# مك — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%83/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: مك

باب الكاف والميم
مك ، كم : [ مستعملان ] .
كم : قال الليث : كم : حرف مسألة عن عدد أو خبر ، وتكون خبراً بمعنى رب . فإن عني بها رب جرت ما بعدها . وإن عني بها ربما رفعت ، وإن تبعها فعل رافع ما بعدها انتصبت .
قال : ويقال : إنها في الأصل من تأليف كاف التشبيه ضمت إلى ما ثم قصرت ما فأسكنت الميم . فإذا عنيت بكم غير المسألة عن العدد قلت : كم هذا الشيء الذي معك ؟ فهو مجيبك كذا وكذا .
وقال الفراء : كم وكأين لغتان ، ويصحبهما من ، فإذا ألقيت من كان في الاسم النكرة والنصب والخفض . من ذلك قول العرب : كم رجل كريم قد رأيت ، وكم جيشا جرار قد هزمت . فهذان وجهان : ينصبان ويخفضان والفعل في المعنى واقع . فإن كان الفعل ليس بواقع وكان للاسم جاز النصب أيضا بواقع وكان للاسم جاز النصب أيضا والخفض ، وجاز أن تعمل الفعل فترفع في النكرة ، فتقول : كم رجل كريم قد أتاني ، ترفعه بفعله ، وتعمل فيه الفعل إن كان واقعا عليه فتقول : كم جيشا جرارا قد هزمت ، فتنصبه بهزمت .
وأنشدونا : كم عمة لك يا جرير وخالة
فدعاء قد حلبت علي عشاري
فدعاء قد حلبت علي عشاري رفعا ونصبا وخفضا . فمن نصب قال : كان أصل كم الاستفهام ، وما بعدها من النكرة مفسر كتفسير العدد ، فتركناها في الخبر على ما كانت عليه في الاستفهام فنصبنا ما بعدها من النكرات ، كما تقول : عندي كذا وكذا درهما . ومن خفض قال : طالب صحبة من للنكرة في كم ، فلما حذفناها أعملنا إرادتها . وأما من رفع فأعمل الفعل الآخر ونوى تقديم الفعل كأنه قال : كم قد أتاني رجل كريم .
وقال الليث : الكم : كم القميص . والكمة من القلانس : والكمام : شيء يجعل على فم البعير أو البرذون . والكم : كم الطلع .
ولكل شجرة مثمرة كم ، وهو برعومته .
وقال شمرك كمام العذوق : التي تجعل عليها واحدها كم .
وأما قول الله جل وعز : ( والنخل ذات الأكمام ( [ الرحمن : 11 ] ، فإن الحسن قال : أراد سبائب الليف زينت بها .
وقال شمر : الكمة : كل ظرف غطيت به شيئا وألبسته إياه فصار له كالغلاف . ومن ذلك أكمام الزرع : غلفها التي تخرج منها .
وقال الزجاج في قوله : ( والنخل ذات الأكمام ( [ الرحمن : 11 ] .
قال : عنى بالأكمام ما غطى . وكل شجرة تخرج ما هو مكمم فهي ذات أكمام .
وأكمام النخلة : ما غطى جمارها من السعف والليف والجذع . وكل ما أخرجته النخلة فالطلعة كمها قشرها . ومن هذا قيل للقلنسوة كمة ، لأنها تغطي الرأس . ومن هذا كما القميص لأنهما يغطيان اليدين .
وقال شمر في قول الفرزدق . يعلق لما أعجبته أتانه
بأرآد لحييها جياد الكمائم
يريد جمع الكمامة التي يجعلها على منخرها لئلا يؤذيها الذباب .
والمكموم من العذوق : ما غطي بالزبلان عند الإرطاب ليبقى ثمرها غضا ولا ينقرها الطير ولا يفسدها الحرور .
ومنه قول لبيد : حملت فمنها موقر مكموم
وفي حديث النعمان بن مقرن أنه قال يوم نهاوند : ألا إني هاز لكم الراية ، فإذا هززتها فليثب الرجال إلى أكمة خيولها ويقرطوها أعنتها ، أراد بأكمة الخيول مخاليها المعلقة على رؤوسها وفيها علفها . أمرهم بنزعها من رأسها وإلجامها بلجمها ، وذلك تقريطها .
وقال ابن شميل عن اليمانيك كممت الأرض كماً ، وذلك إذا أثارها ثم عفى آثار السن في الأرض بالخشبة العريضة التي تزلقها ، فيقالك أرض مكمومة .
أبو عبيد عن الأصمعي : كممت رأس الدن ، أي : سددته وطينته .
وقال الأخطل : كمت ثلاثة أحوال بطينتها
وقيل : كمت ، أي : غطيت ، وأصل الكم التغطية .
وفي حديث عمر أنه رأى جارية متكمكمة فضربها بالدرة وقال : أتشبهين بالحرائر .
قال أبو عبيد : أراد بالمتكمكمة المتكممة ، وأصله من الكمة ، وهو القلنسوة ، فشبه قناعها بها .
وقال أبو تراب : المغمة والمكمة : شيء يوضع على أنف الحمار كالكيس ؛ وكذا الغمامة والكمامة .
وقال ابن الأعرابي : كم : إذا غطي ، وكم : إذ قتل الشجعان .
أنشد الفراء : بل لو شهدت الناس إذ تكموا
بغمة لو لم تفرج غموا
قوله : تكموا ، أي : ألبسوا غمة كموا بها .
والكم : قمع الشيء وستره ، ومنه : كميت الشهادة : إذا قمعتها وستره ، ومنه : كميت الشهادة : إذا قمعتها وسترتها . والغمة ما غطاك من شيء . المعنى : بل لو شهدت . الأصل تكممت ، مثل : تقصيت ، والأصل تقصصت .
مك : مكة معروفة ، وقد مر تفسيرها . وقيل : إنها سميت مكة لأنها تمك من ألحد فيها :
وقال الراجز : يا مكة الفاجر مكي مكا
ولا تمكي مذحجا وعكا
وسمعت كلابيا يقول لرجل يعنته : قد مككت روحي أراد أنه أخرجه بلجاجه فيما أشكاه .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ’ لا تمككوا غرماءكم ’ ، يقول : لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم ولا تأخذوهم على عسرة وأنظروهم إلى مسيرتهم . وأصل هذا مأخوذ من مك الفصيل ما في ضرع الناقة وامتكه ، إذا لم يبق فيه من اللبن شيئاً . والمك : مص الثدي . ومنه قيل للرجل
اللئيم الذي يرضع الشاة من لؤمه : فكان وملجان ومصان .
وقال ابن شميل : تقول العرب : قبح الله است مكان ، وذلك إذا أخطأ إنسان أو فعل فعلا قبيحاً دعي عليه بهذا .
ويقال : مككت المخ مكا ، وتمككته وتمخخته وتمخيته : إذا استخرجته فأكلته ، فهو المكاكة والمكاك .
وقال الليث : المكوك : طاس يشرب به ، والمكوك : مكيال لأهل العراق ، وجمعه مكاكيك . وهو صاع ونصف وهو ثلاث كيلجات . والمكاء : طائر ، وجمعه مكاكي .
وليس المكاء من باب المضاعف ، ولكنه من المعتل بالواو ، من مكا يمكو : إذا صفر .
نهاية الجزء التاسع ويتلوه إن شاء الله الجزء العاشر تهذيب اللغة المجلد السادس الجزء الحادي عشر

### Türkçe

باب **الكاف** و**الميم**
**مك** ، **كم** : [ ikisi de استعمال olunandır ] .
**كم** : **الليث** dedi: **كم** : bir sayı hakkında soru harfidir yahut haber (bildirme)dir; ve **رب** mânâsında haber olur. Şayet onunla **رب** kastedilirse, ondan sonrakini cer eder. Şayet onunla **ربما** kastedilirse ref‘ eder. Şayet onu, ondan sonrakini ref‘ eden bir fiil takip ederse nasb olunur.
Dedi: Ve denilir ki: o aslında teşbih **كاف**’ının, **ما**’ya zammedilmesinden (birleştirilmesinden)dir; sonra **ما** kısaltıldı da **الميم** sükûnlandırıldı. Artık **كم** ile sayı hakkında soru kastedilmeyince şöyle dersin: “Yanındaki bu şey kaçtır?”; o da sana “şu kadar ve şu kadar” diye cevap verir.
Ve **الفراء** dedi: **كم** ve **كأين** iki lugattır; ve ikisine de **من** eşlik eder. **من** atılınca isim nekre olur; ve nasb ve hafd (cer) olur. Bundan Arapların sözü: “Nice kerîm adam gördüm” ve “Nice büyük orduyu bozguna uğrattım.” İşte bunlar iki veçhedir: nasb olunur ve hafd olunur; fiil ise mânâda vâkidir. Şayet fiil vâki değilse ve isim için olursa, nasb da câiz olur; ve hafd da câiz olur. Ve fiili amel ettirmen de câiz olur; böylece nekrede ref‘ edersin; şöyle dersin: “Nice kerîm adam bana geldi”; onu fiiliyle ref‘ edersin. Ve eğer fiil onun üzerine vâki ise onda fiili amel ettirirsin; şöyle dersin: “Nice büyük orduyu bozguna uğrattım”; onu “bozguna uğrattım” ile nasb edersin.
Bize inşâd ettiler:
Nice hala vardır sana ey Cerîr, ve teyze
Nice dua ki üzerime develerimi sağdı
“Nice dua ki üzerime develerimi sağdı” ref‘ ile, nasb ile ve hafd ile (rivayet olunmuştur). Kim nasb ederse dedi ki: **كم**’ın aslı istifhâmdır; ondan sonraki nekre ise sayı tefsiri gibi müfessirdir. Biz onu haberde, istifhâmda olduğu hâl üzere bıraktık; böylece ondan sonraki nekreleri nasb ettik; senin “Yanımda şu kadar ve şu kadar dirhem vardır” demen gibi. Kim hafd ederse dedi ki: **كم**’da nekre için **من**’in arkadaşlığını talep etti; onu hazf edince, onun muradını amel ettirdik. Ref‘ eden ise diğer fiili amel ettirdi ve fiilin takdîmini niyet etti; sanki şöyle dedi: “Nice kerîm adam bana geldi.”
Ve **الليث** dedi: **الكم**: gömleğin kolu. **والكمة**: külâhlardan (olan). **والكمام**: devenin yahut bâradhûn’un ağzına yapılan şey. **والكم**: hurma tomurcuğunun kılıfı.
Her meyveli ağacın bir **كم**’ı vardır; o, onun tomurcuğudur.
Ve **شمر** dedi: **كمام العذوق**: onların üzerine yapılan şeylerdir; onun birili **كم**’dır.
Allah’ın—azîz ve celîl—şu sözüne gelince: “**والنخل ذات الأكمام**” [**الرحمن**: 11]; **الحسن** dedi: onunla, onunla süslenmiş lif püsküllerini kastetti.
Ve **شمر** dedi: **الكمة**: bir şeyi örttüğün ve onu onunla giydirdiğin her zarf; böylece ona kılıf gibi olur. Bundan: **أكمام الزرع**: içinden çıktığı kılıflarıdır.
Ve **الزجاج** “**والنخل ذات الأكمام**” [**الرحمن**: 11] kavlinde dedi:
Dedi: **الأكمام** ile, örtülen şeyi kastetti. Ve her ağaç, **مكمم** olan şeyi çıkarırsa, o **ذات أكمام**’dır.
**وأكمام النخلة**: onun cümârını, sa‘f, lif ve gövde ile örten şeydir. Hurma ağacının çıkardığı her şeyde, salkımın **كم**’ı onun kabuğudur. Bundan dolayı külâha **كمة** denildi; çünkü başı örter. Bundan dolayı gömleğin koluna da (denildi); çünkü ikisi de elleri örter.
Ve **شمر** **الفرزدق**’ın sözü hakkında (dedi):
Hoşuna giden dişi eşeğe ilişir
Onun iki çenesinin bağlarıyla, **جياد الكمائم**
**الكمامة**’ın cem‘ini kasteder; onu, sinek ona eziyet etmesin diye onun burnuna yaptığı şeydir.
Ve **المكموم** (olan) **من العذوق**: rutubetleneceği vakit, meyvesi taze kalsın, kuş onu gagalamasın ve sıcak rüzgârlar onu bozmasın diye **الزبلان** ile örtülen şeydir.
Bundan **لبيد**’in sözü: “Taşıdım; ondan (bir kısmı) yüklü, **مكموم** (olan)dır.”
Ve **النعمان بن مقرن** hadîsinde: Nihâvend günü dedi ki: “Dikkat edin, ben sizin için sancağı sallayacağım; onu sallayınca, adamlar atlarının **أكمة**’sine sıçrasınlar ve onların dizginlerini **يقرطوها**.” Atların **أكمة**’si ile, başlarına asılı olan ve içinde yemleri bulunan torbalarını kastetti. Onlara, onu başından çıkarmayı ve onu gemleriyle gemlemeyi emretti; işte bu, onun **تقريط**’ıdır.
Ve **ابن شميل** **اليمانيك**’ten rivayetle: “Yeri **كما** ile **كممت**”; bu, onu sürdüğü zaman, yerde sabanın izlerini geniş tahta ile silip düzlediğinde olur; “**أرض مكمومة**” denilir.
**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: “Küpün başını **كممت**”; yani: onu tıkadım ve çamurla sıvadım.
Ve **الأخطل** dedi:
Onun çamuruyla üç hâli **كمت**
Ve denildi: **كمت**; yani: örttüm. **الكم**’ın aslı örtmedir.
**عمر** hadîsinde: o, **متكمكمة** bir câriye gördü; onu değnekle vurdu ve dedi: “Hür kadınlara mı benziyorsun?”
**أبو عبيد** dedi: **المتكمكمة** ile **المتكممة**’yi kastetti. Aslı **الكمة**’dendir; o da külâhtır. Böylece onun örtüsünü ona benzetti.
Ve **أبو تراب** dedi: **المغمة** ve **المكمة**: eşek burnuna torba gibi konulan bir şeydir; aynı şekilde **الغمامة** ve **الكمامة**.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: **كم**: örtüldüğü zaman; ve **كم**: yiğitler öldürüldüğü zaman.
**الفراء** inşâd etti:
Bilakis, insanları görseydin, **إذ تكموا**
Bir **غمة** ile; eğer açılmasa, boğulurlardı
Onun sözü: **تكموا**; yani: bir **غمة** giydirildiler; onunla **كموا** (örtündüler).
Ve **الكم**: bir şeyi bastırmak ve örtmektir. Bundan: **كميت الشهادة**: onu bastırdığın ve örttüğün zaman. Bundan: **كميت الشهادة**: onu bastırdığın ve örttüğün zaman. **والغمة**: bir şeyden seni örten şeydir. Mânâ: “Bilakis, görseydin.” Asıl: **تكممت**’tir; “**تقصيت**” gibi; aslı **تقصصت**’tir.
**مك**: **مكة** mâlûmdur; onun tefsiri geçti. Ve denildi: ona **مكة** adı verildi; çünkü onda ilhâd edeni **تمك** eder:
Ve **الراجز** dedi: “Ey **مكة**; fâcir, Mekkelidir, **مكا** eder; ve **مذحج**’ı ve **عك**’ı **تمكي** etme.”
Ve **كلابي**’den birinin, bir adama onu kınayarak şöyle dediğini işittim: “Ruhumu **مككت**”; onunla, kendisine şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu çıkardığını kastetti.
Ve Peygamber’den (Allah’ın salâtı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki dedi: “Ganimet borçlularınızı **تمككوا** etmeyin”; yani: geçimlerine zarar verecek bir ısrarla üzerlerine ısrar etmeyin; onları darlık üzere sıkıştırmayın; onları genişliklerine kadar erteleyin. Bunun aslı, devenin memesindeki şeyi yavrunun **مك** etmesinden ve onu **امتكه** etmesinden alınmıştır; memede sütten hiçbir şey bırakmadığı zaman. Ve **المك**: memeyi emmedir. Bundan dolayı, cimriliğinden koyunu emen alçak adama denildi: “O, **ملجان** ve **مصان** idi.”
Ve **ابن شميل** dedi: Araplar şöyle der: “Allah **است** falanınkini çirkin kılsın”; bu, bir insan hata ettiği yahut çirkin bir fiil yaptığı zaman, ona bununla beddua edildiğinde olur.
Ve denilir: “İliği **مكا** ile **مككت**; ve onu **تمككته** ve **تمخخته** ve **تمخيته**”; onu çıkardığın ve yediğin zaman. O, **المكاكة** ve **المكاك**’tır.
Ve **الليث** dedi: **المكوك**: onunla içilen tas. Ve **المكوك**: Irak ehli için bir ölçek; cem‘i **مكاكيك**. O, bir **صاع** ve yarımdır; o, üç **كيلجات**’tır. Ve **المكاء**: bir kuştur; cem‘i **مكاكي**.
**المكاء** müzâaf bâbından değildir; bilakis o, vâv ile mu‘tel bâbındandır; **مكا يمكو**’dan: ıslık çaldığı zaman.

Dokuzuncu cüzün sonu; inşâallah onu, onuncu cüz takip eder: **تهذيب اللغة** altıncı cild, on birinci cüz.
