeyin içinde bulunması için bir yerdir; ancak çoğalınca onu tasrifte (**فَعَال**) yürüyüşü üzere yürüttüler; böylece dediler: **مكَّنَّا** ona; ve **تَمَكَّنَ**; bu, **المسكِين**’den **تَمْسكنَ**’den daha şaşırtıcı değildir. Dedi: **مكان**’ın (**مفعل**) olduğuna delil şudur ki: Araplar, nasb ile “o benden **مكَانَ** şöyle şöyle” demez.

Başkası dedi: **أمكنني** iş **يُمْكِنُني**; o halde o **أَمْرٌ مُمكِنٌ**’dir. Ve “Ben onu **أُمكِنُه**” denmez; “ona gücüm yeter” anlamında. Ve denir: Bu dağa çıkış sana **لا يُمكِنُكَ**; ve “Sen ona çıkışı **تُمكِنُ**” denmez.

(Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den): **المَكْنَانُ**: bir bitkidir.
( Dedim ) : O, bahar otlarındandır (tekili: **مَكْنَانة**).

Zü’r-Rumme dedi:
وَبِالرَّوْضِ مَكْنَانٌ كأَنَّ حَدِيقَهُ
زَرَابِيُّ وَشَّتْها أكُفُّ الصَّوَانِع

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Şairin sözünde; onu Ahmed b. Yahyâ’dan rivayet etti:
ومجَرَّ مُنْتَحَرِ الطَّلِيِّ تَنَاوَحَتْ
فيه الظِّبَاءُ بِبَطنِ وَادٍ مُمْكِنِ

Dedi: **مُمكِن**: **المكْنَانَ** bitirir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والكاف وما يثلثهما)
(مكل)  الميم والكاف واللام كلمةٌ تدل على اجتماعِ ماء. ومَكَلَت البئرُ: اجتمعَ ماؤُها في وَسَطها. ومجتمع الماء مَُكْلَة. وبئر مَكُول، والجمع مُكُل.
(مكن)  الميم والكاف والنون كلمةٌ واحدة. المَكْن: بَيض الضَّبّ. وضَبٌّ مَكُونٌ. [قال]:
ومَكْنُ الضِّباب طَعامُ العُرَيبِ ***	ولا تَشتهيهِ نفوسُ العَجَمْ([1])والمكُنات: أوكار الطّير، ويقال مَكِنات([2]).
(مكا)  الميم والكاف والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على معان ثلاثة: أحدها شيءٌ من الأصوات، والآخَر خشونة في الشيء، والآخِر ضربٌ من العَسَل.
فالأوَّل مكا يمكو: صَفَر في يَدِهِ وقد جَمَعها، مُكَاءً([3]). قال عنترة:
* تمكُو فَريصتُه كشِدق الأعلم([4]) *
يصف طعنةً [تسمع] لها صوتاً حين تنفرِج وتنضمّ([5]). والمُكَّاء: طائرٌ، سمِّي لأنه يمكو. قال:
إذا غَرَّدَ المُكَّاءُ في غيرِ روضةٍ *** فوَيلٌ لأهل الشَّاءِ والحُمُراتِ([6])ويقولون: مَكَتِ اسْتُه تمكُو، إذا حَبَق. وأمَّا المَكَا والمَكْو فمجثِمُ الأرنب. قال الطرِمّاح:
* كم بِهِ من مَكْوِ وحشِيَّةٍ([7]) *
والأخرى قولهم: مَكِيَتْ يدُه تَمْكَى مَكَىً: غلُظت وخَشُنت.
والثالثة تمكَّى، إذا توضّأ. قال:
* كالمتَمكِّي بدمِ القتيل([8]) *
وأصله قولهم تمكّى الفَرَس: حكَّ عينَه بركبَتِه([9]).
(مكث)  الميم والكاف والثاء كلمةٌ تدلُّ على توقف وانتظار. ومَكَثَ مَكْثاً ومُكْثاً ورجل مَكِيث: رزينٌ غير عجول. ومَكَثَ ومَكُثَ والتمكُّث: الانتظار.
(مكد)  الميم والكاف والدال كلمةٌ تدلُّ على ثباتٍ. ومَكَدَ بالمكان: أقام. قال أبو عبيد: وهو من قولهم: ناقَةٌ مَكُودٌ، إذا ثَبَت غُزْرُها. ويقال إنَّ البئر الماكدة: التي ثبت ماؤُها على قَرْنٍ واحد لا يتغيَّر. والقَرْن. قرْن القامة.
(مكر)  الميم والكاف والراء كلمتانِ متباينتان: إحداهما المَكْر: الاحتيال والخِداع. ومَكَرَ به يمكُر. والأخرى المَكْر: خَدَالة السَّاق. وامرأةٌ ممكورة السَّاقَين.
(مكس)  الميم والكاف والسين كلمةٌ تدلُّ على جَبْيِ مالٍ وانتقاصٍ من الشيء. ومَكَس، إذا جَبَى. والمَكْسُ: الجِباية قال زُهير([10]):
وفي كلِّ أسواقِ العراقِ إتاوةٌ ***	وفي كلَّ ما باعَ امرؤٌ مَكْسُ دِرهم([11])والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) لأبي الهندي، واسمه عبد المؤمن بن عبد القدوس. اللسان (مكن). وهو من أبيات في الحيوان (6: 88-89) وعيون الأخبار (3: 210) ومحاضرات الراغب (2: 303) والفصول والغايات للمعري 471. وانظر المخصص (16: 83/17: 10).
([2]) ضبطت في اللسان والقاموس بفتح فضم، ثم بفتح فكسر. وأثبت هذين الضبطين من المجمل.
([3]) في اللسان: "مكا يمكو مكواً ومكاء: صفر بفيه. قال بعضهم: هو أن يجمع بين أصابع يديه ثم يدخلها في فمه ثم يصفر فيها".
([4]) من معلقته. وصدره: * وحليل غانية تركت مجدلا *
([5]) في المجمل: "يصف الطعنة حين يسمع صوتها تنفرج وتنضم".
([6]) البيت بدون نسبة في اللسان (مكا) وأمالي القالي (2: 32) والمخصص (16: 39) والصاحبي 210 والاقتضاب 354. وقد سبق بدون نسبة في (حمر).
([7]) استشهد بهذا الصدر في اللسان (مكا). وعجزه كما في ديوان الطرماح 96:
* قيض في منتثل أو شيام *
([8]) لعنترة الطائي في اللسان (مكا). وصدره: * إنك والجور على سبيل *
([9]) في الأصل: "عنه بركبتيه"، صوابه في المجمل واللسان.
([10]) كذا. والصواب أنه جابر بن حني الثعلبي، كما في اللسان (مكس). وقصيدته في المفضليات  (2: 8-12).
([11]) رواية اللسان: "أفي كل".

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** و**الكاف** وما يثلثهما)
(**مكل**)  **الميم** ve**الكاف** ve**اللام** bir kelimedir; suyun toplanmasına delâlet eder. Ve **مَكَلَت** kuyu: suyu onun ortasında toplandı. Ve suyun toplandığı yer **مَُكْلَة**’dir. Ve **مَكُول** kuyu; çoğulu **مُكُل**.

(**مكن**)  **الميم** ve**الكاف** ve**النون** bir tek kelimedir. **المَكْن**: kelerin yumurtası. Ve **مَكُونٌ** keler. [Dedi]:
ومَكْنُ الضِّباب طَعامُ العُرَيبِ ***	ولا تَشتهيهِ نفوسُ العَجَمْ([1])
Ve **المكُنات**: kuşların yuvaları; ve **مَكِنات** denilir([2]).

(**مكا**)  **الميم** ve**الكاف** ve illetli harf, sahih bir asıldır; üç mânaya delâlet eder: birincisi seslerden bir şey, ikincisi şeyde pürüzlülük, üçüncüsü baldan bir tür.
Birincisi: **مكا يمكو**: elinde, onu toplamışken ıslık çaldı; **مُكَاءً**([3]). **عنترة** dedi:
* تمكُو فَريصتُه كشِدق الأعلم([4]) *
Bir mızrak darbesini tasvir eder; [işitilir] ona bir ses, yarılıp birleştiği zaman([5]). Ve **المُكَّاء**: bir kuştur; **يمكو** ettiği için adlandırıldı. Dedi:
إذا غَرَّدَ المُكَّاءُ في غيرِ روضةٍ *** فوَيلٌ لأهل الشَّاءِ والحُمُراتِ([6])
Ve derler: **مَكَتِ اسْتُه تمكُو**; yellenince. Ama **المَكَا** ve**المَكْو**: tavşanın çömelme yeridir. **الطرِمّاح** dedi:
* كم بِهِ من مَكْوِ وحشِيَّةٍ([7]) *
Ve öteki: onların sözü: **مَكِيَتْ** eli **تَمْكَى مَكَىً**: kalınlaştı ve pürüzlendi.
Ve üçüncüsü: **تمكَّى**; abdest aldığı zaman. Dedi:
* كالمتَمكِّي بدمِ القتيل([8]) *
Ve aslı onların sözü: **تمكّى** at: gözünü diziyle kaşıdı([9]).

(**مكث**)  **الميم** ve**الكاف** ve**الثاء** bir kelimedir; durmaya ve beklemeye delâlet eder. Ve **مَكَثَ** **مَكْثاً** ve**مُكْثاً**; ve **مَكِيث** adam: ağırbaşlı, aceleci olmayan. Ve **مَكَثَ** ve**مَكُثَ** ve**التمكُّث**: bekleme.

(**مكد**)  **الميم** ve**الكاف** ve**الدال** bir kelimedir; sebat etmeye delâlet eder. Ve **مَكَدَ** yerde: ikamet etti. **أبو عبيد** dedi: ve o, onların sözü olan: **ناقَةٌ مَكُودٌ**’dandır; sütü bol oluşu sabit olunca. Ve denilir ki **البئر الماكدة**: suyu bir tek **قَرْن** üzerinde sabit kalan, değişmeyen. Ve **القَرْن**: boyun **قرْن**’u.

(**مكر**)  **الميم** ve**الكاف** ve**الراء** iki kelimedir, birbirinden ayrı: birincisi **المَكْر**: hile ve aldatma. Ve **مَكَرَ** onunla **يمكُر**. Ve öteki **المَكْر**: bacağın inceliği. Ve **ممكورة السَّاقَين** kadın.

(**مكس**)  **الميم** ve**الكاف** ve**السين** bir kelimedir; mal toplama ve şeyden eksiltmeye delâlet eder. Ve **مَكَس**: topladığı zaman. Ve **المَكْسُ**: vergi toplama. **زُهير** dedi([10]):
وفي كلِّ أسواقِ العراقِ إتاوةٌ ***	وفي كلَّ ما باعَ امرؤٌ مَكْسُ دِرهم([11])
Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) Ebû’l-Hindî’nindir; adı عبد المؤمن بن عبد القدوس. Lisân (**مكن**). Ve o, el-Hayevân’da (6: 88-89) ve Uyûnü’l-Ahbâr’da (3: 210) ve Muhâdarâtü’r-Râgıb’da (2: 303) ve el-Fusûl ve’l-Gâyât li’l-Maarrî 471’de olan beyitlerdendir. Ve el-Muhassas’a bak (16: 83/17: 10).
([2]) Lisân ve Kâmûs’ta fetha sonra damme ile, sonra fetha sonra kesra ile ضبط edildi. Ve bu iki ضبط’ı el-Mücmel’den sabit kıldım.
([3]) Lisân’da: “**مكا يمكو مكواً ومكاء**: ağzıyla ıslık çaldı. Bazıları dedi: o, iki elinin parmakları arasında toplar, sonra onları ağzına sokar, sonra onların içinde ıslık çalar.”
([4]) Muallakasındandır. Ve صدر’ı: * وحليل غانية تركت مجدلا *
([5]) el-Mücmel’de: “mızrak darbesini tasvir eder; sesi işitildiği zaman yarılır ve birleşir.”
([6]) Beyit, nisbet olmaksızın Lisân (**مكا**) ve Emâlî’l-Kâlî (2: 32) ve el-Muhassas (16: 39) ve es-Sâhibî 210 ve el-İktidâb 354’dedir. Ve daha önce nisbet olmaksızın (**حمر**)’de geçti.
([7]) Bu صدر ile Lisân (**مكا**)’da istişhâd edildi. Ve عجز’ı, Tırmâh Dîvânı 96’da olduğu üzere:
* قيض في منتثل أو شيام *
([8]) Lisân (**مكا**)’da عنترة الطائي’nindir. Ve صدر’ı: * إنك والجور على سبيل *
([9]) Asılda: “عنه بركبتيه”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([10]) Böyle. Ve doğrusu, Lisân (**مكس**)’te olduğu üzere, جابر بن حني الثعلبي’dir. Ve kasidesi el-Mufaddaliyât’ta (2: 8-12)’dir.
([11]) Lisân rivayeti: “أفي كل”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المكان عند أهل اللغة: الموضع الحاوي للشيء، وعند بعض المتكلمين أنه عرض، وهو اجتماع جسمين حاو ومحوي، وذلك أن يكون سطح الجسم الحاوي محيطا بالمحوي، فالمكان عندهم هو المناسبة بين هذين الجسمين. قال: ﴿مكانا سوى﴾ [طه/58]، ﴿وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا﴾ [الفرقان/13] ويقال: مكنته ومكنت له فتمكن، قال: ﴿ولقد مكناكم في الأرض﴾ [الأعراف/ 10]، ﴿ولقد مكناهم فيما إن مكناكم فيه﴾ [الأحقاف/26]، ﴿أو لم نمكن لهم﴾ [القصص/57]، ﴿ونمكن لهم في الأرض﴾ [القصص/6]، ﴿وليمكنن لهم دينهم الذي ارتضى لهم﴾ [النور/55]، وقال: ﴿في قرار مكين﴾ [المؤمنون/13]. وأمكنت فلانا من فلان، ويقال: مكان ومكانة. قال تعالى: ﴿اعملوا على مكانتكم﴾ [هود/93] وقرئ: ﴿على مكاناتكم﴾ (وبها قرأ شعبة عن عاصم. انظر: الإتحاف ص 260)، وقوله: ﴿ذي قوة عند ذي العرش مكين﴾ [التكوير/ 20] أي: متمكن ذي قدر ومنزلة. ومكنات الطير ومكناتها: مقاره، والمكن: بيض الضب، و ﴿بيض مكنون﴾ [الصافات/49]. قال الخليل (العين 5/387) : المكان مفعل من الكون، ولكثرته في الكلام أجري مجرى فعال (وهذا النقل عن التهذيب 10/294.
وقال ثعلب: يبطل أن يكون مكان فعالا؛ لأن العرب تقول: كن مكانك، وقم مكانك، واقعد مقعدك. فقد دل هذا على أنه مصدر من (كان) أو موضع منه. انظر: اللسان (مكن) )، فقيل: تمكن وتمسكن، نحو: تمنزل.

##### Türkçe

- **المكان** ehl-i lugat nezdinde: şey’i içine alan yer; bazı mütekellimler nezdinde ise onun bir araz olduğudur; o da, iki cismin—içine alan ve içine alınan—bir araya gelmesidir; bu da, içine alan cismin yüzeyinin içine alınanı kuşatıcı olmasıdır; böylece **المكان** onların nezdinde bu iki cisim arasındaki münasebettir. Dedi: ﴿مكانا سوى﴾ [طه/58]، ﴿وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا﴾ [الفرقان/13] ve denilir: **مكنته** ve **مكنت له**; böylece **فتمكن**. Dedi: ﴿ولقد مكناكم في الأرض﴾ [الأعراف/ 10]، ﴿ولقد مكناهم فيما إن مكناكم فيه﴾ [الأحقاف/26]، ﴿أو لم نمكن لهم﴾ [القصص/57]، ﴿ونمكن لهم في الأرض﴾ [القصص/6]، ﴿وليمكنن لهم دينهم الذي ارتضى لهم﴾ [النور/55]، ve dedi: ﴿في قرار مكين﴾ [المؤمنون/13]. Ve **أمكنت** falanı falandan (yana) (ona) mümkün kıldım; ve denilir: **مكان** ve **مكانة**. Yüce Allah dedi: ﴿اعملوا على مكانتكم﴾ [هود/93] ve şöyle okunmuştur: ﴿على مكاناتكم﴾ (ve bununla Şu‘be, Âsım’dan okumuştur. Bkz.: الإتحاف s. 260)، ve O’nun sözü: ﴿ذي قوة عند ذي العرش مكين﴾ [التكوير/ 20] yani: kudret ve menzile sahibi, yerleşik/sağlamca yer edinmiş. Ve kuşun **مكنات**’ı ve **مكناتها**: onun karar yerleri/konaklarıdır; ve **المكن**: kelerin yumurtasıdır; ve ﴿بيض مكنون﴾ [الصافات/49]. Halîl dedi (العين 5/387): **المكان** **الكون**’dan **مفعل**’dir; ve sözde çokluğu sebebiyle **فعال** yürüyüşü üzere yürütülmüştür (bu nakil **التهذيب** 10/294’tendir.
Ve Sa‘leb dedi: **مكان**’ın **فعال** olması bâtıl olur; çünkü Araplar der: **كن مكانك** ve **قم مكانك** ve **اقعد مقعدك**. Artık bu, onun (**كان**)’dan bir mastar yahut ondan bir yer (ismi) olduğuna delâlet etmiştir. Bkz.: **اللسان** (**مكن**) )، böylece denildi: **تمكن** ve **تمسكن**; **تمنزل** gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ك ن
مكنته من الشيء وأمكنته منه فتمكّن منه واستمكن‏.‏
ويقول المصارع لصاحبه‏:‏ مكّني من ظهرك وأما أمكنني الأمر فمعناه أمكنني من نفسه‏.‏
وهو مكينٌ عند السلطان وهم مكناء عنده وقد مكن عنده مكانة وهو أمكن من غيره‏.‏
وضبّة مكونٌ‏:‏ بيوض وقد مكنت ومكن الضباب طعام العريب ولا تشتهيه نفوس العجم ويقول البدويّ‏:‏ أما والركن والباب إني لأحب مكن الضباب‏.‏
وهذه مكنة الضّبة ومكنة الضّبة ومكناتها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ أقرّوا الطير على مكناتها ‏"‏‏:‏ استعيرت من الضّباب للطير ثم قيل‏:‏ الناس على مكناتهم‏:‏ على مقارّهم‏.‏

##### Türkçe

م ك ن
Onu şeyden **مكنته** ve onu ondan **أمكنته**; böylece ondan **تمكّن** oldu ve **استمكن** oldu.
Ve güreşçi arkadaşına der ki: “Sırtından bana **مكّني**”; “**أمكنني** الأمر”a gelince, onun mânâsı: “Beni kendi nefsinden **أمكنني**”dir.
Ve o, sultanın yanında **مكينٌ**dir; onlar onun yanında **مكناء**dır; onun yanında bir **مكانة** olarak **مكن** olmuştur; ve o, başkasından daha **أمكن**dir.
Ve **ضبّة** **مكونٌ**dur: yumurtalı; ve **مكنت** ve kelerlerin yumurtası Arap’ın yiyeceğidir; Acemlerin nefisleri onu iştah etmez; ve bedevî der ki: “Evet, rükün ve kapı hakkı için, ben kelerlerin yumurtasını elbette severim.”
Ve bu, kelerin yumurtasıdır: **مكنة** **الضّبة** ve **مكنة** **الضّبة** ve onun **مكناتها**.
Mecazdan: “Kuşları **مكناتها** üzerinde bırakın”: kelerlerden kuşlara ödünç alınmıştır; sonra denildi ki: insanlar **مكناتهم** üzeredir: ikametgâhları üzeredir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَكْنُ والمَكِنُ: بيضُ الضَّبَّةِ والجَرَادة ونحوهما؛ قال أَبو الهِنْديّ، واسمه عبد المؤمن بن عبد القُدُّوسِ:
ومَكْنُ الضِّبابِ طَعامُ العُرَيب،
ولا تشْتَهِيه نفُوسُ العَجَمْ
واحدته مَكْنةٌ ومَكِنة، بكسر الكاف. وقد مَكِنَتِ الضَّبَّةُ وهي مَكُونٌ وأَمْكَنتْ وهي مُمْكِنٌ إذا جمعت البيض في جوفها، والجَرادةُ مثلها. الكسائي: أَمْكَنَتِ الضَّبَّةُ جمعت بيضها في بطنها، فهي مَكُونٌ؛ وأَنشد ابن بري لرجل من بني عُقيل:
أَراد رَفِيقي أَنْ أَصيدَهُ ضَبَّةً
مَكُوناً، ومن خير الضِّباب مَكُونُها
وفي حديث أَبي سعيد: لقد كنا على عهد رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يُهْدَى لأَحدنا الضَّبَّةُ المَكُونُ أَحَبُّ إليه من أَن يُهْدَى إليه دجاجةٌ سمينة؛ المَكُونُ: التي جمعت المَكْنَ، وهو بيضها. يقال: ضبة مَكُونٌوضَبٌّ مَكُونٌ؛ ومنه حديث أَبي رجاءٍ: أَيُّما أَحبُّ إليك ضَبٌّمَكُون أَو كذا وكذا؟ وقيل: الضبَّةُ المَكُونُ التي على بيضها. ويقال ضِبابٌ مِكانٌ؛ قال الشاعر:
وقال: تعَلَّمْ أَنها صَفَريَّةٌ،
مِكانٌ بما فيها الدَّبَى وجَنادِبُهْ
الجوهري: المَكِنَةُ، بكسر الكاف، واحدة المَكِنِ والمَكِناتِ. وقوله، صلى الله عليه وسلم: أَقِرُّوا الطير على مَكِناتها ومَكُناتها، بالضم، قيل: يعني بيضها على أَنه مستعار لها من الضبة، لأَن المَكِنَ ليس للطير، وقيل: عَنى مَوَاضع الطير. والمكنات في الأَصل: بيض الضِّباب. قال أَبو عبيد: سأَلت عِدَّةً من الأَعراب عن مَكِناتِها فقالوا: لا نعرف للطير مَكِناتٍ،وإِنما هي وُكُنات،،إنما المَكِناتُ بيض الضِّبابِ؛ قال أَبو عبيد: وجائز في كلام العرب أَن يستعار مَكْنُ الضِّبابِ فيجعل للطير تشبيهاً بذلك، كما قالوا مَشافر الحَبَشِ، وإنما المَشافر للإبل؛ وكقول زهير يصف الأَسد:
لدَى أَسَدٍ شاكي السِّلاح مُقَذَّفٍ،
له لِبَدٌ أَظفارُه لم تُقَلَّمِ
وإنما له المَخالِبُ؛ قال: وقيل في تفسير قوله أَقِرُّوا الطير على مَكِناتها، يريد على أَمْكِنتها، ومعناه الطير التي يزجر بها، يقول: لا تَزْجُرُوا الطير ولا تلتفتوا إليها، أَقِرُّوها على مواضعها التي جعلها الله لها أَي لا تضر ولا تنفع، ولا تَعْدُوا ذلك إلى غيره؛ وقال شمر: الصحيح في قوله على مَكِناتِها أَنها جمع المَكِنَة، والمَكِنةُ التمكن. تقول العرب: إن بني فلان لذوو مَكِنةٍ من السلطان أي تَمكُّنٍ، فيقول: أَقِرُّوا الطير على كل مَكِنةٍ ترَوْنَها عليها ودَعُوا التطير منها، وهي مثل التَّبِعةِ مِنَ التَّتبُّعِ، والطَّلِبةِ من التَّطلُّب. قال الجوهري: ويقال الناس على مَكِناتِهم أَي على استقامتهم. قال ابن بري عند قول الجوهري في شرح هذا الحديث: ويجوز أَن يراد به على أَمْكِنتها أَي على مواضعها التي جعلها الله تعالى لها، قال: لا يصح أَن يقال في المَكِنة إنه المكان إلا على التَّوَسُّعِ، لأَن المَكِنة إنما هي بمعنى التَّمكُّنِ مثل الطَّلِبَة بمعنى التَّطَلُّبِ والتَّبِعَةِ بمعنى التَّتبُّع. يقال: إنَّ فلاناً لذو مَكِنةٍ من السلطان، فسمي موضع الطير مَكِنةً لتمَكُّنه فيه؛ يقول: دَعُوا الطير على أَمْكِنتها ولا تَطَيَّرُوا بها؛ قال الزمخشري: ويروى مُكُناتها جمع مُكُنٍ، ومُكُنٍ، ومُكُنٌ جمع مَكانٍ كصُعُداتٍ في صُعُدٍ وحُمُراتٍ في حُمُرٍ. وروى الأَزهري عن يونس قال: قال لنا الشافعي في تفسير هذا الحديث قال كان الرجل في الجاهلية إذا أَراد الحاجة أَتى الطير َ ساقطاً أَو في وَكْرِه فنَفَّرَهُ، فإن أَخذ ذات اليمين مضى لحاجته، وإن أَخذ ذات الشمال رجع، فنَهى رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، عن ذلك؛ قال الأَزهري: والقول في معنى الحديث ما قاله الشافعي، وهو الصحيح وإليه كان يذهب ابن عُيَيْنةَ. قال ابن الأَعرابي: الناس على سَكِناتِهم ونَزِلاتِهم ومَكِناتِهم، وكلُّ ذي ريشٍ وكلُّ أَجْرَدَ يبيض، وما سواهما يلد، وذو الريش كل طائر، والأَجْرَدُ مثل الحيات والأَوْزاغ وغيرهما مما لا شعر عليه من الحشرات.
والمَكانةُ: التُّؤدَةُ، وقد تَمَكَّنَ. ومَرَّ على مَكِينته أَي على تُؤدَتِه. أَبو زيد: يقال امْشِ على مَكِينتِكَ ومَكانتك وهِينَتِكَ. قال قطرب: يقال فلان يعمل على مَكِينتِه أَي على اتِّئاده. وفي التنزيل العزيز: اعْمَلُوا على مَكانَتِكم؛ أَي على حيالِكم وناحيتكم؛ وقيل: معناه أَي على ما أَنتم عليه مستمكنون. الفراء: لي في قلبه مَكانَةٌ ومَوْقِعة ومَحِلَّةٌ. أَبو زيد: فلان مَكين عند فلان بَيِّنُ المَكانَةِ، يعني المنزلة. قال الجوهري: وقولهم ما أَمكنه عند الأَمير شاذ. قال ابن بري: وقد جاء مَكُنَ يَمْكُنُ؛ قال القُلاخُ:
حيث تَثَنَّى الماءُ فيه فمَكُنْ
قال: فعلى هذا يكون ما أَمْكَنَه على القياس. ابن سيده: والمَكانةُ المَنْزلة عند الملك. والجمع مَكاناتٌ، ولا يجمع جمع التكسير، وقد مَكُنَ مَكانَةً فهو مَكِينٌ، والجمع مُكَناء. وتَمَكَّنَ كَمَكُنَ. والمُتَمَكِّنُ من الأَسماء: ما قَبِلَ الرفع والنصب والجر لفظاً، كقولك زيدٌ وزيداً وزيدٍ، وكذلك غير المنصرف كأَحمدَ وأَسْلَمَ، قال الجوهري: ومعنى قول النحويين في الاسم إنه متمكن أَي أَنه معرب كعمر وإبراهيم، فإذا انصرف مع ذلك فهو المُتَمَكِّنُ الأَمْكَنُ كزيد وعمرو، وغير المتمكن هو المبني ككَيْفَ وأَيْنَ، قال: ومعنى قولهم في الظرف إنه مُتَمَكِّنٌ أَنه يستعمل مرة ظرفاً ومرة اسماً، كقولك: جلست خلْفَكَ، فتنصب، ومجلسي خَلْفُكَ، فترفع في موضع يصلح أَن يكون ظَرْفاً، وغير المُتَمَكِّن هو الذي لا يستعمل في موضع يصلح أَن يكون ظَرْفاً إلا ظـرفاً، كقولك: لقيته صباحاً وموعدك صباحاً، فتنصب فيهما ولا يجوز الرفع إذا أَردت صباح يوم بعينه، وليس ذلك لعلة توجب الفرق بينهما أَكثر من استعمال العرب لها كذلك، وإنما يؤْخذ سماعاً عنهم، وهي صباحٌ وذو صباحٍ، ومَساء وذو مَساء، وعَشِيّة وعِشاءٌ، وضُحىً وضَحْوَة، وسَحَرٌ وبُكَرٌ وبُكْرَةٌ
وعَتَمَةٌ، وذاتُ مَرَّةٍ، وذاتُ يَوْمٍ، وليلٌ ونهارٌ وبُعَيْداتُ بَيْنٍ؛ هذا إذا عَنَيْتَ بهذه الأَوقات يوماً بعينه، فأَما إذا كانت نكرة أَو أَدخلت عليها الأَلف واللام تكلمت بها رفعاً ونصباً وجرّاً؛ قال سيبويه: أَخبرنا بذلك يونس. قال ابن بري: كل ما عُرِّفَ من الظروف من غير جهة التعريف فإنه يلزم الظرفية لأَنه ضُمِّنَ ما ليس له في أَصل وضعه، فلهذا لم يجز: سِيَرَ عليه سَحَرٌ، لأَنه معرفة من غير جهة التعريف، فإن نكرته فقلت سير عليه سَحَرٌ، جاز، وكذلك إن عرَّفْتَه من غير جهة التعريف فقلت: سِيَر عليه السَّحَرُ، جاز. وأَما غُدْوَةٌ وبُكْرَة فتعريفهما تعريف العَلميَّة، فيجوز رفعهما كقولك: سيرَ عليه غُدْوَةٌ وبُكْرَةٌ، فأَما ذو صَباحٍ وذاتُ مرَّةٍ وقبلُ وبعدُ فليست في الأَصل من أَسماء الزمان، وإنما جعلت اسماً له على توسع وتقدير حذف.
أَبو منصور: المَكانُ والمَكانةُ واحد. التهذيب: الليث: مكانٌ في أَصل تقدير الفعل مَفْعَلٌ، لأَنه موضع لكَيْنونةِ الشيء فيه، غير أَنه لما كثر أَجْرَوْهُ في التصريف مُجْرَى فَعال، فقالوا: مَكْناً له وقد تَمَكَّنَ، وليس هذا بأَعْجَب من تَمَسْكَن من المَسْكَن، قال: والدليل على أَن المَكانَ مَفْعَل أَن العرب لا تقول في معنى هو منِّي مَكانَ كذا وكذا إلا مَفْعَلَ كذا وكذا، بالنصب. ابن سيده: والمكانُ الموضع، والجمع أَمْكِنة كقَذَال وأَقْذِلَةٍ، وأَماكِنُ جمع الجمع. قال ثعلب: يَبْطُل أَن يكون مَكانٌ
فَعالاً لأَن العرب تقول: كُنْ مَكانَكَ، وقُم مكانَكَ، واقعد مَقْعَدَك؛ فقد دل هذا على أَنه مصدر من كان أَو موضع منه؛ قال: وإنما جُمِعَ أَمْكِنَةً فعاملوا الميم الزائدة معاملة الأَصلية لأَن العرب تشَبِّه الحرف بالحرف، كما قالوا مَنارة ومنائِر فشبهوها بفَعالةٍ وهي مَفْعَلة من النور، وكان حكمه مَنَاوِر، وكما قيل مَسِيل وأَمْسِلة ومُسُل ومُسْلان وإنما مَسيلٌ مَفْعِلٌ من السَّيْلِ، فكان يَنبغي أَن لا يُتَجاوز فيه مسايل، لكنهم جعلوا الميم الزائدة في حكم الأَصلية، فصار معفْعِل في حكم فَعِيل، فكُسِّر تكسيرَه. وتَمَكَّنَ بالمكان وتَمَكَّنَه: على حذف الوَسِيط؛ وأَنشد سيبويه:
لما تَمَكَّنَ دُنْياهُمْ أَطاعَهُمُ،
في أَيّ نحْوٍ يُميلوا دِينَهُ يَمِلِ
قال: وقد يكون
(* قوله «قال وقد يكون إلخ» ضمير قال لابن سيده لأن هذه
عبارته في المحكم). تمكن دنياهم على أَن الفعل للدنيا، فحذف التاء لأَنه تأْنيث غير حقيقي. وقالوا: مَكانَك تُحَذِّره شيئاً من خَلْفه. الجوهري: مَكَّنَه اللهُ من الشيءِ وأَمْكَنَه منه بمعنى. وفلان لا يُمْكِنُه النُّهُوضُ أَي لا يقدر عليه. ابن سيده: وتَمَكَّنَ من الشيءِ واسْتَمْكَنَ ظَفِر، والاسم من كل ذلك المكانَةُ. قال أَبو منصور: ويقال أَمْكَنني الأَمرُ، يمْكِنُني، فهو مُمْكِنٌ، ولا يقال أَنا أُمْكِنُه بمعنى أَستطيعه؛ ويقال: لا يُمْكِنُكَ الصعود إلى هذا الجبل، ولا يقال أَنت تُمْكِنُ الصعود إليه.
وأَبو مَكِينٍ: رجلٌ.
والمَكْنانُ، بالفتح والتسكين: نبت ينبت على هيئة ورق الهِنْدِباء بعض ورقه فوق بعض، وهو كثيف وزهرته صفراء ومَنْبتُه القِنانُ ولا صَيُّورَ له، وهو أَبطأُ عُشْب الربيع، وذلك لمكان لينه، وهو عُشْبٌ
ليس من البقل؛ وقال أَبو حنيفة: المَكْنانُ من العشب ورقته صفراء وهو لين كله، وهو من خير العُشْبِ إذا أَكلته الماشية غَزُرَتْ عليه فكثرت أَلبانها وخَثُرتْ، واحدته مَكْنانةٌ. قال أَبو منصور: المَكْنان من بُقُول الربيع؛ قال ذو الرمة:
وبالرَّوْضِ مَكْنانٌ كأَنَّ حَدِيقَهُ
زَرَابيُّ وَشَّتْها أَكُفُّ الصَّوانِعِ
وأَمْكَنَ المكانُ: أَنبت المَكْنانَ؛ وقال ابن الأَعرابي في قول الشاعر رواه أَبو العباس عنه:
ومَجَرّ مُنْتَحَرِ الطَّليّ تَناوَحَتْ
فيه الظِّباء ببطن وادٍ مُْمْكِنِ
قال: مُمْكِن يُنْبِت المَكْنانَ، وهو نبت من أَحرار البقول؛ قال الشاعر يصف ثوراً أَنشده ابن بري:
حتى غَدا خَرِماً طَأْى فَرائصَه،
يَرْعى شَقائقَ من مَرْعىً ومَكْنان
(*قوله «طأى فرائصه» هكذا في الأصل بهذا الضبط ولعله طيا فرائصه بمعنى مطوية).
وأَنشد ابن بري لأَبي وجزة يصف حماراً:
تَحَسَّرَ الماءُ عنه واسْتَجَنَّ به
إلْفانِ جُنَّا من المَكْنانِ والقُطَبِ
جُمادَيَيْنِ حُسُوماً لا يُعايِنُه
رَعْيٌ من الناس في أَهْلٍ ولا غَرَبِ
وقال الراجز:
وأَنت إن سَرَّحْتَها في مَكْنانْ
وَجَدْتَها نِعْمَ غَبُوقُ الكَسْلانْ

##### Türkçe

**المَكْنُ** ve **المَكِنُ**: **الضَّبَّةِ**’nin ve **الجَرَادة**’nin ve benzerlerinin yumurtası; Ebû’l-Hindî dedi, adı Abdülmü’min b. Abdülkuddûs’tur:

Ve **مَكْنُ الضِّبابِ** **العُرَيب**’in yiyeceğidir,
ve **العَجَمْ**’in nefisleri onu iştah etmez.

Onun teki **مَكْنةٌ** ve **مَكِنة**’dir, **الكاف**’ın kesresiyle. Ve **مَكِنَتِ الضَّبَّةُ**; o **مَكُونٌ**dur; ve **أَمْكَنتْ**; o **مُمْكِنٌ**dur; karnında yumurtayı topladığı zaman; **الجَرادةُ** da onun gibidir.
El-Kisâî: **أَمْكَنَتِ الضَّبَّةُ**: yumurtasını karnında topladı; o hâlde o **مَكُونٌ**dur;
İbn Berrî, Benî Ukayl’den bir adam için şu beyti rivayet etti:

Arkadaşım istedi ki onu, bir **ضَبَّةً** avlayayım,
**مَكُوناً**; ve **الضِّباب**’ın hayırlılarından onun **مَكُونُها**’sıdır.

Ebû Saîd’in hadisinde: “Andolsun biz, Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) zamanında idik; birimize **الضَّبَّةُ المَكُونُ** hediye edilse, ona, kendisine semiz bir tavuk hediye edilmesinden daha sevgili olurdu.”; **المَكُونُ**: **المَكْنَ**’ı toplamış olan; o da onun yumurtasıdır. Denir: **ضبة مَكُونٌ** ve **ضَبٌّ مَكُونٌ**; bundan da Ebû Recâ’nın hadisi: “Hangisi sana daha sevgilidir: **ضَبٌّمَكُون** mu yoksa şöyle şöyle mi?” Ve denildi: **الضبَّةُ المَكُونُ** yumurtasının üzerinde olan. Ve denir: **ضِبابٌ مِكانٌ**; şair dedi:

Ve dedi: Bil ki o **صَفَريَّةٌ**’dir,
**مِكانٌ**; içinde **الدَّبَى** ve onun **جَنادِبُهْ**’i sebebiyle.

El-Cevherî: **المَكِنَةُ**, **الكاف**’ın kesresiyle, **المَكِنِ**’in ve **المَكِناتِ**’ın tekidir. Ve onun sözü (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun): “**الطير**’i **مَكِناتها** ve **مَكُناتها** (zammesiyle) üzerinde bırakınız”; denildi: yani onun yumurtası; şu üzere ki bu, **الضبة**’den ona ödünç alınmıştır; çünkü **المَكِنَ** **الطير** için değildir. Ve denildi: **الطير**’in yerlerini kastetti. Ve **المكنات** aslında: **الضِّباب**’ın yumurtasıdır. Ebû Ubeyd dedi: Birkaç **الأَعراب**’a onun **مَكِناتِها**’sını sordum; dediler ki: **الطير** için **مَكِناتٍ** bilmiyoruz; ancak onlar **وُكُنات**’tır; **المَكِناتُ** ancak **الضِّبابِ**’ın yumurtasıdır; Ebû Ubeyd dedi: Arapların كلامında câizdir ki **مَكْنُ الضِّبابِ** ödünç alınsın da **الطير** için, bununla benzetme olarak, kılınsın; nitekim dediler: **مَشافر الحَبَشِ**; hâlbuki **المَشافر** develer içindir; ve Züheyr’in **الأَسد**’i vasfederken söylediği gibi:

Silahı batıcı, atılmış bir **أَسَد**’in yanında,
onun **لِبَدٌ**’i vardır; **أَظفارُه** budanmamıştır.

Hâlbuki onun **المَخالِبُ**’i vardır; dedi: Ve denildi ki “**أَقِرُّوا الطير على مَكِناتها**” sözünün tefsirinde: “**أَمْكِنتها** üzerinde” demek ister; ve manası, kendisiyle uğursuzluk çıkarılan **الطير**’dir; der ki: **الطير**’i ürkütmeyiniz ve ona dönüp bakmayınız; onu, Allah’ın ona kıldığı yerleri üzerinde bırakınız; yani ne zarar verir ne fayda verir; ve bunu başkasına aşmayınız. Ve Şemmer dedi: “**على مَكِناتِها**” sözünde sahih olan, onun **المَكِنَة**’nin çoğulu olmasıdır; ve **المَكِنةُ** **التمكن**’dir. Arap der: “Şüphesiz falan oğulları, sultandan **مَكِنةٍ** sahipleridir” yani **تَمكُّنٍ**; o hâlde der ki: “**الطير**’i, üzerinde gördüğünüz her **مَكِنةٍ** üzerinde bırakınız ve ondan uğursuzluk çıkarmayı bırakınız”; ve o, **التَّبِعةِ**’nin **التَّتبُّعِ**’dan, ve **الطَّلِبةِ**’nin **التَّطلُّب**’dan olması gibidir. El-Cevherî dedi: Ve denir: “İnsanlar **مَكِناتِهم** üzeredir” yani doğrulukları üzeredir. İbn Berrî, el-Cevherî’nin bu hadisi şerh ederken söylediği söz yanında dedi: Ve câizdir ki “**على أَمْكِنتها**” murad edilsin; yani Allah Teâlâ’nın ona kıldığı yerleri üzerinde; dedi: **المَكِنة** hakkında “mekân” denmesi sahih olmaz, ancak **التَّوَسُّعِ** üzere; çünkü **المَكِنة** ancak **التَّمكُّنِ** manasındadır; **الطَّلِبَة**’nin **التَّطَلُّبِ** manasında ve **التَّبِعَةِ**’nin **التَّتبُّعِ** manasında olması gibi. Denir: “Şüphesiz falan, sultandan **مَكِنةٍ** sahibidir”; böylece **الطير**’in yeri, onda **تمَكُّنه** sebebiyle **مَكِنةً** diye adlandırıldı; der ki: “**الطير**’i **أَمْكِنتها** üzerinde bırakınız ve onunla uğursuzluk çıkarmayınız.” Ez-Zemahşerî dedi: Ve **مُكُناتها** diye rivayet olunur; **مُكُنٍ**’ün çoğulu; ve **مُكُنٍ** ve **مُكُنٌ**, **مَكانٍ**’ın çoğuludur; **صُعُداتٍ**’ın **صُعُدٍ** içinde ve **حُمُراتٍ**’ın **حُمُرٍ** içinde olması gibi. El-Ezherî, Yûnus’tan rivayet etti; dedi ki: Şâfiî bize bu hadisin tefsirinde dedi ki: Câhiliye’de adam, bir ihtiyacı murad ettiği zaman, **الطير**’e, yere konmuş hâlde yahut yuvasında iken gelir, onu ürkütürdü; eğer sağ tarafa giderse ihtiyacı için yürürdü; eğer sol tarafa giderse dönerdi; bunun üzerine Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bunu yasakladı; el-Ezherî dedi: Hadisin manasında söz, Şâfiî’nin dediğidir; o sahih olandır; ve İbn Uyeyne’nin gittiği de ona idi. İbnü’l-A‘râbî dedi: İnsanlar **سَكِناتِهم** ve **نَزِلاتِهم** ve **مَكِناتِهم** üzeredir; ve her **ذو ريشٍ** ve her **أَجْرَدَ** yumurtlar; ikisinin dışındakiler doğurur; ve **ذو الريش** her kuştur; ve **الأَجْرَدُ** yılanlar ve kelerler ve üzerlerinde kıl olmayan haşerelerden başkaları gibidir.

Ve **المَكانةُ**: ağır davranış; ve **تَمَكَّنَ**. Ve “**مَكِينته** üzerinde geçti” yani onun ağır davranışı üzerinde. Ebû Zeyd: Denir: “**مَكِينتِكَ** ve **مَكانتك** ve **هِينَتِكَ** üzerinde yürü.” Kutrub dedi: Denir: “Falan, **مَكِينتِه** üzerinde çalışır” yani ağır davranışı üzerinde. Ve aziz tenzilde: “**اعْمَلُوا على مَكانَتِكم**”; yani hâliniz ve tarafınız üzere; ve denildi: manası, yani üzerinde bulunduğunuz şeye, sağlamca yerleşmiş olarak. Ferrâ: “Onun kalbinde benim için **مَكانَةٌ** ve **مَوْقِعة** ve **مَحِلَّةٌ** vardır.” Ebû Zeyd: “Falan, falanın yanında **مَكين**’dir, **المَكانَةِ**’si açıkça bellidir”; yani mertebe. El-Cevherî dedi: “Onların ‘**ما أَمكنه عند الأَمير**’ sözü şâzdır.” İbn Berrî dedi: Ve **مَكُنَ يَمْكُنُ** gelmiştir; **القُلاخُ** dedi:

Orada su kıvrıldı da, sonra **فمَكُنْ**

Dedi: Buna göre “**ما أَمْكَنَه**” القياس üzere olur. İbn Sîde: **المَكانةُ** melikin yanındaki mertebedir. Çoğulu **مَكاناتٌ**’tır; kırık çoğul ile çoğullanmaz. Ve **مَكُنَ مَكانَةً**; o hâlde o **مَكِينٌ**’dir; çoğulu **مُكَناء**. Ve **تَمَكَّنَ** tıpkı **مَكُنَ** gibi. İsimlerden **المُتَمَكِّنُ**: lafzen رفع ve نصب ve جر kabul eden şeydir; senin “Zeydٌ, Zeydاً, Zeydٍ” demen gibi; ve كذلك gayr-i munsarif, “**أَحمدَ**” ve “**أَسْلَمَ**” gibi. El-Cevherî dedi: Nahivcilerin isim hakkında “o **متمكن**’dir” sözünün manası, yani o, Ömer ve İbrâhîm gibi mu‘rabdır; eğer bununla birlikte munsarif olursa, o **المُتَمَكِّنُ الأَمْكَنُ**’dir; Zeyd ve Amr gibi. Ve gayr-i mütemekkin, **ككَيْفَ** ve **أَيْنَ** gibi mebnî olandır. Dedi: Zarf hakkında “o **مُتَمَكِّنٌ**’dir” sözlerinin manası, onun bir kere zarf, bir kere isim olarak kullanılmasıdır; senin “Senin arkanda oturdum” demen gibi; böylece نصب edersin; ve “Benim meclisim senin arkan” demen gibi; böylece, zarf olmaya elverişli bir yerde رفع edersin. Ve gayr-i mütemekkin, zarf olmaya elverişli bir yerde ancak zarf olarak kullanılandır; senin “Onu sabahleyin gördüm” ve “Vaat zamanın sabahleyin” demen gibi; ikisinde de نصب edersin; ve belirli bir günün sabahını murad ettiğin zaman رفع câiz olmaz. Bu, ikisi arasında farkı gerektiren bir illet sebebiyle değildir; ancak Arapların onu böyle kullanması sebebiyledir; ve ancak onlardan işitme yoluyla alınır. Ve bunlar: **صباحٌ** ve **ذو صباحٍ**, ve **مَساء** ve **ذو مَساء**, ve **عَشِيّة** ve **عِشاءٌ**, ve **ضُحىً** ve **ضَحْوَة**, ve **سَحَرٌ** ve **بُكَرٌ** ve **بُكْرَةٌ** ve **عَتَمَةٌ**, ve **ذاتُ مَرَّةٍ**, ve **ذاتُ يَوْمٍ**, ve **ليلٌ** ve **نهارٌ**, ve **بُعَيْداتُ بَيْنٍ**; bu, bu vakitlerle belirli bir günü kastettiğin zamandır. Ama eğer nekre olursa yahut üzerine **الأَلف واللام** sokarsan, onu رفع ve نصب ve جر ile söylersin. Sîbeveyh dedi: Yûnus bize bunu haber verdi. İbn Berrî dedi: Zarflardan, tanımlama ciheti dışında tanımlanan her şey, zarfiyeti لازم kılar; çünkü aslî vaz‘ında kendisine ait olmayan şey ona dahil edilmiştir; bu sebeple “Üzerinde **سَحَرٌ** yürütüldü” câiz olmadı; çünkü o, tanımlama ciheti dışında marifedir. Eğer onu nekre yapar da “Üzerinde **سَحَرٌ** yürütüldü” dersen câiz olur; ve كذلك onu tanımlama ciheti dışında tanımlarsan da “Üzerinde **السَّحَرُ** yürütüldü” dersen câiz olur. Ama **غُدْوَةٌ** ve **بُكْرَة**’nin marifeliği, **العَلميَّة** marifeliğidir; böylece onların رفعı câiz olur; senin “Üzerinde **غُدْوَةٌ** ve **بُكْرَةٌ** yürütüldü” demen gibi. Ama **ذو صَباحٍ** ve **ذاتُ مرَّةٍ** ve **قبلُ** ve **بعدُ**, aslında zaman isimlerinden değildir; ancak genişletme ve hazif takdiri üzere ona isim kılındı.

Ebû Mansûr: **المَكانُ** ve **المَكانةُ** birdir. **التهذيب**: Leys: **مكانٌ**, fiilin aslî takdirinde **مَفْعَلٌ**’dir; çünkü o, şeyin içinde bulunması için bir yerdir; ancak onu tasrifte çokça yürüttükleri için, onu **فَعال**’ın yürütülüşü üzere yürüttüler; böylece dediler: “Onun için **مَكْناً** vardır” ve “**تَمَكَّنَ**”; ve bu, **المَسْكَن**’den **تَمَسْكَن**’den daha şaşırtıcı değildir. Dedi: **المَكانَ**’ın **مَفْعَل** olduğuna delil, Arapların “O, benden **مَكانَ** şöyle şöyle” manasında ancak “**مَفْعَلَ** şöyle şöyle” demesidir; نصب ile. İbn Sîde: **المكانُ** yer’dir; çoğulu **أَمْكِنة**’dir; **قَذَال** ve **أَقْذِلَةٍ** gibi; ve **أَماكِنُ** çoğulun çoğuludur. Sa‘leb dedi: **مَكانٌ**’ın **فَعالاً** olması bâtıl olur; çünkü Arap der: “**كُنْ مَكانَكَ**” ve “**قُم مكانَكَ**” ve “**اقعد مَقْعَدَك**”; bu, onun “**كان**”dan bir masdar yahut ondan bir yer olduğunu gösterdi. Dedi: Ancak **أَمْكِنَةً** diye çoğul yapıldı; böylece زائد olan **الميم**’i aslî olan gibi muamele ettiler; çünkü Arap, harfi harfe benzetir; nitekim dediler: **مَنارة** ve **منائِر**; onu **فَعالةٍ**’ya benzettiler; hâlbuki o, nurdan **مَفْعَلة**’dir; ve onun hükmü **مَناوِر** idi. Ve “**مَسِيل** ve **أَمْسِلة** ve **مُسُل** ve **مُسْلان**” denildiği gibi; hâlbuki **مَسيلٌ** selden **مَفْعِلٌ**’dir; böylece onda **مسايل**’i aşmamak gerekirdi; fakat onlar زائد olan **الميم**’i aslî olan hükmüne koydular; böylece **معفْعِل** hükümce **فَعِيل** oldu; böylece onun kırılmasıyla kırıldı. Ve **تَمَكَّنَ بالمكان** ve **تَمَكَّنَه**: **الوَسِيط**’in hazfi üzere; ve Sîbeveyh şu beyti rivayet etti:

Onların dünyası yerleşince, onlara itaat etti;
dinini hangi yöne eğdirseler, eğilir.

Dedi: Ve olabilir ki
(* “Dedi: ve olabilir ki…” sözü, zamiri İbn Sîde’ye döner; çünkü bu, **المحكم**’deki onun ifadesidir.)
“**تمكن دنياهم**” şu üzere: fiil dünyanın içindir; böylece, hakikî olmayan müenneslik olduğu için **التاء** hazfedildi. Ve dediler: “**مَكانَك**” onu, arkasından bir şeyle sakındırırken. El-Cevherî: Allah onu şeyden **مَكَّنَه** ve ondan **أَمْكَنَه**; manaca birdir. Ve “Falanın kalkmaya gücü **لا يُمْكِنُه النُّهُوضُ**” yani ona güç yetiremez. İbn Sîde: Ve “Şeyden **تَمَكَّنَ** ve **اسْتَمْكَنَ**” galip geldi; bütün bunların ismi **المكانَةُ**’dır. Ebû Mansûr dedi: Ve denir: “İş beni **أَمْكَنني الأَمرُ**; beni **يمْكِنُني**; o hâlde o **مُمْكِنٌ**dur”; ve “Ben onu **أُمْكِنُه**” denmez, “ona güç yetiririm” manasında. Ve denir: “Bu dağa çıkış sana **لا يُمْكِنُكَ**”; ve “Sen ona çıkışı **تُمْكِنُ**” denmez.

Ve **أَبو مَكِينٍ**: bir adamdır.

Ve **المَكْنانُ**, fetha ve sükûn ile: **الهِنْدِباء** yaprağı heyeti üzere biten bir bitkidir; yaprağının bir kısmı bir kısmının üstündedir; o sıkıdır; çiçeği sarıdır; bitiş yeri **القِنانُ**’dır; onun **صَيُّورَ**’u yoktur; o, bahar otunun en yavaşıdır; bu, onun yumuşaklığı sebebiyledir; o, bir ottur; **البقل**’den değildir. Ebû Hanîfe dedi: **المَكْنانُ** ottandır; yaprağı sarıdır; bütünü yumuşaktır; ve o, hayvanlar onu yediği zaman, otların hayırlılarındandır; onun üzerinde sütleri bol olur da çoğalır ve koyulaşır; onun teki **مَكْنانةٌ**’dır. Ebû Mansûr dedi: **المَكْنان** bahar **بُقُول**’ündendir; Zü’r-Rumme dedi:

Ve çayırda bir **مَكْنانٌ** vardır; sanki onun bahçesi,
sanatkârların avuçlarının nakışladığı **زَرَابيُّ**’dir.

Ve “Yer **أَمْكَنَ** etti”: **المَكْنانَ** bitirdi. Ve İbnü’l-A‘râbî, şairin sözü hakkında dedi; Ebû’l-Abbâs onu ondan rivayet etti:

**الطَّليّ**’in boğazlandığı yerin akıntı yatağı; içinde,
bir vâdinin karnında **مُْمْكِنِ** olarak, ceylanlar birbirine karşı bağrıştı.

Dedi: **مُمْكِن**: **المَكْنانَ** bitirir; o, **أَحرار البقول**’den bir bitkidir. Şair dedi; İbn Berrî onu, bir boğayı vasfederken rivayet etti:

Nihayet, göğsü yarılmış olarak sabahladı; **فَرائصَه**’i **طَأْى**;
bir otlak ve **مَكْنان**’dan **شَقائقَ** otlar.

(* “**طأى فرائصه**” sözü: asılda bu ضبط ile böyledir; belki “**طيا فرائصه**” yani “katlanmış” manasındadır.)

Ve İbn Berrî, Ebû Vecze için, bir eşeği vasfederken rivayet etti:

Su ondan çekildi ve onunla örtündü,
**المَكْنانِ** ve **القُطَبِ**’den iki dost, gizlendiler.

İki **جُمادَيَيْنِ**; kesintisiz; onu, ne insanlardan bir otlatma, ne bir ehil, ne de bir yabancı görür.

Ve recez söyleyen dedi:

Ve sen, onu bir **مَكْنانْ** içinde salıverirsen,
onu, tembelin güzel bir akşam içkisi bulursun.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ك ن * * مَكَّنَهُ * الله من الشيء * تَمْكِيناً * و * أَمْكَنَهُ * منه بمعنى و * اسْتَمْكَنَ * الرجل من الشيء و * تَمَكَّنَ * منه بمعنى وفلان لا * يُمْكِنُهُ * النُّهوض أي لا يقدر عليه وقولهم ما أمكنه عند الأمير شاذ و * المَكِنَةُ * بكسر الكاف واحدة * المَكِنِ * و * المَكِنَاتِ * وفي الحديث ﴿أقرُّوا الطير على مكناتها﴾ ومَكُناتها بالضم قال أبو زيد وغيره من الأعراب إنا لا نعرف للطير مَكِنات وإنما هي وُكُّناتٌ فأما المَكِنات فإنما هي للضباب وقال أبو عُبيد يجوز في الكلام وإن كان المَكِن للضباب أن يُجعل للطير تشبيها بذلك كقولهم مشافرُ الحبشيِّ وإنما المَشافر للإبل وكقول زُهير يصف الأسد % له لَبِدٌ أظفاره لم تُقلم % وإنما له مخالب قال ويجوز أن يُراد به على أمكنتها أي على مواضعها التي جعلها الله تعالى لها فلا تزجُرُوها ولا تلتفتوا إليها فإنها لا تضُر ولا تنفع ويُقال الناس على مَكِناتهم أي على استقامتهم وقول النحويين في الاسم إنه * مُتَمَّكِنٌ * أي مُعرب كعُمر وإبراهيم فإذا انصرف مع ذلك فهو المُتمكن الأمكن كزيد وعمرو وغير المُتمكن هو المبني مثل كيف وأين وقولهم في الظرف إنه مُتمكن أي يُستعمل مرة اسما ومرة ظرفا كقولك جلس خَلْفَهَ بالنصب ومجلِسُه خلفُه بالرفع في موضع يصلح ظرفا وغير المُتمكن هو الذي لا يُستعمل في موضع يصلح ظرفا إلا ظرفا كقولك لقِيَهُ صَبَاحا ومَوْعِدُه صَبَاحا بالنصب فيهما ولا يجوز الرفع إذا أردت صباح يوم بعينه ولا علة للفَرق بينهما غير استعمال العرب كذلك

##### Türkçe

* م ك ن * Allah onu şeyden **مَكَّنَهُ**; **تَمْكِيناً** (sağlamlaştırma/yerleştirme) olarak; ve onu ondan **أَمْكَنَهُ**; mânâca (aynıdır). Ve adam şeyden **اسْتَمْكَنَ** ve ondan **تَمَكَّنَ**; mânâca (aynıdır). Ve falan, kalkmaya **يُمْكِنُهُ** değil; yani ona güç yetiremez. Ve onların “emîrin yanında onu mümkün kılmadı” sözleri şâzdır. Ve **المَكِنَةُ**, kâfın kesresiyle, **المَكِنِ** ve **المَكِنَاتِ**’in bir tanesidir. Ve hadiste: {Kuşları **مكناتها**’ları üzerinde bırakın.} Ve **مَكُناتها** dammeyle. Ebû Zeyd ve bedevîlerden başkaları dedi ki: Biz kuş için **مَكِنات** tanımıyoruz; ancak o **وُكُّناتٌ**’tır. **المَكِنات**’a gelince, o ancak kelerler içindir. Ebû Ubeyd dedi ki: Sözde câizdir; her ne kadar **المَكِن** kelerler için ise de, buna benzetme olarak kuş için kılınabilir; onların “Habeşînin dudak kenarları” demeleri gibi; hâlbuki **المَشافر** develer içindir. Ve Züheyr’in, aslanı vasfederek söylediği sözü gibi:

% Onun bir **لَبِدٌ**’i vardır; tırnakları kesilmemiştir %

Hâlbuki onun için pençeler vardır. Dedi ki: Ve câizdir ki bununla “onların **أمكنتها**’ları üzerinde” yani Allah Teâlâ’nın onlar için kıldığı yerleri üzerinde murad edilsin; öyleyse onları ürkütmeyin ve onlara dönüp bakmayın; çünkü onlar ne zarar verir ne fayda verir. Ve “insanlar **مَكِناتهم**’ları üzeredir” denir; yani doğrulukları üzeredir. Ve nahivcilerin isim hakkında “o **مُتَمَّكِنٌ**’dir” sözleri; yani i‘râblıdır; **عُمر** ve **إبراهيم** gibi. Eğer bununla beraber (tenvin alarak) munsarif olursa, o daha yerleşik **المُتمكن الأمكن**’dir; **زيد** ve **عمرو** gibi. Ve yerleşik olmayan, **كيف** ve **أين** gibi mebnî olandır. Ve onların zarf hakkında “o مُتمكن’dir” sözleri; yani bir kere isim olarak, bir kere zarf olarak kullanılır; senin “onun arkasına oturdu” sözün gibi, nasb ile; ve “onun oturma yeri onun arkasıdır” (sözün gibi), raf‘ ile; zarf olmaya elverişli bir yerde. Ve yerleşik olmayan, zarf olmaya elverişli bir yerde ancak zarf olarak kullanılmayan değildir; senin “ona sabahleyin rastladı” sözün gibi; ve “onun buluşma vakti sabahleyin” (sözün gibi); ikisinde de nasb ile. Ve belirli bir günün sabahını murad ettiğinde raf‘ câiz değildir. Ve ikisi arasındaki fark için, Arapların böyle kullanması dışında bir illet yoktur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( المَكْنُ ) ، بالفتْحِ : ( وككَتِفٍ : بَيْضُ الضَّبَّةِ والجَرادَةِ ونحوِهما ) ؛ ) قالَ أَبو الهِنْدِيُّ :
ومَكْنُ الضِّبابِ طَعامُ العُرَيبِولا تشْتَهِيهِ نُفُوسُ العَجَمْوقد تقدَّمَ في عرب ، واحِدَتُه مَكْنةٌ ومَكِنَةٌ .
وقد ( مَكِنَتِ ) الضَّبَّةُ ، ( كسَمِعَ ، فهي مَكونٌ ، وأَمْكَنَتْ فهي مُمْكِنٌ ) : ) إذا جَمَعَتِ البَيْضَ في جوْفِها ؛ والجَرادَةُ كذلِكَ .
وقالَ الكِسائيُّ : أَمْكَنَتِ الضَّبَّةُ جَمَعَتْ بَيْضَها في بطْنِها ، فهي مَكُونٌ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي لرجُلٍ من بَني عُقَيْل :
أَرادَ رَفِيقِي أَنْ أَصيدَهُ ضَبَّةًمَكُوناً ومن خيْرِ الضِّبابِ مَكُونُهاوقيلَ : الضَّبَّةُ المَكُونُ التي على بَيْضِها .
وفي الصِّحاحِ : المَكِنَةُ ، بكسْرِ الكافِ ، واحِدَةُ المَكِنِ والمَكِناتِ .
( وفي الحدِيثِ : ( وأَقِرُّوا الطَّيْرَ على مَكُناتِها ) ، بكسْرِ الكافِ وضمِّها ، أَي بَيْضِها ) ، على أنَّه مُسْتعارٌ لها مِنَ الضَّبَّةِ ، لأنَّ المَكِنَ ليسَ للطَّيْرِ ؛ وقيلَ : عَنَى مَوَاقِعَ الطَّيْرِ .
قالَ أَبو عُبيدٍ : سأَلْتُ عِدَّةً مِنَ الأَعْرابِ عن مَكِناتِها فقالوا : لا نَعْرفُ للطَّيْرِ مَكِناتٍ ، وإنَّما هي وُكُنات ، وإِنَّما المَكِناتُ بيضُ الضِّبابِ .
قالَ أَبو عُبيدٍ : وجائِزٌ في كَلامِ العَرَبِ أَنْ يُسْتعارَ مَكَنُ الضِّبابِ فيُجْعلَ للطَّيْرِ على التَّشْبيهِ ، كما قالوا : مَشَافِر الحَبَشِ ، وإنَّما المَشافِرُ للإِبِلِ .
وقيلَ في تفْسِيرِ الحدِيثِ : على أَمْكِنَتِها ، أَي لا تَزْجُرُوا الطَّيْر ولا

تَلْتَفِتُوا إليها ، أَقِرُّوها على مَواضِعِها التي جَعَلَها اللَّهُ لها ، أَي لا تضرُّ ولا تَنْفَعُ ، ولا تَعْدُوا ذلِكَ إلى غيرِهِ .
وقالَ شَمِرٌ : الصَّحِيحُ في قوْلِهِ على مَكِناتِها أنَّها جَمْعُ المَكِنَةِ ، والمَكِنَةُ التَّمَكُّنُ .
تقولُ العَرَبُ : إنَّ ابنَ فلانٍ لذُو مَكِنةٍ من السُّلْطانِ ، أَي ذُو تَمكُّنٍ ، فيقولُ : أَقِرُّوا الطَّيْرَ على كلِّ مَكِنةٍ تَرَوْنَها عليها ودَعُوا التَّطَيّر منها ، وهي مِثْلُ التَّبِعةِ مِن التَّتبُّعِ والطَّلِبةِ مِن التَّطلُّبِ .
وقالَ ابنُ بَرِّي : لا يقالُ في المَكِنةِ إنَّه المَكانُ إلاَّ على التَّوَسُّعِ ، لأنَّ المَكِنَةَ إنَّما هي بمعْنَى التَّمكُّن ، فسُمِّي مَوْضِعُ الطَّيرِ مَكِنةً لتَمَكُّنِه فيه ؛ يقولُ : دَعُوا الطَّيْرَ على أَمْكِنَتِها ولا تَطَيَّرُوا بها .
وقالَ الزَّمَخْشرِيُّ : ويُرْوَى مُكُناتها ، بضمَّتَيْنِ ، جَمْع مُكُنٍ ومُكُنٌ جَمْعُ مَكانٍ كصُعُداتٍ في صُعُدٍ وحُمُراتٍ في حُمُرٍ .
وقالَ يونس : قالَ لنا الشافِعِيُّ ، رضِيَ اللَّهُ عنه في تفْسِيرِ هذا الحدِيثِ : كانَ الرَّجُلُ في الجاهِلِيَّةِ إذا أَرادَ الحاجَةَ أَتَى الطَّيرَ ساقِطاً أَو في وَكْرِه فنَفَّرَهُ ، فإن أَخَذَ ذاتَ اليمينِ مَضَى لحاجَتِه ، وإن أَخَذَ ذاتَ الشِّمالِ رَجَعَ ، فنَهَى النبيُّ صلى الله عليه وسلم عن ذلِكَ .
قالَ الأَزْهرِيُّ : والقوْلُ في معْنَى الحدِيثِ ما قالَهُ الشافِعِيُّ ، وهو الصَّحيحُ وإليه كانَ يذهبُ ابنُ عُيَيْنَة ، وإذا عَلِمْتَ ذلِكَ ظَهَرَ لكَ القُصورُ في كَلامِ المصنِّفِ ، رحِمَه اللَّهُ .
( والمَكانَةُ : التُّؤَدَةُ ) ، وقد تَمَكَّنَ ( كالمَكِينَةِ ) . ) يقالُ : مَرَّ على مَكَانَتِه على أَي تُؤَدَتِه .
وقالَ

أَبو زيْدٍ : يقالُ امْشِ على مَكِينَتِكَ ومَكانَتِكَ وهِينَتِكَ .
وقالَ قُطْرُبُ : يقالُ فلانٌ يَعْملُ على مَكِينَتِه ، أَي اتِّئادِه . وفي التَّنْزيلِ العَزيزِ : ﴿اعْمَلُوا على مَكانَتِكُم﴾ ، أَي على حِيالِكُم وناحِيَتِكُم ؛ وقيلَ : مَعْناهُ على ما أَنْتم عليه مُسْتَمْكِنُونَ .
وقالَ الفرَّاءُ : في قَلْبِه مَكانَةٌ ومَوْقِعَة ومَحِلَّةٌ .
( و ) المَكانَةُ : ( المَنْزِلَةُ عند مَلِكٍ ) ، والجَمْعُ مَكاناتٌ ؛ ولا يُجْمَعُ جَمْعُ التّكْسِيرِ .
( و ) قد ( مَكُنَ ، ككَرُمَ ) ، مَكانَةً ( وتَمَكَّنَ ، فهو مَكِينٌ ) بَيِّنُ المَكانَةِ ، ( ج مُكَناءُ ، والاسْمُ : المُتَمَكِّنُ ، ما يَقْبَلُ الحَرَكاتِ الثَّلاثَ ) الرَّفْع والنَّصْب والجَرّ لَفْظاً ، ( كزَيْدٍ ) وزَيْداً وزَيْدٌ ؛ وكذلِكَ غَيْر المُنْصَرِف كأَحْمدَ وأَسْلَمَ .
وقالَ الجوْهرِيُّ : ومعْنَى قَوْلِ النَّحْوِيِّين في الاسْمِ إنَّه مُتَمكِّنٌ أَي أنَّه مُعْرَبٌ كعُمَرَ وإبراهيمَ ، فإذا انْصَرَفَ مع ذلِكَ فهو المُتَمَكِّنُ الأَمْكَنُ كزَيْدٍ وعَمْرٍ و ، وغَيْر المُتَمَكِّن هو المَبْنيُّ كقَوْلكَ كَيْفَ وأَيْنَ ، قالَ : ومَعْنَى قَوْلهم في الظرْفِ إنَّه مُتَمَكِّنٌ أنَّه يُسْتَعْملُ مَرَّةً ظَرْفاً ومَرَّةً اسْماً ، وغَيْرُ المُتَمَكِّنِ هو الذي لا يُسْتَعْملُ في مَوْضِعٍ يَصْلح أَن يكونَ ظَرْفاً إلاَّ ظَرْفاً .
( والمَكانُ : المَوْضِعُ ) الحاوِي للشيءِ .
وعنْدَ بعضِ المُتَكلِّمين أنَّه عَرْضٌ ، وهو اجْتِماعُ جِسْمَيْن حاوٍ ومحويّ ، وذلِكَ ككَوْنِ الجِسْم الحَاوِي مُحِيطاً بالمَحْويّ ، فالمَكانُ عنْدَهُم هو المُناسَبَةُ بينَ هذين الجِسْمَيْن ، وليسَ هذا بالمَعْروفِ في اللّغَةِ ؛ قالَهُ الرَّاغبُ .

( ج أَمْكِنَةٌ ) ، كقَذَالٍ وأَقْذِلَةٍ ؛ ( وأَماكِنُ ) ، جَمْعُ الجَمْعِ .
قالَ ثَعْلَب : يَبْطُلُ أَنْ يكونَ فَعالاً لأنَّ العَرَبَ تقولُ : كُنْ مَكَانَكَ ، وقُمْ مَكانَكَ ، فقد دَلَّ هذا على أَنَّه مَصْدرٌ مِن كانَ أَو مَوْضِعٌ منه ؛ قالَ : وإنَّما جُمِعَ أَمْكِنةً فعامَلُوا الميمَ الزائِدَةَ مُعامَلَة الأصْلِيّة لأنَّ العَرَبَ تُشَبِّه الحَرْفَ بالحَرْفِ ، كما قالوا مَنَارَة ومَنَائِر ، فشَبَّهُوها بفعَالَةٍ وهي مَفْعِلَةٌ مِنَ النُّورِ ، وكان حكْمُه مَنَاوِر ، كما قيلَ مَسِيل وأَمْسِلَة ومُسُل ومُسْلان ، وإنَّما مَسيلٌ مَفْعِلٌ مِن السَّيْلِ ، فكانَ يَنْبَغي أَنْ لا يُتَجاوزُ فيه مَسايلُ ، لكنَّهم جَعَلُوا الميمَ الزائِدَةَ في حكْمِ الأَصْليةِ ، فصارَ مَفْعِل في حكْمِ فَعِيلٍ ، فكُسِّر تَكْسِيرَه .
( والمَكْنانُ ، بالفتْحِ : نَبْتٌ ) يَنْبُتُ على هَيْئةِ وَرَقِ الهِنْدِبا بعضُ وَرَقِه فَوْقَ بعضٍ ، وهو كثيفٌ وزَهْرتُه صَفْراءُ ، ومَنْبتُه القِنانُ ولا صَيُّورَ له ، وهو أَبْطَأُ عُشْبِ الرَّبِيعَ وذلِكَ لمَكانِ لينِه .
قالَ أَبو حنيفَةَ ، رحِمَه اللَّهُ تعالى : وإذا أَكَلَتْه الماشِيَةُ غَزُرَتْ عليه فكثُرَتْ أَلْبَانُها وخَثُرَتْ ، واحِدَتُه بهاءٍ .
وقالَ الأَزْهرِيُّ : المَكْنانُ مِن بُقُولِ الرَّبيعِ ؛ وأَنْشَدَ لذي الرُّمَّةِ :
وبالرَّوْضِ مَكْنانٌ كأَنَّ حَدِيقَهُزَرَابيُّ وشَّتْها أَكُفُّ الصَّوانِعِ ( ووادٍ مُمْكِنٌ ) ، كمُحْسِنٍ : ( يُنْبِتُه ) ؛ ) أَنْشَد ابنُ الأَعْرابيِّ :
ومَجَرّ مُنْتَحَرِ الطَّليّ تَناوَحَتْفيه الظِّباءُ ببطْنِ وادٍ مُمْكِنِوأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي لأَبي وَجْزَةَ يَصِفُ حِماراً :

تَحَسَّرَ الماءُ عنه واسْتَجَنَّ به إلْفانِ جُنَّا من المَكْنانِ والقُطْبِ ( وأَبو مَكِينٍ ، كأَميرٍ : نُوحُ بنُ رَبيعَةَ ) البَصْرِيُّ ( تابِعِيٌّ ) ، هكذا في النسخِ والصَّوابُ أنَّه مِن أَتْباعِ التابِعِين ؛ ففي الكاشِفِ للذَّهبيِّ ؛ رَوَى عن أَبي مجلزٍ وعِكْرِمَة ، وعنه وَكِيعٌ والقطَّانُ ، ثِقَةٌ .
وقالَ ابنُ المُهَنْدس في الكنَى : رَوَى عن إياسِ بنِ الحارِثِ بنِ معيقبِ الدّوْسيّ ، وعنه سهلُ بنُ حمَّادٍ الدَّلاَّل .
وفي الثِّقاتِ لابنِ حبَّان في تَرْجَمَة إياس هذا : يَرْوِي عن جَدِّه مُعَيْقبِ بنِ أَبي فاطِمَةَ الدّوسِيّ حَليف قُرَيْش ، وعنه أَبو مَكِينٍ .
( ومَكَّنْتُه من الشَّيءِ ) تَمْكِيناً ، ( وأَمْكَنْتُه منه ) بمعْنًى ، كما في الصِّحاحِ ، ( فَتَمَكَّنَ واسْتَمْكَنَ ) : ) إذا ظَفِرَ به ، والاسمُ مِن كلِّ ذلِكَ المكانَةُ ، كما في المُحْكَم .
قالَ الأَزْهرِيُّ : ويقالُ أَمْكَنَني الأَمْرُ ، فهو مُمْكِنٌ ، ولا يقالُ : أَنا أُمْكِنُه بمعْنَى أَسْتَطِيعُه ، ويقالُ : لا يُمْكِنُكَ الصُّعودَ إلى هذا الجَبَلِ ، ولا يقالُ : أَنتَ تُمْكِنُ الصُّعودَ إليه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
ضِبابٌ مِكانٌ ، بالكسْرِ ، جَمْعُ المَكُونِ ، قالَ الشاعِرُ :
وقالَ تعَلَّمْ أَنَّها صَفَرِيَّةٌ مِكانٌ بما فيها الدَّبَى وجَنادِبُهْويُجْمَعُ المَكانُ على مُكُنٍ ، بضمَّتَيْن ، عن الزَّمَخْشريّ .
والمَكِنَةُ ، كفَرِحَةٍ : التّمَكُّنُ ؛ عن شَمِرٍ ؛ وقد تقدَّمَ .

والناسُ على سَكِناتِهم ونَزِلاتِهم ومَكِناتِهم : أَي مَقارِّهم ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
وقالَ الزَّمَخْشريُّ ، رحِمَه اللَّهُ تعالى : هو مِن مجازِ المجازِ .
وما أَمْكَنَه عنْدَ الأميرِ ، شاذٌّ ؛ عن الجَوْهرِيِّ .
قالَ ابنُ بَرِّي : وقد جاءَ مَكُنَ يَمْكُنُ ؛ قالَ القُلاخُ :
حيثُ تَثَنَّى الماءُ فيه فمَكُنْ قالَ : فعلى هذا يكونُ ما أَمْكَنَه على القِياسِ .
وتَمَكَّنَ بالمَكانِ وتمَكَّنَه على حَذْفِ الوَسِيطِ ؛ وأَنْشَدَ سِيْبَوَيْه :
لما تَمَكَّنَ دُنْياهُمْ أَطاعَهُمُفي أَيِّ نَحْوٍ يُمِيلُوا دِينَهُ يَمِلِوقالوا : مَكانَك ، تُحذِّره شيئاً مِن خَلْفِه .
وفلانٌ لا يُمْكِنُه النُّهُوض ، أَي لا يَقْدِرُ عليه : نَقَلَه الجوْهرِيُّ .
والمُكْنَةُ ، بالضمِّ : القدْرَةُ والاسْتِطاعَةُ .
والتّمكينُ عنْدَ الصُّوفِيّة مَقَام الرُّسُوخ والاسْتِقرارِ على الاسْتِقامَةِ .
وبنُو المكِينِ : قوْمٌ مِن العلويّين باليَمَنِ .
وماكيانُ : جَدُّ محمدِ بنِ عليَ الماكيانيّ السّرخسيّ عن ابنِ أَبي الدُّنْيا .
وماكينة : جَدُّ إبراهيمَ بنِ إبراهيمَ المَاكِينيّ رَوَى عنه أَبو زَرْعَة ووَثَّقَه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

: **( المَكْنُ )** , fetih ile: (ve **كَكَتِفٍ**: **بَيْضُ الضَّبَّةِ والجَرادَةِ ونحوِهما**); ) Ebû’l-Hindî dedi ki:
Ve **مَكْنُ الضِّبابِ** Arapçığın yiyeceğidir
ve Acemlerin nefisleri onu iştah etmez
Ve **عرب**’da daha önce geçti; onun bir tanesi **مَكْنةٌ** ve **مَكِنَةٌ**’dir.

Ve **( مَكِنَتِ )** keler, **( كسَمِعَ ، فهي مَكونٌ ، وأَمْكَنَتْ فهي مُمْكِنٌ )**: ) karnında yumurtayı topladığı zaman; çekirge de böyledir.

Kisâî dedi: **أَمْكَنَتِ الضَّبَّةُ**; yumurtasını karnında topladı; o hâlde o **مَكُونٌ**’dur; ve İbn Berrî, Benî Ukayl’den bir adam için inşâd etti:
Arkadaşım istedi ki onu bir keler olarak avlayayım, **مَكُوناً**; ve kelerlerin hayırlısından onun **مَكُونُها**’sı (olanı)dır
Ve denildi: **الضَّبَّةُ المَكُونُ**: yumurtasının üzerinde olan (keler).

Ve Sıhâh’ta: **المَكِنَةُ**; kâfın kesresiyle; **المَكِنِ** ve **المَكِناتِ**’ın bir tanesidir.

( Ve hadiste: **( وأَقِرُّوا الطَّيْرَ على مَكُناتِها )**; kâfın kesresiyle ve zammıyla; yani onun yumurtası), şu üzere ki o, kelerden ona ödünç alınmıştır; çünkü **المَكِنَ** kuş için değildir; ve denildi: kuşun yerlerini kastetti.

Ebû Ubeyd dedi: Birkaç bedevîye onun **مَكِناتِها**’sı hakkında sordum; dediler ki: Kuş için **مَكِناتٍ** bilmiyoruz; ancak onlar **وُكُنات**’tır; **المَكِناتُ** ise ancak kelerlerin yumurtasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: Arapların sözünde câizdir ki kelerlerin **مَكَنُ**’u ödünç alınsın da benzetme üzere kuş için kılınsın; nitekim dediler: **مَشَافِر الحَبَشِ**; hâlbuki **المَشافِرُ** develer içindir.

Ve hadisin tefsirinde denildi: onun **أَمْكِنَتِها**’sı üzere; yani kuşu ürkütmeyin ve ona dönüp bakmayın; onu, Allah’ın ona kıldığı yerleri üzerinde bırakın; yani ne zarar verir ne fayda verir; ve bunu başkasına aşmayın.

Şemir dedi: “Onun **مَكِناتِها**’sı üzere” sözünde sahih olan, onun **المَكِنَةِ**’nin çoğulu olmasıdır; **المَكِنَةُ** ise yerleşip sağlamlaşmadır.

Arap der ki: Falanın oğlu sultandan bir **مَكِنةٍ** sahibidir; yani bir temekkün sahibidir; böylece der ki: Kuşu, üzerinde gördüğünüz her **مَكِنةٍ** üzerinde bırakın ve ondan uğursuz saymayı terk edin; ve o, **التَّبِعةِ**’nin **التَّتبُّعِ**’dan, **الطَّلِبةِ**’nin **التَّطلُّبِ**’den (türeyişi) gibidir.

İbn Berrî dedi: **المَكِنةِ** hakkında “o mekândır” denilmez; ancak genişletme üzere; çünkü **المَكِنَةَ** ancak temekkün mânasınadır; böylece kuşun yeri, onda temekkününden dolayı **مَكِنةً** diye adlandırıldı; der ki: Kuşu onun **أَمْكِنَتِها**’sı üzerinde bırakın ve onunla uğursuzluk saymayın.

Zemahşerî dedi: Ve **مُكُناتها** diye rivayet olunur; iki zamme ile; **مُكُنٍ**’ün çoğuludur; ve **مُكُنٌ** **مَكانٍ**’ın çoğuludur; tıpkı **صُعُداتٍ**’ın **صُعُدٍ** içinde ve **حُمُراتٍ**’ın **حُمُرٍ** içinde (olduğu) gibi.

Yûnus dedi: Şâfiî bize, Allah ondan razı olsun, bu hadisin tefsirinde dedi ki: Adam câhiliyede bir ihtiyacı istediği zaman, kuşa düşmüş hâlde yahut yuvasında gelir, onu ürkütürdü; eğer sağ tarafı tutarsa ihtiyacına giderdi; eğer sol tarafı tutarsa geri dönerdi; böylece Peygamber صلى الله عليه وسلم bundan nehyetti.

Ezherî dedi: Hadisin mânasında söz, Şâfiî’nin dediğidir; ve o sahih olandır; ve İbn Uyeyne’nin gittiği de ona idi; ve bunu bildiğin zaman, musannifin sözündeki kusur sana görünür; Allah ona rahmet etsin.

**( والمَكانَةُ : التُّؤَدَةُ )**; ve **( كالمَكِينَةِ )** temekkün etti. ) Denilir: Kendi **مَكَانَتِه**’si üzere geçti; yani kendi ağırdan alışı üzere.

Ebû Zeyd dedi: Denilir: Kendi **مَكِينَتِكَ**’ın, **مَكانَتِكَ**’ın ve **هِينَتِكَ**’ın üzere yürü.

Kutrub dedi: Denilir: Falan, kendi **مَكِينَتِه**’si üzere iş yapar; yani ağırdan alışı. Ve aziz tenzilde: ﴿**اعْمَلُوا على مَكانَتِكُم**﴾, yani kendi hâliniz ve tarafınız üzere; ve denildi: mânası, üzerinde yerleşmiş bulunduğunuz şey üzere.

Ferrâ dedi: Onun kalbinde bir **مَكانَةٌ** ve bir **مَوْقِعَة** ve bir **مَحِلَّةٌ** vardır.

( Ve ) **المَكانَةُ**: (bir hükümdar katındaki **المَنْزِلَةُ**); çoğulu **مَكاناتٌ**’tır; ve kırık çoğul ile çoğul yapılmaz.

( Ve ) **( مَكُنَ ، ككَرُمَ )**; **مَكانَةً** (kazandı) ve **تَمَكَّنَ**; böylece o **مَكِينٌ**’dir; apaçık **المَكانَةِ** sahibi; (çoğulu **مُكَناءُ**); ve isim: **المُتَمَكِّنُ**; üç harekeyi kabul eden şey: ref‘, nasb ve cerr lafzen; **( كزَيْدٍ )** ve Zeyden ve Zeydun; ve böyledir gayr-i munsarif de, Ahmede ve Esleme gibi.

Cevherî dedi: Nahivcilerin “isimde o **مُتَمكِّنٌ**’dir” sözünün mânası: onun mu‘rab olmasıdır; Ömer ve İbrâhîm gibi; eğer bununla beraber munsarif olursa, o **المُتَمَكِّنُ الأَمْكَنُ**’dir; Zeyd ve Amr gibi; ve gayr-i **المُتَمَكِّن** ise mebnîdir; senin “**كَيْفَ** ve **أَيْنَ**” sözün gibi. Dedi ki: Ve onların “zarf hakkında o **مُتَمَكِّنٌ**’dir” sözünün mânası: bir defa zarf olarak, bir defa isim olarak kullanılmasıdır; ve gayr-i **المُتَمَكِّنِ** ise, zarf olmaya elverişli bir yerde ancak zarf olarak kullanılan şeydir.

**( والمَكانُ : المَوْضِعُ )**: şeyi içine alan (yer).

Ve bazı mütekellimlere göre o bir arazdır; ve o, kuşatan ve kuşatılan iki cismin birleşmesidir; ve bu, kuşatan cismin kuşatılanı çevrelemesi gibi (bir şey)dir; böylece mekân, onların yanında bu iki cisim arasındaki münasebettir; ve bu, dilde bilinen (şey) değildir; onu Râgıb söyledi.

( **أَمْكِنَةٌ** ) , **قَذَالٍ** ve **أَقْذِلَةٍ** gibi; ( **وأَماكِنُ** ) , cem‘in cem‘idir.

**ثَعْلَب** dedi: **فَعالاً** olması bâtıl olur; çünkü Araplar: **كُنْ مَكَانَكَ** ve **قُمْ مَكانَكَ** derler; bu ise onun **كانَ**’dan bir masdar yahut ondan bir mevzi‘ olduğuna delâlet etmiştir; dedi ki: ancak **أَمْكِنةً** diye çoğul yapıldı da, Araplar harfi harfe benzettikleri için, زائد olan **الميمَ**’i aslî olanın muamelesiyle muamele ettiler; nitekim **مَنَارَة** ve **مَنَائِر** dediler de onu **فعَالَةٍ**’ye benzettiler; hâlbuki o, **النُّورِ**’dan **مَفْعِلَةٌ**’dir; onun hükmü **مَنَاوِر** idi; yine **مَسِيل** ve **أَمْسِلَة** ve **مُسُل** ve **مُسْلان** denildiği gibi; hâlbuki **مَسيلٌ** **السَّيْلِ**’den **مَفْعِلٌ**’dir; bu sebeple onda **مَسايلُ**’den öteye geçilmemesi gerekirdi; fakat onlar زائد olan **الميمَ**’i aslîlik hükmüne koydular; böylece **مَفْعِل** , **فَعِيلٍ** hükmünde oldu; onun kırılması gibi kırıldı.

( **المَكْنانُ** , fetih ile: bir bitkidir ) **الهِنْدِبا** yaprağı heyeti üzere biter; yaprağının bir kısmı bir kısmının üstündedir; o sıkıdır ve çiçeği sarıdır; bitiş yeri **القِنانُ**’dır ve onun **صَيُّورَ**’u yoktur; o, bahar otunun en yavaşıdır; bu da onun yumuşaklığının mekânı sebebiyledir.

**أَبو حنيفَةَ**, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: Davar onu yediğinde onun üzerine bolca süt verir; böylece sütleri çoğalır ve koyulaşır; onun bir tanesi **بهاءٍ** iledir.

**الأَزْهرِيُّ** dedi: **المَكْنانُ** bahar baklagillerindendir; ve **ذي الرُّمَّةِ**’den inşâd etti:
وبالرَّوْضِ مَكْنانٌ كأَنَّ حَدِيقَهُزَرَابيُّ وشَّتْها أَكُفُّ الصَّوانِعِ

( **وادٍ مُمْكِنٌ** ) , **مُحْسِنٍ** gibi: ( **يُنْبِتُه** ); **ابنُ الأَعْرابيِّ** inşâd etti:
ومَجَرّ مُنْتَحَرِ الطَّليّ تَناوَحَتْفيه الظِّباءُ ببطْنِ وادٍ مُمْكِنِ

**ابنُ بَرِّي** , **أَبي وَجْزَةَ**’ye, bir eşeği vasfederken, inşâd etti:
تَحَسَّرَ الماءُ عنه واسْتَجَنَّ به إلْفانِ جُنَّا من المَكْنانِ والقُطْبِ

( **أَبو مَكِينٍ** , **أَميرٍ** gibi: **نُوحُ بنُ رَبيعَةَ** ) Basralıdır ( **تابِعِيٌّ** ); nüshalarda böyledir; doğrusu ise onun tâbiîlerin etbâ‘ından olmasıdır; zira **الكاشِفِ**’te, **الذَّهبيِّ**’nindir: **أَبي مجلزٍ** ve **عِكْرِمَة**’den rivayet etti; ondan da **وَكِيعٌ** ve **القطَّانُ** (rivayet etti); sika’dır.

**ابنُ المُهَنْدس** künyelerde dedi: **إياسِ بنِ الحارِثِ بنِ معيقبِ الدّوْسيّ**’den rivayet etti; ondan da **سهلُ بنُ حمَّادٍ الدَّلاَّل** (rivayet etti).

**ابنِ حبَّان**’ın **الثِّقاتِ**’ında, bu **إياس**’ın tercümesinde: dedesinden, **مُعَيْقبِ بنِ أَبي فاطِمَةَ الدّوسِيّ**’den rivayet eder; **قُرَيْش**’in halîfidir; ondan da **أَبو مَكِينٍ** (rivayet eder).

( **مَكَّنْتُه من الشَّيءِ** ) **تَمْكِيناً**; ( **أَمْكَنْتُه منه** ) mânâca (aynıdır); **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; ( **فَتَمَكَّنَ واسْتَمْكَنَ** ): ona zafere erdiği zaman; bütün bunların ism(i) **المكانَةُ**’dır; **المُحْكَم**’da olduğu gibi.

**الأَزْهرِيُّ** dedi: **أَمْكَنَني الأَمْرُ** denir; o hâlde o **مُمْكِنٌ**’dir; **أَنا أُمْكِنُه** “onu yapabilirim” mânâsında denmez; ve: **لا يُمْكِنُكَ الصُّعودَ إلى هذا الجَبَلِ** denir; **أَنتَ تُمْكِنُ الصُّعودَ إليه** denmez.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**ضِبابٌ مِكانٌ** , kesre ile, **المَكُونِ**’un cem‘idir; şair dedi:
وقالَ تعَلَّمْ أَنَّها صَفَرِيَّةٌ مِكانٌ بما فيها الدَّبَى وجَنادِبُهْ

Ve **المَكانُ** , **مُكُنٍ** üzerine cem‘ olunur; iki damme ile; **الزَّمَخْشريّ**’den.

Ve **المَكِنَةُ** , **فَرِحَةٍ** gibi: **التّمَكُّنُ**; **شَمِرٍ**’den; ve geçmişti.

Ve insanlar **سَكِناتِهم** ve **نَزِلاتِهم** ve **مَكِناتِهم** üzeredir: yani, onların ikametgâhları; **ابنِ الأَعْرابيِّ**’den.

**الزَّمَخْشريُّ** , Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: o, mecâzın mecâzındandır.

**وما أَمْكَنَه عنْدَ الأميرِ** , şâzdır; **الجَوْهرِيِّ**’den.

**ابنُ بَرِّي** dedi: **مَكُنَ يَمْكُنُ** gelmiştir; **القُلاخُ** dedi:
حيثُ تَثَنَّى الماءُ فيه فمَكُنْ
Dedi ki: buna göre **ما أَمْكَنَه** kıyasa göredir.

Ve **تَمَكَّنَ بالمَكانِ** ve **تمَكَّنَه** , vasıtayı hazf ile; **سِيْبَوَيْه** inşâd etti:
لما تَمَكَّنَ دُنْياهُمْ أَطاعَهُمُفي أَيِّ نَحْوٍ يُمِيلُوا دِينَهُ يَمِلِ

Ve: **مَكانَك** dediler; onu, arkasından bir şeyle sakındırırsın.

Ve falan kimse **لا يُمْكِنُه النُّهُوض**: yani ona güç yetiremez; **الجوْهرِيُّ** nakletti.

Ve **المُكْنَةُ** , damme ile: kudret ve استطاعة’dır.

Ve sûfîler nezdinde **التّمكينُ** , istikamet üzere sebat ve istikrar makamıdır.

Ve **بنُو المكِينِ**: Yemen’de Alevîlerden bir kavimdir.

Ve **ماكيانُ**: **محمدِ بنِ عليَ الماكيانيّ السّرخسيّ**’nin dedesidir; **ابنِ أَبي الدُّنْيا**’dan.

Ve **ماكينة**: **إبراهيمَ بنِ إبراهيمَ المَاكِينيّ**’nin dedesidir; ondan **أَبو زَرْعَة** rivayet etti ve onu sika saydı.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَكَّنَهُ
2 مَكَّنَهُ ذ He gave him a place: (Jel, vi. 6:) he assigned him a place, and settled, or established, him. (Bd, ibid, where see more.) You say also, مَكَّنَ لَهُ فِى مَنْزِلٍ [He assigned, or gave, him a place in an abode]. (S in art. بوأ.) ― -b2- مَكَّنَهُ مِنْ شَىْءٍ, and ↓ أَمْكَنَهُ, He made him to have mastery, or dominion, or ascendancy, or authority, and power, over a thing; (Msb;) put it in his power. ― -b3- مَكَّنَهُ مِنَ الشَّىْءِ, and مِنْهُ ↓ أَمْكَنَ, He empowered him, enabled him, or rendered him able, to do the thing: he enabled him to have the thing within his power. Ex. يَدَيْهِ ↓ أَمْكَنَ مِنْ رُكْبَتَيْهِ He enabled his hands to take and grasp his knees. from a trad. (Mgh.)

أَمْكَنَهُ مِنْ شَىْءِ
4 أَمْكَنَهُ مِنْ شَىْءِ ذ He made him to have a thing within his power, or reach: enabled him to do, reach, get, or obtain, a thing. See 2. ― -b2- أَمْكَنَهُ It was within his power, or reach; was possible, or practicable, to him. ― -b3- أَمْكَنَهُ It became easy to him. (Msb.) It (an object of the chase) offered him an opportunity to shoot it or capture it; or became within his power, or reach. ― -b4- أَمْكِنِى, said to a woman, [meaning Empower thou; i. e. grant thou access;] occurs in a poem. (S, art. عرض.) ― -b5- أَمْكَنَتْهُ She granted him attainment.

تَمَكَّنَ
5 تَمَكَّنَ ذ i. q. اِسْتَقَرَّ: (Msb, art. قر:) it is very often used in this sense, as meaning He, or it, settled; became fixed, or established; it became fixed, or steady, in its place; when said of a man, particularly implying in authority and power: see قَرَّ. ― -b2- تَمَكَّنَ مِنْ شَىْءٍ, and ↓ اِسْتَمْكَنَ, He became possessed of mastery, or dominion, or ascendancy, or authority, and power, over a thing; he was able to avail himself of it: [he was, or became, within reach of him, or it.] (Msb.) ― -b3- تَمَكَّنَ مِنْهُ He assumed authority over him.

اِسْتَمْكَنَ
10 اِسْتَمْكَنَ ذ : see 5. ― -b2- He, or it, was, or became, firm. It seems sometimes to mean It (a plant) took firm root.

مُكْنَةٌ
مُكْنَةٌ ذ , (Msb, TA,) with damm, (TA,) Power; (Msb, * TA;) ability; (TA;) strength. (Msb.)

مَكِنَةٌ
مَكِنَةٌ ذ i. q. تَمَكُّنُ. (Sh, TA.) ― -b2- النَّاسُ عَلَى مَكِنَاتِهِمْ means على مَقَارِّهِمْ. (IAar, TA.)

مَكَّانُ
مَكَّانُ ذ : see مَصَّانٌ in art. مص.

مَكْنَانٌ
مَكْنَانٌ ذ : see رَيِّحَةٌ.

مَكَانَةٌ
مَكَانَةٌ ذ Greatness, and high rank or standing. in the estimation of the Sultلn: (Msb:) an honourable place in the estimation of a king. (K.)

جَلَسَ مُتَمَكِّنًا
جَلَسَ مُتَمَكِّنًا ذ He sat in a firm, or settled, posture; as when one sits cross-legged.

##### Türkçe

**مَكَّنَهُ**
2 **مَكَّنَهُ** ذ Ona bir yer verdi: (Jel, vi. 6:) ona bir yer tahsis etti ve onu yerleştirdi yahut yerleşik kıldı. (Bd, a.g.y., orada daha fazlasına bak.) Şunu da dersin: **مَكَّنَ لَهُ فِى مَنْزِلٍ** [Ona bir meskende bir yer tahsis etti yahut verdi]. (S, **بوأ** maddesinde.) ― -b2- **مَكَّنَهُ مِنْ شَىْءٍ**, ve ↓ **أَمْكَنَهُ**, Onu bir şey üzerinde hâkimiyet, yahut egemenlik, yahut üstünlük, yahut otorite ve güç sahibi kıldı; (Msb;) onu onun kudreti içine koydu. ― -b3- **مَكَّنَهُ مِنَ الشَّىْءِ**, ve **مِنْهُ** ↓ **أَمْكَنَ**, Onu şeyi yapmaya muktedir kıldı, ona imkân verdi, yahut onu yapabilir kıldı: ona şeyi kendi kudreti içinde olacak şekilde imkân verdi. Ör. **يَدَيْهِ** ↓ **أَمْكَنَ مِنْ رُكْبَتَيْهِ** Ellerini dizlerini tutup kavrayacak şekilde ona imkân verdi. bir rivayetten. (Mgh.)

**أَمْكَنَهُ مِنْ شَىْءِ**
4 **أَمْكَنَهُ مِنْ شَىْءِ** ذ Ona bir şeyi kudreti yahut erişimi içinde kıldı: ona bir şeyi yapmaya, erişmeye, elde etmeye yahut edinmeye imkân verdi. 2’ye bak. ― -b2- **أَمْكَنَهُ** Onun kudreti yahut erişimi içindeydi; ona mümkün yahut uygulanabilir idi. ― -b3- **أَمْكَنَهُ** Ona kolay oldu. (Msb.) O (av nesnesi) ona onu vurma yahut yakalama fırsatı sundu; yahut onun kudreti yahut erişimi içinde oldu. ― -b4- **أَمْكِنِى**, bir kadına söylenir, [manası: Güç ver; yani erişim ver;] bir şiirde vârid olur. (S, **عرض** maddesi.) ― -b5- **أَمْكَنَتْهُ** Ona erişmeyi verdi.

**تَمَكَّنَ**
5 **تَمَكَّنَ** ذ **اِسْتَقَرَّ** ile aynı: (Msb, **قر** maddesi:) bu manada çokça kullanılır; “O, yahut o (şey), yerleşti; sabit oldu yahut yerleşik oldu; kendi yerinde sabit yahut sağlam oldu” manasında; bir adam hakkında söylendiğinde, özellikle otorite ve güçte olmayı tazammun eder: **قَرَّ**’a bak. ― -b2- **تَمَكَّنَ مِنْ شَىْءٍ**, ve ↓ **اِسْتَمْكَنَ**, Bir şey üzerinde hâkimiyet, yahut egemenlik, yahut üstünlük, yahut otorite ve güç sahibi oldu; ondan yararlanabilir oldu: [o, onun erişimi içinde idi yahut oldu.] (Msb.) ― -b3- **تَمَكَّنَ مِنْهُ** Onun üzerinde otorite üstlendi.

**اِسْتَمْكَنَ**
10 **اِسْتَمْكَنَ** ذ : 5’e bak. ― -b2- O, yahut o (şey), sağlam idi yahut sağlam oldu. Bazen şu manaya geldiği görülür: O (bir bitki) sağlam kök saldı.

**مُكْنَةٌ**
**مُكْنَةٌ** ذ , (Msb, TA,) damme ile, (TA,) Güç; (Msb, * TA;) kabiliyet; (TA;) kuvvet. (Msb.)

**مَكِنَةٌ**
**مَكِنَةٌ** ذ **تَمَكُّنُ** ile aynı. (Sh, TA.) ― -b2- **النَّاسُ عَلَى مَكِنَاتِهِمْ** demek **على مَقَارِّهِمْ** demektir. (IAar, TA.)

**مَكَّانُ**
**مَكَّانُ** ذ : **مص** maddesinde **مَصَّانٌ**’a bak.

**مَكْنَانٌ**
**مَكْنَانٌ** ذ : **رَيِّحَةٌ**’ya bak.

**مَكَانَةٌ**
**مَكَانَةٌ** ذ Büyüklük ve yüksek rütbe yahut mevki. Sultan’ın nazarında: (Msb:) bir kralın nazarında şerefli bir yer. (K.)

**جَلَسَ مُتَمَكِّنًا**
**جَلَسَ مُتَمَكِّنًا** ذ Sağlam yahut yerleşik bir oturuşla oturdu; birinin bağdaş kurarak oturması gibi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَكِنَ
مَكِنَ A ( n. ac. مَكَن 4 ),
a.  Was full of eggs ( lizard &  c. ). _ast;

مَكُنَ
مَكُنَ U ( n. ac. مَكَاْنَة 22t ,),
a.  Was powerful, influential.

b.  [ coll. ], Was firm, solid,

مَكَّنَ
مَكَّنَ II ,
a.  Strengthened; consolidated; established.

b.  [ acc. &  Min ], empowered, enabled to.

أَمْكَنَ
أَمْكَنَ IV ,
a.  see II (b) .

b.  Was possible for.

تَمَكَّنَ
تَمَكَّنَ V ,
a.  Pass. of II.

اِسْتَمْكَنَ
اِسْتَمْكَنَ X ,
a.  Pass. of II ( b ).

مَكْن
مَكْن 1 ,
a.  Eggs, ova ( of locusts &  c. ).

مُكْنَة
مُكْنَة 3t ,
a.  Firmness, solidity.

b.  [ coll. ], Possibility.

c.  [ coll. ], Power; faculty, capability, capacity.

مَكِن
مَكِن 5 ,  مَكِنَة 5t ,
a.  see 1 .

مَاْكِن
مَاْكِن 21 ,
a.  see 25 .

مَكَاْن
مَكَاْن 22 , ( pl. أَمْكِنَة 15t ,  أَمَاْكِنُ 37 ),
a.  Place.

b.  Station, rank, dignity.

مَكَاْنَة
مَكَاْنَة 22t ,
a.  Firmness; constancy.

b.  Gravity, staidness.

c.  Power, authority, influence, credit.

d.  see 22 (a) .

مَكِيْن
مَكِيْن 25 , ( pl. مُكَنَآءُ 43 ),
a.  Firm, solid, steady; firmly established.

b.  Powerful, influential.

مَكِيْنَة
مَكِيْنَة 25t ,
a.  see 22t (a) , ( b ), ( c ).

مَكُوْن
مَكُوْن 26 ,
a.  Full of ova ( locust ).

مَكْنَاْنُ
مَكْنَاْنُ 33 ,
a.  A species of plant.

مَكَّنَ
N. Ac. مَكَّنَ II ,
a.  Authorization.

أَمْكَنَ
N. Ag. أَمْكَنَ IV ,
a.  Possible.

b.  see 26 .

أَمْكَنَ
N. Ac. أَمْكَنَ IV ,
a.  Possibility; practicability, feasibility.

تَمَكَّنَ
N. Ag. تَمَكَّنَ V ,
a.  Powerful; firm, fast.

مَكُِنَات
مَكُِنَات
a.  Eggs ( birds' ).

مُتَمَكِّن أَمْكَن
مُتَمَكِّن أَمْكَن
a.  Noun declinable in all the مُكْن 3 cases; triptote.

مُتَمَكِّن غَيْر أَمْكَن
مُتَمَكِّن غَيْر أَمْكَن
a.  Noun declinable in مِكْن 2 cases: diptote.

غَيْر مُتَمَكِّن
غَيْر مُتَمَكِّن
a.  Indeclinable.

ذُو مَكَانَة
ذُو مَكَانَة
a.  Prosperous.

يُمْكن أَن
يُمْكن أَن
a.  It is possibble that;   it may be; perchance, perhaps, mayhap.

مَايُمْكِنُهُ النُّهُوْض
مَايُمْكِنُهُ النُّهُوْض مَايُمْكِنُهُ أَن يَنْهَضَ
a.  He cannot rise.

كَانَ مِن العِلْم والعَقْل بِمَكَانٍ
كَانَ مِن العِلْم والعَقْل بِمَكَانٍ
a.  He was possessed of knowledge & learning.

##### Türkçe

**مَكِنَ**
**مَكِنَ** A ( n. ac. **مَكَن** 4 ),
a. Kertenkele vb.nin yumurtayla dolu oldu. _ast;

**مَكُنَ**
**مَكُنَ** U ( n. ac. **مَكَاْنَة** 22t ,),
a. Güçlü, nüfuzlu oldu.

b. [ topl. ], Sağlam, katı oldu,

**مَكَّنَ**
**مَكَّنَ** II ,
a. Güçlendirdi; pekiştirdi; tesis etti.

b. [ acc. & Min ], -e yetki verdi, -e imkân sağladı.

**أَمْكَنَ**
**أَمْكَنَ** IV ,
a. II (b)’ye bak.

b. -için mümkün oldu.

**تَمَكَّنَ**
**تَمَكَّنَ** V ,
a. II’nin edilgeni.

**اِسْتَمْكَنَ**
**اِسْتَمْكَنَ** X ,
a. II (b)’nin edilgeni.

**مَكْن**
**مَكْن** 1 ,
a. Çekirge vb.nin yumurtaları, ovumlar.

**مُكْنَة**
**مُكْنَة** 3t ,
a. Sağlamlık, katılık.

b. [ topl. ], Mümkünlük.

c. [ topl. ], Güç; meleke, kabiliyet, kapasite.

**مَكِن**
**مَكِن** 5 , **مَكِنَة** 5t ,
a. 1’e bak.

**مَاْكِن**
**مَاْكِن** 21 ,
a. 25’e bak.

**مَكَاْن**
**مَكَاْن** 22 , ( pl. **أَمْكِنَة** 15t , **أَمَاْكِنُ** 37 ),
a. Yer.

b. Makam, rütbe, itibar.

**مَكَاْنَة**
**مَكَاْنَة** 22t ,
a. Sağlamlık; süreklilik.

b. Ağırbaşlılık, vakarlılık.

c. Güç, otorite, nüfuz, itibar.

d. 22 (a)’ya bak.

**مَكِيْن**
**مَكِيْن** 25 , ( pl. **مُكَنَآءُ** 43 ),
a. Sağlam, katı, sabit; sağlamca yerleşmiş.

b. Güçlü, nüfuzlu.

**مَكِيْنَة**
**مَكِيْنَة** 25t ,
a. 22t (a), (b), (c)’ye bak.

**مَكُوْن**
**مَكُوْن** 26 ,
a. (Çekirge) yumurtayla dolu.

**مَكْنَاْنُ**
**مَكْنَاْنُ** 33 ,
a. Bir bitki türü.

**مَكَّنَ**
N. Ac. **مَكَّنَ** II ,
a. Yetkilendirme.

**أَمْكَنَ**
N. Ag. **أَمْكَنَ** IV ,
a. Mümkün.

b. 26’ya bak.

**أَمْكَنَ**
N. Ac. **أَمْكَنَ** IV ,
a. Mümkünlük; uygulanabilirlik, yapılabilirlik.

**تَمَكَّنَ**
N. Ag. **تَمَكَّنَ** V ,
a. Güçlü; sağlam, sıkı.

**مَكُِنَات**
**مَكُِنَات**
a. (Kuşların) yumurtaları.

**مُتَمَكِّن أَمْكَن**
**مُتَمَكِّن أَمْكَن**
a. **مُكْن** 3 hâlinde de i‘rab alan isim; üç hâlli (triptote).

**مُتَمَكِّن غَيْر أَمْكَن**
**مُتَمَكِّن غَيْر أَمْكَن**
a. **مِكْن** 2 hâlinde i‘rab alan isim: iki hâlli (diptote).

**غَيْر مُتَمَكِّن**
**غَيْر مُتَمَكِّن**
a. İ‘rab almayan.

**ذُو مَكَانَة**
**ذُو مَكَانَة**
a. Müreffeh.

**يُمْكن أَن**
**يُمْكن أَن**
a. Şu mümkündür ki; olabilir; belki, ihtimal ki.

**مَايُمْكِنُهُ النُّهُوْض**
**مَايُمْكِنُهُ النُّهُوْض مَايُمْكِنُهُ أَن يَنْهَضَ**
a. O, kalkamaz.

**كَانَ مِن العِلْم والعَقْل بِمَكَانٍ**
**كَانَ مِن العِلْم والعَقْل بِمَكَانٍ**
a. O, bilgi ve akıl bakımından bir mevkie sahipti.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مكن
مَكُنَ - يَمْكُنُ - مَكِيْن - مَكَان - مَكَانَة - أَمْكَنَ - يُمْكِنُ - مَكََّّنَ - يُمَكِّنُ
مَكُنَ - يَمْكُنُ + الكائن + في موضع: يستقر ويثبت في موضع: يتحول من وضع متقلقل غير ثابت على المكان الذي يقف عليه إلى وضع مستقر وثابت
مَكِيْن: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل" صفة مشبهة من " مَكُنَ - يَمْكُنُ ": المستقر الثابت في موضعه: الذي تحوّل من وضع متقلقل وغير ثابت إلى وضع ثابت ومستقر
مَكَان: عل وزن " فَعال " اسم فعل من " مَكُنَ - يَمْكُنُ ": اسم مكان منه: الموضع المحدد الثابت المعروف لكائن أو شيء: هو الموضع الذي يكون فيه الشيء في وضع مستقر وثابت مدة من الزمن، و "مَكان" كذلك: على وزن "مَفْعَل" اسم مكان من " كان - يكون": الموضع الذي يكون فيه الشيء
مَكَانَة: مؤنث " مكَان" : وهو كلك فاعل مرة من " مَكُنَ - يَمْكُنُ ": المكان الخاص الذي يناسب كائناَ فيلزمه ويستقر فيه ويعرف به، وهو بمعنى منزلة
أَمْكَنَ - يُمْكِنُ: على وزن " أفـْعـَل " من " مَكُنَ - يَمْكُنُ ": جعله " يَمْكُنُ ": جعله يستقر ويثبت في موضع معين: وهو كناية عن حبسه ومنعه من الحركة لجعله سهل النيل منه
أَمْكَنَ - يُمْكِنُ + كائن + كائناً + من كائن: جعله في وضع مستقر وثابت بحيث يمكن الوصول إليه على وجه اليقين
﴿وإن يريدوا خيانتك فقد خانوا الله من قبل فأمكن منهم﴾: فأمكن + اللهُ + من الكافرين + للمؤمنين: جعل بعضاً من الكافرين مستقراً وثابتاً ومثبطاً وغير قادر على الحركة، لينالهم المؤمنون ويسلطون عليهم
أَمْكَنَ - يُمْكِنُ + لكائن + أن يفعل أمراً: التقدير: أَمْكَنَ - يُمْكِنُ + الأمر أو الشأن + كائناً + من شيء، أو أن يفعل شيئاً: أمكنني ويمكنني أن أفعل كذا: جَعَلَ (الشأنُ أو الأمرُ) الكائنَ في وضع مستقر وثابت لا يتزعزع ولا يتقلقل بحيث يستطيع (يمكن) له القيام بالفعل. ورغم شيوع هذا البناء في الاستعمال الدارج، إلا أنه غير مستعمل في القرآن الكريم
مَكََّّنَ - يُمَكِّنُ + كائن + كائناً + في مكان: على وزن " فـَعـَّل " من " مَكُنَ - يَمْكُنُ ": جعله " يَمْكُنُ " على وجع التكرار والشدة: جعله يستقر ويثبت في موضع بشكل قوي
مَكََّّنَ - يُمَكِّنُ + كائن + لـِ كائن + في موضع: التقدير: مَكَّن الأمر أو الشأن أو العيشَ له ولأجل نفعه
﴿وكذلك مكنا ليوسف في الأرض﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستقرار في موقع والثبات فيه، وذلك بعد الانتهاء من الانتقال من الحركة إلى السكون "، وهي:
مَكَنَ - يَمْكُنُ، رَبَصَ - يَرْبِصُ، ثَبَتَ - يَثْبُتُ، قَعَدَ - يَقْعُدُ، مَسَكَ - يَمْسُكُ، وَقَرَ - يَقِرُ
يفرق لفظاً:
سَكَنَ - يَسْكُنُ (اللازم) + الكائن: ذهبت حركته وتوقف: يهدأ ويتوقف عن الحركة والعمل بعد أن كان يتحرك ويعمل
سَكَنَ - يَسْكُنُ (المتعدي)+ كائن + مكاناً: يخصص مكاناً ليسكن فيه: يخصص مكاناً ليهدأ ويتوقف عن الحركة والعمل فيه
كَانَ - يَكِينُ + كائن + إلى كائن أو مكان: يلجأ إليه طلباً للهدوء والسكينة والنصرة والأمن
كَنَّ - يَكُنُّ + كائن + في مكان: يختبئ ويختفي في حفرة أو ثلم، طلباً للهروب والوقاية من أذى شيء
كَانَ - يَكُونُ + الكائن: يفيد بأن فاعله (اسم كان) في لحظة تكلمه هو في حال أو حقيقة أو وضع، يخبر عنه في " خبر كان "
مَكُنَ - يَمْكُنُ + الكائن + في موضع: يستقر ويثبت في موضع

مكان
	﴿وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت أن لا تشرك بي شيئا وطهر بيتي للطائفين والقائمين والركع السجود(26)﴾ الحج
مكان بعيد	﴿وقالوا آمنا به وأنى لهم التناوش من مكان بعيد(52)﴾ سبأ ﴿وقد كفروا به من قبل ويقذفون بالغيب من مكان بعيد(53)﴾ سبأ ﴿ولو جعلناه قرآنا أعجميا لقالوا لولا فصلت آياته أأعجمي وعربي قل هو للذين آمنوا هدى وشفاء والذين لا يؤمنون في آذانهم وقر وهو عليهم عمى أولئك ينادون من مكان بعيد(44)﴾ فصلت ﴿إذا رأتهم من مكان بعيد سمعوا لها تغيظا وزفيرا(12)﴾ الفرقان
مكان قريب	﴿ولو ترى إذ فزعوا فلا فوت وأخذوا من مكان قريب(51)﴾ سبأ ﴿واستمع يوم يناد المنادي من مكان قريب(41)﴾ ق
مكان سحيق	﴿حنفاء لله غير مشركين به ومن يشرك بالله فكأنما خر من السماء فتخطفه الطير أو تهوي به الريح في مكان سحيق(31)﴾ الحج
مكان قصي	﴿فحملته فانتبذت به مكانا قصيا(22)﴾ مريم
مكان علي	﴿ورفعناه مكانا عليا(57)﴾ مريم
مكان شرقي	﴿واذكر في الكتاب مريم إذ انتبذت من أهلها مكانا شرقيا(16)﴾ مريم
مكان سوى	﴿فلنأتينك بسحر مثله فاجعل بيننا وبينك موعدا لا نخلفه نحن ولا أنت مكانا سوى(58)﴾ طه
	﴿وأصبح الذين تمنوا مكانه بالأمس يقولون ويكأن الله يبسط الرزق لمن يشاء من عباده ويقدر لولا أن من الله علينا لخسف بنا ويكأنه لا يفلح الكافرون(82)﴾ القصص ﴿ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة حتى عفوا وقالوا قد مس آباءنا الضراء والسراء فأخذناهم بغتة وهم لا يشعرون(95)﴾ الأعراف
	﴿الذين يحشرون على وجوههم إلى جهنم أولئك شر مكانا وأضل سبيلا(34)﴾ الفرقان ﴿قل هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عند الله من لعنه الله وغضب عليه وجعل منهم القردة والخنازير وعبد الطاغوت أولئك شر مكانا وأضل عن سواء السبيل(60)﴾ المائدة ﴿قالوا إن يسرق فقد سرق أخ له من قبل فأسرها يوسف في نفسه ولم يبدها لهم قالأنتم شر مكانا والله أعلم بما تصفون(77)﴾ يوسف
	﴿وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا مقرنين دعوا هنالك ثبورا(13)﴾ الفرقان
	﴿يتجرعه ولا يكاد يسيغه ويأتيه الموت من كل مكان وما هو بميت ومن ورائه عذاب غليظ(17)﴾ إبراهيم
	﴿ولما جاء موسى لميقاتنا وكلمه ربه قال رب أرني أنظر إليك قال لن تراني ولكن انظر إلى الجبل فإن استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا وخر موسى صعقا فلما أفاق قال سبحانك تبت إليك وأنا أول المؤمنين(143)﴾ الأعراف ﴿قالوا ياأيها العزيز إن له أبا شيخا كبيرا فخذ أحدنا مكانه إنا نراك من المحسنين(78)﴾ يوسف
	﴿وإن أردتم استبدال زوج مكان زوج وآتيتم إحداهن قنطارا فلا تأخذوا منه شيئا أتأخذونه بهتانا وإثما مبينا(20)﴾ النساء ﴿وإذا بدلنا آية مكان آية والله أعلم بما ينزل قالوا إنما أنت مفتر بل أكثرهم لا يعلمون (101)﴾ النحل
مكانة
 ﴿قل ياقوم اعملوا على مكانتكم إني عامل فسوف تعلمون من تكون له عاقبة الدار إنه لا يفلح الظالمون(135)﴾ الأنعام ﴿وياقوم اعملوا على مكانتكم إني عامل سوف تعلمون من يأتيه عذاب يخزيه ومن هو كاذب وارتقبوا إني معكم رقيب(93)﴾ هود ﴿قل ياقوم اعملوا على مكانتكم إني عامل فسوف تعلمون(39)﴾ الزمر ﴿وقل للذين لا يؤمنون اعملوا على مكانتكم إنا عاملون(121)﴾ هود ﴿ولو نشاء لمسخناهم على مكانتهم فما استطاعوا مضيا ولا يرجعون(67)﴾ يس
مكين
قرار مكين﴿ثم جعلناه نطفة في قرار مكين (13)﴾ المؤمنون ﴿فجعلناه في قرار مكين (21)﴾ المرسلات
لدينا مكين	﴿وقال الملك ائتوني به أستخلصه لنفسي فلما كلمه قال إنك اليوم لدينا مكين أمين(54)﴾ يوسف ﴿ذي قوة عند ذي العرش مكين (20)﴾ التكوير
فأمكن منهم
﴿وإن يريدوا خيانتك فقد خانوا الله من قبل فأمكن منهم والله عليم حكيم(71)﴾ الأنفال
مَكَّنَ - يُمَكِّن
في الأرض﴿وقال الذي اشتراه من مصر لامرأته أكرمي مثواه عسى أن ينفعنا أو نتخذه ولدا وكذلك مكنا ليوسف في الأرض ولنعلمه من تأويل الأحاديث والله غالب على أمره ولكن أكثر الناس لا يعلمون(21)﴾ يوسف ﴿وكذلك مكنا ليوسف في الأرض يتبوأ منها حيث يشاء نصيب برحمتنا من نشاء ولا نضيع أجر المحسنين(56)﴾ يوسف
	﴿ولقد مكناكم في الأرض وجعلنا لكم فيها معايش قليلا ما تشكرون(10)﴾ الأعراف ﴿ونمكن لهم في الأرض ونري فرعون وهامان وجنودهما منهم ما كانوا يحذرون(6)﴾ القصص ﴿الذين إن مكناهم في الأرض أقاموا الصلاة وآتوا الزكاة وأمروا بالمعروف ونهوا عن المنكر ولله عاقبة الأمور(41)﴾ الحج
	﴿آنا مكنا له في الأرض وآتيناه من كل شيء سببا (84)﴾ الكهف ﴿قال ما مكنني فيه ربي خير فأعينوني بقوة أجعل بينكم وبينهم ردما(95)﴾ الكهف
	﴿ألم يروا كم أهلكنا من قبلهم من قرن مكناهم في الأرض ما لم نمكن لكم وأرسلنا السماء عليهم مدرارا وجعلنا الأنهار تجري من تحتهم فأهلكناهم بذنوبهم وأنشأنا من بعدهم قرنا آخرين(6)﴾ الأنعام ﴿ولقد مكناهم فيما إن مكناكم فيه وجعلنا لهم سمعا وأبصارا وأفئدة فما أغنى عنهم سمعهم ولا أبصارهم ولا أفئدتهم من شيء إذ كانوا يجحدون بآيات الله وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون (26)﴾ الأحقاف
لهم دينهم لهم حرما	﴿وعد الله الذين آمنوا منكم وعملوا الصالحات ليستخلفنهم في الأرض كما استخلف الذين من قبلهم وليمكنن لهم دينهم الذي ارتضى لهم وليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا يعبدونني لا يشركون بي شيئا ومن كفر بعد ذلك فأولئك هم الفاسقون(55)﴾ المؤمنون ﴿وقالوا إن نتبع الهدى معك نتخطف من أرضنا أولم نمكن لهم حرما آمنا يجبى إليه ثمرات كل شيء رزقا من لدنا ولكن أكثرهم لا يعلمون(57)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [مكن] م ك ن: مَكَّنَهُ الله من الشيء تَمْكِيناً و أَمْكَنَهُ منه بمعنى و اسْتَمْكَنَ الرجل من الشيء و تَمَكَّنَ منه بمعنى وفلان لا يُمْكِنُهُ النُّهوض أي لا يقدر عليه وقولهم ما أمكنه عند الأمير شاذ و المَكِنَةُ بكسر الكاف واحدة المَكِنِ و المَكِنَاتِ وفي الحديث ﴿أقرُّوا الطير على مكناتها﴾ ومَكُناتها بالضم قال أبو زيد وغيره من الأعراب إنا لا نعرف للطير مَكِنات وإنما هي وُكُّناتٌ فأما المَكِنات فإنما هي للضباب وقال أبو عُبيد يجوز في الكلام وإن كان المَكِن للضباب أن يُجعل للطير تشبيها بذلك كقولهم مشافرُ الحبشيِّ وإنما المَشافر للإبل وكقول زُهير يصف الأسد له لَبِدٌ أظفاره لم تُقلم وإنما له مخالب قال ويجوز أن يُراد به على أمكنتها أي على مواضعها التي جعلها الله تعالى لها فلا تزجُرُوها ولا تلتفتوا إليها فإنها لا تضُر ولا تنفع ويُقال الناس على مَكِناتهم أي على استقامتهم وقول النحويين في الاسم إنه مُتَمَّكِنٌ أي مُعرب كعُمر وإبراهيم فإذا انصرف مع ذلك فهو المُتمكن الأمكن كزيد وعمرو وغير المُتمكن هو المبني مثل كيف وأين وقولهم في الظرف إنه مُتمكن أي يُستعمل مرة اسما ومرة ظرفا كقولك جلس خَلْفَهَ بالنصب ومجلِسُه خلفُه بالرفع في موضع يصلح ظرفا وغير المُتمكن هو الذي لا يُستعمل في موضع يصلح ظرفا إلا ظرفا كقولك لقِيَهُ صَبَاحا ومَوْعِدُه صَبَاحا بالنصب فيهما ولا يجوز الرفع إذا أردت صباح يوم بعينه ولا علة للفَرق بينهما غير استعمال العرب كذلك
الراغب
مكن
- المكان عند أهل اللغة: الموضع الحاوي للشيء، وعند بعض المتكلمين أنه عرض، وهو اجتماع جسمين حاو ومحوي، وذلك أن يكون سطح الجسم الحاوي محيطا بالمحوي، فالمكان عندهم هو المناسبة بين هذين الجسمين. قال: }مكانا سوى﴿[طه/58]،﴾وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا﴿[الفرقان/13] ويقال: مكنته ومكنت له فتمكن، قال:﴾ولقد مكناكم في الأرض﴿[الأعراف/ 10]،﴾ولقد مكناهم فيما إن مكناكم فيه﴿[الأحقاف/26]،﴾أو لم نمكن لهم﴿[القصص/57]،﴾ونمكن لهم في الأرض﴿[القصص/6]،﴾وليمكنن لهم دينهم الذي ارتضى لهم﴿[النور/55]، وقال:﴾في قرار مكين﴿[المؤمنون/13]. وأمكنت فلانا من فلان، ويقال: مكان ومكانة. قال تعالى:﴾اعملوا على مكانتكم﴿[هود/93] وقرئ:﴾على مكاناتكم﴿(وبها قرأ شعبة عن عاصم. انظر: الإتحاف ص 260)، وقوله:﴾ذي قوة عند ذي العرش مكين﴿[التكوير/ 20] أي: متمكن ذي قدر ومنزلة. ومكنات الطير ومكناتها: مقاره، والمكن: بيض الضب، و﴾بيض مكنون{ [الصافات/49]. قال الخليل (العين 5/387) : المكان مفعل من الكون، ولكثرته في الكلام أجري مجرى فعال (وهذا النقل عن التهذيب 10/294.
وقال ثعلب: يبطل أن يكون مكان فعالا؛ لأن العرب تقول: كن مكانك، وقم مكانك، واقعد مقعدك. فقد دل هذا على أنه مصدر من (كان) أو موضع منه. انظر: اللسان (مكن) )، فقيل: تمكن وتمسكن، نحو: تمنزل.
ملخص اللسان:
1.     المَكْنُ والمَكِنُ: بيضُ الضَّبَّةِ والجَرَادة ونحوهما ،وقد مَكِنَتِ الضَّبَّةُ وهي مَكُونٌ وأَمْكَنتْ وهي مُمْكِنٌ إذا جمعت البيض في جوفها،والجَرادةُ مثلها ،المَكِنَةُ، بكسر الكاف،واحدة المَكِنِ والمَكِناتِ.قِرُّوا الطير على مَكِناتها ومَكُناتها، بالضم، قيل: يعني بيضها
2.      على مَكِناتِها أَنها جمع المَكِنَة، والمَكِنةُ التمكن.تقول العرب: إن بني فلان لذوو مَكِنةٍ من السلطان أي تَمكُّنٍ
3.      والمَكانةُ: التُّؤدَةُ، وقد تَمَكَّنَ. ومَرَّ على مَكِينته أَي على تُؤدَتِه
4.     اعْمَلُوا على مَكانَتِكم؛ أَي على حيالِكم وناحيتكم؛ وقيل: معناه أَي على ما أَنتم عليه مستمكنون
5.      والمَكانةُ المَنْزلة عند الملك. والجمع مَكاناتٌ،وقد مَكُنَ مَكانَةً فهو مَكِينٌ، والجمع مُكَناء. وتَمَكَّنَ كَمَكُنَ.
6.      والمُتَمَكِّنُ من الأَسماء:ما قَبِلَ الرفع والنصب والجر لفظاً، كقولك زيدٌ وزيداً وزيدٍ ، الاسم إنه متمكن أَي أَنه معرب كعمر وإبراهيم، فإذا انصرف مع ذلك فهو المُتَمَكِّنُ الأَمْكَنُ كزيد وعمرو، وغير المتمكن هو المبني ككَيْفَ وأَيْنَ،
7.      مكانٌ في أَصل تقدير الفعل مَفْعَلٌ، لأَنه موضع لكَيْنونةِ الشيء فيه، والمكانُ الموضع، والجمع أَمْكِنة وأَماكِنُ جمع الجمع
8.      وتَمَكَّنَ بالمكان وتَمَكَّنَه: على حذف الوَسِيط
9.      مَكَّنَه اللهُ من الشيءِ وأَمْكَنَه منه بمعنى.
10.                         وفلان لا يُمْكِنُه النُّهُوضُ أَي لا يقدر عليه،ويقال أَمْكَنني الأَمرُ، يمْكِنُني، فهو مُمْكِنٌ،ولا يقال أَنا أُمْكِنُه بمعنى أَستطيعه؛ويقال: لا يُمْكِنُكَ الصعود إلى هذا الجبل، ولا يقال أَنت تُمْكِنُ الصعود إليه
11.                         وتَمَكَّنَ من الشيءِ واسْتَمْكَنَ   ظَفِر، والاسم من كل ذلك المكانَةُ.
12.                        مَكُنَ يَمْكُنُ؛ قال القُلاخُ:حيث تَثَنَّى الماءُ فيه فمَكُنْ
لسان العرب
● -    مكن: المَكْنُ والمَكِنُ: بيضُ الضَّبَّةِ والجَرَادة ونحوهما؛ قال أَبو   الهِنْديّ، واسمه عبد المؤمن بن عبد القُدُّوسِ:   ومَكْنُ الضِّبابِ طَعامُ العُرَيب،   ولا تشْتَهِيه نفُوسُ العَجَمْ   واحدته مَكْنةٌ ومَكِنة، بكسر الكاف. وقد مَكِنَتِ الضَّبَّةُ وهي   مَكُونٌ وأَمْكَنتْ وهي مُمْكِنٌ إذا جمعت البيض في جوفها، والجَرادةُ مثلها.   الكسائي: أَمْكَنَتِ الضَّبَّةُ جمعت بيضها في بطنها، فهي مَكُونٌ؛   وأَنشد ابن بري لرجل من بني عُقيل:   أَراد رَفِيقي أَنْ أَصيدَهُ ضَبَّةً   مَكُوناً، ومن خير الضِّباب مَكُونُها   وفي حديث أَبي سعيد: لقد كنا على عهد رسول الله، صلى الله عليه وسلم،   يُهْدَى لأَحدنا الضَّبَّةُ المَكُونُ أَحَبُّ إليه من أَن يُهْدَى إليه   دجاجةٌ سمينة؛ المَكُونُ: التي جمعت المَكْنَ، وهو بيضها. يقال: ضبة   مَكُونٌوضَبٌّ مَكُونٌ؛ ومنه حديث أَبي رجاءٍ: أَيُّما أَحبُّ إليك   ضَبٌّمَكُون أَو كذا وكذا؟ وقيل: الضبَّةُ المَكُونُ التي على بيضها. ويقال   ضِبابٌ مِكانٌ؛ قال الشاعر:   وقال: تعَلَّمْ أَنها صَفَريَّةٌ،   مِكانٌ بما فيها الدَّبَى وجَنادِبُهْ   الجوهري: المَكِنَةُ، بكسر الكاف، واحدة المَكِنِ والمَكِناتِ. وقوله،   صلى الله عليه وسلم: أَقِرُّوا الطير على مَكِناتها ومَكُناتها، بالضم،   قيل: يعني بيضها على أَنه مستعار لها من الضبة، لأَن المَكِنَ ليس للطير،   وقيل: عَنى مَوَاضع الطير. والمكنات في الأَصل: بيض الضِّباب. قال أَبو   عبيد: سأَلت عِدَّةً من الأَعراب عن مَكِناتِها فقالوا: لا نعرف للطير   مَكِناتٍ،وإِنما هي وُكُنات،،إنما المَكِناتُ بيض الضِّبابِ؛ قال أَبو عبيد:   وجائز في كلام العرب أَن يستعار مَكْنُ الضِّبابِ فيجعل للطير تشبيهاً   بذلك، كما قالوا مَشافر الحَبَشِ، وإنما المَشافر للإبل؛ وكقول زهير يصف   الأَسد:   لدَى أَسَدٍ شاكي السِّلاح مُقَذَّفٍ،   له لِبَدٌ أَظفارُه لم تُقَلَّمِ   وإنما له المَخالِبُ؛ قال: وقيل في تفسير قوله أَقِرُّوا الطير على   مَكِناتها، يريد على أَمْكِنتها، ومعناه الطير التي يزجر بها، يقول: لا   تَزْجُرُوا الطير ولا تلتفتوا إليها، أَقِرُّوها على مواضعها التي جعلها الله   لها أَي لا تضر ولا تنفع، ولا تَعْدُوا ذلك إلى غيره؛ وقال شمر: الصحيح   في قوله على مَكِناتِها أَنها جمع المَكِنَة، والمَكِنةُ التمكن. تقول   العرب: إن بني فلان لذوو مَكِنةٍ من السلطان أي تَمكُّنٍ، فيقول: أَقِرُّوا   الطير على كل مَكِنةٍ ترَوْنَها عليها ودَعُوا التطير منها، وهي مثل   التَّبِعةِ مِنَ التَّتبُّعِ، والطَّلِبةِ من التَّطلُّب. قال الجوهري: ويقال   الناس على مَكِناتِهم أَي على استقامتهم. قال ابن بري عند قول الجوهري   في شرح هذا الحديث: ويجوز أَن يراد به على أَمْكِنتها أَي على مواضعها   التي جعلها الله تعالى لها، قال: لا يصح أَن يقال في المَكِنة إنه المكان   إلا على التَّوَسُّعِ، لأَن المَكِنة إنما هي بمعنى التَّمكُّنِ مثل   الطَّلِبَة بمعنى التَّطَلُّبِ والتَّبِعَةِ بمعنى التَّتبُّع. يقال: إنَّ   فلاناً لذو مَكِنةٍ من السلطان، فسمي موضع الطير مَكِنةً لتمَكُّنه فيه؛   يقول: دَعُوا الطير على أَمْكِنتها ولا تَطَيَّرُوا بها؛ قال الزمخشري: ويروى   مُكُناتها جمع مُكُنٍ، ومُكُنٍ، ومُكُنٌ جمع مَكانٍ كصُعُداتٍ في صُعُدٍ   وحُمُراتٍ في حُمُرٍ. وروى الأَزهري عن يونس قال: قال لنا الشافعي في   تفسير هذا الحديث قال كان الرجل في الجاهلية إذا أَراد الحاجة أَتى الطير َ   ساقطاً أَو في وَكْرِه فنَفَّرَهُ، فإن أَخذ ذات اليمين مضى لحاجته، وإن   أَخذ ذات الشمال رجع، فنَهى رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، عن ذلك؛   قال الأَزهري: والقول في معنى الحديث ما قاله الشافعي، وهو الصحيح وإليه   كان يذهب ابن عُيَيْنةَ. قال ابن الأَعرابي: الناس على سَكِناتِهم   ونَزِلاتِهم ومَكِناتِهم، وكلُّ ذي ريشٍ وكلُّ أَجْرَدَ يبيض، وما سواهما يلد،   وذو الريش كل طائر، والأَجْرَدُ مثل الحيات والأَوْزاغ وغيرهما مما لا شعر   عليه من الحشرات.   والمَكانةُ: التُّؤدَةُ، وقد تَمَكَّنَ. ومَرَّ على مَكِينته أَي على   تُؤدَتِه. أَبو زيد: يقال امْشِ على مَكِينتِكَ ومَكانتك وهِينَتِكَ. قال   قطرب: يقال فلان يعمل على مَكِينتِه أَي على اتِّئاده. وفي التنزيل   العزيز: اعْمَلُوا على مَكانَتِكم؛ أَي على حيالِكم وناحيتكم؛ وقيل: معناه أَي   على ما أَنتم عليه مستمكنون. الفراء: لي في قلبه مَكانَةٌ ومَوْقِعة   ومَحِلَّةٌ. أَبو زيد: فلان مَكين عند فلان بَيِّنُ المَكانَةِ، يعني   المنزلة. قال الجوهري: وقولهم ما أَمكنه عند الأَمير شاذ. قال ابن بري: وقد جاء   مَكُنَ يَمْكُنُ؛ قال القُلاخُ:   حيث تَثَنَّى الماءُ فيه فمَكُنْ   قال: فعلى هذا يكون ما أَمْكَنَه على القياس. ابن سيده: والمَكانةُ   المَنْزلة عند الملك. والجمع مَكاناتٌ، ولا يجمع جمع التكسير، وقد مَكُنَ   مَكانَةً فهو مَكِينٌ، والجمع مُكَناء. وتَمَكَّنَ كَمَكُنَ. والمُتَمَكِّنُ   من الأَسماء: ما قَبِلَ الرفع والنصب والجر لفظاً، كقولك زيدٌ وزيداً   وزيدٍ، وكذلك غير المنصرف كأَحمدَ وأَسْلَمَ، قال الجوهري: ومعنى قول   النحويين في الاسم إنه متمكن أَي أَنه معرب كعمر وإبراهيم، فإذا انصرف مع ذلك   فهو المُتَمَكِّنُ الأَمْكَنُ كزيد وعمرو، وغير المتمكن هو المبني   ككَيْفَ وأَيْنَ، قال: ومعنى قولهم في الظرف إنه مُتَمَكِّنٌ   أَنه يستعمل مرة ظرفاً ومرة اسماً، كقولك: جلست خلْفَكَ، فتنصب، ومجلسي   خَلْفُكَ، فترفع في موضع يصلح أَن يكون ظَرْفاً، وغير المُتَمَكِّن هو   الذي لا يستعمل في موضع يصلح أَن يكون ظَرْفاً إلا ظـرفاً، كقولك: لقيته   صباحاً وموعدك صباحاً، فتنصب فيهما ولا يجوز الرفع إذا أَردت صباح يوم   بعينه، وليس ذلك لعلة توجب الفرق بينهما أَكثر من استعمال العرب لها كذلك،   وإنما يؤْخذ سماعاً عنهم، وهي صباحٌ وذو صباحٍ، ومَساء وذو مَساء، وعَشِيّة   وعِشاءٌ، وضُحىً وضَحْوَة، وسَحَرٌ وبُكَرٌ وبُكْرَةٌ   وعَتَمَةٌ، وذاتُ مَرَّةٍ، وذاتُ يَوْمٍ، وليلٌ ونهارٌ وبُعَيْداتُ   بَيْنٍ؛ هذا إذا عَنَيْتَ بهذه الأَوقات يوماً بعينه، فأَما إذا كانت نكرة   أَو أَدخلت عليها الأَلف واللام تكلمت بها رفعاً ونصباً وجرّاً؛ قال   سيبويه: أَخبرنا بذلك يونس. قال ابن بري: كل ما عُرِّفَ من الظروف من غير جهة   التعريف فإنه يلزم الظرفية لأَنه ضُمِّنَ ما ليس له في أَصل وضعه، فلهذا   لم يجز: سِيَرَ عليه سَحَرٌ، لأَنه معرفة من غير جهة التعريف، فإن نكرته   فقلت سير عليه سَحَرٌ، جاز، وكذلك إن عرَّفْتَه من غير جهة التعريف فقلت:   سِيَر عليه السَّحَرُ، جاز. وأَما غُدْوَةٌ وبُكْرَة فتعريفهما تعريف   العَلميَّة، فيجوز رفعهما كقولك: سيرَ عليه غُدْوَةٌ وبُكْرَةٌ، فأَما ذو   صَباحٍ وذاتُ مرَّةٍ وقبلُ وبعدُ فليست في الأَصل من أَسماء الزمان، وإنما   جعلت اسماً له على توسع وتقدير حذف.   أَبو منصور: المَكانُ والمَكانةُ واحد. التهذيب: الليث: مكانٌ في أَصل   تقدير الفعل مَفْعَلٌ، لأَنه موضع لكَيْنونةِ الشيء فيه، غير أَنه لما كثر   أَجْرَوْهُ في التصريف مُجْرَى فَعال، فقالوا: مَكْناً له وقد   تَمَكَّنَ، وليس هذا بأَعْجَب من تَمَسْكَن من المَسْكَن، قال: والدليل على أَن   المَكانَ مَفْعَل أَن العرب لا تقول في معنى هو منِّي مَكانَ كذا وكذا إلا   مَفْعَلَ كذا وكذا، بالنصب. ابن سيده: والمكانُ الموضع، والجمع أَمْكِنة   كقَذَال وأَقْذِلَةٍ، وأَماكِنُ جمع الجمع. قال ثعلب: يَبْطُل أَن يكون   مَكانٌ   فَعالاً لأَن العرب تقول: كُنْ مَكانَكَ، وقُم مكانَكَ، واقعد   مَقْعَدَك؛ فقد دل هذا على أَنه مصدر من كان أَو موضع منه؛ قال: وإنما جُمِعَ   أَمْكِنَةً فعاملوا الميم الزائدة معاملة الأَصلية لأَن العرب تشَبِّه الحرف   بالحرف، كما قالوا مَنارة ومنائِر فشبهوها بفَعالةٍ وهي مَفْعَلة من   النور، وكان حكمه مَنَاوِر، وكما قيل مَسِيل وأَمْسِلة ومُسُل ومُسْلان وإنما   مَسيلٌ مَفْعِلٌ من السَّيْلِ، فكان يَنبغي أَن لا يُتَجاوز فيه مسايل،   لكنهم جعلوا الميم الزائدة في حكم الأَصلية، فصار معفْعِل في حكم فَعِيل،   فكُسِّر تكسيرَه. وتَمَكَّنَ بالمكان وتَمَكَّنَه: على حذف الوَسِيط؛   وأَنشد سيبويه:   لما تَمَكَّنَ دُنْياهُمْ أَطاعَهُمُ،   في أَيّ نحْوٍ يُميلوا دِينَهُ يَمِلِ   قال: وقد يكون   (* قوله «قال وقد يكون إلخ» ضمير قال لابن سيده لأن هذه   عبارته في المحكم). تمكن دنياهم على أَن الفعل للدنيا، فحذف التاء لأَنه   تأْنيث غير حقيقي. وقالوا: مَكانَك تُحَذِّره شيئاً من خَلْفه. الجوهري:   مَكَّنَه اللهُ من الشيءِ وأَمْكَنَه منه بمعنى. وفلان لا يُمْكِنُه   النُّهُوضُ أَي لا يقدر عليه. ابن سيده: وتَمَكَّنَ من الشيءِ واسْتَمْكَنَ   ظَفِر، والاسم من كل ذلك المكانَةُ. قال أَبو منصور: ويقال أَمْكَنني   الأَمرُ، يمْكِنُني، فهو مُمْكِنٌ، ولا يقال أَنا أُمْكِنُه بمعنى أَستطيعه؛   ويقال: لا يُمْكِنُكَ الصعود إلى هذا الجبل، ولا يقال أَنت تُمْكِنُ   الصعود إليه.   وأَبو مَكِينٍ: رجلٌ.   والمَكْنانُ، بالفتح والتسكين: نبت ينبت على هيئة ورق الهِنْدِباء بعض   ورقه فوق بعض، وهو كثيف وزهرته صفراء ومَنْبتُه القِنانُ ولا صَيُّورَ له،   وهو أَبطأُ عُشْب الربيع، وذلك لمكان لينه، وهو عُشْبٌ   ليس من البقل؛ وقال أَبو حنيفة: المَكْنانُ من العشب ورقته صفراء وهو   لين كله، وهو من خير العُشْبِ إذا أَكلته الماشية غَزُرَتْ عليه فكثرت   أَلبانها وخَثُرتْ، واحدته مَكْنانةٌ. قال أَبو منصور: المَكْنان من بُقُول   الربيع؛ قال ذو الرمة:   وبالرَّوْضِ مَكْنانٌ كأَنَّ حَدِيقَهُ   زَرَابيُّ وَشَّتْها أَكُفُّ الصَّوانِعِ   وأَمْكَنَ المكانُ: أَنبت المَكْنانَ؛ وقال ابن الأَعرابي في قول الشاعر   رواه أَبو العباس عنه:   ومَجَرّ مُنْتَحَرِ الطَّليّ تَناوَحَتْ   فيه الظِّباء ببطن وادٍ مُْمْكِنِ   قال: مُمْكِن يُنْبِت المَكْنانَ، وهو نبت من أَحرار البقول؛ قال الشاعر   يصف ثوراً أَنشده ابن بري:   حتى غَدا خَرِماً طَأْى فَرائصَه،   يَرْعى شَقائقَ من مَرْعىً ومَكْنان   (*قوله «طأى فرائصه» هكذا في الأصل بهذا الضبط ولعله طيا فرائصه بمعنى   مطوية).   وأَنشد ابن بري لأَبي وجزة يصف حماراً:   تَحَسَّرَ الماءُ عنه واسْتَجَنَّ به   إلْفانِ جُنَّا من المَكْنانِ والقُطَبِ   جُمادَيَيْنِ حُسُوماً لا يُعايِنُه   رَعْيٌ من الناس في أَهْلٍ ولا غَرَبِ   وقال الراجز:   وأَنت إن سَرَّحْتَها في مَكْنانْ   وَجَدْتَها نِعْمَ غَبُوقُ الكَسْلانْ
مقاييس اللغة:
(مكن) الميم والكاف والنون كلمةٌ واحدة. المَكْن: بَيض الضَّبّ. وضَبٌّ مَكُونٌ. [قال]:
ومَكْنُ الضِّباب طَعامُ العُرَيبِ ***      ولا تَشتهيهِ نفوسُ العَجَمْ([1])
والمكُنات: أوكار الطّير، ويقال مَكِنات([2]).
القاموس المحيط:
المَكْنُ، وككَتِفٍ بَيْضُ الضَّبَّةِ والجَرادَةِ ونحوِهما، مَكِنَتْ، كَسَمِعَ، فهي مَكونٌ، وأمْكَنَتْ، فهي مُمْكِنٌ وفي الحديثِ " وأقِرُّوا الطَّيْرَ على مَكُِناتِها " ، بكسر الكافِ، وضَمِّها، أي بَيْضِها.
والمَكانَةُ: التُّؤَدَةُ، كالمَكينَةِ، والمَنْزِلَةُ عندَ مَلِكٍ. ومَكُنَ، ككَرُمَ، وتَمَكَّنَ، فَهوَ مَكينٌ ج: مُكَناءُ. والاسْمُ المُتَمَكِّنُ: ما يَقْبَلُ الحَرَكاتِ الثَّلاثَ، كزَيْدٍ. والمَكانُ: المَوْضِعُ ج: أَمْكِنَةٌ وأماكِنُ. والمَكْنانُ، بالفتح: نَبْتٌ، ووادٍ مُمْكِنٌ: يُنْبِتُه. وأبو مَكينٍ، كأَميرٍ: نُوحُ بنُ رَبيعَةَ، تابِعِيٌّ. ومَكَّنْتُه من الشيءِ، وأمْكَنْتُه منه، فَتَمَكَّنَ واسْتَمْكَنَ.
تاج العروس:
( المكن ) بالفتح ( وككتف ببض الضبة والجرادة ونحوهما ) قال أبو الهندي ومكن الضباب طعام العريب * ولا تشتهيه نفوس العجم وقد تقدم في ع ر ب واحدته مكنة ومكنة وفد ( مكنت ) الضبة ( كسمع فهى مكون وأمكنت فهى ممكن ) إذا جمعت البيض في جوفها والجرادة كذلك وقال الكسائي أمكنت الضبة جمعت بيضها في بطها فهى مكون وأنشد ابن برى لرجل من بنى عقيل أراد رفيقي أن أصيده ضبة * مكونا ومن خير الضباب مكونها وقيل الضبة المكون التى على بيضها وفي الصحاح المكنة بكسر الكاف واحدة المكن والمكنات ( وفي الحديث وأقروا الطير على مكناتها بكسر السكاف وضمها أي بيضها ) على انه مستعار لها من الضبة لان المكن ليس للطير وقيل عنى مواقع الطير قال أبو عبيد سألت عدة من الأعراب عن مكناتها فقالوا لا نعرف للطير مكنات وانما هي وكنات وانما المكنات بيض الضباب قال أبو عبيد وجائز في كلام العرب أن يستعار مكن الضباب فيجعل للطير على التشبيه كما قالوا مشافر الحبش وانما المشافر للابل وقيل في تفسير الحديث على أمكنتها أي لا تزجروا الطير ولا تلتفتوا الهيا أقروها على مواضعها التى جعلها الله لها أي لا تضرو لا تنفع ولا تعدوا ذلك الى غيره وقال شمر الصحيح في قوله على مكناتها انها جمع المكنة والمكنة التمكن تقول العرب ان ابن فلان لذو مكنة من السلطان أي ذو تمكن فيقول أقروا الطير على كل مكنة ترونها عليها ودعوا التطير منها وهى مثل التبعة من التتبع والطلبة من التطلب وقال ابن برى لا يقال في المكنة انه المكان الاعلى التوسع لان المكنة انما هي بمعنى التمكن فسمى موضع الطير مكنة لتمكنه فيه يقول دعوا الطير على أمكنتها ولا تطيروا بها وقال الزمخشري ويروى مكناتها بضمتين جمع مكن ومكن جمع مكان كصعدات في صعدو حمرات في حمر وقال يونس قال لنا الشافعي رضى الله عنه في تفسير هذا الحديث كان الرجل في الجاهلية إذا أراد الحاجة أتى الطير ساقطا أو في وكره فنفره فان أخذ ذات اليمين مضى لحاجته وان أخذ ذات الشمال رجع فنهى النبي صلى الله عليه وسلم عن ذلك قال الازهرى والقول في معنى الحديث ما قاله الشافعي وهو الصحيح واليه كان يذهب ابن عيينة وإذا علمت ذلك ظهر لك القصور في كلام المصنف رحمه الله ( والمكانة التؤدة ) وقد تمكن ( كالمكينة ) يقال مر على مكانته على أي تؤدته وقال أبو زيد يقال امش على مكينتك ومكانتك
وهينتك وقال قطرب يقال فلان يعمل على مكينته أي اتئاده وفي التنزيل العزيز اعملوا على مكانتكم أي على حيالكم وناحيتكم وقيل معناه على ما أنتم عليه مستمكنون وقال الفراء في قلبه مكانة وموقعة ومحلة ( و ) المكانة ( المنزلة عند ملك ) والجمع مكانات ولا يجمع جمع التكسير ( و ) قد ( مكن ككرم ) مكانة ( وتمكن فهو مكين ) بين المكانة ( ج مكناء والاسم المتمكن ما يقبل الحركات الثلاث ) الرفع والنصف والجر لفظا ( كزيد ) وزيدا وزيد وكذلك غير المنصرف كاحمد وأسلم وقال الجوهرى ومعنى قول النحويين في الاسم انه متمكن أي انه معرب كعمرو ابراهيم فإذا انصرف معذلك فهو المتمكن الامكن كزيد وعمرو وغير المتمكن هو المبنى كقولك كيف وأين قال ومعنى قولهم في الظرف انه متمكن انه يستعمل مرة ظرفا ومرة اسما وغير المتمكن هو الذى لا يستعمل في موضع يصلح أن يكون ظرفا الاضرفا ( والمكان الموضع ) الحاوى للشئ وعند بعض المتكلمين انه عرض وهو اجتماع جسمين
حاو ومحوى وذلك ككون الجسم الحاوى محيطا بالمحوى فالمكان عندهم هو المناسبة بين هذين الجسمين وليس هذا بالمعروف في اللغة قاله الراغب ( ج أمكنة ) كقذال وأقذلة ( وأماكن ) جمع الجمع قال ثعلب يبطل أن يكون فعالا لان العرب تقول كن مكانك وقم مكانك فقد دل هذا على أنه مصدر من كان أو موضع منه قال وانما جمع أمكنة فعاملوا الميم الزائدة معاملة الاصيلة لان العرب تشبه الحرف بالحرف كما قالوا منارة ومنائر فشبهوها بفعالة وهى مفعلة من النور وكان حكمه مناور كما قيل مسيل وأمسلة ومسل ومسلان وانما مسبل مفعل من السيل فكان ينبغى أن لا يتجاوز فيه مسايل لكنهم جعلوا الميم الزائدة في حكم الاصلية فصار مفعل في حكم فعيل فكسر تكسيره ( والمكنان بالفتح نبت ) ينبت على هيئة ورق الهند با بعض ورقه فوق بعض وهو كثيف وزهرته صفراء ومنبته القنان ولا صيور له وهو أبطأ عشب الربيع وذلك لمكان لينه قال أبو حنيفة رحمه الله تعالى وإذا أكلته الماشية غزرت عليه فكثرت ألبانها وخثرت واحدته بهاء وقال الازهرى المكنان من بقول الربيع وأنشد لذى الرمة وبالروض مكنان كأن حديقه * زرابى وشتها أكف الصوانع ( وواد ممكن ) محسن ( ينبته ) أنشد ابن الاعرابي ومجر منتحر الطلى تناوحت * فيه الظباء ببطن واد ممكن وأنشد ابن برى لأبى وجزة يصف حمارا تحسر الماء عنه واستجن به * الفان جنا من المكنان والقطب ( وأبو مكين كامير نوح بن ربيعة ) البصري ( تابعي ) هكذا في النسخ والصواب انه من أتباع التابعين ففى الكاشف للذهبي روى عن أبى مجلز وعكرمة وعنه وكيع والقطان ثقة وقال ابن المهندس في الكنى روى عن اياس بن الحرث بن معيقب الدوسى وعنه سهل بن حماد الدلال وفي الثقات لابن حبان في ترجمة اياس هذا يروى عن جده معيقب بن أبى فاطمة الدوسى حليف قريشي وعنه أبو مكين ( ومكنته من الشئ ) تمكينا ( وأمكنته منه ) بمعنى كما في الصحاح ( فتمكن واستمكن ) إذا اظفر به والاسم من كل ذلك المكانة كما في المحكم قال الازهرى ويقال أمكننى الامر فهو ممكن ولا يقال أنا أمكنه بمعنى أستطيعه ويقال لا يمكنك الصعود الى هذا الجبل ولا يقال أنت تمكن الصعود إليه * ومما يستدرك عليه ضباب مكان بالكسر جمع لمكون قال الشاعر وقال تعلم أنها صفرية * مكان بما فيها الدبى وجناد به ويجمع المكان على مكن بضمتين عن الزمخشري والمكنة كفرحد التمكن عن شمر وقد تقدم والناس على سكناتهم ونزلاتهم ومكناتهم أي مقارهم عن ابن الاعرابي وقال ازمخشرى رحمه الله تعالى هو من مجاز المجاز وما أمكنه عند الامير شاذ عن الجوهرى قال ابن برى وقد امكن يمكن قال القلاخ * حيث تثنى الماء فيه فمكن * قال فعلى هذا يكون ما أمكنه على القياس وتمكن بالمكان وتمكنه على حذف الوسيط وأنشد سيبويه لما تمكن دنياهم أطاعهم * في أي نحو يميلو ادينه يمل وقالوا مكانك تحذره شيأ من خلفه وفلان لا يمكنه النهوض أي لا يقدر عليه نقله الجوهرى والمكنة بالضم القدرة والاستطاعة والتمكين عند الصوفية مقام الرسوخ والاستقرار على الاستقامة وبنو المكين قوم من العلويين باليمن وما كيان جد محمد بن على الماكيانى السرخسى عن ابن أبى الدنيا وما كينة جد ابراهيم بن ابراهيم الماكينى روى عنه أبو زرعة * ومما يستدرك عليه مكران بالضم بلدة بكرمان منها أبو حفص عمر بن محمد بن سليم عن ابن المنقور هذا محل ذكره

##### Türkçe

مكن
**مَكُنَ - يَمْكُنُ - مَكِيْن - مَكَان - مَكَانَة - أَمْكَنَ - يُمْكِنُ - مَكََّّنَ - يُمَكِّنُ**
**مَكُنَ - يَمْكُنُ** + **الكائن** + في موضع: bir yerde yerleşir ve sabitlenir: üzerinde durduğu yer üzerinde, sabit olmayan çalkantılı bir durumdan, yerleşik ve sabit bir duruma dönüşür
**مَكِيْن**: “**فعيل**” vezninde mübalağa ism-i fâil; **مَكُنَ - يَمْكُنُ**’dan sıfat-ı müşebbehe: yerinde yerleşik, sabit olan: çalkantılı ve sabit olmayan bir durumdan sabit ve yerleşik bir duruma dönüşmüş olan
**مَكَان**: “**فَعال**” vezni üzere, **مَكُنَ - يَمْكُنُ**’dan ism-i fiil: ondan ism-i mekân: bir varlık veya şey için belirli, sabit, bilinen yer: şeyin bir zaman müddetince yerleşik ve sabit bir durumda bulunduğu yerdir; ve **مَكان** كذلك: “**مَفْعَل**” vezni üzere, **كان - يكون**’dan ism-i mekân: şeyin içinde bulunduğu yer
**مَكَانَة**: **مكَان**’ın müennesi: ve o, **مَكُنَ - يَمْكُنُ**’dan bir kere (marraten) fâil gibidir: bir varlığa uygun düşen, ona lâzım gelen, içinde yerleştiği ve onunla bilindiği özel yer; ve o, “menzile” mânasındadır
**أَمْكَنَ - يُمْكِنُ**: **مَكُنَ - يَمْكُنُ**’dan “**أفـْعـَل**” vezni üzere: onu “**يَمْكُنُ**” kıldı: onu belirli bir yerde yerleşir ve sabitlenir kıldı: ve bu, onu hapsetmesine ve hareketten men etmesine kinayedir; ondan elde edilmesini kolay kılmak için
**أَمْكَنَ - يُمْكِنُ** + **كائن** + **كائناً** + من **كائن**: onu, kesin olarak ona ulaşılabilecek şekilde yerleşik ve sabit bir durumda kıldı
﴿وإن يريدوا خيانتك فقد خانوا الله من قبل فأمكن منهم﴾: böylece **أمكن** + **اللهُ** + من **الكافرين** + للمؤمنين: kâfirlerden bir kısmını, müminlerin onlara erişmesi ve onlara musallat olması için, yerleşik ve sabit, engellenmiş ve hareket edemez kıldı
**أَمْكَنَ - يُمْكِنُ** + لِ**كائن** + أن يفعل أمراً: تقدير: **أَمْكَنَ - يُمْكِنُ** + **الأمر** أو **الشأن** + **كائناً** + من شيء، أو أن يفعل شيئاً: “şunu yapmamı mümkün kıldı ve mümkün kılar”: (şân veya emr) varlığı, sarsılmayan ve çalkalanmayan yerleşik ve sabit bir durumda kıldı; öyle ki onun için fiili yapmaya güç yetirebilir (mümkün olur). Bu bina, konuşma dilindeki استعمالda yaygın olmakla beraber, Kur’ân-ı Kerîm’de استعمال edilmiş değildir
**مَكََّّنَ - يُمَكِّنُ** + **كائن** + **كائناً** + في مكان: **مَكُنَ - يَمْكُنُ**’dan “**فـَعـَّل**” vezni üzere: onu, tekrar ve şiddet vechi üzere “**يَمْكُنُ**” kıldı: onu bir yerde güçlü bir şekilde yerleşir ve sabitlenir kıldı
**مَكََّّنَ - يُمَكِّنُ** + **كائن** + لـِ **كائن** + في موضع: التقدير: **مَكَّن** **الأمر** أو **الشأن** أو **العيشَ** له ولأجل نفعه
﴿وكذلك مكنا ليوسف في الأرض﴾
Ve lafız, “bir mevkide yerleşme ve onda sabit kalma; ve bu, hareketten sükûna geçişin bitmesinden sonra” lafızlar grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**مَكَنَ - يَمْكُنُ**، **رَبَصَ - يَرْبِصُ**، **ثَبَتَ - يَثْبُتُ**، **قَعَدَ - يَقْعُدُ**، **مَسَكَ - يَمْسُكُ**، **وَقَرَ - يَقِرُ**
Lafız bakımından ayrılır:
**سَكَنَ - يَسْكُنُ** (lâzım) + **الكائن**: hareketi gitti ve durdu: hareket ediyor ve çalışıyor olduktan sonra sakinleşir ve hareket ve çalışmadan durur
**سَكَنَ - يَسْكُنُ** (müteaddî)+ **كائن** + **مكاناً**: içinde sükûn bulsun diye bir yer tahsis eder: içinde sakinleşsin ve hareket ve çalışmadan dursun diye bir yer tahsis eder
**كَانَ - يَكِينُ** + **كائن** + إلى **كائن** أو **مكان**: sükûnet, sekîne, yardım ve emniyet talebiyle ona sığınır
**كَنَّ - يَكُنُّ** + **كائن** + في **مكان**: bir şeyin eziyetinden kaçmak ve korunmak talebiyle bir çukurda veya yarıkta gizlenir ve saklanır
**كَانَ - يَكُونُ** + **الكائن**: fâilinin (**اسم كان**) konuştuğu anda bir hâl veya hakikat veya vaziyette olduğunu ifade eder; ondan **خبر كان**’da haber verilir
**مَكُنَ - يَمْكُنُ** + **الكائن** + في موضع: bir yerde yerleşir ve sabitlenir
مكان
	﴿وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت أن لا تشرك بي شيئا وطهر بيتي للطائفين والقائمين والركع السجود(26)﴾ الحج
مكان بعيد	﴿وقالوا آمنا به وأنى لهم التناوش من مكان بعيد(52)﴾ سبأ ﴿وقد كفروا به من قبل ويقذفون بالغيب من مكان بعيد(53)﴾ سبأ ﴿ولو جعلناه قرآنا أعجميا لقالوا لولا فصلت آياته أأعجمي وعربي قل هو للذين آمنوا هدى وشفاء والذين لا يؤمنون في آذانهم وقر وهو عليهم عمى أولئك ينادون من مكان بعيد(44)﴾ فصلت ﴿إذا رأتهم من مكان بعيد سمعوا لها تغيظا وزفيرا(12)﴾ الفرقان
مكان قريب	﴿ولو ترى إذ فزعوا فلا فوت وأخذوا من مكان قريب(51)﴾ سبأ ﴿واستمع يوم يناد المنادي من مكان قريب(41)﴾ ق
مكان سحيق	﴿حنفاء لله غير مشركين به ومن يشرك بالله فكأنما خر من السماء فتخطفه الطير أو تهوي به الريح في مكان سحيق(31)﴾ الحج
مكان قصي	﴿فحملته فانتبذت به مكانا قصيا(22)﴾ مريم
مكان علي	﴿ورفعناه مكانا عليا(57)﴾ مريم
مكان شرقي	﴿واذكر في الكتاب مريم إذ انتبذت من أهلها مكانا شرقيا(16)﴾ مريم
مكان سوى	﴿فلنأتينك بسحر مثله فاجعل بيننا وبينك موعدا لا نخلفه نحن ولا أنت مكانا سوى(58)﴾ طه
	﴿وأصبح الذين تمنوا مكانه بالأمس يقولون ويكأن الله يبسط الرزق لمن يشاء من عباده ويقدر لولا أن من الله علينا لخسف بنا ويكأنه لا يفلح الكافرون(82)﴾ القصص ﴿ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة حتى عفوا وقالوا قد مس آباءنا الضراء والسراء فأخذناهم بغتة وهم لا يشعرون(95)﴾ الأعراف
	﴿الذين يحشرون على وجوههم إلى جهنم أولئك شر مكانا وأضل سبيلا(34)﴾ الفرقان ﴿قل هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عند الله من لعنه الله وغضب عليه وجعل منهم القردة والخنازير وعبد الطاغوت أولئك شر مكانا وأضل عن سواء السبيل(60)﴾ المائدة ﴿قالوا إن يسرق فقد سرق أخ له من قبل فأسرها يوسف في نفسه ولم يبدها لهم قالأنتم شر مكانا والله أعلم بما تصفون(77)﴾ يوسف
	﴿وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا مقرنين دعوا هنالك ثبورا(13)﴾ الفرقان
	﴿يتجرعه ولا يكاد يسيغه ويأتيه الموت من كل مكان وما هو بميت ومن ورائه عذاب غليظ(17)﴾ إبراهيم
	﴿ولما جاء موسى لميقاتنا وكلمه ربه قال رب أرني أنظر إليك قال لن تراني ولكن انظر إلى الجبل فإن استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا وخر موسى صعقا فلما أفاق قال سبحانك تبت إليك وأنا أول المؤمنين(143)﴾ الأعراف ﴿قالوا ياأيها العزيز إن له أبا شيخا كبيرا فخذ أحدنا مكانه إنا نراك من المحسنين(78)﴾ يوسف
	﴿وإن أردتم استبدال زوج مكان زوج وآتيتم إحداهن قنطارا فلا تأخذوا منه شيئا أتأخذونه بهتانا وإثما مبينا(20)﴾ النساء ﴿وإذا بدلنا آية مكان آية والله أعلم بما ينزل قالوا إنما أنت مفتر بل أكثرهم لا يعلمون (101)﴾ النحل
مكانة

﴿De ki: Ey kavmim, **مَكَانَتِكُمْ** üzere amel edin; şüphesiz ben amel ediciyim; yakında bileceksiniz: yurdun âkıbeti kimin içindir. Şüphesiz zalimler felah bulmazlar(135)﴾ En‘âm ﴿Ve ey kavmim, **مَكَانَتِكُمْ** üzere amel edin; şüphesiz ben amel ediciyim; yakında bileceksiniz: kendisine rezil eden azap kimin gelir ve kim yalancıdır; ve gözetleyin, şüphesiz ben sizinle beraber gözetleyiciyim(93)﴾ Hûd ﴿De ki: Ey kavmim, **مَكَانَتِكُمْ** üzere amel edin; şüphesiz ben amel ediciyim; yakında bileceksiniz(39)﴾ Zümer ﴿Ve iman etmeyenlere de ki: **مَكَانَتِكُمْ** üzere amel edin; şüphesiz biz amel edicileriz(121)﴾ Hûd ﴿Ve dileseydik onları **مَكَانَتِهِمْ** üzere elbette suretlerini değiştirirdik; artık ne ileri gidebildiler ne de geri dönerler(67)﴾ Yâsîn
**مَكِين**
**قَرَارٌ مَكِينٌ** ﴿Sonra onu sağlam bir karargâhta bir nutfe kıldık (13)﴾ Mü’minûn ﴿Böylece onu sağlam bir karargâhta kıldık (21)﴾ Mürselât
**لَدَيْنَا مَكِينٌ** ﴿Ve hükümdar dedi: Onu bana getirin; onu kendim için seçip ayırayım. Onunla konuşunca dedi: Şüphesiz sen bugün yanımızda yerleşik, eminsin(54)﴾ Yûsuf ﴿Arş sahibinin yanında kuvvet sahibi, yerleşik (20)﴾ Tekvîr
**فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ**
﴿Ve eğer sana hainlik etmek isterlerse, bundan önce Allah’a hainlik etmişlerdi de O, onlardan (sana) imkân verdi; ve Allah bilendir, hikmet sahibidir(71)﴾ Enfâl
**مَكَّنَ - يُمَكِّن**
**فِي الْأَرْضِ** ﴿Ve Mısır’dan onu satın alan kimse karısına dedi: Onun yerini değerli kıl; umulur ki bize fayda verir yahut onu evlat ediniriz. Ve işte böylece Yûsuf’u yeryüzünde yerleştirdik; ve ona sözlerin te’vilinden öğretelim diye. Ve Allah emri üzerinde galiptir; fakat insanların çoğu bilmezler(21)﴾ Yûsuf ﴿Ve işte böylece Yûsuf’u yeryüzünde yerleştirdik; orada dilediği yerde yer tutar. Rahmetimizle dilediğimize isabet ettiririz; ve iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz(56)﴾ Yûsuf
﴿Ve andolsun sizi yeryüzünde yerleştirdik ve sizin için orada geçimlikler kıldık; ne az şükrediyorsunuz(10)﴾ A‘râf ﴿Ve onları yeryüzünde yerleştirelim ve Firavun’a, Hâmân’a ve ikisinin ordularına onlardan sakındıkları şeyi gösterelim(6)﴾ Kasas ﴿Onlar ki, eğer onları yeryüzünde yerleştirirsek namazı ikame ederler, zekâtı verirler, ma‘rûfu emrederler ve münkerden nehyederler; ve işlerin âkıbeti Allah’ındır(41)﴾ Hac
﴿Şüphesiz biz onu yeryüzünde yerleştirdik ve ona her şeyden bir sebep verdik (84)﴾ Kehf ﴿Dedi: Rabbimin beni içinde yerleştirdiği şey daha hayırlıdır; öyleyse bana kuvvetle yardım edin, sizinle onların arasına bir set yapayım(95)﴾ Kehf
﴿Görmediler mi: onlardan önce nice nesli helak ettik; onları yeryüzünde, sizi yerleştirmediğimiz şekilde yerleştirmiştik; ve üzerlerine göğü bol bol yağmur yağdırır göndermiştik; ve altlarından ırmakları akıtır kılmıştık; sonra onları günahlarıyla helak ettik ve onların ardından başka nesiller meydana getirdik(6)﴾ En‘âm ﴿Ve andolsun onları, sizi içinde yerleştirdiğimiz şeyde yerleştirdik; ve onlara işitme, görmeler ve gönüller kıldık; fakat Allah’ın âyetlerini inkâr ederlerken işitmeleri, görmeleri ve gönülleri onlara hiçbir şeyden fayda vermedi; ve alay etmekte oldukları şey onları kuşattı (26)﴾ Ahkâf
**لَهُمْ دِينَهُمْ لَهُمْ حَرَمًا** ﴿Allah, sizden iman edenlere ve salih ameller işleyenlere vaad etti: kendilerinden öncekileri halife kıldığı gibi onları da yeryüzünde elbette halife kılacak; ve onlar için, kendileri için razı olduğu dinlerini elbette yerleştirecek; ve onların korkularından sonra onları elbette güvene çevirecek: Bana ibadet ederler, Bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir(55)﴾ Mü’minûn ﴿Ve dediler: Eğer seninle beraber hidayete tâbi olursak, yurdumuzdan kapılıp götürülürüz. Onlar için güvenli bir harem yerleştirmedik mi ki, her şeyin ürünleri oraya toplanıp getirilir; katımızdan bir rızık olarak; fakat onların çoğu bilmezler(57)﴾ Kasas
مختار الصحاح
● [**مكن**] **م ك ن**: Allah onu bir şeyden **تَمْكِينًا** ile **مَكَّنَهُ**; ve onu ondan **أَمْكَنَهُ**; anlamı: ve adam bir şeyden **اسْتَمْكَنَ** ve ondan **تَمَكَّنَ**; anlamı: ve falan kimseyi **النُّهُوض** (kalkış) mümkün kılmaz; yani ona güç yetiremez. Ve onların sözü: emir yanında onu **ما أمكنه** (mümkün kılmadı) şâzdır. Ve **المَكِنَةُ** (kâf’ın kesresiyle) **المَكِنِ** ve **المَكِنَاتِ**’ın bir tanesidir. Ve hadiste: ﴿**أقرُّوا الطير على مكناتها**﴾ (Kuşları **مكناتها**’ları üzerinde bırakın). Ve **مَكُناتها** (zammeyle) dedi. Ebû Zeyd ve bedevîlerden başkaları dedi ki: Biz kuş için **مَكِنات** tanımıyoruz; ancak o **وُكُّناتٌ**’tır. **المَكِنات** ise ancak kelerler içindir. Ebû Ubeyd dedi ki: Sözde caizdir; her ne kadar **المَكِن** kelerler için ise de, bununla kuş için benzetme yoluyla kılınabilir; onların sözü gibi: **مشافرُ الحبشيِّ**; hâlbuki **المَشافر** develer içindir. Ve Züheyr’in sözü gibi; aslanı vasfeder: onun **لَبِدٌ**’i vardır; tırnakları kesilmemiştir; hâlbuki onun için **مخالب** vardır. Dedi ki: Ve caizdir ki bununla **على أمكنتها** (yerleri üzerinde) murad edilsin; yani Allah Teâlâ’nın onlar için kıldığı yerleri üzerinde; artık onları ürkütmeyin ve onlara dönüp bakmayın; çünkü onlar ne zarar verir ne fayda verir. Ve denilir: insanlar **على مَكِناتهم**; yani doğrulukları üzere. Ve nahivcilerin isim hakkında sözü: şüphesiz o **مُتَمَّكِنٌ**’dir; yani mu‘rabdır; **عُمر** ve **إبراهيم** gibi. Eğer bununla beraber (tenvin alarak) munsarif olursa, o **المُتمكن الأمكن**’dir; **زيد** ve **عمرو** gibi. Ve **غير المُتمكن** mebnîdir; **كيف** ve **أين** gibi. Ve onların zarf hakkında sözü: şüphesiz o **مُتمكن**’dir; yani bir kere isim olarak, bir kere zarf olarak kullanılır; senin sözün gibi: **جلس خَلْفَهَ** (nasb ile) ve **مجلِسُه خلفُه** (ref‘ ile), zarf olmaya elverişli bir yerde. Ve **غير المُتمكن**: zarf olmaya elverişli bir yerde ancak zarf olarak kullanılmayan (değil), bilakis ancak zarf olarak kullanılan şeydir; senin sözün gibi: **لقِيَهُ صَبَاحا** ve **مَوْعِدُه صَبَاحا** (ikisi de nasb ile); ve eğer belirli bir günün sabahını murad edersen ref‘ caiz değildir. Ve ikisi arasındaki fark için, Arapların bunu böyle kullanmasından başka bir illet yoktur.
الراغب
**مكن**
- Dil ehli yanında **المكان**: şeyi kuşatan yer; ve bazı kelâmcılar yanında onun bir araz olduğudur; ve o, kuşatan ve kuşatılan iki cismin birleşmesidir; bu da, kuşatan cismin yüzeyinin kuşatılanı çevrelemesiyle olur; böylece onların yanında **المكان**, bu iki cisim arasındaki uygunluktur. Dedi: }**مكانا سوى**﴿[Tâhâ/58],﴾**وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا**﴿[Furkân/13]. Ve denilir: **مكنته** ve **مكنت له**; böylece o **تمكن** etti. Dedi:﴾**ولقد مكناكم في الأرض**﴿[A‘râf/10],﴾**ولقد مكناهم فيما إن مكناكم فيه**﴿[Ahkâf/26],﴾**أو لم نمكن لهم**﴿[Kasas/57],﴾**ونمكن لهم في الأرض**﴿[Kasas/6],﴾**وليمكنن لهم دينهم الذي ارتضى لهم**﴿[Nûr/55]. Ve dedi:﴾**في قرار مكين**﴿[Mü’minûn/13]. Ve **أمكنت** falanı falandan; ve denilir: **مكان** ve **مكانة**. Allah Teâlâ dedi:﴾**اعملوا على مكانتكم**﴿[Hûd/93]; ve şöyle okunmuştur:﴾**على مكاناتكم**﴿(ve bununla Şu‘be, Âsım’dan okudu. Bkz: el-İthâf s. 260). Ve O’nun sözü:﴾**ذي قوة عند ذي العرش مكين**﴿[Tekvîr/20]; yani: kudret ve menzile sahibi, yerleşik. Ve kuşun **مكنات**’ı ve **مكناتها**: karargâhlarıdır. Ve **المكن**: kelerin yumurtasıdır. Ve﴾**بيض مكنون**{ [Sâffât/49]. Halîl dedi (el-‘Ayn 5/387): **المكان**, **الكون**’dan **مفعل**’dir; ve sözde çokluğundan dolayı **فعال** yürüyüşü üzere yürütüldü (bu nakil Tehzîb 10/294’dendir.
Ve Sa‘leb dedi: **مكان**’ın **فعال** olması bâtıl olur; çünkü Araplar der: **كن مكانك** ve **قم مكانك** ve **اقعد مقعدك**. Bu, onun (كان)’dan bir masdar yahut ondan bir yer olduğunu gösterdi. Bkz: Lisân (**مكن**) ), böylece denildi: **تمكن** ve **تمسكن**; **تمنزل** gibi.
ملخص اللسان:
1.     **المَكْنُ** ve **المَكِنُ**: keler dişisinin ve çekirgenin ve benzerlerinin yumurtasıdır; ve keler dişisi yumurtayı karnında topladığında **مَكِنَتِ الضَّبَّةُ** olur; o **مَكُونٌ**’dur; ve **أَمْكَنتْ** olur; o **مُمْكِنٌ**’dir; ve çekirge de onun gibidir. **المَكِنَةُ** (kâf’ın kesresiyle), **المَكِنِ** ve **المَكِناتِ**’ın bir tanesidir. **قِرُّوا الطير على مَكِناتها** ve **مَكُناتها** (zammeyle); denildi ki: yani onun yumurtası.
2.      **على مَكِناتِها**: onun **المَكِنَة**’nin cem‘i olmasıdır; ve **المَكِنةُ**: yerleşip güç kazanmadır. Araplar der: Şüphesiz falan oğulları sultandan **مَكِنةٍ** sahipleridir; yani **تَمكُّنٍ**.
3.      Ve **المَكانةُ**: ağırdan almadır; ve **تَمَكَّنَ** etmiştir. Ve **مَرَّ على مَكِينته**; yani ağırdan alması üzere geçti.
4.     **اعْمَلُوا على مَكانَتِكم**; yani kendi hizanız ve tarafınız üzere; ve denildi: manası, yani üzerinde bulunduğunuz, yerleşmiş olduğunuz şey üzere.
5.      Ve **المَكانةُ**: hükümdar katındaki menziledir. Cem‘i **مَكاناتٌ**’tır. Ve **مَكُنَ مَكانَةً**; o halde o **مَكِينٌ**’dir; cem‘i **مُكَناء**’dır. Ve **تَمَكَّنَ**; **مَكُنَ** gibi.

6.      İsimlerden **المُتَمَكِّنُ**: lafızca ref‘i, nasbı ve cerri kabul eden şeydir; senin “**زيدٌ** ve **زيداً** ve **زيدٍ**” demen gibi. İsim, “o **متمكن**dir” (yani o mu‘rabdır) demektir; **عمر** ve **إبراهيم** gibi. Eğer bununla beraber munsarif olursa, o **المُتَمَكِّنُ الأَمْكَنُ**dur; **زيد** ve **عمرو** gibi. **غير المتمكن** ise mebnî olandır; **كَيْفَ** ve **أَيْنَ** gibi.

7.      **مكانٌ**, fiilin takdirinin aslında **مَفْعَلٌ**dır; çünkü o, şeyin onda bulunup-olması için bir yerdir. **المكانُ** yer/mahaldir. Çoğulu **أَمْكِنة** ve **أَماكِنُ**dur; (bu) cem‘in cem‘idir.

8.      **وتَمَكَّنَ بالمكان** ve **وتَمَكَّنَه**: **الوَسِيط**in hazfi üzere.

9.      Allah onu şeyden **مَكَّنَه** ve ondan **أَمْكَنَه**: anlamca (aynıdır).

10.                         “Falanı **لا يُمْكِنُه النُّهُوضُ**”: yani ona güç yetiremez. Ve denir: “Bana iş **أَمْكَنني**”; “bana **يمْكِنُني**”; o hâlde o **مُمْكِنٌ**dür. “Ben onu **أُمْكِنُه**” (ona gücüm yeter) anlamında denmez. Ve denir: “Bu dağa çıkış sana **لا يُمْكِنُكَ**”; “Sen ona çıkışı **تُمْكِنُ**” denmez.

11.                         **وتَمَكَّنَ من الشيءِ** ve **واسْتَمْكَنَ**: galip geldi/elde etti. Bütün bunlardan isim **المكانَةُ**dır.

12.                        **مَكُنَ يَمْكُنُ**; **القُلاخُ** dedi ki:
حيث تَثَنَّى الماءُ فيه فمَكُنْ

● - **مكن**: **المَكْنُ** ve **المَكِنُ**: **الضَّبَّةِ**’nin ve **الجَرَادة**’nin ve benzerlerinin yumurtası; **أَبو الهِنْديّ** dedi, adı **عبد المؤمن بن عبد القُدُّوسِ**’tur:
ومَكْنُ الضِّبابِ طَعامُ العُرَيب،
ولا تشْتَهِيه نفُوسُ العَجَمْ
Onun teki **مَكْنةٌ** ve **مَكِنة**’dir; **الكاف**’ın kesresiyle. **الضَّبَّةُ** yumurtayı karnında topladığı zaman **مَكِنَتِ الضَّبَّةُ** olur ve o **مَكُونٌ**’dur; ve **أَمْكَنتْ** olur ve o **مُمْكِنٌ**’dir; **الجَرادةُ** da onun gibidir. **الكسائي**: **أَمْكَنَتِ الضَّبَّةُ**: yumurtasını karnında topladı; o hâlde o **مَكُونٌ**’dur; ve İbn Berrî, Benî Ukayl’den bir adam için şu beyti okudu:
أَراد رَفِيقي أَنْ أَصيدَهُ ضَبَّةً
مَكُوناً، ومن خير الضِّباب مَكُونُها

Ve Ebû Saîd hadîsinde: “Andolsun, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) zamanında biz, birimize **الضَّبَّةُ المَكُونُ** hediye edilse, ona semiz bir tavuk hediye edilmesinden daha sevgili olurdu.” **المَكُونُ**: **المَكْنَ**’ı, yani yumurtasını, toplamış olan. Denir ki: **ضبة مَكُونٌ** ve **ضَبٌّ مَكُونٌ**; bundan da Ebû Recâ hadîsi: “Sana hangisi daha sevgilidir: **ضَبٌّمَكُون** mu yoksa şöyle şöyle mi?” Ve denildi ki: **الضبَّةُ المَكُونُ** yumurtasının üzerinde olan (dişi keler)dir. Ve denir ki: **ضِبابٌ مِكانٌ**; şair dedi ki:
وقال: تعَلَّمْ أَنها صَفَريَّةٌ،
مِكانٌ بما فيها الدَّبَى وجَنادِبُهْ

**الجوهري**: **المَكِنَةُ**, **الكاف**’ın kesresiyle, **المَكِنِ**’in ve **المَكِناتِ**’ın tekidir. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “Kuşları **مَكِناتها** ve **مَكُناتها** (zammesiyle) üzerinde bırakın.” Denildi ki: yani onun yumurtası; **الضبة**’den ona ödünç alınmış olmak üzere; çünkü **المَكِنَ** kuş için değildir. Ve denildi ki: kuşların yerlerini kastetti. **المكنات** aslında: **الضِّباب**’ın yumurtasıdır. Ebû Ubeyd dedi: Birkaç bedevîye onun **مَكِناتِها**’sını sordum; dediler ki: Kuş için **مَكِناتٍ** bilmiyoruz; ancak onlar **وُكُنات**’tır; **المَكِناتُ** ancak **الضِّبابِ**’ın yumurtasıdır. Ebû Ubeyd dedi: Arapların sözünde câizdir ki **مَكْنُ الضِّبابِ** ödünç alınsın da kuş için kılınsın; buna benzetme olarak; nitekim “**مَشافر الحَبَشِ**” dediler; hâlbuki **المَشافر** develer içindir. Ve Zuheyr’in aslanı vasfederken söylediği gibi:
لدَى أَسَدٍ شاكي السِّلاح مُقَذَّفٍ،
له لِبَدٌ أَظفارُه لم تُقَلَّمِ
Hâlbuki onun için **المَخالِبُ** vardır. Dedi ki: Ve “Kuşları **مَكِناتها** üzerinde bırakın” sözünün tefsirinde denildi ki: **أَمْكِنتها** üzerinde (bırakın) demek ister; ve manası, kendisiyle uğursuzluk çıkarılan kuşlardır; der ki: Kuşları ürkütmeyin ve onlara dönüp bakmayın; onları Allah’ın kendileri için kıldığı yerleri üzerinde bırakın; yani ne zarar verir ne fayda verir; ve bunu başkasına aşmayın. Şemmer dedi: “**مَكِناتِها** üzerinde” sözünde sahih olan, onun **المَكِنَة**’nin çoğulu olmasıdır; **المَكِنةُ** ise yerleşiklik/sağlam tutunuştur. Araplar der ki: “Şu falan oğulları, sultandan bir **مَكِنةٍ** sahibidirler”; yani bir **تَمكُّنٍ**. O hâlde der ki: Üzerinde gördüğünüz her **مَكِنةٍ** üzerinde kuşları bırakın ve onlardan uğursuzluk çıkarmayı terk edin. Ve o, **التَّبِعةِ**’nin **التَّتبُّعِ**’dan, **الطَّلِبةِ**’nin **التَّطلُّب**’dan olması gibidir. **الجوهري** dedi: Ve denir ki: “İnsanlar **مَكِناتِهم** üzeredir”; yani doğrulukları/istikametleri üzeredir. İbn Berrî, Cevherî’nin bu hadîsi şerh ederkenki sözü yanında dedi ki: Ve câizdir ki bununla “**أَمْكِنتها** üzerinde” kastedilsin; yani Allah Teâlâ’nın kendileri için kıldığı yerleri üzerinde. Dedi ki: **المَكِنة** hakkında “mekân” denmesi, ancak genişletme yoluyla sahih olur; çünkü **المَكِنة** ancak **التَّمكُّنِ** manasındadır; **الطَّلِبَة**’nin **التَّطَلُّبِ** manasında, **التَّبِعَةِ**’nin **التَّتبُّع** manasında olması gibi. Denir ki: “Şüphesiz falan, sultandan bir **مَكِنةٍ** sahibidir.” Kuşun yeri, onda yerleşik oluşundan dolayı **مَكِنةً** diye adlandırıldı. Der ki: Kuşları **أَمْكِنتها** üzerinde bırakın ve onlarla uğursuzluk çıkarmayın. **الزمخشري** dedi: Ve **مُكُناتها** diye rivayet olunur; **مُكُنٍ**’ün çoğulu olarak. Ve **مُكُنٍ**: **مَكانٍ**’ın çoğulu olan **مُكُنٌ**; tıpkı **صُعُداتٍ**’ın **صُعُدٍ** içinde, **حُمُراتٍ**’ın **حُمُرٍ** içinde olması gibi. **الأَزهري** Yûnus’tan rivayet etti; dedi ki: Şâfiî bize bu hadîsin tefsirinde dedi ki: Câhiliyede adam bir ihtiyacı murad ettiğinde, kuşa yere konmuşken yahut yuvasında iken gelir, onu ürkütürdü; eğer sağ tarafa giderse ihtiyacı için yürür giderdi; eğer sol tarafa giderse geri dönerdi; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) bunu yasakladı. **الأَزهري** dedi: Hadîsin manası hakkında söz, Şâfiî’nin dediğidir; o sahih olandır; ve İbn Uyeyne’nin gittiği de oydu. İbnü’l-A‘râbî dedi: İnsanlar **سَكِناتِهم** ve **نَزِلاتِهم** ve **مَكِناتِهم** üzeredir; ve her tüylü olan ve her **أَجْرَدَ** yumurtlar; ikisi dışındakiler doğurur. **ذو الريش** her kuştur; **الأَجْرَدُ** ise yılanlar ve kelerler ve üzerlerinde kıl olmayan haşerelerden başkaları gibidir.

Ve **المَكانةُ**: ağırdan alma/sükûnettir; ve (kişi) **تَمَكَّنَ** olmuştur. Ve “Onun **مَكِينته**’si üzerinde geçti”; yani onun ağırdan alışı üzerinde. Ebû Zeyd: Denir ki: “**مْشِ** **على مَكِينتِكَ** ve **مَكانتك** ve **هِينَتِكَ**.” Kutrub dedi: Denir ki: “Falan, **مَكِينتِه** üzerinde çalışır”; yani ağırdan alışı üzerinde. Ve aziz tenzîlde: “**اعْمَلُوا على مَكانَتِكم**”; yani hâliniz ve tarafınız üzerinde; ve denildi ki: manası, yani üzerinde yerleşik bulunduğunuz şey üzere. **الفراء**: “Onun kalbinde benim için bir **مَكانَةٌ** ve bir **مَوْقِعة** ve bir **مَحِلَّةٌ** vardır.” Ebû Zeyd: “Falan, falanın yanında **مَكين**’dir, **المَكانَةِ**’si açık/bellidir”; yani mertebe. **الجوهري** dedi: “**ما أَمكنه عند الأَمير**” sözleri şâzdır. İbn Berrî dedi: Ve **مَكُنَ يَمْكُنُ** gelmiştir; **القُلاخُ** dedi ki:
حيث تَثَنَّى الماءُ فيه فمَكُنْ
Dedi ki: Buna göre “**ما أَمْكَنَه**” kıyasa göredir. İbn Sîde: **المَكانةُ** hükümdar katındaki mertebedir. Çoğulu **مَكاناتٌ**’tır; kırık çoğul ile çoğul yapılmaz. Ve **مَكُنَ مَكانَةً** olmuştur; o hâlde o **مَكِينٌ**’dir; çoğulu **مُكَناء**. Ve **تَمَكَّنَ** tıpkı **مَكُنَ** gibidir. İsimlerden **المُتَمَكِّنُ**: lafzen ref‘i, nasbı ve cerri kabul eden şeydir; senin “Zeydun, Zeyden, Zeydin” demen gibi. Ve aynı şekilde gayr-i munsarif olan, “**أَحمدَ**” ve “**أَسْلَمَ**” gibi. **الجوهري** dedi: Nahivcilerin isim hakkında “o **متمكن**’dir” sözünün manası, yani o i‘râblıdır; “Ömer” ve “İbrâhîm” gibi. Eğer bununla birlikte munsarif olursa, o **المُتَمَكِّنُ الأَمْكَنُ**’dir; “Zeyd” ve “Amr” gibi. Ve gayr-i mütemekkin, “**كَيْفَ**” ve “**أَيْنَ**” gibi mebnî olandır. Dedi ki: Onların zarf hakkında “o **مُتَمَكِّنٌ**’dir” sözünün manası, onun bir defa zarf, bir defa isim olarak kullanılmasıdır; senin “Senin arkanda oturdum” demen gibi; böylece nasb edersin; ve “Benim meclisim senin arkan(dır)” (demek) gibi; böylece, zarf olmaya elverişli bir yerde ref‘ edersin. Ve gayr-i mütemekkin, zarf olmaya elverişli bir yerde ancak zarf olarak kullanılmayan değil; bilakis, zarf olmaya elverişli bir yerde zarf olarak kullanılmayan (şey)dir; senin “Onu sabahleyin gördüm” ve “Buluşma vaktin sabahleyin” demen gibi; ikisinde de nasb edersin; belirli bir günün sabahını kastettiğinde ref‘ câiz olmaz. Bu, ikisi arasında farkı gerektiren bir illet sebebiyle değil; ancak Arapların onları böyle kullanması sebebiyledir; ve bu, onlardan işitme yoluyla alınır. Ve bunlar: **صباحٌ** ve **ذو صباحٍ**, ve **مَساء** ve **ذو مَساء**, ve **عَشِيّة** ve **عِشاءٌ**, ve **ضُحىً** ve **ضَحْوَة**, ve **سَحَرٌ** ve **بُكَرٌ** ve **بُكْرَةٌ** ve **عَتَمَةٌ**, ve **ذاتُ مَرَّةٍ**, ve **ذاتُ يَوْمٍ**, ve **ليلٌ** ve **نهارٌ** ve **بُعَيْداتُ بَيْنٍ**; bu, bu vakitlerle belirli bir günü kastettiğin zamandır. Ama eğer nekre olurlarsa yahut onlara **الأَلف** ve **اللام**’ı dâhil edersen, onları ref‘, nasb ve cerr ile söylersin. Sîbeveyh dedi: Bunu bize Yûnus haber verdi. İbn Berrî dedi: Zarflardan, tanımlama ciheti dışında tanımlanan her şey, zarfiyete bağlı kalır; çünkü aslî vaz‘ında kendisine ait olmayan şey ona dâhil edilmiştir; bu yüzden “Üzerinde **سَحَرٌ** yüründü” câiz olmadı; çünkü o, tanımlama ciheti dışında marifedir. Eğer onu nekre yapar da “Üzerinde **سَحَرٌ** yüründü” dersen câiz olur;

Aynı şekilde, onu tanımlama cihetinden başka bir cihetten tanımlarsan da ve şöyle dersen: “Üzerine **السَّحَرُ** yürütüldü”, caiz olur. **غُدْوَةٌ** ve **بُكْرَة**’ye gelince, bunların tanımlanması **العَلميَّة** tanımlamasıdır; bu sebeple onları merfû kılmak caiz olur; senin “Üzerine **غُدْوَةٌ** ve **بُكْرَةٌ** yürütüldü” demen gibi. **ذو صَباحٍ** ve **ذاتُ مرَّةٍ** ve **قبلُ** ve **بعدُ** ise, aslında zaman isimlerinden değildir; ancak genişletme ve hazfın takdiri üzerine ona (zamana) isim kılınmıştır.

**أَبو منصور**: **المَكانُ** ve **المَكانةُ** birdir. **التهذيب**: **الليث**: **مكانٌ**, fiilin takdirinin aslında **مَفْعَلٌ**’dır; çünkü o, şeyin onda bulunmasına bir yerdir; ancak (kullanımı) çok olunca onu tasrifte **فَعال**’ın yürütümü üzere yürüttüler; şöyle dediler: “Onun için **مَكْناً**” ve “**تَمَكَّنَ**”; bu, **المَسْكَن**’den “**تَمَسْكَن**”den daha şaşırtıcı değildir. Dedi: **المَكانَ**’ın **مَفْعَل** olduğuna delil şudur ki: Araplar “Benden **مَكانَ** şöyle şöyle” manasında ancak “**مَفْعَلَ** şöyle şöyle” derler; nasb ile.

**ابن سيده**: **المكانُ** yer/konumdur; cem‘i **أَمْكِنة**’dir; **قَذَال** ve **أَقْذِلَةٍ** gibi; **أَماكِنُ** ise cem‘in cem‘idir. **ثعلب** dedi: **مَكانٌ**’ın **فَعالاً** olması bâtıl olur; çünkü Araplar “**كُنْ مَكانَكَ**”, “**قُم مكانَكَ**” ve “**اقعد مَقْعَدَك**” derler; bu, onun **كان**’dan bir masdar yahut ondan bir yer olduğunu göstermiştir. Dedi: Ancak **أَمْكِنَةً** diye cem‘ edildi; böylece zâid **ميم**’i aslî olanın muamelesiyle muamele ettiler; çünkü Araplar harfi harfe benzetir; nitekim “**مَنارة**” ve “**منائِر**” dediler de onu **فَعالةٍ**’ya benzettiler; hâlbuki o, **النور**’dan **مَفْعَلة**’dir; onun hükmü “**مَنَاوِر**” idi. Ve nitekim “**مَسِيل**” ve “**أَمْسِلة**” ve “**مُسُل**” ve “**مُسْلان**” denildi; hâlbuki **مَسيلٌ**, **السَّيْلِ**’den **مَفْعِلٌ**’dir; bu sebeple onda “**مسايل**”i aşmamak gerekirdi; fakat zâid **ميم**’i aslî olanın hükmüne koydular; böylece **معفْعِل** hükümce **فَعِيل** oldu; onun kırılmasıyla kırıldı.

**تَمَكَّنَ** mekân ile ve **تَمَكَّنَه**: **الوَسِيط**’in hazfi üzerinedir; **سيبويه** şu beyti şâhid getirdi:
لما تَمَكَّنَ دُنْياهُمْ أَطاعَهُمُ،
في أَيّ نحْوٍ يُميلوا دِينَهُ يَمِلِ

Dedi: Ve olabilir
(* “Dedi ve olabilir ilh.” sözü: “dedi” zamiri **ابن سيده**’yedir; çünkü bu, **المحكم**’deki onun ibaresidir).
“**تمكن دنياهم**” (okunuşu), fiilin **الدنيا** için olması üzerinedir; gerçek olmayan dişilik olduğu için **التاء**’yı hazf etti. Ve “**مَكانَك**” dediler; onu, arkasından bir şey ile sakındırırsın.

**الجوهري**: Allah onu şeyden **مَكَّنَه** ve ondan **أَمْكَنَه**; manaca birdir. Ve falan kimseyi ayağa kalkmak **يُمْكِنُه** değildir; yani ona güç yetiremez. **ابن سيده**: **تَمَكَّنَ** şeyden ve **اسْتَمْكَنَ**: galip geldi; bütün bunlardan isim **المكانَةُ**’dır. **أَبو منصور** dedi: “**أَمْكَنني الأَمرُ**” denir; “**يمْكِنُني**”; o hâlde o **مُمْكِنٌ**’dir; “Ben onu **أُمْكِنُه**” denmez, “ona güç yetiririm” manasında. Ve denir: “Bu dağa çıkmak sana **يُمْكِنُكَ** değildir”; “Sen ona çıkmayı **تُمْكِنُ**” denmez.

**أَبو مَكِينٍ**: bir adamdır.

**المَكْنانُ**, fetha ve sükûn ile: **الهِنْدِباء** yaprağı heyeti üzere biten bir nebattır; yaprağının bir kısmı bir kısmının üstündedir; o sık/yoğundur; çiçeği sarıdır; bitiş yeri **القِنانُ**’dır; onun **صَيُّورَ**’u yoktur; o, bahar otunun en yavaşıdır; bu, onun yumuşaklığı sebebiyledir; o, bir ottur; bakliyat/cinsinden değildir. **أَبو حنيفة** dedi: **المَكْنانُ** ottandır; yaprağı sarıdır ve bütünü yumuşaktır; o, hayvanlar onu yediğinde üzerine (süt) bol olan, böylece sütleri çoğalan ve koyulaşan otun en hayırlılarındandır; onun tekili **مَكْنانةٌ**’dir. **أَبو منصور** dedi: **المَكْنان** bahar bakliyatındandır; **ذو الرمة** dedi:
وبالرَّوْضِ مَكْنانٌ كأَنَّ حَدِيقَهُ
زَرَابيُّ وَشَّتْها أَكُفُّ الصَّوانِعِ

Ve “**أَمْكَنَ المكانُ**”: **المَكْنانَ** bitirdi. **ابن الأَعرابي**, şairin sözü hakkında—**أَبو العباس** onu ondan rivayet etti—dedi:
ومَجَرّ مُنْتَحَرِ الطَّليّ تَناوَحَتْ
فيه الظِّباء ببطن وادٍ مُْمْكِنِ

Dedi: **مُمْكِن**: **المَكْنانَ** bitirir; o, bakliyatın seçkinlerinden bir nebattır. Şair dedi—**ابن بري** onu şâhid getirdi—bir boğayı vasfederken:
حتى غَدا خَرِماً طَأْى فَرائصَه،
يَرْعى شَقائقَ من مَرْعىً ومَكْنان

(* “**طأى فرائصه**” sözü: asılda bu ضبط ile böyledir; belki “**طيا فرائصه**”dir; “katlanmış” manasında).

**ابن بري**, **أَبي وجزة**’den bir eşeği vasfederken şu beyti şâhid getirdi:
تَحَسَّرَ الماءُ عنه واسْتَجَنَّ به
إلْفانِ جُنَّا من المَكْنانِ والقُطَبِ
جُمادَيَيْنِ حُسُوماً لا يُعايِنُه
رَعْيٌ من الناس في أَهْلٍ ولا غَرَبِ

Ve **الراجز** dedi:
وأَنت إن سَرَّحْتَها في مَكْنانْ
وَجَدْتَها نِعْمَ غَبُوقُ الكَسْلانْ

مقاييس اللغة:
(**مكن**) **الميم** ve **الكاف** ve **النون** tek bir kelimedir. **المَكْن**: **الضَّبّ**’ın yumurtası. Ve **ضَبٌّ مَكُونٌ**. [Dedi ki]:
Ve **مَكْنُ الضِّباب** **العُرَيبِ**’in yiyeceğidir *** ve **العَجَمْ**’ın nefisleri onu istemez([1])
Ve **المكُنات**: kuşların yuvalarıdır; ve **مَكِنات**([2]) denir.

القاموس المحيط:
**المَكْنُ**, ve **كَكَتِفٍ**: **الضَّبَّةِ**’nin ve **الجَرادَةِ**’nin ve benzerlerinin yumurtası; **مَكِنَتْ**, **كَسَمِعَ** (vezninde), artık o **مَكونٌ**’dur; ve **أمْكَنَتْ**, artık o **مُمْكِنٌ**’dür. Ve hadiste: “Ve kuşları **مَكُِناتِها**’ları üzerinde bırakın”, **الكاف**’ın kesresiyle ve onun zammıyla; yani, onun yumurtası.
Ve **المَكانَةُ**: ağırbaşlılık; **المَكينَةِ** gibi; ve bir melik katındaki mevki. Ve **مَكُنَ**, **ككَرُمَ** (vezninde), ve **تَمَكَّنَ**; artık o **مَكينٌ**’dir; çoğulu: **مُكَناءُ**. Ve **الاسْمُ المُتَمَكِّنُ**: üç harekeyi kabul eden şeydir; **زَيْدٍ** gibi. Ve **المَكانُ**: yer; çoğulu: **أَمْكِنَةٌ** ve **أماكِنُ**. Ve **المَكْنانُ**, fetha ile: bir bitkidir; ve **وادٍ مُمْكِنٌ**: onu bitirir. Ve **أبو مَكينٍ**, **كأَميرٍ** (vezninde): **نُوحُ بنُ رَبيعَةَ**, tâbiîdir. Ve onu şeyden **مَكَّنْتُه**, ve onu ondan **أمْكَنْتُه**; böylece **تَمَكَّنَ** ve **اسْتَمْكَنَ**.

تاج العروس:
(**المكن**) fetha ile (ve **وككتف**: **الضبة**’nin ve **الجرادة**’nin ve benzerlerinin yumurtası). **أبو الهندي** dedi: Ve **مكن الضباب** **العريب**’in yiyeceğidir * ve **العجم**’ın nefisleri onu istemez. Ve daha önce **ع ر ب**’de geçti; onun teki: **مكنة** ve **مكنة**. Ve (**مكنت**) **الضبة** (**كسمع** (vezninde), artık o **مكون**’dur; ve **أمكنت** (artık o) **ممكن**’dir): eğer yumurtayı karnında toplarsa; ve çekirge de böyledir. Ve **الكسائي** dedi: **أمكنت الضبة**: yumurtasını karnında topladı; artık o **مكون**’dur. Ve **ابن برى** **بنى عقيل**’den bir adam için (şu) beyti rivayet etti; arkadaşı onun bir **ضبة** avlamasını istedi:
**مكونا** bir **ضبة** avlamak istedi arkadaşım * ve **الضباب**’ın en hayırlısından onun **مكونها**’sı.
Ve denildi: **الضبة المكون**: yumurtasının üzerinde olan (dişi keler). Ve **الصحاح**’ta: **المكنة** **الكاف**’ın kesresiyle, **المكن**’in tekidir; ve **المكنات**. (Ve hadiste: “Ve kuşları **مكناتها**’ları üzerinde bırakın”; **الكاف**’ın kesresiyle ve onun zammıyla; yani, onun yumurtası): şu bakımdan ki o, **الضبة**’den ona ödünç alınmıştır; çünkü **المكن** kuş için değildir. Ve denildi: kuşların yerleri kastedildi. **أبو عبيد** dedi: **مكناتها** hakkında bedevilerden bir topluluğa sordum; dediler ki: kuş için **مكنات** bilmeyiz; ancak onlar **وكنات**’tır; **المكنات** ancak **الضباب**’ın yumurtasıdır. **أبو عبيد** dedi: Arapların sözünde caizdir ki **مكن الضباب** ödünç alınsın da benzetme yoluyla kuş için kılınsın; nitekim “**مشافر الحبش**” dediler; hâlbuki **المشافر** develer içindir. Ve hadisin tefsirinde denildi: “**على أمكنتها**” yani kuşları ürkütmeyin ve ona uğursuzlukla bakmayın; onları Allah’ın onlar için kıldığı yerleri üzerinde bırakın; yani ne zarar verin ne fayda (ummayın) ve bunu başkasına aşırmayın. Ve **شمر** dedi: “**على مكناتها**” sözünde doğru olan: onun **المكنة**’nin çoğulu olmasıdır; **المكنة** ise **التمكن**’dir; Araplar der ki: “Şüphesiz falanın oğlu sultandan **مكنة** sahibidir”, yani bir **تمكن** sahibidir; böylece “kuşları üzerinde gördüğünüz her **مكنة** üzerinde bırakın ve ondan uğursuzluk çıkarmayı bırakın.” Ve o, **التبعة**’nin **التتبع**’dan, **الطلبة**’nin **التطلب**’dan olması gibidir. Ve **ابن برى** dedi: **المكنة** hakkında “o, yerin kendisidir” denmez; ancak genişletme (yoluyla) (denir); çünkü **المكنة** ancak **التمكن** manasındadır; böylece kuşun yeri, onda yerleşmesi sebebiyle **مكنة** diye adlandırıldı; (yani) “kuşları **أمكنتها**’ları üzerinde bırakın ve onunla uğursuzluk çıkarmayın.” Ve **الزمخشري** dedi: **مكناتها** iki zammayla rivayet edilir; **مكن**’in çoğuludur; ve **مكن** **مكان**’ın çoğuludur; tıpkı **صعدات**’ın **صعد**’da, **حمرات**’ın **حمر**’da olması gibi. Ve **يونس** dedi: **الشافعي** (Allah ondan razı olsun) bize bu hadisin tefsirinde dedi ki: Cahiliyede adam bir ihtiyacı istediğinde, kuşa düşmüş halde yahut yuvasında gelir, onu ürkütürdü; eğer sağ tarafa giderse ihtiyacı için yürürdü; eğer sol tarafa giderse geri dönerdi; böylece Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bunu yasakladı. **الازهرى** dedi: Hadisin manasında söz, **الشافعي**’nin dediğidir; ve o doğrudur; ve **ابن عيينة**’nin gittiği de oydu. Bunu bildiğinde, musannifin (Allah ona rahmet etsin) sözündeki kusur sana görünür: (Ve **المكانة**: ağırbaşlılıktır). Ve **تمكن** etti (**كالمكينة**). Denir: “Onun **مكانته**’si üzere geç”, yani onun ağırbaşlılığı üzere. Ve **أبو زيد** dedi: Denir: “**مكينتك** ve **مكانتك** üzere yürü” ve “**وهينتك**”. Ve **قطرب** dedi: Denir: “Falan **مكينته** üzere çalışır”, yani onun ağırbaşlılığı. Ve aziz tenzilde: “**اعملوا على مكانتكم**” yani sizin karşı tarafınız ve yönünüz üzere. Ve denildi: manası, “üzerinde bulunduğunuz şeye göre, yerleşmiş olarak (müstemkin)”dir. Ve **الفراء** dedi: Onun kalbinde **مكانة** ve **موقعة** ve **محلة** vardır. Ve (**المكانة**) (bir melik katındaki mevki)dir; çoğulu **مكانات**’tır; ve kırık çoğulla çoğul yapılmaz. Ve gerçekten (**مكن ككرم**) **مكانة** (kazandı); ve (**تمكن فهو مكين**) **المكانة**’de (yerleşti). (Çoğul:) **مكناء**. Ve **الاسم المتمكن**: üç harekeyi kabul eden şeydir: lafzen ref‘, nasb ve cerr; (**كزيد**) (gibi): **زيد** ve **زيدا** ve **زيد**; ve aynı şekilde gayr-i munsarif, **احمد** ve **أسلم** gibi. Ve **الجوهرى** dedi: Nahivcilerin “isimde o **متمكن**’dir” sözünün manası: onun i‘rablı olmasıdır; **عمرو** ve **ابراهيم** gibi. Eğer bununla beraber munsarif olursa, o **المتمكن الامكن**’dir; **زيد** ve **عمرو** gibi. Ve **غير المتمكن**: mebnî olandır; “**كيف**” ve “**أين**” demen gibi. Dedi: “Zarf hakkında onların ‘o **متمكن**’dir’ sözünün manası: bir kere zarf olarak, bir kere isim olarak kullanılmasıdır; ve **غير المتمكن**: zarf olmaya elverişli bir yerde ancak zarf olarak kullanılmayan (şey)dir.” Ve (**المكان**) yer (mevzi)dir; şeyi içine alan. Ve bazı kelâmcılara göre o bir arazdır; o da iki cismin birleşmesidir: kuşatan ve kuşatılan; bu da kuşatan cismin kuşatılanı çevrelemesi gibi. Böylece mekân, onlara göre bu iki cisim arasındaki münasebettir; ve bu, dilde bilinen değildir; **الراغب** bunu söyledi. (Çoğul:) **أمكنة**; **قذال** ve **أقذلة** gibi. Ve **وأماكن**: çoğulun çoğuludur. **ثعلب** dedi: “**فعال** olmasını iptal eder; çünkü Araplar ‘**كن مكانك**’ ve ‘**قم مكانك**’ der; bu, onun **كان**’dan bir mastar yahut ondan bir yer (ismi) olduğuna delalet etti.” Dedi: “Ancak **أمكنة** diye çoğul yaptılar; böylece زائد **الميم**’i aslî gibi muamele ettiler; çünkü Araplar harfi harfe benzetir; nitekim **منارة** ve **منائر** dediler; onu **فعالة**’ya benzettiler; hâlbuki o, nurdan **مفعلة**’dir; ve onun hükmü **مناور** idi; **مسيل** ve **أمسلة** ve **مسل** ve **مسلان** denildiği gibi; hâlbuki **مسبل** selden **مفعل**’dir; böylece onda **مسايل**’den öteye geçilmemesi gerekirdi; fakat onlar زائد **الميم**’i aslî hükmünde kıldılar; böylece **مفعل** **فعيل** hükmünde oldu; böylece onun kırık çoğulu kırıldı.” Ve (**المكنان** fetha ile: bir bitkidir): Hind yaprağı gibi biter; yaprağının bir kısmı bir kısmının üstündedir; ve o yoğundur; ve çiçeği sarıdır; ve bitiş yeri **القنان**’dır; ve onun **صيور**’u yoktur; ve o, bahar otunun en yavaşıdır; bu da onun yumuşaklığı sebebiyledir. **أبو حنيفة** (Allah ona rahmet etsin) dedi: “Ve onu davar yediğinde, onun üzerine (süt) bol olur; böylece sütleri çoğalır ve koyulaşır.” Onun teki **هاء** iledir. Ve **الازهرى** dedi: **المكنان** bahar baklagillerindendir. Ve **ذى الرمة**’nin şu beyti rivayet edildi:
Ve çayırda **مكنان** (vardır), sanki onun bahçesi * dokunmuş yaygılardır; onu dokuyanlar **أكف الصوانع**’dır.
Ve (**واد ممكن**) iyi (verimli)dir; (**ينبته**) (onu bitirir). **ابن الاعرابي** şu beyti rivayet etti:
Ve boğazlanmış oğlağın kanının aktığı bir yer; rüzgârlar esti * onda ceylanlar, **واد ممكن**’in karnında.
Ve **ابن برى**, suyun ondan çekildiğini ve onunla örtündüğünü tasvir eden **أبى وجزة** için şu beyti rivayet etti:
Ve onunla örtündü; * **المكنان** ve **القطب**’dan iki çeşit (bitki) binlerce (vardır).
Ve (**أبو مكين كامير نوح بن ربيعة**) Basralıdır; (**تابعي**)dir. Nüshalarda böyledir; doğrusu, onun tâbiîlerin tâbiîlerinden olmasıdır. Böylece **الذهبي**’nin **الكاشف**’inde: **أبى مجلز** ve **عكرمة**’den rivayet etti; ondan **وكيع** ve **القطان** (rivayet etti); sika (güvenilir)dir. Ve **ابن المهندس** **الكنى**’da dedi: **اياس بن الحرث بن معيقب الدوسى**’den rivayet etti; ondan **سهل بن حماد الدلال** (rivayet etti). Ve **ابن حبان**’ın **الثقات**’ında, bu **اياس**’ın tercümesinde: dedesinden, **معيقب بن أبى فاطمة الدوسى**’den rivayet eder; Kureyşli müttefik; ondan **أبو مكين** (rivayet etti). Ve (**مكنته من الشئ**) **تمكينا**; ve (**أمكنته منه**) manaca (aynıdır); **الصحاح**’ta olduğu gibi. Böylece (**فتمكن واستمكن**) eğer ona nail olursa. Ve bütün bunun ismi **المكانة**’dır; **المحكم**’de olduğu gibi. **الازهرى** dedi: Denir: “İş bana **أمكننى**; artık o **ممكن**’dir”; ve “Ben onu **أمكنه**” denmez, “onu yapabilirim” manasında. Ve denir: “Bu dağa çıkman sana mümkün olmaz”; ve “Sen ona çıkmayı **تمكن** edersin” denmez. * Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **ضباب مكان** kesra ile; **لمكون**’un çoğuludur. Şair dedi:
Ve bil ki o sarıdır * içinde **الدبى** ve **جناد** bulunan **مكان**.
Ve **المكان** **مكن** üzerine iki zammayla cem‘ olunur; **الزمخشري**’den. Ve **المكنة** **كفرحد** (vezninde): **التمكن**; **شمر**’den. Ve daha önce geçti. Ve “İnsanlar **سكناتهم** ve **نزلاتهم** ve **مكناتهم** üzeredir”, yani onların ikametgâhları; **ابن الاعرابي**’den. Ve **ازمخشرى** (Allah ona rahmet etsin) dedi: O, mecazın mecazındandır. Ve “Onu emir yanında **ما أمكنه**” **الجوهرى**’den şâzdır. **ابن برى** dedi: Ve gerçekten **امكن يمكن**. **القلاخ** dedi:
Suyun içinde kıvrıldığı yerde * böylece **فمكن**.
Dedi: Buna göre “Onu emir yanında **ما أمكنه**” kıyasa göredir. Ve **تمكن بالمكان** ve **تمكنه** aracı (harfi) hazfedilerek. Ve **سيبويه** şu beyti rivayet etti:
Onların dünyası yerleşince, onlara itaat etti * hangi yöne meylederlerse, dinimi meylettiririm.
Ve “**مكانك**” dediler; arkasından bir şeyi sakındırır (uyarır). Ve “Falanın kalkması ona mümkün olmaz”, yani ona güç yetiremez; **الجوهرى** bunu nakletti. Ve **المكنة** zamme ile: kudret ve istitaat. Ve sûfîler katında **التمكين**: istikamet üzere kökleşme ve yerleşme makamıdır. Ve **بنو المكين** Yemen’de Alevîlerden bir kavimdir. Ve **ما كيان**: **محمد بن على الماكيانى السرخسى**’nin dedesidir; **ابن أبى الدنيا**’dan. Ve **ما كينة**: **ابراهيم بن ابراهيم الماكينى**’nin dedesidir; ondan **أبو زرعة** rivayet etti. * Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **مكران** zamme ile; **كرمان**’da bir beldedir; ondan **أبو حفص عمر بن محمد بن سليم**; **ابن المنقور**’dan. Bu, onun zikredileceği yerdir.
