# ملل (م-ل-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%84%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: İnanç

- Harfler: م - ل - ل
- Kur'an'da: 18 geçiş · 16 ayet · 10 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مِلَّةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8E.md) | فِعْلَةَ | İnanç | 8 | 8 | [2:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:135.md) |
| [مِلَّتِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فِعْلَتِنَا | İnancımız | 2 | 2 | [7:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/7:88.md) |
| [الْمِلَّةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%90.md) | الْفِعْلَةِ | İnanç | 1 | 1 | [38:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/38:7.md) |
| [فَلْيُمْلِلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%85%D9%92%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92.md) | فَلْيُفْعِلْ | Öyleyse imzalasın | 1 | 1 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:282.md) |
| [مِلَّةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%90.md) | فِعْلَةِ | İnanç | 1 | 1 | [2:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:130.md) |
| [مِلَّتَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فِعْلَتَهُمْ | Onların inancı | 1 | 1 | [2:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:120.md) |
| [مِلَّتِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فِعْلَتِكُمْ | Sizin inancınız | 1 | 1 | [7:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/7:89.md) |
| [مِلَّتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فِعْلَتِهِمْ | Onların inancı | 1 | 1 | [18:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/18:20.md) |
| [وَلْيُمْلِلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%85%D9%92%D9%84%D9%90%D9%84%D9%90.md) | وَلْيُفْعِلِ | Ve imzalasın | 1 | 1 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:282.md) |
| [يُمِلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | يُفْعِلَ | İmzalar | 1 | 1 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:282.md) |

## Mücavir kökler — 115 mücavir (147 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 53 · İbrahim
2. [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) — 5 ortak ayet · G² 45 · Hanif eğildiği zaman kırılmayan yaş çalıdır
3. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 24 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
4. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 5 ortak ayet · G² 19 · Tasma kayış demektir
5. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · İnek yavrusu, dana demektir
6. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Dane, inek yavrusuna denir
7. [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 11 · Kevn, tepe demektir
9. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
10. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 9 · Hayvanların ön ayaklarına denir
11. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Uhur ense demektir
12. [سأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Körleşmiş bıçaktır
13. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
14. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ad verilen
15. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
16. [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
17. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
18. [تجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
19. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
20. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Veli arka demektir
21. [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
22. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
23. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
24. [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Onu seçti
25. [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ağacın dalı demektir
26. [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kulp, bağ demektir
27. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
28. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Küçük
29. [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alet olarak kullanılan taştır
30. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
31. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
32. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
33. [يعقوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ve Yakup
34. [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Seçip ayırdı
35. [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
36. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Petekteki baldır
37. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Süllem” merdiven demektir
38. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
39. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Denk tutuyorlar
40. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
41. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
42. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
43. [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Badiye çöl demektir
44. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Yaşlı adamdır
45. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sunv’a” tas demektir
46. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
47. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kanat demektir
48. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Feth, kapının açılması demektir
49. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
50. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
51. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hoşlanmadı
52. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cehd düz, sert yer demektir
53. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
54. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
55. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların hevesleri
56. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
57. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
58. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yiyecek demektir
59. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
60. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yol

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%84%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ملل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md), [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md), [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md), [نحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [بدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıcak küle gömerek pişirme, bir şeyin sürekli tekrarlanmasıyla oluşan iz, içten içe süren sıcaklık ve dikiş teyeli |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyin peygamberler aracılığıyla dikte ettirilen, izlenen kurallar bütünü ve ortak inanç yolu |
| Çekirdek Özet 3 | Bir peygamber veya topluluğa nispet edilen kurumsallaşmış, yazılı veya aktarılan toplumsal-dini gelenek |
| Kritik Hata Riski | Kavramı bireysel vicdani inanca indirgemek ve peygamberi kurucu/aktarıcı otoriteden kopararak soyut mezhep veya ırki aidiyet saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مل | Bir şeyi doldurma, yayma, sürekli kılma veya içten içe kuşatma; [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) (doldurmak), [ملح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%AD.md) (tuzlamak, içine işlemek), [ملق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%82.md) (düzlemek, kayganlaştırmak), [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) (kuşatıcı güçle elde tutmak), [ملي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A.md) (süre uzatmak, doldurmak) köklerinde olduğu gibi bir durumun nesneyi kaplaması | ل | İkinci lam harfinin eklenmesiyle katmerlenme ve süreklilik kazanmış; tekrarlama, içten içe pişme, bıkkınlık derecesinde peş peşe gelme ve sözün harf harf dikte ettirilerek (imlâl) tescil edilmesi anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akış, süreklilik, içe işleme ve derinlik |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, gütme, sınır çizme ve bağlayıcılık |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Tekrarlanan yöneltme, sürekli denetim ve kalıcı çizgi |
| ملل | Suyun ve değneğin mükerrer hareketi | Suyun içe işlemesi gibi sürekli bir yönlendirmenin peş peşe tekrarlanarak belirgin bir iz, yol veya metin haline getirilmesi; içten içe pişen köz veya harf harf dikte edilen nizam. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sıcak kül ve kor içine ekmek gömüp pişirmek (خبز الملة), içte gizli kalan hararet/humma (المليلة) ve kumaşı dikmeden önce gevşek dikişle teyellemek (مل الثوب). Ayrıca bir işin sürekli tekrarından usanç duymak (الملل). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem şiirinde kök, hem bıkkınlık hem de borcun/yazının dikte ettirilmesi ve izlenen yol anlamlarında kullanılmıştır. İbn Herme bir beytinde bu kökü bıkkınlık ve usanç anlamında şöyle zikreder: قفا فهريقا الدمع بالمنزل الدَّرْسِ / ولا تستَمِلاّ أن يطول به عَنْسِي |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi kullanımında sıcak kül üzerinde pişirilen çöreğe «hubzü melletin» (خبز ملة) denilmiş; borç ve akitlerin yazıcıya harf harf söylenip yazdırılması «emlelte’l-kitâbe» (أمللت الكتاب) fiiliyle karşılanmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve el-Müfredât (ملل maddeleri).

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde ملل kökü temelde iki ana semantik hat üzerinden gelişim göstermiştir. İlk hat, konuşma, söz söyleme, harf harf telaffuz etme ve dikte etmedir. Bu hat İbranicede mll (מִלֵּל - konuşmak, söz söylemek, beyan etmek), Süryanicede mll (ܡܠܠ - konuşmak, kelam etmek, mantık yürütmek) ve kelime biçimi olarak «melləthā» (ܡܠܬܐ - kelam, söz, öğreti, logos) şeklinde son derece köklü bir yere sahiptir. Arapçadaki «imlâl» (dikte ettirme) ve «mille» (vahiy ve peygamber diliyle kurulan yol/öğreti) kavramı doğrudan bu kadim Sami söz/metin kökenine dayanır. İkinci hat ise içten içe yanma, sıcak kül ve bir şeyin sürekli sürtünmesiyle oluşan bıkkınlık/aşınma anlamıdır. Akadcada «melulu» (oynamak, oyalanmak, hareket etmek) biçiminde görülen hareketlilik, Arapçada sürekli tekrardan doğan bıkkınlığa ve ateşte içten içe pişmeye doğru semantik bir özelleşme yaşamıştır. Kur’an’daki kullanım bu iki hattın zirvesidir: Peygamberin dikte ettirdiği ilahi sözler manzumesi, ümmetin çiğneyerek belirginleştirdiği değişmez inanç yolu (mille) olmuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dikte ettirme, sıcak kül ve bıkkınlık | Dikte etme (yazdırma) ile izlenen dinî gelenek (mille) aynı kökten neşet etmiştir; her ikisinde de harf harf ve adım adım belirlenmiş bir rota vardır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mll ve Süryanice mll | İbranice ve Süryanicede «söz söylemek, konuşmak, kelam ve öğreti bildirmek» anlamındadır; Arapçadaki terimsel mille ve imlâl ile birebir örtüşür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin Sami dışı kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Payne Smith, Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ملل | Anlamlı | Dikte etmek, sıcak kül, bıkmak, izlenen din | Hedef köktür; harf harf söyleyerek yazdırmak ve peygamberi yol. | Kur’an’da geçer |
| [لمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D9%84.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte kök türetilmemiştir. | Kur’an’da geçmez |
| للم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte kök türetilmemiştir. | Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ملل | Merkez | Dikte edilen inanç yolu ve gelenek | Peygambere nispet edilen, kuralları ve ilkeleri vahiyle yazdırılmış/belirlenmiş toplumsal inanç nizamı. | Kur’an’da hem dikte etmek hem de peygamberlerin dini yolu anlamında yer alır. |
| [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | İtaat, ceza, yargı ve genel nizam | [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md), boyun eğme, karşılık görme ve kurulan düzeni yaşama yönünü vurgularken, ملل peygamberi aktarımı ve şeriatın bütününü vurgular. | [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) doğrudan Allah’a ve kişiye izafe edilirken, ملل kural olarak peygambere ve kavme izafe edilir. |
| [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Suya giden yol, açık kılınan hüküm | [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md), hükümlerin açıkça vazedilmesi ve su kaynağı gibi hayati kılınmasıdır; ملل ise bu hükümlerin oluşturduğu geleneksel ana yoldur. | Şeriat tek tek hükümleri, mille ise bu hükümlerin peygamber eksenli toplamını ifade eder. |
| [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Sürekli akıtılan su, izlenen çığır | [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md), eylemsel olarak peş peşe takip edilen pratik davranış modelidir; ملل ise akidevi ve kurumsal üst çatıdır. | Sünnet davranış tarzını, mille doktrinel aidiyeti kurar. |
| [نحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84.md) | Komşu | Bağış, benimsenen öğreti veya fırka | [نحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84.md), daha çok sonradan benimsenen, fırkalaşan veya iddia edilen mezhebi görüşleri anlatır. | İlahi kökenden ziyade beşeri benimsemeye işaret eder. |
| [بدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B9.md) | Zıt | Örneksiz ortaya çıkarma, sonradan uydurma | Vahiyle dikte edilmiş ve peygamberlerce tevarüs edilmiş sabit yolu terk edip dinde asılsız yenilik üretmektir. | Mille köklü ve peygamberi olanı, bid’at ise köksüz ve uydurma olanı temsil eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ملل | Dikte edilen yol, inanç nizamı, köz | Peygamberi bildirimle çerçevelenmiş inanç manzumesi ve yazıya dökülen kural. | Kesin |
| Latince | Dictare, religio, fides | Dikte etmek, bağlayıcı inanç nizamı | Dictare dikte ettirme yönünü tam karşılarken, religio mille kavramının peygambere izafe edilen kurumsal nizam yönünü kısmen karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Creed, denomination, to dictate | İnanç bildirisi, mezhep, dikte etmek | To dictate borcun yazdırılmasını; creed veya faith tradition peygamberi inanç çizgisini karşılar, ancak ilahi metinleşme boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Glaubensbekenntnis, diktieren | İnanç akidesi, dikte etmek | Diktieren eylemsel yazdırmayı, Glaubensbekenntnis akideyi karşılar; milletin sosyo-hukuki topluluk boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| Fransızca | Confession de foi, dicter | İnanç ikrarı, dikte etmek | Dicter borç ayetindeki anlamı verir; confession de foi ise belirli bir peygamberin tebliğ ettiği doktrini ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ | Tevhid eksenli ata mirası ve hanif din yolu | Hz. İbrahim’e indirilen, tahrif edilmemiş tevhid nizamı ve fıtri din çizgisi (Bakara [2:130](https://lisan.digital/tr/ayet/2:130.md), Nisâ [4:125](https://lisan.digital/tr/ayet/4:125.md), Hac [22:78](https://lisan.digital/tr/ayet/22:78.md)). |
| مِلَّتِهِمْ / مِلَّتِنَا | Müşrik veya inkârcı kavimlerin yerleşik düzeni | Kavimlerin peygamberleri dönmeye zorladığı batıl, atalardan kalma kurumsal inanç sistemi (A'râf [7:88](https://lisan.digital/tr/ayet/7:88.md), İbrâhîm [14:13](https://lisan.digital/tr/ayet/14:13.md), Kehf [18:20](https://lisan.digital/tr/ayet/18:20.md)). |
| مِلَّتَهُمْ | Yahudi ve Hristiyanların tahrif edilmiş mezhebi yapıları | Ehl-i kitabın Müslümanları tabi kılmak istediği kurumsallaşmış dini gelenek (Bakara [2:120](https://lisan.digital/tr/ayet/2:120.md)). |
| الْمِلَّةِ الآخِرَةِ | Son atalar dini veya çağdaş din nizamı | Müşriklerin tevhidi reddederken dayandıkları son dönem atalar geleneği veya Hristiyanlık iddiası (Sâd [38:7](https://lisan.digital/tr/ayet/38:7.md)). |
| فَلْيُمْلِلْ / يُمِلَّ / وَلْيُمْلِلِ | Borcu harf harf sözel olarak yazdırıp ikrar etmek | Hukuki borç ilişkisinde borçlunun veya velisinin katibe sözleşmeyi bizzat dikte ettirmesi (Bakara [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Din, mille ve mezhep kavramlarının ayrımı | Millenin doğrudan peygambere nispet edilmesi hasebiyle, imanın ve dinin kurumsal-tarihsel boyutu tartışılmıştır. | İlahi nizamın peygamberler silsilesiyle aktarılan nesnel ve doktrinel gövdesi. |
| Fıkıh | Müdayene ayetinde imlâl (istimlâl) hükmü | Borçlunun bizzat katibe borcu ikrar ederek dikte ettirmesinin zorunluluğu ve velayet şartları (Bakara [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md)). | Borcun ikrar edilerek metne dönüştürülmesi ve hukuki bağlayıcılık kazanması. |
| Tefsir | İbrahim milletinin mahiyeti | Hz. İbrahim’in mille kavramıyla anılmasının Yahudilik ve Hristiyanlık öncesi saf tevhidi temsil etmesi bağlamında tefsiri. | Şirkten arınmış, fıtratla uyumlu peygamberi ana eksen. |
| Hadis | İbadette usanç ve Allah’ın muamelesi | Hadislerde geçen «Siz bıkmadıkça Allah bıkmaz» (حتى تملوا) ifadesindeki ملل lafzının mecaz ve müşakele yönü. | Amellerde aşırılıktan kaçınma, itidal ve devamlılık ilkesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Peygamberi tebliğ ve doktrin | İbrahimi Tevhid Yolu (Mille) | Fıtratı koruma ve ilahi nizamı aktarma | Din Allah’a aittir, mille ise o dinin peygamber aracılığıyla insanlığa dikte edilmiş ve kurumsallaşmış yoludur. | Kesin |
| İlmi | Metin inşası ve aktarım | İmlâ ve Dikte Nizamı | Sözü kayıt altına alarak sabitleme | Bilginin ve ikrarın hatasız aktarılması için harf harf sözlü bildirimle yazının denetlenmesi işlevidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki cemaat ve anayasal aidiyet | Millet Topluluğu | Toplumsal meşruiyet ve sözleşme birliği | Kur’an’da mille, aynı peygamberi veya ideolojik aktarımı paylaşan kurumsal topluluğu ve anayasal yapıyı temsil eder. | Güçlü |
| İktisadi | Borçlanma ve sözleşme hukuku | Borcun İkrarı ve Tescili (İmlâl) | Güvenliği sağlama ve tarafları koruma | Borçlunun borç miktarını bizzat dikte ettirmesi, iktisadi adaleti ve sömürüyü engelleyen temel mekanizmadır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kesikli sinyalin yazılması (Sampling & Quantization) | Sürekli ve akışkan olan bir bilginin (borç, akit, ilahi emir) belirli kurallar dahilinde adım adım, harf harf ayrıksı sembollere dönüştürülerek tescil edilmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal hafıza ve kodifikasyon (Codification) | Sözlü mutabakatların ve geleneklerin yasal metin haline getirilmesi; toplumun peygamberi veya ideolojik kodlar etrafında kurumsallaşması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Mille kavramını modern ulus, soy, kavim veya ırk temelindeki «millet» (nation) manasına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kök, hem borcun harf harf yazdırılması (imlâl) gibi hukuki-metinsel bir eylemi hem de bir peygambere bağlı evrensel inanç nizamını (mille) ifade eder; ırkla hiçbir ilgisi yoktur. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | «Millet-i İbrahim» ifadesi etnik bir aidiyet gibi anlaşıldığında, Kur’an’ın evrensel tevhid çağrısı etnik veya kabilevi bir soya indirgenir; ayrıca Bakara [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md)’deki usul kuralı anlaşılamaz. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’da din, şeriat ve mille kavramlarının sınırlarını belirler. Millenin daima bir peygambere veya topluluğa izafe edildiğini, asla «milletullah» denmediğini göstererek vahyin insani-tarihsel kurumsallaşmasını açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim’in mirasını Yahudi ve Hristiyan iddialarına karşı savunan ayetlerde (Bakara, Âl-i İmrân), peygamberlerin inkârcı kavimlerle mücadelesinde ve en uzun ayet olan müdayene ayetinde (Bakara [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini sadece vicdani bir kanaat sanma hatasını düzeltir; dinin vahiyle dikte edilmiş (imlâl) nesnel bir metin, şeriat ve cemaat nizamı olduğunu ortaya koyar. Milliyeti etnik temelli tanımlamaktan kurtarır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ateşin korunda ve külünde (mellet) içten içe pişirmek, dikişi gevşek teyellemek ve bir metni harf harf söyleyerek katibe yazdırmak.
- Soyut anlam: Bir peygamberin tebliğ ettiği vahyi ilkelerin, kuralların ve inanç esaslarının adım adım izlenen kurumsal bir yol ve gelenek haline gelmesi.
- Sistematik karşılık: Hukuki alanda borcun ikrar edilerek dikte edilmesi (imlâl); inanç alanında peygamberi rehberlikle biçimlenmiş anayasal din toplumu (mille).
- LaTeX modeli: $$M = \int_0^T D(p, t) \, dt \quad \Longleftrightarrow \quad \Phi(M) \cap S = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ dikte edilmiş ve kurumsallaşmış inanç nizamını (mille), $D$ peygamberin ($p$) zaman ($t$) boyunca vahiyden aktardığı dikte ve hükümleri temsil eder; integral bu hükümlerin birikimli kurumsal toplamını gösterir. Sağ taraftaki bağıntı ise İbrahim milleti ($\Phi(M)$) ile şirkin ($S$) arakesitinin kesin olarak boş küme olduğunu ve fıtri tevhidi ifade eder.

## Geçtiği ayetler (16 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%84%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:120.md) — مِلَّتَهُمْ

وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

Meal (IK): Sen, dinlerine uymadıkça Yahudiler de, Hristiyanlar da, senden asla hoşnud olmazlar. Allah’ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir, de. Şayet sana gelen ilimden sonra, onların heveslerine uyacak olursan; and olsun ki senin için Allah tarafından ne bir yar bulunur, ne de bir yardımcı.

### [Bakara 2:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:130.md) — مِلَّةِ

وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Kendini bilmezden başka kim İbrahim’in dininden yüz çevirir. And olsun ki dünyada onu seçmiştik. Muhakkak ki o, ahirette de salihlerdendir.

### [Bakara 2:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:135.md) — مِلَّةَ

وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Yahudi veya Hristiyan olun ki hidayete eresiniz, dediler. De ki: Hayır, biz Hanif olan İbrahim’in dinine uyarız. O, müşriklerden değildi.

### [Bakara 2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/2:282.md) — وَلْيُمْلِلِ · يُمِلَّ · فَلْيُمْلِلْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

### [Ali İmran 3:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/3:95.md) — مِلَّةَ

قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): De ki: Allah doğru buyurmuştur. O halde Hanif olarak İbrahim’in dinine uyun. O, müşriklerden değildi.

### [Nisa 4:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/4:125.md) — مِلَّةَ

وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا

Meal (IK): İhsan ederek kendini Allah’a teslim eden ve İbrahim’in dinine uymuş olandan daha güzel din sahibi kim olabilir? Allah İbrahim’i dost edinmiştir.

### [En'am 6:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/6:161.md) — مِلَّةَ

قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): De ki: Şüphesiz Rabbım, beni dosdoğru yola iletti. Hanif olan İbrahim’in dinine. Ve o, müşriklerden olmadı.

### [Araf 7:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/7:88.md) — مِلَّتِنَا

قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَاشُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ

Meal (IK): Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: Ey Şuayb; seni ve beraberindeki inanmış olanları, ya memleketimizden çıkarırız veya mutlaka bizim dinimize dönersiniz. Dedi ki: İstemezsek de mi?

### [Araf 7:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/7:89.md) — مِلَّتِكُمْ

قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ

Meal (IK): Allah, bizi ondan kurtardıktan sonra yine sizin dininize dönecek olursak; doğrusu Allah’a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbımız olan Allah’ın dilemesi bir yana, O’na dönmemiz bizim için olacak şey değildir. Rabbımızın ilmi her şeyi kuşatmıştır. Ancak Allah’a dayanıp güvendik biz. Rabbımız, kavmimizle bizim aramızda Sen, hak ile hüküm ver. Sen, hüküm verenlerin en hayırlısısın.

### [Yusuf 12:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/12:37.md) — مِلَّةَ

قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Size rızık olmak üzere verilen yemeklerin gelmesinden önce onun yorumunu bildiririm. Bu; Rabbımın bana öğrettiklerindendir. Doğrusu ben, Allah’a inanmaz bir kavmin dinini terkettim. Hem onlar, ahirete küfrederdi.

### [Yusuf 12:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/12:38.md) — مِلَّةَ

وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Atalarım İbrahim, İshak ve Ya’kub’un dinine uydum. Herhangi bir şeyi Allah’a şirk koşmamız bize yaraşmaz. Bu, Allah’ın bize ve insanlara olan lütfundandır. Fakat insanların çoğu şükretmezler.

### [İbrahim 14:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/14:13.md) — مِلَّتِنَا

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Küfredenler peygamberlerine dediler ki: Ya bizim dinimize dönersiniz, ya da sizi memleketimizden çıkarırız. Rabbları da onlara vahyetti ki: Biz,

### [Nahl 16:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/16:123.md) — مِلَّةَ

ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Sonra sana: Hanif olarak İbrahim’in dinine uy; o, hiç bir zaman müşriklerden olmadı, diye vahyettik.

### [Kehf 18:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/18:20.md) — مِلَّتِهِمْ

إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا

Meal (IK): Çünkü sizden haberleri olacak olursa; sizi, ya taşla öldürürler veya dinlerine döndürürler. Bu takdirde ise asla kurtulamazsınız.

### [Hac 22:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/22:78.md) — مِلَّةَ

وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ

Meal (IK): Ve Allah için hakkıyla cihad edin. O, sizi seçmiş ve babanız İbrahim’in yolu olan dinde sizin için bir zorluk kılmamaıştır. Daha önce peygamberlerin size şahid olması, sizin de insanlara şahidler olmanız için size müslüman adını veren O’dur. Şu halde namaz kılın, zekat verin ve Allah’a sarılın. O’dur sizin Mevlanız. Ne güzel Mevla, ne güzel yardımcı.

### [Sad 38:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/ayet/38:7.md) — الْمِلَّةِ

مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ

Meal (IK): Biz, bunu diğer dinde de işitmedik. Bu, ancak bir uydurmadır.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الّلام والميم
ل م، م ل مستعملان
لم:
لَمْ، خفيفة: من حُروف الجَحْد بُنِيَتْ كذلك. ولَمْ، اللاّم مفصولة من الميم، إنّما هي لام ضمّت إلى ما، ثمّ حُذفت الألف، كما قالوا: بِمَ، ونحو ذلك غير أنّها لما كانت كثيرة الجَرْي على اللِّسان أُسْكنتِ الميم، وقد تسكّن في بم في لغةٍ رديئة.
ولَمْ: عزيمةُ فعلٍ قد مَضَى فلّما جُعِل الفِعْل معها على حدّ الفِعْل الغابر جزم، وذلك قولك: لم يَخْرُجْ زيدٌ، وإنّما معناهُ: لا خَرَجَ زيد، فاستقبحوا هذا اللّفظ في الكلام فحملوا الفعل على بناء الغابر فإِذا أعيدت لا ولا مَرَّتَيَنْ أو أكْثَر حَسُن حينئذٍ لقول اللَّه عزّ وجلّ: "فلا صَدَّقَ ولا صلّى"، أي: لم يُصدّقْ ولم يُصَلِّ، وإذا لم تُعَدْ لا فهو في المَنْطق قبيح، وقد جاء في الشِّعْر، قال: إنْ تَغْفِرِ اللّهُمّ تَغْفِرْ جَمّا وأيذ عبدٍ لكَ لا أَلَمّا أي: لم يلمّ.
وأمّا ألم فالأصل فيها لم أُدْخِلَ فيها ألف استفهام.. وأمّا لِمَ فإِنّها ما التي تكون استفهاماً وصلت باللاّم.
وأمّا لمّا فعلى معنيين: أحدهما: من جمع ما ولم فجُعِلَتْ لمّا بناءً واحداً. وثانيهما: بمعنى إلاّ كقوله تعالى: "إنْ كلُّ نَفْسٍ لمّا عليها حافظ".. ومنهم من يقول: لا، بل الألف في لمّا أصليّة والميم منها في مَوْضِعِ العين، وهو بوزن فعّل.
واللَّمَمُ: الجمعُ الكثيرُ الشَّديدُ، تقول: كتيبةٌ مَلْمومةٌ، وحَجَر ملموم، وطينٌ ملموم، قال أبو النَّجْم: ملمومةٌ لمّا كظهر الجُنْبُلِ يصف هامة العبير.
والآكِلُ يَلُمّ الثَّريد، فيجعَلُه لُقَماً عظاماً ثم يأكله أكلاً لمّا.
واللَّمَمُ: مسُّ الجُنون. ورجلٌ مَلْمُومٌ: به لَمَمٌ.
اللَّمَمُ: الإلمام بالذّنب الفَيْنة بَعْدَ الفَيْنة، ما يقال: بل هو الذَّنب الذي ليس من الكبائر، ومنه قوله تعالى: "الذين يجتنبون كبائرَ الإثْمِ والفواحِشَ إلاّ اللَّمَمَ.
والإلمامُ: الزِّيارة غِبّاً. والفعلُ: ألممت به، ويجوز في الشِّعْر: ألممتُ عليه.
والمُلِمّةُ: الشّديدةُ من شَدائدِ الدَّهْر.
واللُّمَّةُ: شَعَر الرّأس إذا كان فوقَ الوَفْرة.
ولِمّةُ الوَتِدِ: ما تشعّث من رأسِه الموتود بالفِهر.. واللُّمَةُ، مُخَفّفة: الجماعةُ من الرِّجال والنِّساء أيضا، قال الكميت:
فقـد أرانـيَ والأيقـاع فـي لُـمَةٍ		في مرتعِ اللَّهْو لم يُكْرَبْ لي الطِّوَلُ
أي: في جماعة.
وفي الحديث: جاءت فاطمة إلى أبي بكر في لُمَيمْةٍ من حَفَدها ونساء قَوْمها.
واللَّمْلَمةُ: إدارة الحَجَر واستدارة الطّين، قال: لمّا لَمَمنْا عزّنا المُلَمْلَما وتقول: أعوذ باللَّه من اللاّمّةِ والسّامّة، فأمّا اللاّمّة فما يُخافُ من مّسٍ، أي: فَزَع، ومن جعل السّامّة المنيّة فإِنّ الكلامَ مُحالٌ، لأنّ. الموتَ لا استعاذةَ منه، ومن جعله بليّة جاز.. والعين اللاّمّة، هي الّتي تُصِيبُ الإنسان ولا يقولون: لَمَّتْهُ العين، ولكنّه نعتٌ من اللّمم على حذو الذِّراع والفارس ونحوهما مما يحمل على النّسب بذي وذات.
ويَلَمْلَم: هو ميقاتُ أهلِ اليَمَن، الموضع الذي يُحرمون منه إلى مكة.
مل:
المَلَّةُ: الرَّماد والجَمْر: يُقال: مَلَلْتُ الخَبْزةَ أَمُلُّها في المَلَّة مَلاًّ فهي مملولة، وكلّ شيءٍ تَمُلُّهُ في الجمر فهو مملول..
والمَمْلولُ: الممتلُّ من المِلَّة، قال حُمَيْد: كأنّه غولٌ علاه غولُ كأنّه في مِلَّةٍ مَمْلولُ يصف الفيل، أي: كأنّه مثال ممثّل مما يُعْبَدُ في بعضِ مِلَل الأديان من المشركين.
وطَرِيقٌ مُمَلٌّ: قد سُلِكَ حتى صار مُعْلَماً، قال أبو دُواد:
رفعناها ذَميلاً في		مُمَلٍّ مُعْمَلٍ لَحْبِ
ومِلّةُ رسول اللَّه صلى اللَّه عليه وآله وسلّم: الأمرُ الّذي أوضحه للنّاس. وامتلَّ الرّجل: أخذ في ملّة الإسلام، أي: قصد ما أملّ منه.
والمَلَلُ والمَلالُ: أن تَمَلَّ شيئاً، وتُعْرِضَ عنه.
ورجلٌ مَلُولةٌ، وامرأةٌ كذلك، قال: وأُقْسِمُ ما بي من جَفاء ولا مَلَلْ ومَلَلٌ: اسم مَوْضعٍ في طريق البادية على طريق مكّة، قال: على مَلَلٍ يا لَهْفَ نَفْسي على مَلَلْ والإملالُ: إملالُ الكتابِ ليُكْتَب.
والمَلْمَلةُ: أن يَصيرَ الإنسانُ من جَزَعٍ أو حُرقةٍ كأنّه يقفُ على جَمْرٍ.
والمُلْمُولُ: المِكْحالُ.
وبعير مُلامِلٌ، أي: سَريعٌ.

##### Türkçe

باب **الّلام** و**الميم**
**ل م**، **م ل** kullanımdadırlar.
**لم**:
**لَمْ** (hafif): **حُروف الجَحْد**’dandır; böylece bina edilmiştir. Ve **لَمْ** (yani **اللاّم** **الميم**’den ayrılmıştır) ancak **ما**’ya bitiştirilmiş bir **لام**’dır; sonra elif hazfedilmiştir; nitekim: **بِمَ** dedikleri gibi ve bunun benzeri; şu var ki o, dil üzerinde çokça cereyan eden olduğundan **الميم** sükûnlandırılmıştır; ve kötü bir dilde **بم**’de de sükûnlandırılabilir.
Ve **لَمْ**: geçmiş olan bir fiilin azmi (kesinliği)dir; fiil onunla, geçmiş fiil sınırı üzere kılınınca cezmedildi; bu, senin sözündür: **لم يَخْرُجْ زيدٌ**; ancak onun manası: **لا خَرَجَ زيد**’dir; bu lafzı sözde çirkin gördüler de fiili geçmişin binası üzerine hamlettiler; artık **لا** iade edilirse ve iki kere yahut daha çok geçerse o vakit güzel olur; Aziz ve Celil Allah’ın sözü için: “**فلا صَدَّقَ ولا صلّى**”, yani: **لم يُصدّقْ** ve **لم يُصَلِّ**; ve eğer **لا** iade edilmezse o, mantıkta çirkindir; şiirde gelmiştir; dedi ki:
إنْ تَغْفِرِ اللّهُمّ تَغْفِرْ جَمّا وأيذ عبدٍ لكَ لا أَلَمّا
yani: **لم يلمّ**.
أما **ألم** ise, aslında onda **لم**’dir; ona istifham elifi dâhil ettim.. أما **لِمَ** ise, o, istifham olan **ما**’dır; **اللاّم** ile birleştirilmiştir.
أما **لمّا** ise iki mana üzeredir: birincisi: **ما** ile **لم**’yi cem etmekten; böylece **لمّا** tek bir bina kılınmıştır. İkincisi: **إلاّ** manasınadır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**إنْ كلُّ نَفْسٍ لمّا عليها حافظ**”.. Onlardan kimi der ki: hayır; bilakis **لمّا**’daki elif aslîdir ve onun **الميم**’i **العين** mevkiindedir; o, **فعّل** veznindedir.
Ve **اللَّمَمُ**: çok, şiddetli topluluk; dersin ki: **كتيبةٌ مَلْمومةٌ** ve **حَجَر ملموم** ve **طينٌ ملموم**; **أبو النَّجْم** dedi ki:
ملمومةٌ لمّا كظهر الجُنْبُلِ
**العبير**’in başını vasfeder.
Ve yiyen, **الثَّريد**’i **يَلُمّ** eder; onu büyük lokmalar kılar, sonra onu **أكلاً لمّا** yiyer.
Ve **اللَّمَمُ**: deliliğe dokunuş. Ve **رجلٌ مَلْمُومٌ**: onda **لَمَمٌ** vardır.
**اللَّمَمُ**: günaha, bir vakit sonra bir vakit (ara ara) iltimas (yaklaşma); denilir ki: bilakis o, kebâirden olmayan günahtır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “**الذين يجتنبون كبائرَ الإثْمِ والفواحِشَ إلاّ اللَّمَمَ**”.
Ve **الإلمامُ**: ara ara ziyaret. Fiil: **ألممت به**; şiirde caizdir: **ألممتُ عليه**.
Ve **المُلِمّةُ**: zamanın şiddetlerinden olan şiddetli (musibet).
Ve **اللُّمَّةُ**: baş saçı; eğer **الوَفْرة**’nin üstünde olursa.
Ve **لِمّةُ الوَتِدِ**: **الفِهر** ile çakılmış kazığın başından saçaklanan şey.
Ve **اللُّمَةُ** (tahfifli): erkeklerden ve kadınlardan da topluluk; **الكميت** dedi ki:
فقـد أرانـيَ والأيقـاع فـي لُـمَةٍ		في مرتعِ اللَّهْو لم يُكْرَبْ لي الطِّوَلُ
yani: bir topluluk içinde.
Hadiste: Fâtıma, Ebû Bekir’e, hizmetkârlarından ve kavminin kadınlarından bir **لُمَيمْةٍ** içinde geldi.
Ve **اللَّمْلَمةُ**: taşın döndürülmesi ve çamurun yuvarlaklaşması; dedi ki:
لمّا لَمَمنْا عزّنا المُلَمْلَما
Ve dersin ki: **اللاّمّةِ** ve **السّامّة**’den Allah’a sığınırım; أما **اللاّمّة** ise, **مّسٍ**’den korkulan şeydir; yani: korku; ve kim **السّامّة**’yi ölüm kılarsa, söz muhaldir; çünkü ölümden sığınma yoktur; ve kim onu belâ kılarsa caiz olur.. Ve **العين اللاّمّة**: insana isabet eden (göz)dür; ve “**لَمَّتْهُ العين**” demezler; fakat o, **اللّمم**’den bir sıfattır; **الذِّراع** ve **الفارس** ve benzerleri üzere; bunlar, **بذي** ve **ذات** ile nisbet üzerine hamledilenlerdendir.
Ve **يَلَمْلَم**: Yemen ehlinin mikatıdır; Mekke’ye (giderken) oradan ihrama girdikleri yer.
**مل**:
**المَلَّةُ**: kül ve kor; denilir: **مَلَلْتُ الخَبْزةَ أَمُلُّها في المَلَّة مَلاًّ**; artık o **مملولة**’dir; ve kor içinde **تَمُلُّهُ** ettiğin her şey **مملول**dür..
Ve **المَمْلولُ**: **المِلَّة** ile dolmuş olan; **حُمَيْد** dedi ki:
كأنّه غولٌ علاه غولُ كأنّه في مِلَّةٍ مَمْلولُ
fili vasfeder; yani: sanki, müşriklerden dinlerin bazı **مِلَل**’inde ibadet olunan şeylerden temsîl edilmiş bir misal gibidir.
Ve **طَرِيقٌ مُمَلٌّ**: yürünmüş de alâmetli olmuş (yol); **أبو دُواد** dedi ki:
رفعناها ذَميلاً في		مُمَلٍّ مُعْمَلٍ لَحْبِ
Ve Allah’ın Resûlü’nün (Allah ona ve âline salât etsin) **مِلّة**si: insanlara açıkladığı emirdir. Ve adam **امتلَّ** etti: İslâm **ملّة**sine girdi; yani: kendisini ondan **أملّ** ettiği şeye kastetti.
Ve **المَلَلُ** ve **المَلالُ**: bir şeyi **تَمَلَّ** etmen ve ondan yüz çevirmen.
Ve **رجلٌ مَلُولةٌ** ve kadın da böyledir; dedi ki:
وأُقْسِمُ ما بي من جَفاء ولا مَلَلْ
Ve **مَلَلٌ**: Mekke yolunda, bedevî yolunda bir yer adıdır; dedi ki:
على مَلَلٍ يا لَهْفَ نَفْسي على مَلَلْ
Ve **الإملالُ**: yazı yazılsın diye kitabı imlâ ettirmek.
Ve **المَلْمَلةُ**: insanın, bir sızı yahut yanma sebebiyle, sanki kor üzerinde duruyormuş gibi olması.
Ve **المُلْمُولُ**: sürme çekme aleti.
Ve **بعير مُلامِلٌ**: yani hızlı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَلِلْتُ الشيءَ بالكسر، ومَلِلْتُ منه أيضاً مَللاً ومَلَّةً ومَلالَةً، إذا سئمتَهُ. واسْتَمْلَلْتُهُ كذلك. وقال:
لا يستَمِلُّ ولا يَكْرى مُجالِسُهاولا يَمَلُّ من النَجْوى مُناجيها
ورجلٌ مَلٌّ ومَلولٌ ومَلولَة وذو مَلَّةٍ. وامرأةٌ مَلولَةٌ. وقال:
إنَّكَ والـلـهِ لـذو مَـلَّةٍيَطْرِفُكَ الأدْنى عن الأقدم
وأمَلَّهُ وأمَلَّ عليه، أي أسْأَمَهُ. يقال: أدَلَّ فأَمَلَّ. وأمَلَّ عليه أيضاً: بمعنى أَمْلى. يقال: أمْلَلْتُ عليه الكتاب. ومَلَلْتُ الثوبَ بالفتح، إذا خِطته الخِياطَةَ الأولى قبل الكفِّ. ومَلَلْتُ الخُبْزَةَ ملاًّ وامْتَلَلْتُها، إذا عَمِلْتها في المَلَّةِ. واسم ذلك الخبزُ المَليلُ والمَمْلولُ. وكذلك اللحمُ. يقال: أطعمنا خُبْزَ مَلَّةٍ، وأطعمنا خُبْزَةً مَليلاً، ولا تقل أطعمنا مَلَّةً؛ لأنَّ المَلَّةَ الرمادُ الحارُّ. قال الشاعر:
أبانَكَ الله في أبياتِ مُعْـتَـنِـزٍعن المكارمِ لا عَفٍّ ولا قـارِ
صَلْدِ النَّدى زاهدٍ في كلِّ مَكْرُمَةٍ		كإنَّما ضيفهُ في مَـلَّةِ الـنَّـارِ
وقال أبو عبيد: المَلَّةُ: الحفرةُ نفسها. والمَليلَةُ: حرارةٌ يجدها الرجل، وهي حُمَّى في العَظْم. يقال: به مَليلَةٌ ومُلالٌ أيضاً. وطريقٌ مُمَلٌّ، أي لَحِبٌ مسلوكٌ. ومرَّ فلان يَمْتَلُّ، إذا مرَّ مرًّا سريعاً. والمِلَّةُ بالكسر: الدِينُ والشريعة.

##### Türkçe

**مَلِلْتُ** şeyi kesre ile; ve ondan da **مَلِلْتُ** **مَللاً** ve **مَلَّةً** ve **مَلالَةً** (olarak), onu bıktıysan. Ve onu yine **اسْتَمْلَلْتُهُ**. Ve dedi ki:
لا يستَمِلُّ ولا يَكْرى مُجالِسُهاولا يَمَلُّ من النَجْوى مُناجيها

Ve bir adam **مَلٌّ** ve **مَلولٌ** ve **مَلولَة** ve **ذو مَلَّةٍ**. Ve bir kadın **مَلولَةٌ**. Ve dedi ki:
إنَّكَ والـلـهِ لـذو مَـلَّةٍيَطْرِفُكَ الأدْنى عن الأقدم

Ve onu **أمَلَّهُ** ve ona karşı **أمَلَّ عليه**; yani onu bıktırdı. Denir: **أدَلَّ** de **فَأَمَلَّ**. Ve ona karşı **أمَلَّ عليه** da: **أَمْلى** manasında. Denir: **أمْلَلْتُ عليه الكتاب**. Ve elbiseyi fetha ile **مَلَلْتُ**; onu, sökmeden önce ilk dikişle diktiğin zaman. Ve ekmeği **مَلَلْتُ** **ملاًّ** ve onu **امْتَلَلْتُها**; onu **المَلَّةِ** içinde yaptığın zaman. Ve o ekmeğin adı **المَليلُ** ve **المَمْلولُ**dur. Et de böyledir. Denir: Bize **خُبْزَ مَلَّةٍ** yedirdiler; ve bize **خُبْزَةً مَليلاً** yedirdiler; “bize **مَلَّةً** yedirdiler” deme; çünkü **المَلَّةَ** sıcak küldür. Şair dedi ki:
أبانَكَ الله في أبياتِ مُعْـتَـنِـزٍعن المكارمِ لا عَفٍّ ولا قـارِ
صَلْدِ النَّدى زاهدٍ في كلِّ مَكْرُمَةٍ		كإنَّما ضيفهُ في مَـلَّةِ الـنَّـارِ

Ve Ebû Ubeyd dedi: **المَلَّةُ**: çukurun kendisidir. Ve **المَليلَةُ**: erkeğin bulduğu bir hararettir; ve o, kemikte bir hummadır. Denir: onda **مَليلَةٌ** vardır; ve **مُلالٌ** da (vardır). Ve **طريقٌ مُمَلٌّ**: yani aşınmış, gidilip gelinmiş (yol). Ve falan kimse **يَمْتَلُّ** olarak geçti; hızlı bir geçişle geçtiği zaman. Ve kesre ile **المِلَّةُ**: din ve şeriattir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الملة كالدين، وهو اسم لما شرع الله تعالى لعباده على لسان الأنبياء ليتوصلوا به إلى جوار الله، والفرق بينها وبين الدين أن الملة لا تضاف إلا إلى النبي عليه الصلاة والسلام الذي تسند إليه. نحو: ﴿فاتبعوا ملة إبراهيم﴾ [آل عمران/95]، ﴿واتبعت ملة آبائي﴾ [يوسف/38] ولا تكاد توجد مضافة إلى الله، ولا إلى آحاد أمة النبي صلى الله عليه وسلم، ولا تستعمل إلى فيحملة الشرائع دون آحادها، لا يقال: ملة الله، ولا يقال: ملتي وملة زيد كما يقال: دين الله ودين زيد، ولا يقال: الصلاة ملة الله. وأصل الملة من: أمللت الكتاب، قال تعالى: ﴿وليملل الذي عليه الحق﴾ [البقرة/282]، ﴿فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه﴾ [البقرة/282] وتقال الملة اعتبارا بالشيء الذي شرعه الله. والدين يقال اعتبارا بمن يقيمه إذ كان معناه الطاعة. ويقال: خبز ملة، ومل خبزه يمله ملا، والمليل: ما طرح في النار، والمليلة: حرارة يجدها الإنسان، ومللت الشيء أمله (انظر: الأفعال 4/144) : أعرضت عنه. أي: ضجرت، وأمللته من كذا: حملته على أن مل. من قوله عليه الصلاة والسلام: (تكلفوا من الأعمال ما تطيقون فإن الله لا يمل حتى تملوا) (الحديث عن عائشة أن النبي صلى الله عليه وسلم دخل عليها، وعندها امرأة. قال: من هذه؟ قالت: فلانة، تذكر من صلاتها. قال: (مه، عليكم بما تطيقون، فوالله لا يمل الله حتى تملوا) أخرجه البخاري في الإيمان (فتح الباري 1/101) ؛ ومسلم برقم (1158) ) فإنه لم يثبت لله ملالا بل القصد أنكم تملون والله لا يمل.

##### Türkçe

- **الملة** din gibidir; o, Allah Teâlâ’nın kulları için peygamberlerin dili üzere teşrî‘ ettiği şeye isimdir; onunla Allah’ın civarına ulaşsınlar diye. Onunla din arasındaki fark şudur: **الملة** ancak kendisine isnad edilen, عليه الصلاة والسلام olan peygambere izafe edilir. Şu gibi: ﴿فاتبعوا **ملة إبراهيم**﴾ [Âl-i İmrân/95]، ﴿واتبعت **ملة آبائي**﴾ [Yûsuf/38]. Ve neredeyse Allah’a izafe edilmiş olarak bulunmaz; ne de Nebî صلى الله عليه وسلم ümmetinin fertlerine; ve şerîatlerin bütününe, fertleri olmaksızın, ancak onda kullanılır; “Allah’ın milleti” denilmez; “benim milletim ve Zeyd’in milleti” denilmez; “Allah’ın dini ve Zeyd’in dini” denildiği gibi. Ve “namaz Allah’ın milleti” denilmez. **الملة**’nin aslı şundandır: “**أمللت الكتاب**”; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وليملل الذي عليه الحق﴾ [el-Bakara/282]، ﴿فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه﴾ [el-Bakara/282]. Ve **الملة**, Allah’ın teşrî‘ ettiği şey itibarıyla söylenir. **الدين** ise, onu ikame eden kimse itibarıyla söylenir; zira onun manası itaat idi. Ve “**خبز ملة**” denir; “**مل خبزه يمله ملا**”; ve **المليل**: ateşe atılan şeydir; ve **المليلة**: insanın bulduğu bir sıcaklıktır. Ve “**مللت الشيء أمله**” (bak: **الأفعال** 4/144): ondan yüz çevirdim; yani: usandım. Ve “**أمللته من كذا**”: onu, **مل** olmasına (usanmasına) taşıdım. Onun, عليه الصلاة والسلام sözünden: “(**تكلفوا من الأعمال ما تطيقون فإن الله لا يمل حتى تملوا**)” (hadis: Âişe’den; Nebî صلى الله عليه وسلم onun yanına girdi, yanında bir kadın vardı. Dedi: Bu kim? Dedi: Falanedir; namazından bahsediyor. Dedi: “(**مه، عليكم بما تطيقون، فوالله لا يمل الله حتى تملوا**)” Bunu Buhârî **الإيمان**’da (Fethu’l-Bârî 1/101) tahriç etti; ve Müslim (1158) numara ile) — çünkü Allah için **ملال** sabit kılmadı; bilakis maksat şudur: siz usanırsınız, Allah usanmaz.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ل ل
مللته ومللت منه واستمللته واستمللت به‏:‏ تبرّمت وبي ملل وملال وملالة ورجل ملول وملولة‏.‏
وإنه لذو ملّة وملّ وملّة‏.‏
ورجل ذو أماليل‏:‏ مبرم جمع‏:‏ إملال وأملولة وأملني وأمل عليّ‏:‏ تحنّ بجانب النهرين لما أملّ على مذارعها القيود وأطعمه خبز ملّة وهي الرماد الحار وخبزة مليلاً وملّ الخبزة يملّها وامتلّها‏.‏
وملّ الخياط الثوب ثم كفّه وثوب مملول ومكفوف يك درز ودودرز‏.‏
والملّ‏:‏ الخياطة الأولى‏.‏
ومن المجاز‏:‏ به ملّة ومليلة‏:‏ حمّى باطنة‏.‏
وبعير مملّ وناقة مملة‏:‏ متعبان أكثر ركوبهما‏.‏
وطريق مملّ‏:‏ معمل سلكوه كثيراً وأطالوا الاختلاف عليه ومنه‏:‏ أملّ عليه الملوان‏:‏ طال اختلافهما عليه‏.‏
قال الراعي‏:‏ بويزل عامٍ لا قلوص مملة ولا عوزم في السنّ فانٍ شبيبها وقال آخر‏:‏ فتى غير مطروق لأضياف شقّة أناخوا المطايا قد أملّت وكلت وقال سويد‏:‏ أهبت بغرّ الآبدات فراجعت طريقاً أملّته القصائد مهيعاً وقال ابن مقبل‏:‏ ألا يا ديار الحيّ بالسبعان أملّ عليها بالبلى الملوان ومنه‏:‏ الملّة الطريقة المسلوكة ومنها‏:‏ ملّة إبراهيم خير الملل وامتلّ فلان ملّة الإسلام ومنه‏:‏ أملّ عليه الكتابَ، ومنه: مَلْمَلَهُ المرضُ فتملمَلَ. وكَحَله بالمُلمُول: بالمكحال.

##### Türkçe

م ل ل
**مللته** ve **مللت منه** ve **استمللته** ve **استمللت به**: bıktım; ve bende **ملل** ve **ملال** ve **ملالة** vardır; ve (o) **ملول** ve **ملولة** (olan) bir adamdır.
Ve şüphesiz o, **ملّة** ve **ملّ** ve **ملّة** sahibidir.
Ve **أماليل** sahibi bir adam: bıktırıcı; çoğulu: **إملال** ve **أملولة**. Ve **أملني** ve **أمل عليّ**: iki nehrin kıyısı yanında inledi; onun ekinlikleri üzerine bağları bıktırıcı kıldığından dolayı. Ve ona **خبز ملّة** yedirdi; o, sıcak küldür. Ve (ona) **خبزة مليلاً** (yedirirdi). Ve terzi ekmeği **ملّ** eder, onu **يملّها**; ve onu **امتلّها**.
Ve terzi elbiseyi **ملّ** etti, sonra onu kıvırdı; ve **مملول** ve **مكفوف** elbise: bir dikiş ve iki dikiş (olan).
Ve **الملّ**: ilk dikiştir.
Mecazdan: onda **ملّة** ve **مليلة** vardır: içten (gelen) humma.
Ve **مملّ** deve ve **مملة** dişi deve: ikisi de yorgundur; binilmeleri çoktur.
Ve **مملّ** yol: çokça girdikleri ve üzerinde gidip gelmeyi uzattıkları işlenmiş (yol); ve ondan: iki zaman **أملّ عليه**: ikisinin onun üzerinde gidip gelmesi uzadı.
Çoban dedi:
“Bir yılın **بويزل**’i; ne **قلوص مملة** (olan) bir dişi deve, ne de yaşta fânî, genci (kalmış) bir **عوزم**.”
Ve bir başkası dedi:
“Uzaklığın misafirlerine uğramamış bir delikanlı; binekleri çöktürdüler; (binekler) **قد أملّت** ve yoruldu.”
Ve Süveyd dedi:
“Ebedîlerin parlaklarına seslendim de geri döndü; şiirlerin **أملّته** ettiği bir yol; açık bir ana yol.”
Ve İbn Mukbil dedi:
“Dikkat edin, yedilerdeki kavmin yurtları! Eskime ile iki zaman onun üzerine **أملّ** etti.”
Ve ondan: **الملّة** gidilen yoldur. Ve ondan: **ملّة إبراهيم** milletlerin hayırlısıdır. Ve falan, İslâmın **ملّة**’sini **امتلّ** etti. Ve ondan: ona kitabı **أملّ** etti. Ve ondan: hastalık onu **مَلْمَلَهُ** etti de o **تملمَلَ** etti. Ve onu **بالمُلمُول** ile **كَحَله** etti: **بالمكحال** ile.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الـمَلَلُ: الـمَلالُ وهو أَن تَمَلَّ شيئاً وتُعْرِض عنه؛ قال الشاعر:
وأُقْسِمُ ما بي من جَفاءٍ ولا ملَل
ورجل مَلَّةٌ إِذا كان يَمَلُّ إِخوانَه سريعاً. مَلِلْت الشيء مَلَّة ومَلَلاً ومَلالاً ومَلالة: بَرِمْت به، واسْتَمْلَلْته: كمَلِلْتُه؛ قال ابن هَرْمة:
قِفا فَهَرِيقا الدمْع بالمَنْزِل الدَّرْسِ،
ولا تَسْتَمِلاَّ أَن يطول به عَنْسِي
وهذا كما قالوا خَلَت الدارُ واستخْلت وعَلا قِرْنَه واسْتَعْلاه؛ وقال الشاعر:
لا يَسْتَمِلُّ ولا يَكْرى مُجالِسُها،
ولا يَمَلُّ من النَّجْوَى مُناجِيها
وأَمَلَّني وأَمَلَّ عَليَّ: أَبرَمَني. يقال: أَدَلَّ فأَمَلَّ. وقالوا: لا أَمْلاهُ أَي لا أَمَلُّه، وهذا على تحويل التضعيف والذي فعلوه في هذا ونحوِه من قولهم لا
(* هكذا بياض في الأصل) . . . لا أَفعل؛
وإِنشادهم:من مآشِرٍ حِداءِ
(* قوله «من مآشر حداء» قبله كما في مادة حدد:
يا لك من تمر ومن شيشاء
ينشب في المسعل واللهاء
أنشب من مآشر حداء).
لم يكن واجباً فيجب هذا، وإِنما غُيِّر استحساناً فساغ ذلك فيه. الجوهري: مَلِلْت الشيء، بالكسر، ومَلِلْت منه أَيضاً إِذا سَئِمْته، ورجل مَلٌّ ومَلول ومَلولة ومالولةٌ ومَلاَّلة وذو مَلَّة؛ قال:
إِنك والله لَذُو مَلَّة،
يَطرِفُك الأَدْنى عن الأَبْعَدِ
قال ابن بري: الشعر لعمر بن أَبي ربيعة وصواب إِنشاده: عن الأَقدَم؛ وبعده:
قلت لها: بل أَنتِ مُعْتَلَّة
في الوَصل، يا هندُ، لِكَي تَصْرِمي
وفي الحديث: اكْلَفوا من العمل ما تُطِيقون فإِن الله لا يَمَلُّ حتى تَمَلُّوا؛ معناه إِن الله لا يَمَلُّ أَبداً، مَلِلْتم أَو لم تَمَلُّوا، فجرى مجرى قولهم: حتى يَشِيبَ الغراب ويبيضَّ القارُ، وقيل: معناه إِن الله لا يَطَّرِحُكم حتى تتركوا العمل وتزهدوا في الرغبة إِليه فسمى الفعلين مَلَلاً وكلاهما ليس بِمَلَل كعادة العرب في وضع الفعل موضع الفعل إِذا وافق معناه نحو قولهم:
ثم أَضْحَوْا لَعِبَ الدهرُ بهم،
وكذاك الدهرُ يُودِي بالرجال
فجعل إِهلاكه إِياهم لَعِباً، وقيل: معناه إِن الله لا يقطع عنكم فَضْله حتى تَمَلُّوا سؤاله فسمَّى فِعل الله مَلَلاً على طريق الازْدِواج في الكلام كقوله تعالى: وجزاءُ سيئة سيئةٌ مثلها، وقوله: فمَنِ اعْتَدى عليكم فاعْتَدوا عليه؛ وهذا باب واسع في العربية كثير في القرآن. وفي حديث الاستسقاء: فأَلَّف اللّه السَّحاب ومَلَّتْنا؛ قال ابن الأَثير: كذا جاء في رواية لمسلم، قيل: هي من المَلَلِ أَي كثر مطرُها حتى مَلِلناها، وقيل: هي مَلَتْنا، بالتخفيف، من الامْتِلاء فخفف الهمزة، ومعناه أَوسَعَتْنا سَقْياً وريًّا. وفي حديث المُغيرة: مَلِيلة الإِرْغاء أَي مَمْلولة الصوت، فَعِيلة بمعنى مفعولة، يَصِفها بكثرة الكلام ورَفْعِ الصوت حتى تُمِلَّ السامعين، والأُنثى مَلول ومَلولة، فملول على القياس ومَلولة على الفعل. والـمَلَّة: الرَّماد الحارُّ والجمْر. ويقال: أَكلنا خُبزَ مَلَّة، ولا يقال أَكلنا مَلَّة. ومَلَّ الشيءَ في الجمْر يَمُلُّه مَلاًّ، فهو مَمْلول ومَلِيل: أَدخله
(* قوله «ادخله» يعني فيه فلفظ فيه إما ساقط من قلم
الناسخ او اقتصاراً من المؤلف) . يقال: مَلَلْت الخُبرةَ في المَلَّة مَلاًّ وأَمْلَلْتها إِذا عمِلتها في المَلَّة، فهي مَمْلولة، وكذلك كل مَشْوِيّ في المَلَّة من قَريس وغيره. ويقال: هذا خُبز مَلَّةٍ، ولا يقال للخبز مَلَّة، إِنما المَلة الرَّماد الحارّ والخبز يسمى المَلِيل والمَمْلول، وكذلك اللحمُ؛ وأَنشد أَبو عبيد:
ترى التَّيْمِيَّ يَزْحَفُ كالقَرَنْبى
إِلى تَيْمِيَّةٍ، كعَصا المَلِيل
وفي الحديث: قال أَبو هريرة لما افتتَحْنا خَيبرَ إِذا أُناس من يَهُود مجتمعون على خُبزة يَمُلُّونها أَي يجعلونها في الـمَلَّة. وفي حديث كعب: أَنه مرَّ به رِجْل من جَراد فأَخذ جَرادَتين فمَلَّهما أَي شَواهما بالـمَلَّة؛ وفي قصيد كعب بن زهير:
كأَنَّ ضاحِيَهُ بالنار مَمْلولُ
أَي كأَنَّ ما ظهر منه للشمس مَشْويّ بالـمَلَّة من شدّة حرّه. ويقال: أَطعَمَنا خبز مَلَّةٍ وأَطعمَنا خبزة مَلِيلاً، ولا يقال أَطعَمنا مَلَّة؛ قال الشاعر:
لا أَشْتُم الضَّيْفَ إِلاّ أَنْ أَقولَ له:
أَباتَكَ الله في أَبيات عَمَّارِ
أَباتَك الله في أَبيات مُعْتَنِزٍ
عن المَكارِم، لا عَفٍّ ولا قارِي
صَلْدِ النَّدى، زاهِدٍ في كل مَكْرُمة،
كأَنَّما ضَيْفُهُ في مَلَّة النارِ
وقال أَبو عبيد: الـمَلَّة الحُفْرة نفسها. وفي الحديث: قال له رجل إِنَّ لي قَراباتٍ أَصِلُهم ويَقْطَعُونَني وأُعْطِيهم ويَكْفُرونني فقال له: إِنما تُسِفُّهم المَلَّ؛ المَلُّ والـمَلَّة: الرّماد الحارّ الذي يُحْمى ليُدْفَن فيه الخبز ليَنْضَج، أَراد إِنما تجعل الـمَلَّة لهم سَفُوفاً يَسْتَفُّونه، يعني أَن عَطاءَك إِياهم حرام عليهم ونارٌ في بطونهم. ويقال: به مَلِيلة ومُلالٌ، وذلك حَرارة يجدها، وأَصله من الـمَلَّة، ومنه قيل: فلان يتململ على فِراشه ويتَمَلَّلُ إِذا لم يستقرّ من الوجع كأَنه على مَلَّة.
ويقال: رجل مَلِيل للذي أَحرقته الشمس؛ وقول المرار:
على صَرْماءَ فيها أَصْرَماها،
وخِرِّيتُ الفَلاة بِها مَلِيلُ
قوله: وخِرِّيتُ الفَلاةِ بها مَلِيلُ أَي أَضْحَت الشمس فلَفَحَتْه فكأَنه مَمْلول في الـمَلَّة.
الجوهري: والمَلِيلة حَرارة يجدها الرجل وهي حُمَّى في العظم. وفي المثَل: ذهبت البَلِيلة بالمَلِيلة. والبَلِيلة: الصِّحَّة من أَبَلَّ من مَرَضه أَي صح. وفي الحديث: لا تَزال المَلِيلةُ والصُّداعُ بالعبد؛ المَلِيلة: حرارة الحُمَّى وتوهُّجُها، وقيل: هي الحُمَّى التي تكون في العظام. والمَلِيلُ: المِحْضَأْ.
ومَلَّ القَوْسَ والسهمَ والرمح في النار: عالجها به
(* قوله «عالجها
به» هكذا في الأصل، ولعله عالجها بها) عن أَبي حنيفة: والمَلِيلةُ والمُلالُ: الحرُّ الكامِن. ورجل مَمْلول ومَلِيل: به مَلِيلة. والـمَلَّةُ والمُلالُ: عَرَق الحُمَّى، وقال اللحياني: مُلِلْتُ مَلاًّ والاسم المَلِيلةُ كَحُمِمْت حُمَّى والاسم الحُمَّى. والمُلال: وجع الظَّهْر؛ أَنشد ثعلب: دَاوِ بها ظَهْرَك من مُلالِه،
من خُزُرات فيه وانْخِزالِه،
كما يُداوى العَرُّ من إِكالِه
والمُلال: التقلُّب من المرض أَو الغم؛ قال:
وهَمّ تأْخُذُ النُّجَواءُ منه،
يُعَدُّ بِصالِبٍ أَو بالمُلالِ
والفعل من ذلك مَلَّ. وتَمَلَّل الرجلُ وتَمَلْمَلَ: تَقلَّب، أَصله تَمَلَّل فَفُكَّ بالتضعيف. ومَلَّلْته أَنا: قلَّبته. وتَمَلَّل اللحمُ على النار: اضطرب. شَمِر: إِذا نَبا بالرجل مَضْجَعُه من غَمٍّ أَو وَصَب قيل: قد تَمَلْمَلَ، وهو تقلُّبه على فِراشه، قال: وتَمَلْمُله وهو جالس أَن يَتوكأَ مرة على هذا الشِّق، ومرة على ذاك، ومرة يَجْثُو على ركبتيه. وأَتاه خَبَر فَمَلْمَله، والحِرْباءُ تَتَمَلْمَل من الحرِّ: تصعَد رأْس الشجرة مرة وتَبْطُن فيها مرة وتظهر فيها أُخرى.
أَبو زيد: أَمَلَّ فلان على فلان إِذا شقَّ عليه وأَكثر في الطلَب. يقال: أَمْلَلْت عليَّ؛ قال ابن مقبل:
أَلا يا دِيارَ الحَيِّ بالسَّبُعانِ،
أَمَلَّ عليها بالبِلى المَلَوانِ
وقال شمر في قوله أَمَلَّ عليها بالبِلى: أَلقى عليها، وقال غيره: أَلَحَّ عليه حتى أَثَّر فيها. وبعير مُمَلٌّ: أَكثر رُكوبه حتى أَدْبَر ظَهره؛ قال العجاج فأَظهر التضعيف لحاجته إِليه يصِف ناقة. حَرْف كقَوْسِ الشَّوْحَطِ المُعَطَّلِ،
لا تَحْفِل السَّوْطَ ولا قولي حَلِ
تشكُو الوَجى من أَظْلَلٍ وأَظلَلِ،
من طُولِ إِمْلالٍ وظَهْرٍ مُمْلَلِ
أَراد تشكُو الناقة وجَى أَظَلَّيْها، وهما باطِنا مَنْسِمَيها، وتشكو ظهرَها الذي أَمَلَّه الركوب أَي أَدْبَرَه وجَزَّ وبَره وهَزَله. وطريق مَلِيل ومُمَلٌّ: قد سلك فيه حتى صار مُعْلَماً؛ وقال أَبو دُواد: رَفَعْناها ذَمِيلاً في
مُمَلٍّ مُعْمَلٍ لَحْبِ
وطريق مُمَلّ أَي لَحْب مسلوك. وأَمَلَّ الشيءَ: قاله فكُتِب. وأَمْلاه: كأَمَلَّه، على تحويل التضعيف. وفي التنزيل: فليُمْلِلْ وَلِيُّه بالعدْل؛ وهذا من أَمَلَّ، وفي التنزيل أَيضاً: فهي تُمْلى عليه بُكْرةً وأَصِيلاً؛ وهذا من أَمْلى. وحكى أَبو زيد: أَنا أُمْلِلُ عليه الكتاب، بإِظهار التضعيف. وقال الفراء: أَمْلَلْت لغة أَهل الحجاز وبني أَسد، وأَمْلَيْت لغة بني تميم وقيس. يقال: أَمَلَّ عليه شيئاً يكتبه وأَمْلى عليه، ونزل القرآن العزيز باللغتين مَعاً. ويقال: أَمللت عليه الكتاب وأَمليته. وفي حديث زيد: أَنه أَمَلَّ عليه لا يَستوي القاعدون من المؤمنين. يقال: أَمْلَلْت الكتاب وأَمليته إِذا أَلقيته على الكاتب ليكتبه. ومَلَّ الثوبَ مَلاًّ: درَزَه؛ عن كراع. التهذيب: مل ثوبَه يَمُلُّه إِذا خاطه الخياطة الأُولى قبل الكَفِّ؛ يقال منه: مَلَلت الثوبَ بالفتح.والـمِلَّة: الشريعة والدين. وفي الحديث: لا يَتوارثُ أَهلُ مِلَّتين؛ الـمِلَّة: الدين كملَّةِ الإِسلام والنَّصرانية واليهودية، وقيل: هي مُعْظم الدين، وجملة ما يجيء به الرسل. وتملَّل وامتلَّ: دخل في الـمِلَّة. وفي التنزيل العزيز: حتى تَتَّبِع مِلَّتهم؛ قال أَبو إِسحق: الـمِلة في اللغة سُنَّتُهم وطريقهم ومن هذا أُخذ الـمَلَّة أَي الموضع الذي يختبزُ فيه لأَنه يؤثَّر في مكانها كما يؤثَّر في الطريق، قال: وكلام العرب إِذا اتفَق لفظُه فأَكثره مُشتق بعضُه من بعض. قال أَبو منصور: ومما يؤيد قولَه قولُهم مُمَلٌّ أَي مسلوك معلوم؛ وقال الليث في قول الراجز: كأَنه في ملَّة مَمْلول
قال: المملول من الـمِلَّة، أَراد كأَنه مثال مُمَثَّل مما يعبد في مِلَل المشركين. أَبو الهيثم: الـمِلَّة الدية، والمِلَل الديات؛ وأَنشد: غَنائم الفِتْيان في يوم الوَهَل،
ومن عَطايا الرؤساء في المِلَل
(* قوله «غنائم الفتيان إلخ» في هامش النهاية ما نصه: قال وأنشدني أبو المكارم:
غنائم الفتيان أيام الوهل * ومن عطايا الرؤساء والملل
يريد إبلاً بعضها غنيمة وبعضها صلة وبعضها من ديات).
وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: ليس على عَرَبيٍّ مِلْك ولَسْنا بنازِعِين من يدِ رجل شيئاً أَسلَم عليه، ولكِنَّا نُقَوِّمُهم (* قوله
«ولكنا نقوّمهم إلخ» هكذا في الأصل، وعبارة النهاية: ولكنا نقوّمهم الملة على آبائهم خمساً من الابل: الملة الدية وجمعها ملل؛ قال الازهري الى آخر ما هنا وقال الصاغاني بعد ان ذكر الحديث كما في النهاية: قال الازهري أراد إنما نقومهم كما نقوّم الى آخر ما هنا وضبط لفظ ونذر الجراح بهذا الضبط ففي عبارة الأصل سقط ظاهر) كما نُقَوِّم أَرشَ الدِّيات ونَذَرُ الجِراحَ، وجعل لكلِّ رأْسٍ منهم خمساً من الإِبل يَضْمَنُها عَشائِرُهم أَو يضمنونها للذين مَلَكوهم. قال ابن الأَثير: قال الأَزهري كان أَهل الجاهلية يَطَؤون الإِماءَ ويَلِدْن لهم فكانوا يُنْسَبُون إِلى آبائهم وهم عَرَب، فرأَى عمر، رضي الله عنه، أَن يردّهم على آبائهم فَيَعْتِقون ويأْخُذ من آبائهم لِمَواليهم عن كلِّ وَلَدٍ خمساً من الإِبل، وقيل: أَراد مَن سُبِيَ من العرب في الجاهليَّة وأَدركه الإِسلام وهو عبد مَن سَباه أَن يردّه حرّاً إِلى نسبه، ويكون عليه قيمته لِمَن سَباه خمساً من الإِبل. وفي حديث عثمان: أَنَّ أَمَةً أَتت طَيِّئاً فأَخبرتهم أَنها حُرَّة فتزوّجت فولَدت فجعل في وَلَدِها الـمِلَّة أَي يَفْتَكُّهم أَبوهم من مَوالي أُمِّهم، وكان عثمان يعطي مكانَ كلَّ رأْسٍ رأْسَيْن، وغيرُه يعطي مكان كل رأْس رأْساً، وآخرون يُعْطُون قيمته بالغةً ما بلغت. ابن الأَعرابي: مَلَّ يَمِلُّ، بالكسر كسرِ الميم، إِذا أَخذ الـمِلَّة؛ وأَنشد: جاءت به مُرَمَّداً ما مُلاَّ،
ما فِيَّ آلُ خَمَّ حين أَلَّى
(* قوله «وأنشد جاءت به إلخ» هكذا في الأصل).
قوله: ما مُلاَّ ما جُحِد، وقوله: ما فيَّ آل، ما صلة، والآلُ: شخصه، وخَمَّ: تغيرت ريحُه، وقوله: أَلَّى أَي أَبْطأَ، ومُلَّ أَي أُنضِج. وقال الأَصمعي: مَرَّ فلان يَمْتَلّ امْتِلالاً إِذا مَرَّ مَرًّا سريعاً. المحكم: مَلَّ يَمُلُّ مَلاًّ وامْتَلَّ وتَمَلَّل أَسرع. وقال مصعب: امْتَلَّ واسْتَلَّ وانْمَلَّ وانسَلَّ بمعنى واحد. وحمار مُلامِلٌ: سريع، وهي الـمَلْمَلة. ويقال: ناقة مَلْمَلى على فَعْلَلى إِذا كانت سريعة؛ وأَنشد:يا ناقَتا ما لَكِ تَدْأَلِينا،
أَلم تكوني مَلْمَلى دَفونا؟
(* قوله «دفونا» هكذا في الأصل؛ وفي التكملة: ذقونا، بالذال والقاف). والمُلمُول: المِكْحال. الجوهري: المُلمول الذي يكتحَل به؛ وقال أَبو حاتم: هو المُلُمول الذي يُكْحَل وتُسْبَرُ به الجراح، ولا يقال المِيل، إِنما المِيلُ القِطعة من الأَرض. ومُلمول البعير والثعلب: قضيبه، وحكى سيبويه مالُّ، وجمعه مُلاَّن، ولم يفسِّره.
وفي حديث أَبي عبيد: أَنه حَمَل يوم الجِسْر فضرب مَلْمَلة الفِيل يعني خُرْطومَه.
ومَلَل: موضع في طريق مكة بين الحرَمين، وقيل: هو موضع في طريق البادِية. وفي حديث عائشة: أَصبح النبي، صلى الله عليه وسلم، بمَلَل ثم راحَ وتعشَّى بسَرفٍ؛ مَلَلٌ، بوزن جَبل: موضع بين مكة والمدينة على سبعة عشر ميلاً بالمدينة
(* قوله «سبعة عشر ميلاً بالمدينة» الذي في ياقوت: ثمانية وعشرين ميلاً من المدينة) ومُلال: موضع؛ قال الشاعر:
رَمى قلبَه البَرْقُ المُلالِيُّ رَمْيةً،
بذكرِ الحِمَى وَهْناً، فباتَ يَهِيمُ

##### Türkçe

**الـمَلَلُ**: **الـمَلالُ**; ve o, bir şeyi bıkıp ondan yüz çevirmen(dir); şair dedi ki:
Ve yemin ederim, bende ne bir kabalık vardır ne de **ملَل**.

Ve adam **مَلَّةٌ**, eğer kardeşlerinden çabucak bıkıyor ise. **مَلِلْت** şeyi **مَلَّة** ve **مَلَلاً** ve **مَلالاً** ve **مَلالة**: ondan usanıp bezdim; ve onu bıktırıcı buldum: onu bıkmış olmam gibi; İbn Herme dedi ki:
Durun da gözyaşını eski yurt menzilinde dökün,
ve benim bekârlığım onunla uzayıp gitse de bıkmayın.

Ve bu, onların “ev boşaldı ve ıssızlaştı” ve “boynuzunu yükseltti ve onu yükseltti” demeleri gibidir; şair dedi ki:
Onun meclisleri bıkmaz ve uyuklamaz,
ve onun fısıltısından fısıldaşanı bıkmaz.

Ve **أَمَلَّني** ve **أَمَلَّ عَليَّ**: beni bezdirdi. Denir: **أَدَلَّ** da **فأَمَلَّ**.
Ve dediler: **لا أَمْلاهُ** yani onu bıkmam; ve bu, şeddeliyi dönüştürme üzerinedir; onların bunu ve benzerini “**لا**
(* asılda böyle bir boşluk) . . . **لا أَفعل**” sözlerinden yapmaları(nda olduğu gibi);
ve onların şu inşadı: **من مآشِرٍ حِداءِ**
(* “من مآشر حداء” sözü, **حدد** maddesinde olduğu üzere, ondan önce:
يا لك من تمر ومن شيشاء
ينشب في المسعل واللهاء
أنشب من مآشر حداء).
Bu, gerekli değildi ki bu gerekli olsun; ancak beğeni için değiştirildi de bu onda câiz oldu.

Cevherî: **مَلِلْت** şeyi, kesre ile; ve **مَلِلْت منه** de, onu usandığım zaman. Ve adam **مَلٌّ** ve **مَلول** ve **مَلولة** ve **مالولةٌ** ve **مَلاَّلة** ve **ذو مَلَّة**; dedi ki:
Şüphesiz sen, vallahi, **ذُو مَلَّة**sin,
seni en yakın, en uzaktan çevirir.

İbn Berrî dedi: şiir, Ömer b. Ebî Rebîa’nındır; ve inşadının doğrusu: **عن الأَقدَم**;
ve ondan sonra:
Ona dedim: bilakis sen **مُعْتَلَّة**sin
kavuşmada, ey Hind, ki koparasın.

Ve hadiste: “Gücünüzün yettiği kadar ameli üzerinize alın; çünkü Allah, siz bıkıncaya kadar bıkmaz”; manası: Allah asla bıkmaz; siz bıksanız da bıkmasanız da. Böylece onların “karga ağarıncaya ve zift beyazlayıncaya kadar” sözünün yürüdüğü yol üzere yürüdü. Ve denildi: manası, Allah sizi bırakıp atmaz; ta ki siz ameli terk edip O’na rağbetten yüz çevirinceye kadar; böylece iki fiili **مَلَلاً** diye adlandırdı; ikisi de **بِمَلَل** değildir; Arapların, manası uygun düştüğünde fiili fiilin yerine koyma âdeti gibi; onların şu sözü gibi:
Sonra sabahladılar; zaman onlarla oynadı,
ve işte böyle zaman erkekleri helâk eder.

Böylece onların helâk edilişini “oyun” kıldı. Ve denildi: manası, Allah sizden fazlını kesmez; ta ki siz O’ndan istemekten bıkıncaya kadar; böylece Allah’ın fiilini, sözde **الازْدِواج** yolu üzere **مَلَلاً** diye adlandırdı; Yüce Allah’ın “Bir kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür” sözü gibi; ve “Kim size saldırırsa siz de ona saldırın” sözü gibi. Bu, Arapçada geniş bir babdır; Kur’an’da çoktur.

Ve yağmur duası hadîsinde: “Allah bulutu birleştirdi ve bizi **مَلَّتْنا**”; İbnü’l-Esîr dedi: Müslim’in bir rivayetinde böyle geldi. Denildi: o, **المَلَلِ**dendir; yani yağmuru çoğaldı da biz ondan bıktık. Ve denildi: o, **مَلَتْنا**, tahfîf ile, **الامْتِلاء**dandır; hemzeyi hafifletti; manası: bize sulamada ve kandırmada genişlik verdi.

Ve Muğîre hadîsinde: **مَلِيلة الإِرْغاء** yani sesi doldurulmuş; **فَعِيلة** vezni, **مفعولة** manasındadır; onu, çok konuşma ve sesi yükseltme ile vasfeder; ta ki dinleyenleri bıktırıncaya kadar. Dişisi **مَلول** ve **مَلولة**; **مَلول** القياس üzere, **مَلولة** ise fiil üzere.

Ve **الـمَلَّة**: sıcak kül ve kor. Ve denir: **أَكلنا خُبزَ مَلَّة**; “**أَكلنا مَلَّة**” denmez. Ve **مَلَّ** şeyi kor içinde **يَمُلُّه مَلاًّ**; o hâlde o **مَمْلول** ve **مَلِيل**dir: onu soktu
(* “**ادخله**” sözü: yani onun içine; “فيه” lafzı ya müstensihin kaleminden düşmüştür yahut müellifin kısaltmasıdır). Denir: **مَلَلْت الخُبرةَ في المَلَّة مَلاًّ** ve **أَمْلَلْتها**: onu **المَلَّة**de yaptığım zaman; o hâlde o **مَمْلولة**dir; ve **قَريس** ve başkası gibi, **المَلَّة**de olan her kızartılmış da böyledir. Ve denir: bu, **خُبز مَلَّةٍ**dir; ekmeğe “**مَلَّة**” denmez; ancak **المَلة** sıcak küldür; ekmek ise **المَلِيل** ve **المَمْلول** diye adlandırılır; et de böyledir. Ebû Ubeyd şu beyti okudu:
Teymî’yi görürsün, **القَرَنْبى** gibi sürünür,
Teymiyye’ye doğru, **عَصا المَلِيل** gibi.

Ve hadiste: Ebû Hureyre dedi ki, Hayber’i fethettiğimizde, bir de baktık ki Yahudilerden insanlar bir ekmek üzerinde toplanmışlar, onu **يَمُلُّونها**; yani onu **الـمَلَّة**ye koyuyorlar. Ve Ka‘b hadîsinde: ona bir çekirge sürüsü uğradı; iki çekirge aldı da ikisini **فمَلَّهما**; yani ikisini **بالـمَلَّة** ile kızarttı. Ve Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
Sanki onun güneşe açık olanı, ateşte **مَمْلولُ**dur.

Yani sanki güneşe görünen kısmı, hararetinin şiddetinden, **الـمَلَّة** ile kızartılmıştır. Ve denir: bize **خبز مَلَّةٍ** yedirdi ve bize bir ekmeği **مَلِيلاً** yedirdi; “bize **مَلَّة** yedirdi” denmez; şair dedi ki:
Misafire sövmem; ancak ona şunu söylemem hâli müstesna:
Allah seni Ammâr’ın evlerinde geceletsin.
Allah seni, faziletlerden uzak duran birinin evlerinde geceletsin;
ne iffetli ne de misafir ağırlayan;
cömertliği katı, her faziletten yüz çeviren;
sanki onun misafiri, ateşin **مَلَّة**sindedir.

Ebû Ubeyd dedi: **الـمَلَّة** çukurun kendisidir. Ve hadiste: bir adam ona dedi ki: benim akrabalarım var; onları gözetirim, beni keserler; onlara veririm, bana nankörlük ederler. Ona dedi ki: “Sen onlara ancak **المَلَّ** yediriyorsun”; **المَلُّ** ve **الـمَلَّة**: ekmeğin içine gömülüp pişmesi için ısıtılan sıcak küldür. İstedi ki: sen onlara ancak **الـمَلَّة**yi, onların yuttukları bir **سَفُوفاً** yapıyorsun; yani senin onlara verdiğin, onlara haramdır ve karınlarında ateştir.

Ve denir: onda **مَلِيلة** ve **مُلالٌ** vardır; bu, bulduğu bir hararettir; aslı **الـمَلَّة**dendir. Ondan dolayı denildi: falan, döşeği üzerinde **يتململ** ve **يتَمَلَّلُ** eder; eğer ağrıdan yerleşip durmazsa; sanki bir **مَلَّة** üzerindedir.

Ve denir: güneşin yaktığı kimse için adam **مَلِيل**dir; ve Merrâr’ın sözü:
Üzerinde, onda iki **أَصْرَماها** bulunan bir **صَرْماءَ** üzerinde,
ve onunla çölün kılavuzu **مَلِيلُ**dür.

Onun sözü: “ve onunla çölün kılavuzu **مَلِيلُ**dür” yani güneş oldu da onu kavurdu; sanki **الـمَلَّة**de **مَمْلول** gibidir.

Cevherî: ve **المَلِيلة** adamın bulduğu bir hararettir; ve o, kemikte bir hummadır. Ve meselde: “**ذهبت البَلِيلة بالمَلِيلة**”. Ve **البَلِيلة**: “**أَبَلَّ**”dan, hastalığından iyileşti yani sıhhat buldu. Ve hadiste: “**لا تَزال المَلِيلةُ والصُّداعُ بالعبد**”; **المَلِيلة**: hummanın harareti ve alevlenmesidir; ve denildi: kemiklerde olan hummadır. Ve **المَلِيلُ**: **المِحْضَأْ**.

Ve yayı, oku ve mızrağı ateşte **مَلَّ**: onu onunla işledi
(* “**عالجها به**” sözü: asılda böyle; belki “**عالجها بها**”dır). Ebû Hanîfe’den: ve **المَلِيلةُ** ve **المُلالُ**: gizli duran sıcaktır. Ve adam **مَمْلول** ve **مَلِيل**: onda **مَلِيلة** vardır. Ve **الـمَلَّةُ** ve **المُلالُ**: hummanın teridir. Lihyânî dedi: **مُلِلْتُ مَلاًّ**; isim **المَلِيلةُ**dur; “**حُمِمْت حُمَّى**” ve isim “**الحُمَّى**” olduğu gibi. Ve **المُلال**: sırt ağrısıdır; Sa‘leb şu beyti okudu:
Onun **مُلالِه**sinden sırtını onunla tedavi et,
onda bulunan **خُزُرات** ve **انْخِزالِه**den,
tıpkı uyuzun **إِكالِه**sinden tedavi edildiği gibi.

Ve **المُلال**: hastalıktan yahut gamdan dönüp durmadır; dedi ki:
Ondan gizli konuşmanın aldığı bir kaygı,
katı bir şeyle yahut **بالمُلالِ** ile sayılır.

Ve bunun fiili **مَلَّ**dır. Ve adam **تَمَلَّل** etti ve **تَمَلْمَل** etti: dönüp durdu; aslı **تَمَلَّل**dir; sonra şedde çözülerek. Ve ben onu **مَلَّلْته**: onu döndürdüm. Ve et ateş üzerinde **تَمَلَّل** etti: çalkalandı. Şemir: eğer adama, gamdan yahut ağrıdan yatağı uygun gelmezse, “**قد تَمَلْمَلَ**” denir; ve o, döşeği üzerinde dönüp durmasıdır. Dedi ki: ve onun otururken **تَمَلْمُله**: bir kere bu yana, bir kere o yana yaslanması; bir kere dizleri üzerine çökmesidir. Ve ona bir haber geldi de onu **فَمَلْمَله**. Ve kertenkele, sıcaktan **تَتَمَلْمَل** eder: bir kere ağacın başına çıkar, bir kere içinde gizlenir, bir başka sefer de görünür.

Ebû Zeyd: falan, falana karşı **أَمَلَّ** ettiğinde: ona ağır geldi ve istemede çoğalttı. Denir: **أَمْلَلْت عليَّ**; İbn Mukbil dedi ki:
Ey **السَّبُعانِ**daki kabile yurtları,
iki zaman, yıpranma ile onun üzerine **أَمَلَّ** etti.

Şemir, “**أَمَلَّ عليها بالبِلى**” sözünde dedi: onun üzerine attı. Başkası dedi: ona ısrar etti, ta ki onda iz bıraktı. Ve deve **مُمَلٌّ**: ona binmeyi çoğalttı da sırtı yara oldu; Accâc dedi; bir dişi deveyi vasfederken, ihtiyacı için şeddeyi açıkladı:
Boş bırakılmış **الشَّوْحَطِ** yayı gibi bir yan,
ne kamçıyı umursar ne de “çöz” sözümü;
bir **أَظْلَلٍ** ve **أَظلَلِ**den **الوَجى**yı şikâyet eder,
uzun **إِمْلالٍ**dan ve **مُمْلَلِ** bir sırttan.

İstedi ki: dişi deve, iki **أَظَلَّيْها**nın ağrısını şikâyet eder; onlar, iki tırnağının iç yanlarıdır. Ve sırtını şikâyet eder; ki binme onu **أَمَلَّه** etti; yani onu yara etti, yününü kırptı ve onu zayıflattı. Ve yol **مَلِيل** ve **مُمَلٌّ**: onda yürünmüş de işaretli olmuş. Ebû Duvâd dedi ki:
Onu, bir **مُمَلٍّ مُعْمَلٍ لَحْبِ** içinde, **ذَمِيلاً** olarak kaldırdık.

Ve **طريق مُمَلّ**: yani yürünmüş **لَحْب**. Ve **أَمَلَّ** şeyi: onu söyledi de yazıldı. Ve **أَمْلاه**: **أَمَلَّه** gibi; şeddeliyi dönüştürme üzere. Ve tenzilde: “**فليُمْلِلْ وَلِيُّه بالعدْل**”; bu, **أَمَلَّ**dandır. Ve tenzilde yine: “**فهي تُمْلى عليه بُكْرةً وأَصِيلاً**”; bu, **أَمْلى**dandır. Ebû Zeyd rivayet etti: “Ben ona kitabı **أُمْلِلُ** ederim”; şeddeyi açık ederek. Ferrâ dedi: **أَمْلَلْت** Hicaz ehlinin ve Benî Esed’in dilidir; **أَمْلَيْت** Benî Temîm ve Kays’ın dilidir. Denir: ona yazacağı bir şeyi **أَمَلَّ** etti ve ona **أَمْلى** etti; ve aziz Kur’an iki dille birlikte indi. Ve denir: ona kitabı **أَمللت** ettim ve onu **أَمليت** ettim. Zeyd hadîsinde: ona “**لا يَستوي القاعدون من المؤمنين**”i **أَمَلَّ** etti. Denir: kitabı **أَمْلَلْت** ve **أَمليته**: onu yazsın diye kâtibe attığım zaman.

Ve elbiseyi **مَلَّ** etti **مَلاًّ**: onu dikti; Kurâ‘dan. **التهذيب**: elbisesini **مل** eder, **يَمُلُّه**: onu, kıvırmadan önce ilk dikişle diktiği zaman; ondan denir: elbiseyi **مَلَلت**; fetih ile. Ve **الـمِلَّة**: şeriat ve din. Ve hadiste: “**لا يَتوارثُ أَهلُ مِلَّتين**”; **الـمِلَّة**: İslam, Hristiyanlık ve Yahudilik **ملَّة**si gibi dindir. Ve denildi: o, dinin büyüğüdür ve resullerin getirdiği şeylerin toplamıdır. Ve **تملَّل** etti ve **امتلَّ** etti: **الـمِلَّة**ye girdi. Ve aziz tenzilde: “**حتى تَتَّبِع مِلَّتهم**”; Ebû İshak dedi: **الـمِلة** dilde onların sünneti ve yollarıdır. Ve bundan **الـمَلَّة** alındı; yani ekmeğin pişirildiği yer; çünkü o, yolun iz bırakması gibi, yerinde iz bırakır. Dedi ki: Arapların sözü, lafzı uyuştuğu zaman, onun çoğu, bazısı bazısından türemiştir. Ebû Mansûr dedi: ve onun sözünü destekleyen şeylerden, onların “**مُمَلٌّ**” yani yürünmüş, bilinen demeleridir. Leys, râcizin şu sözünde:
Sanki o, bir **ملَّة** içinde **مَمْلول**dur.

Dedi: **المملول**, **الـمِلَّة**dendir; istedi ki: sanki o, müşriklerin **مِلَل**lerinde tapılan şeylerden, örneklenmiş bir örnek gibidir. Ebû’l-Heysem: **الـمِلَّة** diyet(tir); **المِلَل** diyetler(dir). Ve şu beyti okudu:
Gençlerin ganimetleri, korku gününde,
ve reislerin bağışlarından, **المِلَل** içinde.

(* “غنائم الفتيان إلخ” sözü: **النهاية**nin kenarında metni: dedi ve Ebû’l-Mekârim bana şu beyti okudu:
غنائم الفتيان أيام الوهل * ومن عطايا الرؤساء والملل
İstiyor ki: bir kısmı ganimet, bir kısmı bağış, bir kısmı da diyetlerden olan develer.)

Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Bir Arap üzerinde **مِلْك** yoktur; ve bir adamın elinden, onun üzerine İslam getirdiği bir şeyi çekip alacak değiliz; fakat biz onları
(* “ولكنا نقوّمهم إلخ” sözü: asılda böyle; ve **النهاية**nin ibaresi: “ولكنا نقوّمهم الملة على آبائهم خمساً من الابل: الملة الدية وجمعها ملل” ...; burada görünen bir düşme vardır) diyetlerin **أَرش**ini değerlendirdiğimiz gibi değerlendiririz ve yaraları bırakırız; ve onların her başı için, kabilelerinin üstlendiği yahut onları mülk edinenlere üstlendikleri beş deve kıldık.” İbnü’l-Esîr dedi: Ezherî dedi ki: cahiliye ehli cariyelere yaklaşırdı ve onlar onlara doğururdu; böylece onlar babalarına nispet edilirdi ve onlar Araptı. Ömer, Allah ondan razı olsun, onları babalarına döndürmeyi uygun gördü; böylece azat edilirler; ve babalarından, mevlâlarına, her çocuk için beş deve alır. Ve denildi: istedi ki: cahiliyede Araplardan esir alınmış, İslam’a yetişmiş ve onu esir alanın kölesi olan kimseyi, hür olarak nesebine döndürsün; ve onu esir alana, değeri olarak beş deve olsun.

Ve Osman hadîsinde: bir cariye Tayyi’e geldi; onlara hür olduğunu haber verdi; evlendi ve doğurdu; böylece onun çocuğunda **الـمِلَّة** kılındı; yani babaları, onları annelerinin mevlâlarından fidye ile kurtarır. Osman, her başın yerine iki baş verirdi; başkası her başın yerine bir baş verirdi; diğerleri ise değeri neye ulaşırsa ulaşsın değerini verirlerdi.

İbnü’l-A‘râbî: **مَلَّ يَمِلُّ**, kesre ile, mimin kesriyle: **الـمِلَّة**yi aldığı zaman. Ve şu beyti okudu:
Onu, **مُرَمَّداً** olarak getirdi; ne **مُلاَّ** (vardı),
ne bende **آلُ خَمَّ** (vardı) o, **أَلَّى** ettiği zaman.

(* “وأنشد جاءت به إلخ” sözü: asılda böyle.)
Onun sözü: “**ما مُلاَّ**” yani inkâr edilmedi. Ve onun sözü: “**ما فيَّ آل**” yani bir bağ (sıla) değildir. Ve **الآلُ**: onun şahsıdır. Ve **خَمَّ**: kokusu değişti. Ve onun sözü: “**أَلَّى**” yani gecikti. Ve **مُلَّ**: yani pişirildi.

Asma‘î dedi: falan, **يَمْتَلّ امْتِلالاً**: hızlı bir geçişle geçtiği zaman. **المحكم**: **مَلَّ يَمُلُّ مَلاًّ** ve **امْتَلَّ** ve **تَمَلَّل**: hızlandı. Mus‘ab dedi: **امْتَلَّ** ve **اسْتَلَّ** ve **انْمَلَّ** ve **انسَلَّ** bir manadadır. Ve eşek **مُلامِلٌ**: hızlı; ve o, **الـمَلْمَلة**dir. Ve denir: deve **مَلْمَلى** (فَعْلَلى üzere): hızlı olduğu zaman. Ve şu beyti okudu:
Ey devem, sana ne oluyor da bizi sürüklüyorsun,
sen **مَلْمَلى** **دَفونا** değil miydin?

(* “**دفونا**” sözü: asılda böyle; **التكملة**de: **ذقونا**, ذال ve قاف ile.)

Ve **المُلمُول**: sürme çubuğu. Cevherî: **المُلمول** sürme çekilen şeydir. Ebû Hâtim dedi: o, **المُلُمول**dur; onunla sürme çekilir ve yaralar onunla yoklanır; “**المِيل**” denmez; ancak **المِيل** yerden bir parçadır. Ve devenin ve tilkinin **مُلمول**u: kamışıdır. Sîbeveyh **مالُّ**u rivayet etti; çoğulu **مُلاَّن**; ve onu açıklamadı.

Ebû Ubeyd hadîsinde: o, **الجِسْر** günü حمل etti de filin **مَلْمَلة**sine vurdu; yani hortumuna.

Ve **مَلَل**: Mekke yolunda iki **الحرَمين** arasında bir yerdir; ve denildi: o, **البادِية** yolunda bir yerdir. Âişe hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **بِمَلَل**de sabahladı; sonra gitti ve **سَرفٍ**de akşam yemeği yedi. **مَلَلٌ**, **جَبل** vezninde: Mekke ile Medine arasında, Medine’den on yedi mil uzaklıkta bir yer
(* “Medine’den on yedi mil” sözü: Yâkût’ta olan: Medine’den yirmi sekiz mil) ve **مُلال**: bir yer; şair dedi ki:
**المُلالِيُّ** şimşeği, onun kalbini bir atışla vurdu,
**الحِمَى**yı anmakla bir zayıflık (vererek); böylece geceyi şaşkın dolaşarak geçirdi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ل ل * * مَلَّ * الشيء ومَلَّ من الشيء يَمَلُّ بالفتح * مَلَلاً * و * مَلَّةً * و * مَلاَلةً * أيضا أي سَئِمَهُ و * اسْتَمَلَّ * بمعنى مَلَّ ورجل * مَلٌّ * و * مَلُولٌ * و * مَلُولَة * وذو * مَلَّة * وامرأة * مَلُولَةٌ * و * أمَلَّهُ * و * أَمَلَّ * عليه أي أسأَمه يقال أدلَّ فأَملَّ وأَمَلَّ عليه أيضا بمعنى أَمْلى يقال أَمللت عليه الكتاب و * مَلَّ * الخُبزة من باب ردَّ و * امْتَلَّها * أي عمِلَها في * المَلَّةِ * واسم ذلك الخُبز * المَلِيلُ * و * المَمْلُولُ * وكذا اللحم يقال أَطعمنا خُبز * مَلَّةٍ * وأَطعمنا خُبزة * مَلِيلاً * ولا تقل أَطعمنا مَلَّة لأن * المَلَّةَ * الرَّماد الحار وقال أبو عُبيد المَلَّةُ الحُفرة نفسها وهو * يَتَمَلْمَل * على فِراشه و * يَتَمَلَّلُ * إذا لم يستقر من الوَجَع كأنه على مَلَّةٍ و * المِلَّةُ * الدِّين والشريعة و * المُلْمُولُ * المِيل الذي يُكتحل به

* م ل ل * يُقال * مَلاَّكَ * الله حبيبك * تَمْلِيةً * أي متعك به وأعاشك معه طويلا و * تَمَلَّيْتُ * عُمري استمتعت منه و * المَلِيُّ * الزمان الطويل ومنه قوله تعالى ﴿واهجرني مَلِياً﴾ و * المَلَوَانِ * الليل والنهار الواحد * مَلاً * مقصور و * أَمْلَى * له في غِيه أطال له وأملى الله له أمهله وطوَّل له وأملى الكتاب و * أمَلَّهُ * لغتان جيدتان جاء بهما القُرآن قلت أراد به قوله تعالى ﴿فهي تُمْلَى عليه﴾ وقوله تعالى ﴿وليُمْلِلِ الذي عليه الحق﴾ و * اسْتِمْلاَهُ * الكتاب سأله أن يُمليه عليه

##### Türkçe

* م ل ل * **مَلَّ** şeyi ve şeyden **مَلَّ**; fetih ile **يَمَلُّ**; **مَلَلاً** ve **مَلَّةً** ve ayrıca **مَلاَلةً** (yani) ondan usandı. Ve **اسْتَمَلَّ** “**مَلَّ**” mânâsınadır. Ve (bir) adam **مَلٌّ** ve **مَلُولٌ** ve **مَلُولَة**; ve **مَلَّة** sahibi; ve (bir) kadın **مَلُولَةٌ**. Ve **أمَلَّهُ** ve **أَمَلَّ** عليه, yani onu usandırdı; “**أدلَّ** فأَملَّ” denir. Ve **أَمَلَّ** عليه ayrıca **أَمْلى** mânâsınadır; “**أَمللت عليه الكتاب**” denir. Ve **مَلَّ** ekmeği, “**ردَّ**” bâbındandır; ve **امْتَلَّها**, yani onu **المَلَّةِ** içinde yaptı. Ve o ekmeğin adı **المَلِيلُ** ve **المَمْلُولُ**’dur. Et de böyledir; “**أَطعمنا خُبز مَلَّةٍ**” ve “**أَطعمنا خُبزة مَلِيلاً**” denir. “**أَطعمنا مَلَّة**” deme; çünkü **المَلَّةَ** sıcak küldür. Ebû Ubeyd dedi ki: **المَلَّةُ** çukurun kendisidir. Ve o, döşeği üzerinde **يَتَمَلْمَل** eder; ve **يَتَمَلَّلُ**, ağrıdan yerleşik durmadığı zaman; sanki bir **مَلَّةٍ** üzerindedir. Ve **المِلَّةُ** din ve şeriattir. Ve **المُلْمُولُ**, onunla sürme çekilen mildir.

* م ل ل * Denir ki: “**مَلاَّكَ** الله حبيبك **تَمْلِيةً**”, yani seni onunla faydalandırdı ve seni onunla uzun süre yaşattı. Ve “**تَمَلَّيْتُ** عُمري”: ondan faydalandım. Ve **المَلِيُّ** uzun zamandır; ondan Yüce Allah’ın sözü: { واهجرني **مَلِياً** }. Ve **المَلَوَانِ** gece ve gündüzdür. Bir(isi) **مَلاً**dır; kısaltılmıştır. Ve **أَمْلَى** له في غِيه: ona (süreyi) uzattı. Ve Allah ona **أَمْلَى**: ona mühlet verdi ve ona uzattı. Ve kitabı **أملى** ve **أمَلَّهُ**: iki iyi lugattır; Kur’ân ikisini de getirmiştir. Dedim ki: bununla Yüce Allah’ın sözü { فهي **تُمْلَى** عليه } ve Yüce Allah’ın sözü { وليُمْلِلِ الذي عليه الحق } kastedildi. Ve **اسْتِمْلاَهُ** الكتاب: kitabı, onu kendisine imlâ etmesini istedi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مللته، ومللت منه، بالكسر، مللا، محركة وملة وملالة وملالا: سئمته، وبرمت به، وقال بعضهم: الملال: أن تمل شيئا وتعرض عنه، قال الشاعر:
  وأقسم ما بي من جفاء ولا ملل وفي مهمات التعريف للمناوي: الملال: فتور يعرض للإنسان من كثرة مزاولة شيء فيوجب الكلال والإعراض عنه. وفي الحديث:  فإن الله لا يمل حتى تملوا  ، معناه أن الله لا يمل أبدا مللتم أو لم تملوا، فجرى مجرى قولهم: حتى يشيب الغراب ويبيض القار، وأن الله لا يقطع عنكم فضله حتى تملوا سؤاله، فسمى فعل الله مللا على طريق الازدواج في الكلام، وهو باب واسع في العربية كثير في القرآن. وفي حديث الاستسقاء:  فألف الله السحاب وملتنا  ، قال ابن الأثير: كذا جاء في رواية لمسلم، أي كثر مطرها حتى مللناها، وقيل: هي ملتنا، بالتخفيف، من الامتلاء، فخفف الهمز. وأنشدنا حسن بن منصور بن داود الحسني:
  أكثرت من زورة فملك                      وزدت في الود فاستقلك
  لو كنت ممن تزور يوما                      لكان عند اللقا أجـلـك كاستمللته، قال ابن هرمة:
  قفا فهريقا الدمع بالمنزل الدرس                      ولا تستملا أن تطول به عنسي وقال آخر:
  لا يستمل ولا يكرى مجالسها                      ولا يمل من النجوى مناجيها

  وهذا كما قالوا: خلت الدار واستخلت، وعلا قرنه واستعلاه. زاد الزمخشري: واستمللت به: تبرمت. وأملني إملالا، وأمل علي: أي أبرمني، يقال: أدل فأمل. فهو مل وملول وملولة ومالولة وملالة، بالتشديد، وذو ملة، نقله الجوهري وأنشد:
  إنك والـلـه لـذو مـلة                      يطرفك الأدنى عن الأبعد وفي العباب: قال جارية من الأنصار، وأنشد البيت هكذا، وقال ابن بري: الشعر لعمر بن أبي ربيعة، وصواب إنشاده: عن الأقدم، وبعده:
  قلت لها بـل أنـت مـعـتـلة                      في الوصل يا هند لكي تصرمي وهي ملول، على القياس، وملولة، على الفعل. والملل، محركة: سمة على حرة الذفرى خلف الأذن، عن ابن عباد. والملة: الرماد الحار الذي يحمى ليدفن فيه الخبز لينضج، كالملل، قال أبو الأسود الدؤلي يذم عمار بن عمرو البجلي، وكان بخيلا:
  صلد الندى زاهد في كل مكرمة                      كأنما ضيفه في مـلة الـنـار وفي الحديث:  فقال له إنما تسفهم المل  . الملة أيضا: الجمر، وبه فسر حديث كعب: أنه مر به رجل من جراد، فأخذ جرادتين فملهما، أي شواهما بالملة. الملة: عرق الحمى، كالملال، بالضم. والملة، بالضم: الخياطة الأولى، قبل الكف، وقد مل الثوب يمله ملا. الملة، بالكسر: الشريعة أو الدين، كملة الإسلام والنصرانية واليهودية، وقيل: هي معظم الدين، وجملة ما يجيء به الرسل، وكلام المصنف يشير إلى ترادف الثلاثة، قال الراغب: الملة: اسم لما شرعه الله تعالى لعباده على لسان أنبيائه ليتوصلوا به إلى جواره، والفرق بينها وبين الدين إن الملة لا تضاف إلا للنبي الذي تستند إليه، ولا تكاد توجد مضافة إلا إلى الله تعالى، ولا إلى آحاد الأمة، ولا تستعمل إلا في جملة الشرائع دون آحادها. وتملل، وامتل: دخل فيها، أي في الملة، كتسنن واستن، من السنة. وقال أبو إسحاق: الملة في اللغة: السنة والطريقة، ومن هذا أخذ الملة، أي الموضع الذي يختبز فيه، لأنه يؤثر في مكانها كما يؤثر في الطريق، قال: وكلام العرب إذا تفق لفظه فأكثره مشتق من بعض. وفي الأساس: ومن المجاز: الملة: الطريق المسلوكة، ومنه: ملة إبراهيم عليه السلام خير الملل. قال أبو الهيثم: الملة: الدية، والجمع ملل، ومنه حديث عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: ليس على عربي ملل. وأنشد أبو الهيثم:
  غنائم الفتيان في يوم الوهل
  ومن عطايا الرؤساء في الملل ومل القوس أو السهم أو الرمح بالنار: إذا عالجه بها، ونص أبي حنيفة: في النار: عالجها بها. مل الشيء في الجمر: أدخله فيه، فهم مملول ومليل، ومنه قول كعب بن زهير رضي الله تعالى عنه:
  كأن ضاحيه بالنار مملول أي كأن ما ظهر منه للشمس مشوي بالملة من شدة حره. مل في المشي ملا: أسرع كامتل، وذلك إذا مر مرا سريعا، عن الأصمعي، وقال مصعب: امتل واستل بمعنى واحد، كذلك تملل. مل الثوب يمله ملا: درزه، عن كراع، وقال غيره: خاطه، الخياطة الأولى قبل الكف. مل الملال الخبز واللحم، يملها ملا: أدخله في الملة، أي الرماد الحار، والخبز يسمى المليل والمملول، وكذلك اللحم، وأنشد أبو عبيد:
  ترى التيمي يزحف كالقرنبى                      إلى تيمية كعصا المـلـيل

  وفي حديث خيبر: إذا أناس من يهود مجتمعون على خبزة يملونها، أي يجعلونها في الملة. قال الزجاج: مل عليه السفر ملا: طال، كأمل عليه. والملال، بالضم: خشبة قائم السيف، وقيل: ظهر القوس، كما في العباب. ملال: ع، قال الشاعر:
  رمى قلبه البرق الملالي رمية                      بذكر الحمى وهنا فبات يهـيم الملال: الحر الكامن في العظم، من الحمى وتوهجها، كالمليلة، كسفينة، يقال: رجل مملول ومليل: به مليلة، وهو مجاز، وفي الصحاح: المليلة: حرارة يجدها الرجل، وهي حمى في العظم، انتهى، وفي المثل: ذهبت البليلة بالمليلة، أي الصحة بالحمى، وفي الحديث: لا تزال المليلة والصداع بالعبد. وقال اللحياني: مللت ملا، والاسم المليلة، كحممت حمى، والاسم الحمى. الملال: وجع الظهر، أنشد ثعلب:
  داو بها ظهرك من ملاله
  من خزرات فيه وانخزاله
  كما يداوى العر من أكاله الملال: عرق الحمى، وهذا قد تقدم له قريبا، فهو تكرار. الملال: التقلب مرضا أو غما، قال:
  وهم تأخذ النجواء منه                      يعد بصالب أو بالملال فعل الكل مللت، بالكسر، ملا، ومللت بالتشديد، وتمللت. من المجاز: تملل الرجل وتململ: تقلب، من مرض أو نحوه كأنه على ملة، قاله ابن أبي الحديد، وأصله تملل، ففك بالتضعيف، وقال شمر: إذا نبا بالرجل مضجعه من غم أو وصب قيل: قد تململ، وهو تقلبه على فراشه، قال: وتململه وهو جالس أن يتوكأ مرة على هذا الشق ومرة يجثو على ركبتيه، والحرباء تتململ من الحر، تصعد رأس الشجرة مرة وتبطن فيها مرة وتظهر أخرى. ومللته أنا: أي قلبته فهو يتعدى ولا يتعدى. من المجاز: طريق مليل وممل، بفتح الميم الثانية: أي سلك كثيرا وطال الاختلاف عليه، فهو معلم لاحب، ومنه أمل عليه الملوان: طال اختلافهما عليه، وقال ابن مقبل:
  ألا يا ديار الحي بالسبعان                      أمل عليها بالبلى الملوان أي ألح عليها حتى أثر فيها. وأمله: قال له فكتب عنه، وأملاه كأمله على تحويل التضعيف، وفي التنزيل:  فليملل وليه بالعدل  وهذا من أمل، وفي التنزيل أيضا:  فهي تملى عليه بكرة وأصيلا  وهذا من أملى، وحكى أبو زيد: أنا أملل عليه الكتاب، بإظهار التضعيف. وقال الفراء: أمللت لغة أهل الحجاز وبني أسد، وأمليت لغة بني تميم وقيس، يقال: أمل عليه شيئا يكتبه وأملى عليه، فنزل القرآن باللغتين معا. قال الليث: حمار ملامل، كعلابط، وكذا ناقة ململى، على فعللى: أي سريع وسريعة. وهي الململة، بمعنى السرعة، وأنشد لأبي محمد الفقعسي:
  يا ناقتا مالك تدألـينـا
  ألم تكوني ململى ذقونا

  والملمول، بالضم: المكحال، وفي الصحاح: الذي يكتحل به، وقال أبو حاتم: هو الذي يكحل ويسبر به الجراح، ولا يقال: الميل، إنما الميل من أميال الطريق، وكذلك قاله أبو سعيد وغيره من أهل اللغة. الملمول: قضيب الثعلب، عن ابن دريد، قال غيره: قضيب البعير أيضا. قال الأزهري: الملمول: الحديدة التي يكتب بها في ألواح الدفتر. ملل، كجبل: ع، بين الحرمين على سبعة عشر ميلا من المدينة على ساكنها السلام، ومنه حديث عائشة رضي الله تعالى عنها: أصبح النبي صلى الله عليه وسلم بملل، ثم راح وتعشى بسرف. وقيل: هو على عشرين ميلا من المدينة، قيل: إنه سمي به لأن الماشي إليه من المدينة لا يبلغه إلا بعد ملل وجهد، قاله السهيلي في الروض. مليلة، كسفينة: د، بالمغرب، قرب سبتة. ملالة، كجبانة: ة، قرب بجاية، على ساحل البحر، ومنها العلامة محمد بن عمر بن إبراهيم بن عمر بن علي الملالي، ممن أخذ على الشيخ سيدي محمد بن يوسف بن عمر بن شعيب السنوسي. والملى، كربى: الخبزة المنضجة. وهارون بن ملول المصري، كتنور شيخ الطبراني، وقد وقع مصغرا في معجم ابن شاهين فإنه قال: حدثنا أحمد بن إبراهيم بن جامع العسكري، حدثنا هارون بن عيسى بن مليل، وعيسى هو ملول، كان يلقب به، كذا في التبصير. وشعيب بن إسحاق المعروف بابن أخي ملول الصيرفي، هكذا يقوله أصحاب الحديث بالتشديد: محدثان. المليل، كزبير: الغراب، عن ابن عباد. مليل: اسم، منهم مليل بن وبرة الصحابي، رضي الله تعالى عنه، بدري جليل، لا رواية له. وأبو مليل بن عبد الله الأنصاري، أورده المستغفري. وأبو مليل بن الأغر ويقال: ابن الأزعر الأنصاري، ثم الأوسي الضبعي: بدري، صحابيان رضي الله عنهما. وانمل، مثل انسل، عن مصعب. ومما يستدرك عليه: رجل ملة: إذا كان يمل إخوانه سريعا. وكذلك ذو أماليل، واحدها إملال وإملالة وأملولة. وفي حديث المغيرة: مليلة الإرغاء، أي مملولة الصوت، فعيلة بمعنى مفعولة، يصفها بكثرة الكلام ورفع الصوت حتى تمل السامعين. وأمل الخبزة في الملة: أدخلها فيها، وقال أبو عبيد: الملة: الحفرة نفسها، هكذا هو في اللسان والعباب، ووقع في الصحاح: الخبزة نفسها. ورجل مليل ومملول: أحرقته الشمس. وتملل اللحم على النار: اضطرب. وململت فلانا: إذا قلبته. وقال أبو زيد: أمل فلان على فلان: إذا شق عليه وأكثر في الطلب. وبعير ممل: أكثر ركوبه حتى أدبر ظهره، قال العجاج - فأظهر التضعيف لحاجته إليه - يصف ناقة:
  حرف كقوس الشوحط المعطل
  لا تحفل السوط ولا قولي حلي
  تشكو الوجى من أظلل وأظلل
  من طول إملال وظهر مملل ومل الطريق، بالضم: أي اتضح. وملالة: قرية بالفيوم. وملوه، بالتشديد: مدينة بالصعيد الأوسط. وأملال: أرض، عن اليزيدي، قال الفضل اللهبي:
  موحشات من الأنيس قفار                      دارسات بالنعف من أملال وحبان بن ملة وأخوه أنيف: صحابيان. وأبو مليل، كزبير: محمد بن عبد العزيز الكلابي، عن أبيه. وعبد الرحمن بن مليل، عن علي. ومليلة بنت هانئ بن أبي صفرة بنت أخي المهلب، عن عائشة. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**مللته** ve **مللت منه**, kesre ile, **مللا**, harekeli; ve **ملة** ve **ملالة** ve **ملالا**: onu bıktım; ondan usandım. Bazıları dedi ki: **الملال**: bir şeyi bıkman ve ondan yüz çevirmen(dir). Şair dedi ki:
  Ve yemin ederim, bende ne bir kabalık vardır ne de **ملل**. Ve el-Münâvî’nin **مهمات التعريف**’inde: **الملال**: bir şeyle çok meşgul olmaktan insana arız olan bir gevşekliktir; böylece yorgunluğu ve ondan yüz çevirmeyi gerektirir. Hadiste:  “Şüphesiz Allah, siz bıkıncaya kadar bıkmaz”  ; manası: Allah asla bıkmaz; siz bıktınız yahut bıkmadınız. Böylece onların şu sözü mesabesine yürüdü: “karga ağarıncaya ve zift beyazlayıncaya kadar”; ve (manası) Allah, siz istemekten bıkıncaya kadar fazlını sizden kesmez. Böylece Allah’ın fiiline, sözde ikizleme yolu üzere **مللا** adını verdi; bu, Arapçada geniş bir babdır, Kur’ân’da çoktur. İstiskā hadîsinde:  “Allah bulutu ülfet ettirdi ve bizi **ملتنا**”  ; İbnü’l-Esîr dedi ki: Müslim’in bir rivayetinde böyle geldi; yani yağmuru çoğaldı da ondan bıktık. Ve denildi ki: o, **ملتنا**’dır, tahfîf ile, **الامتلاء**’dan; hemzeyi hafifletti. Hasan b. Mansûr b. Dâvûd el-Hasenî bize inşad etti:
  Ziyareti çoğalttın da (o) bıktı;
  Ve sevgide artırdın da seni ağır buldu.
  Eğer bir gün ziyaret edenlerden olsaydın,
  Buluşma yanında ecelin olurdu. **كاستمللته**: onu bıktırdım gibi. İbn Hürme dedi ki:
  Durun da yıkık menzilde gözyaşını dökün;
  Ve onunla ünsiyetim uzasa da bıkmayı isteme. Başkası dedi ki:
  Meclislerini ne bıkma ister ne de ücretle tutar;
  Ve onun münâcîsi, gizli konuşmadan bıkmaz.

  Bu, onların “ev boşaldı ve boşaldı” demeleri gibidir; ve “boynuzu yükseldi ve onu yükseltti”. Zemahşerî artırdı: **واستمللت به**: usandım. Ve **أملني إملالا**, ve **أمل علي**: yani beni usandırdı; “**أدل** de **فأمل**” denir. O hâlde o, **مل** ve **ملول** ve **ملولة** ve **مالولة** ve **ملالة**’dır, teşdîd ile; ve **ذو ملة** (dır). Bunu Cevherî nakletti ve inşad etti:
  Şüphesiz sen, Allah’a yemin olsun, **لذو ملة**’sin;
  Sana en yakın olan, en uzaktan gözünü çevirir. **العباب**’da: Ensardan bir câriye dedi; ve beyti böyle inşad etti. İbn Berrî dedi ki: şiir, Ömer b. Ebî Rebîa’nındır; ve inşadının doğrusu: “**عن الأقدم**”; ve ondan sonra:
  Ona dedim: bilakis sen **معتلة**’sin;
  Ey Hind, vaslda, ki kesesin. Ve o, kıyasa göre **ملول**’dür; ve fiile göre **ملولة**. Ve **الملل**, harekeli: İbn Abbâd’dan, kulağın arkasında **الذفرى**’nın arkasındaki bir **سمة** (dağlama izi). Ve **الملة**: ekmeğin pişmesi için içine gömülüp olgunlaşsın diye ısıtılan sıcak kül; **الملل** gibi. Ebü’l-Esved ed-Düelî, cimri olan Ammâr b. Amr el-Becelî’yi yererek dedi ki:
  Serttir cömertliği; her faziletten yüz çevirir;
  Sanki misafiri, ateşin **مـلة**’sindedir. Hadiste:  “Ona dedi ki: ancak onlara **المل** yediriyorsun.”  **الملة** ayrıca: kor. Bununla Ka‘b hadisi tefsir edildi: ona bir çekirge adamı uğradı; iki çekirge aldı da onları **ملهما**; yani onları **الملة** ile kızarttı. **الملة**: humma damarı; **الملال** gibi, zamme ile. Ve **الملة**, zamme ile: ilk dikiş; **الكف**’ten önce. Ve elbiseyi **مل** etti; onu **يمله**; **ملا**. **الملة**, kesre ile: şeriat yahut din; **ملة الإسلام** ve Hristiyanlık ve Yahudilik **ملة**’si gibi. Ve denildi ki: o, dinin çoğudur; ve resullerin getirdiği şeyin bütünü. Musannifin sözü, üçünün eşanlamlılığına işaret eder. Râgıb dedi ki: **الملة**: Allah Teâlâ’nın kulları için peygamberlerinin dili üzere teşri‘ ettiği şeye isimdir; onunla O’nun civarına ulaşsınlar diye. Onunla **الدين** arasındaki fark: **الملة** ancak kendisine dayandığı peygambere izafe edilir; ve neredeyse yalnız Allah Teâlâ’ya izafe edilmiş olarak bulunur; ne ümmetin fertlerine; ve ancak şeriatların bütünü hakkında kullanılır, tek tekleri hakkında değil. Ve **تملل**, ve **امتل**: ona girdi; yani **الملة**’ye; **تسنن** ve **استن** gibi, **السنة**’den. Ebû İshâk dedi ki: **الملة** dilde: sünnet ve yol. Bundan **الملة** alındı; yani ekmeğin pişirildiği yer; çünkü o, yolda etkilediği gibi yerinde etkiler. Dedi ki: Arapların sözü, lafzı çokça dallanıp budaklanınca, çoğu bir kısmından türemiştir. **الأساس**’ta: Mecazdan: **الملة**: gidilen yol; ondan: “İbrâhîm’in **ملة**’si, **الملل**’in hayırlısıdır.” Ebû’l-Heysem dedi ki: **الملة**: diyet; çoğulu **ملل**. Ondan Ömer رضي الله تعالى عنه hadisi: “Arap üzerine **ملل** yoktur.” Ebû’l-Heysem inşad etti:
  Yiğitlerin ganimetleri, korku gününde;
  Ve reislerin bağışlarından, **الملل**’de. Ve yayı yahut oku yahut mızrağı ateşle **مل** etti: onunla onu işlediği zaman. Ebû Hanîfe’nin nassı: “ateşte”: onunla işledi. Şeyi kor içine **مل** etti: onu içine soktu. Onlar **مملول** ve **مليل**’dir. Ondan Ka‘b b. Züheyr رضي الله تعالى عنه sözü:
  Sanki onun güneşe açık olanı, ateşle **مملول**. Yani güneşe görünen kısmı, hararetinin şiddetinden **الملة** ile kızartılmış gibidir. Yürüyüşte **مل** etti; **ملا**: hızlandı; **امتل** gibi. Bu, hızlı bir geçişle geçtiği zaman olur; Asma‘î’den. Mus‘ab dedi ki: **امتل** ve **استل** bir manadadır; aynı şekilde **تملل**. Elbiseyi **مل** etti; onu **يمله**; **ملا**: onu dikti; Kurâ‘dan. Başkası dedi ki: onu dikti; **الكف**’ten önceki ilk dikiş. **مل الملال** ekmeği ve eti; onu **يملها**; **ملا**: onu **الملة**’ye soktu; yani sıcak küle. Ekmeğe **المليل** ve **المملول** denir; aynı şekilde et. Ebû Ubeyd inşad etti:
  Teymî’yi, **القرنبى** gibi sürünür görürsün;
  Teymiyye’ye, **المـلـيل** asası gibi.

  Hayber hadîsinde: “Yahudilerden bir topluluk, bir ekmek üzerinde toplanmış; onu **يملونها**”; yani onu **الملة**’ye koyuyorlar. Zeccâc dedi ki: Yolculuk ona **مل** etti; **ملا**: uzadı; **أمل** ona gibi. **الملال**, zamme ile: kılıcın dikmesi olan tahta; ve denildi ki: yayın sırtı; **العباب**’da olduğu gibi. **ملال**: bir yer adı. Şair dedi ki:
  **الملالي** şimşeği, onun kalbine bir atış attı;
  Hımâ’yı anmakla; burada kaldı da geceyi şaşkın dolaşarak geçirdi. **الملال**: hummanın ve onun alevlenmesinin, kemikte gizli olan harareti; **المليلة** gibi, **سفينة** vezninde. “Adam **مملول** ve **مليل**” denir: onda **مليلة** vardır; bu mecazdır. **الصحاح**’ta: **المليلة**: adamın bulduğu bir hararettir; o, kemikte bir hummadır; bitti. Meselde: “**البليلة** **بالمليلة** ile gitti”; yani sıhhat, humma ile. Hadiste: “**المليلة** ve baş ağrısı, kul ile devam eder.” Lihyânî dedi ki: **مللت**; **ملا**; isim **المليلة**; “**حممت**; **حمى**; isim **الحمى**” gibi. **الملال**: sırt ağrısı. Sa‘leb inşad etti:
  Onun **ملاله**’sinden sırtını onunla tedavi et;
  İçindeki bakışlardan ve çöküşünden;
  Nasıl ki **العر** onun **أكال**’ından tedavi edilir. **الملال**: humma damarı; bu, az önce geçti; o hâlde tekrardır. **الملال**: hastalık yahut keder olarak dönüp durma. Dedi ki:
  Ve fısıltı, ondan onu alır;
  Ya bir bel ağrısı ile yahut **بالملال** ile sayar. Fiil: hepsi **مللت**, kesre ile; **ملا**; ve **مللت** teşdîd ile; ve **تمللت**. Mecazdan: adam **تملل** etti ve **تململ**: dönüp durdu; hastalıktan yahut benzerinden; sanki **ملة** üzerinde. Bunu İbn Ebî’l-Hadîd söyledi. Aslı **تملل**’dir; sonra şeddeden çözülerek (lafız) açıldı. Şemmer dedi ki: adama yatacağı yer, keder yahut ağrıdan dolayı uygun gelmezse: “**تململ** etti” denir; o, yatağında dönüp durmasıdır. Dedi ki: onun otururken **تململه**’si: bir kere bu yana yaslanması, bir kere dizleri üzerine çökmesidir. Kertenkele, sıcaktan **تتململ** eder: bir kere ağacın başına çıkar, bir kere içinde gizlenir, bir kere de başka türlü görünür. Ve ben onu **مللته**: yani onu çevirdim; böylece hem geçişli olur hem geçişsiz olur. Mecazdan: **طريق مليل** ve **ممل**, ikinci **ميم**’i fetha ile: yani çok yürünmüş ve üzerinde gidip gelme uzamış; o hâlde o, işaretli, açık bir yoldur. Ondan: **أمل عليه الملوان**: ikisinin onun üzerinde gidip gelmesi uzadı. İbn Mukbil dedi ki:
  Ey Seb‘ân’daki kavmin diyarları!
  **الملوان** eskime ile onun üzerine **أمل** etti. Yani ona ısrar etti de onda iz bıraktı. Ve **أمله**: ona söyledi de o, onun adına yazdı. Ve **أملاه**, şeddeyi dönüştürme üzere, **أمله** gibi. Tenzîlde:  “**فليملل وليه بالعدل**”  ; bu, **أمل**’dendir. Tenzîlde ayrıca:  “**فهي تملى عليه بكرة وأصيلا**”  ; bu, **أملى**’dandır. Ebû Zeyd nakletti: “Ben ona kitabı **أملل** ederim”; şeddeyi izhar ederek. Ferrâ dedi ki: **أمللت** Hicaz ehlinin ve Benî Esed’in dilidir; **أمليت** Benî Temîm ve Kays’ın dilidir. “Ona bir şeyi yazsın diye **أمل** etti” ve “ona **أملى** etti” denir; böylece Kur’ân iki dille birlikte indi. Leys dedi ki: **حمار ملامل**, **علابط** gibi; ve aynı şekilde **ناقة ململى**, **فعللى** üzere: yani hızlı ve hızlı. O, **الململة**’dir; hız manasında. Ebû Muhammed el-Fuka‘sî’den inşad etti:
  Ey devem, bize niçin ağır ağır yürüyorsun?
  Sen, çenesi hızlı **ململى** değil miydin?

  **الملمول**, zamme ile: sürme çekme aleti. **الصحاح**’ta: onunla sürme çekilen şey. Ebû Hâtim dedi ki: o, onunla sürme çekilen ve yaralar onunla yoklanan şeydir. Ve “**الميل**” denmez; **الميل** ancak yol millerindendir. Ebû Sa‘îd ve dil ehlinden başkaları da bunu söyledi. **الملمول**: tilkinin kamışı; İbn Düreyd’den. Başkası dedi ki: devenin kamışı da. Ezherî dedi ki: **الملمول**: defter levhalarına yazılan demir. **ملل**, **جبل** gibi: bir yer adı; Haremeyn arasında; Medine’den, üzerinde sükûn edene selâm olsun, on yedi mil. Ondan Âişe رضي الله تعالى عنها hadisi: Peygamber صلى الله عليه وسلم **بملل**’de sabahladı; sonra gitti ve **بسرف**’de akşam yemeği yedi. Ve denildi ki: Medine’den yirmi mil üzeredir. Denildi ki: ona bu ad verildi; çünkü yürüyen, Medine’den ona ancak bıkkınlık ve yorgunluktan sonra ulaşır. Bunu Süheylî **الروض**’da söyledi. **مليلة**, **سفينة** gibi: Mağrib’de bir belde; Sebte yakınında. **ملالة**, **جبانة** gibi: Bicâye yakınında, deniz sahilinde bir köy; ondan, şeyh Sîdî Muhammed b. Yûsuf b. Ömer b. Şu‘ayb es-Senûsî’den alanlardan, allâme Muhammed b. Ömer b. İbrâhîm b. Ömer b. Alî el-Melâlî. Ve **الملى**, **ربى** gibi: olgunlaştırılmış ekmek. Ve Hârûn b. Melûl el-Mısrî, **تنور** gibi: Taberânî’nin şeyhi. İbn Şâhîn’in Mu‘cem’inde küçültme olarak vâki olmuştur; çünkü o dedi ki: Ahmed b. İbrâhîm b. Câmi‘ el-‘Askerî bize rivayet etti; Hârûn b. Îsâ b. Melîl bize rivayet etti. Îsâ, **ملول**’dür; onunla lakaplanırdı; **التبصير**’de böyle. Şu‘ayb b. İshâk, sarraf **ملول**’un kardeşinin oğlu diye bilinen: hadis ehli bunu teşdîd ile böyle söyler: iki muhaddis. **المليل**, **زبير** gibi: karga; İbn Abbâd’dan. **مليل**: bir isim. Onlardan: sahâbî **مليل بن وبرة**, رضي الله تعالى عنه; Bedrî, celîl; onun rivayeti yoktur. Ve Ebû **مليل** b. Abdullâh el-Ensârî; onu Müstağfirî zikretti. Ve Ebû **مليل** b. el-Ağarr, ve denilir: b. el-Ez‘ar el-Ensârî; sonra el-Evsî ed-Dab‘î: Bedrî; iki sahâbî, رضي الله عنهما. Ve **انمل**, **انسل** gibi; Mus‘ab’dan. Ve ona istidrâk edilenlerden: **رجل ملة**: kardeşlerini çabuk bıktırdığı zaman. Aynı şekilde **ذو أماليل**; onun teki: **إملال** ve **إملالة** ve **أملولة**. Muğîre hadîsinde: **مليلة الإرغاء**; yani sesi **مملولة**; **فعيلة** vezninde, **مفعولة** manasında; onu, çok konuşma ve sesi yükseltme ile vasfeder; ta ki dinleyenler bıksın. Ve ekmeği **الملة**’de **أمل** etti: onu içine soktu. Ebû Ubeyd dedi ki: **الملة**: çukurun kendisidir; **اللسان** ve **العباب**’da böyledir. **الصحاح**’ta: ekmeğin kendisi diye vâki olmuştur. Ve adam **مليل** ve **مملول**: güneş onu yaktı. Ve et, ateş üzerinde **تملل** etti: çalkalandı. Ve “falancayı **ململت** ettim”: onu çevirdiğim zaman. Ebû Zeyd dedi ki: “Falanca, falancaya **أمل** etti”: ona ağır geldiği ve istemede çoğalttığı zaman. Ve **بعير ممل**: ona binmesi çoğaldı da sırtı yara oldu. ‘Accâc — ihtiyacı için şeddeyi izhar ederek — bir deveyi vasfederek dedi ki:
  Boş bırakılmış **الشوحط** yay gibi bir yan;
  Ne kamçıya aldırır ne de “hadi” sözüme;
  **الوجى**’dan şikâyet eder: “gölgeledim, gölgeledim”;
  Uzun **إملال**’dan ve **مملل** bir sırttan. Ve yol **مل** etti, zamme ile: yani belirginleşti. Ve **ملالة**: Feyyûm’da bir köy. Ve **ملوه**, teşdîd ile: Orta Saîd’de bir şehir. Ve **أملال**: bir arazi; Yezîdî’den. Fadl el-Lehebî dedi ki:
  Ünsiyetten ıssız, çöller;
  **أملال**’dan **النعف**’ta silinmiş. Ve Hibbân b. **ملة** ve kardeşi Enîf: iki sahâbî. Ve Ebû **مليل**, **زبير** gibi: Muhammed b. Abdülazîz el-Kilâbî; babasından. Ve Abdurrahman b. **مليل**; Ali’den. Ve **مليلة** bint Hânî b. Ebî Safra, Mühelleb’in kardeşinin kızı; Âişe’den. Ve ona istidrâk edilenlerden:

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَلَّ
مَلَّ U ( n. ac. مَلّ 1 ),
a.  Stitched, tacked.

b.  Baked in ashes ( bread ).

c.  [ acc. &  Bi ], Straightened, softened in ( the fire: bow ).

d.  [ Fī ], Hastened in ( walking ).

e.  Turned.

f.  [ 'Ala ],  see IV (a) .

g.  A ( n. ac. مَلَّة 1t ,  مَلَل 4 ,  مَلَاْل 22 ,  مَلَاْلَة 22t ) [ acc. or Min or Bi ], Wearied of, was bored by.

h.  [ Fī ], Tossed about in ( bed ).

i.  A ,  U ( n. ac. مَلّ 1 ),  see V (a) .

مَلَّلَ
مَلَّلَ II ,
a.  Hastened, accelerated.

b.  Made uneasy.

مَاْلَلَ
مَاْلَلَ III ,
a.  Wrote from dictation.

أَمْلَلَ
أَمْلَلَ IV
a.  [ acc. or 'Ala ], Wearied, tired; bored.

b.  [ acc. &  'Ala ], Dictated. to.

تَمَلَّلَ
تَمَلَّلَ V ,
a.  Was wearied, bored; was restless &c.

b.  Embraced, conformed to ( religion ).

c.  see I (d) .

اِنْمَلَلَ
اِنْمَلَلَ VII ,
a.  Was drawn, pulled.

اِمْتَلَلَ
اِمْتَلَلَ VIII ,
a.  see I (b) , ( d ) & V ( b ).

d.  Was baked.

اِسْتَمْلَلَ
اِسْتَمْلَلَ X ,
a.  Wearied of, found wearisome.

مَلّ
مَلّ 1 ,
a.  Weary, bored; listless.

b.  see 1t (a) .

مَلَّة
مَلَّة 1t ,
a.  Live coals; embers.

b.  Sweat of fever.

c.  see 4 (a) .

مِلَّة
مِلَّة 2t , ( pl. مِلَل 7 ),
a.  Religion; doctrine, tenet; creed; law.

b.  Ransom.

مُلَّة
مُلَّة 3t , ( pl. مُلَل 9 ),
a.  Stitch, tack,

مُلَّى
مُلَّى 3ya ,
a.  Well-baked bread.

مَلَل
مَلَل 4 ,
a.  Weariness, boredom; languor, listlessness. -

b.  Brand ( behind the car ).

مَلَاْل
مَلَاْل 22 ,  مَلَاْلَة 22t ,
a.  see 4 (a) .

مُلَاْل
مُلَاْل 24 ,
a.  see 1t (b) .

b.  Restlessness, uneasiness.

c.  Pain in the back.

مَلِيْل
مَلِيْل 25 ,
a.  Baked in ashes ( bread ).

b.  Trodden, beaten ( track ).  مَلِيْلَة 25t , Feverishness; burning thirst. -  مَلُوْل 26 ,  مَلُوْلَة 26t ,  مَلَّاْلَة 28t ,  مَاْلُوْلَة 40t ,  see 1 (a) .

مَلڤلَ
N. P. مَلڤلَ I ,
a.  see 1 (a) .

b.  Nuisance, annoyance, bore.

c.  see 25 (a) .

d.  Black.

أَمْلَلَ
N. P. أَمْلَلَ IV ,
a.  see 25 (b) .

مُلَّا
مُلَّا
a.  Mollah, priest.

مَمْلُوْلَة
مَمْلُوْلَة
a.  see 1 (a) .

مُلَيْل
مُلَيْل
a.  Crow.

خُبْز الْمَلَّة
خُبْز الْمَلَّة
a.  see 25 (a) .

##### Türkçe

**مَلَّ**
**مَلَّ** U (n. ac. **مَلّ** 1),
a. Dikildi, teyellendi.

b. Küller içinde pişirildi (ekmek).

c. [acc. & Bi], (ateşte: yay) doğrultuldu, yumuşatıldı.

d. [Fī], (yürüyüşte) acele etti.

e. Döndü.

f. ['Ala], IV (a)’ya bak.

g. A (n. ac. **مَلَّة** 1t, **مَلَل** 4, **مَلَاْل** 22, **مَلَاْلَة** 22t) [acc. or Min or Bi], -den bıktı, -dan usandı; -dan sıkıldı.

h. [Fī], (yatakta) sağa sola atıldı.

i. A, U (n. ac. **مَلّ** 1), V (a)’ya bak.

**مَلَّلَ**
**مَلَّلَ** II,
a. Acele etti, hızlandırdı.

b. Huzursuz etti.

**مَاْلَلَ**
**مَاْلَلَ** III,
a. Dikte ile yazdı.

**أَمْلَلَ**
**أَمْلَلَ** IV
a. [acc. or 'Ala], bıktırdı, yordu; sıktı.

b. [acc. & 'Ala], -e dikte etti.

**تَمَلَّلَ**
**تَمَلَّلَ** V,
a. Bıktı, sıkıldı; huzursuz oldu vb.

b. (dine) sarıldı, (dine) uydu.

c. I (d)’ye bak.

**اِنْمَلَلَ**
**اِنْمَلَلَ** VII,
a. Çekildi, çekip alındı.

**اِمْتَلَلَ**
**اِمْتَلَلَ** VIII,
a. I (b), (d) ve V (b)’ye bak.

d. Pişirildi.

**اِسْتَمْلَلَ**
**اِسْتَمْلَلَ** X,
a. -den bıktı; -i bıktırıcı buldu.

**مَلّ**
**مَلّ** 1,
a. Bıkkın, sıkılmış; bezgin.

b. 1t (a)’ya bak.

**مَلَّة**
**مَلَّة** 1t,
a. Kor; köz.

b. Hummanın teri.

c. 4 (a)’ya bak.

**مِلَّة**
**مِلَّة** 2t, (pl. **مِلَل** 7),
a. Din; doktrin, ilke; akîde; şeriat.

b. Fidye.

**مُلَّة**
**مُلَّة** 3t, (pl. **مُلَل** 9),
a. Dikiş, teyelleme,

**مُلَّى**
**مُلَّى** 3ya,
a. İyi pişmiş ekmek.

**مَلَل**
**مَلَل** 4,
a. Bıkkınlık, can sıkıntısı; gevşeklik, bezginlik. -

b. Damga (arabanın arkasında).

**مَلَاْل**
**مَلَاْل** 22, **مَلَاْلَة** 22t,
a. 4 (a)’ya bak.

**مُلَاْل**
**مُلَاْل** 24,
a. 1t (b)’ye bak.

b. Huzursuzluk, tedirginlik.

c. Sırtta ağrı.

**مَلِيْل**
**مَلِيْل** 25,
a. Küller içinde pişirilmiş (ekmek).

b. Çiğnenmiş, dövülmüş (yol). **مَلِيْلَة** 25t, Hummalılık; yakıcı susuzluk. - **مَلُوْل** 26, **مَلُوْلَة** 26t, **مَلَّاْلَة** 28t, **مَاْلُوْلَة** 40t, 1 (a)’ya bak.

**مَلڤلَ**
N. P. **مَلڤلَ** I,
a. 1 (a)’ya bak.

b. Rahatsızlık, sıkıntı, can sıkıcı kimse.

c. 25 (a)’ya bak.

d. Siyah.

**أَمْلَلَ**
N. P. **أَمْلَلَ** IV,
a. 25 (b)’ye bak.

**مُلَّا**
**مُلَّا**
a. Molla, rahip.

**مَمْلُوْلَة**
**مَمْلُوْلَة**
a. 1 (a)’ya bak.

**مُلَيْل**
**مُلَيْل**
a. Karga.

**خُبْز الْمَلَّة**
**خُبْز الْمَلَّة**
a. 25 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ملل
مَلَّ - يَمُلُّ - مِلَّة - أَمَلَّ - يُمِلُّ
مَلَّ - يَمُلُّ + كائن + قولاً: ينقله كما هو لآخر ليحفظه كتابة: يستحضره من ذاكرته أو يقرأه من كتاب ثم يلفظه بصوت عال ليسمعه آخر، فيصل إليه بوضوح ودقة فيكتبه في كتاب
مِلَّة: على وزن " فِعلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " مَلَّ - يَمُلُّ ": الكلام المكتوب الذي أملي في أمر مراد: وهي اصطلاحاً الشريعة والتعاليم والإرشادات والنظم الموروثة المكتوبة عن السابقين
أَمَلَّ - يُمِلُّ: على وزن" أفعل " من " مَلَّ - يَمُلُّ ": جعله " يَمُلُّ ": جعله ينطق كلاماً بصوت مسموع ليُسْمِعَ به امرءاً آخر فيكتب ما يسمع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " القراءة والإملاء وتبادل الكلام "، وهي:
مَلَا - يَمْلي، نَجَا - يَنْجُو (المتعدي)، كَلَمَ - يَكْلِمُ، تَلا - يَتْلوْ، مَلَّ - يَمُلُّ، قَرَأ َ- يَقْرَأُ
يفرق لفظاً:
مَلَأََ - يَمْلَأُ + كائن + شيئاً + من شيء: يضعه فيه فيجعله يشغل كل حجمه
مَلأَ - يَمْلِئُ (مَلأ - يَمْلَأُ) + كائن + كائناً: عانه وساعده وشد من أزره
مَلا - يَمْلُوْ + الدهر أو الأمد + لكائن أو لفعل: يكون له فيه متسع من الوقت
مَلَّ - يَمُلُّ + كائن + قولاً: ينقله كما هو لآخر ليحفظه كتابة
مَلَا - يَمْلي + كائن + قولاً: ينقله كما هو لآخر ليحفظه كتابة

أمَلَّ - يُمِلُّ
	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكمفإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكمواتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾ البقرة
أُمْليَ - يُملى
	﴿وقالوا أساطير الأولين اكتتبها فهي تملى عليه بكرة وأصيلا(5)﴾ الفرقان
ملة
	﴿قال الملأ الذين استكبروا من قومه لنخرجنك ياشعيب والذين آمنوا معك من قريتنا أو لتعودن في ملتنا قال أولو كنا كارهين(88)﴾ الأعراف ﴿وقال الذين كفروا لرسلهم لنخرجنكم من أرضنا أو لتعودن في ملتنا فأوحى إليهم ربهم لنهلكن الظالمين(13)﴾ ابراهيم
	﴿إنهم إن يظهروا عليكم يرجموكم أو يعيدوكم في ملتهم ولن تفلحوا إذا أبدا(20)﴾ الكهف ﴿قد افترينا على الله كذبا إن عدنا في ملتكم بعد إذ نجانا الله منها وما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء الله ربنا وسع ربنا كل شيء علما على الله توكلنا ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين(89)﴾ الأعراف
	﴿ولن ترضى عنك اليهود ولا النصارى حتى تتبع ملتهم قل إن هدى الله هو الهدى ولئن اتبعت أهواءهم بعد الذي جاءك من العلم ما لك من الله من ولي ولا نصير(120)﴾ البقرة ﴿وقالوا كونوا هودا أو نصارى تهتدوا قل بل ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين (135)﴾ البقرة
	﴿وقالوا كونوا هودا أو نصارى تهتدوا قل بل ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين (135)﴾ البقرة ﴿ثم أوحينا إليك أن اتبع ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين(123)﴾ النحل
	﴿قل صدق الله فاتبعوا ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين(95)﴾ آل عمران ﴿قل إنني هداني ربي إلى صراط مستقيم دينا قيما ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين(161)﴾ الأنعام
	﴿ومن يرغب عن ملة إبراهيم إلا من سفه نفسه ولقد اصطفيناه في الدنيا وإنه في الآخرة لمن الصالحين(130)﴾ البقرة ﴿ومن أحسن دينا ممن أسلم وجهه لله وهو محسن واتبع ملة إبراهيم حنيفاواتخذ الله إبراهيم خليلا(125)﴾ النساء
	﴿وجاهدوا في الله حق جهاده هو اجتباكم وما جعل عليكم في الدين من حرج ملة أبيكم إبراهيم هو سماكم المسلمين من قبل وفي هذا ليكون الرسول شهيدا عليكم وتكونوا شهداء على الناس فأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة واعتصموا بالله هو مولاكم فنعم المولى ونعم النصير(78)﴾ الحج
	﴿ما سمعنا بهذا في الملة الآخرة إن هذا إلا اختلاق(7)﴾ ص
	﴿قال لا يأتيكما طعام ترزقانه إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما ذلكما مما علمني ربي إني تركت ملة قوم لا يؤمنون بالله وهم بالآخرة هم كافرون(37)﴾ يوسف ﴿واتبعت ملة آبائي إبراهيم وإسحاق ويعقوب ما كان لنا أن نشرك بالله من شيء ذلك من فضل الله علينا وعلى الناس ولكن أكثر الناس لا يشكرون(38)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [ملل] م ل ل: مَلَّ الشيء ومَلَّ من الشيء يَمَلُّ بالفتح مَلَلاً و مَلَّةً و مَلاَلةً أيضا أي سَئِمَهُ و اسْتَمَلَّ بمعنى مَلَّ ورجل مَلٌّ و مَلُولٌ و مَلُولَة وذو مَلَّة وامرأة مَلُولَةٌ و أمَلَّهُ و أَمَلَّ عليه أي أسأَمه يقال أدلَّ فأَملَّ وأَمَلَّ عليه أيضا بمعنى أَمْلى يقال أَمللت عليه الكتاب و مَلَّ الخُبزة من باب ردَّ و امْتَلَّها أي عمِلَها في المَلَّةِ واسم ذلك الخُبز المَلِيلُ و المَمْلُولُ وكذا اللحم يقال أَطعمنا خُبز مَلَّةٍ وأَطعمنا خُبزة مَلِيلاً ولا تقل أَطعمنا مَلَّة لأن المَلَّةَ الرَّماد الحار وقال أبو عُبيد المَلَّةُ الحُفرة نفسها وهو يَتَمَلْمَل على فِراشه و يَتَمَلَّلُ إذا لم يستقر من الوَجَع كأنه على مَلَّةٍ و المِلَّةُ الدِّين والشريعة و المُلْمُولُ المِيل الذي يُكتحل به
الراغب
ملل
- الملة كالدين، وهو اسم لما شرع الله تعالى لعباده على لسان الأنبياء ليتوصلوا به إلى جوار الله، والفرق بينها وبين الدين أن الملة لا تضاف إلا إلى النبي عليه الصلاة والسلام الذي تسند إليه. نحو: }فاتبعوا ملة إبراهيم﴿[آل عمران/95]،﴾واتبعت ملة آبائي﴿[يوسف/38] ولا تكاد توجد مضافة إلى الله، ولا إلى آحاد أمة النبي صلى الله عليه وسلم، ولا تستعمل إلى فيحملة الشرائع دون آحادها، لا يقال: ملة الله، ولا يقال: ملتي وملة زيد كما يقال: دين الله ودين زيد، ولا يقال: الصلاة ملة الله. وأصل الملة من: أمللت الكتاب، قال تعالى:﴾وليملل الذي عليه الحق﴿[البقرة/282]،﴾فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه{ [البقرة/282] وتقال الملة اعتبارا بالشيء الذي شرعه الله. والدين يقال اعتبارا بمن يقيمه إذ كان معناه الطاعة. ويقال: خبز ملة، ومل خبزه يمله ملا، والمليل: ما طرح في النار، والمليلة: حرارة يجدها الإنسان، ومللت الشيء أمله (انظر: الأفعال 4/144) : أعرضت عنه. أي: ضجرت، وأمللته من كذا: حملته على أن مل. من قوله عليه الصلاة والسلام: (تكلفوا من الأعمال ما تطيقون فإن الله لا يمل حتى تملوا) (الحديث عن عائشة أن النبي صلى الله عليه وسلم دخل عليها، وعندها امرأة. قال: من هذه؟ قالت: فلانة، تذكر من صلاتها. قال: (مه، عليكم بما تطيقون، فوالله لا يمل الله حتى تملوا) أخرجه البخاري في الإيمان (فتح الباري 1/101) ؛ ومسلم برقم (1158) ) فإنه لم يثبت لله ملالا بل القصد أنكم تملون والله لا يمل.
ملخص اللسان:
1.     المَلَلُ: المَلالُ وهو أَن تَمَلَّ شيئاً وتُعْرِض عنه ، ورجل مَلَّةٌ إِذا كان يَمَلُّ إِخوانَه سريعاً. مَلِلْت الشيء مَلَّة ومَلَلاً ومَلالاً ومَلالة: بَرِمْت به، واسْتَمْلَلْته:كمَلِلْتُه
2.     والمَلَّة: الرَّماد الحارُّ والجمْر. ويقال: أَكلنا خُبزَ مَلَّة، ولا يقال أَكلنا مَلَّة. ومَلَّ الشيءَ في الجمْر يَمُلُّه مَلاًّ، فهو     مَمْلول ومَلِيل: أَدخله ، والمَلَّة: الرّماد الحارّ الذي يُحْمى ليُدْفَن فيه الخبز ليَنْضَج،
3.     ويقال: به مَلِيلة ومُلالٌ، وذلك حَرارة يجدها، وأَصله من المَلَّة، ومنه قيل: فلان يتململ على فِراشه ويتَمَلَّلُ إِذالم يستقرّ من الوجع كأَنه على مَلَّة. ويقال: رجل مَلِيل للذي أَحرقته الشمس ، المَلِيلة: حرارة الحُمَّى وتوهُّجُها، وقيل: هي الحُمَّى التي تكون في العظام.والمَلِيلُ: المِحْضَأْ.والمُلال: التقلُّب من المرض أَو الغم
4.     ومَلَّ القَوْسَ والسهمَ والرمح في النار: عالجها به
5.     أَمَلَّ فلان على فلان إِذا شقَّ عليه وأَكثر في الطلَب ، وبعير مُمَلٌّ: أَكثر رُكوبه حتى أَدْبَر ظَهره؛ وطريق مَلِيل ومُمَلٌّ: قد سلك فيه حتى صار مُعْلَماً
6.     وأَمَلَّ الشيءَ: قاله فكُتِب. وأَمْلاه:كأَمَلَّه ، أَمَلَّ عليه شيئاً يكتبه وأَمْلى عليه، ونزل القرآن العزيز باللغتين مَعاً
7.     ومَلَّ الثوبَ مَلاًّ: درَزَه؛ مل ثوبَه يَمُلُّه إِذا خاطه الخياطة الأُولى قبل الكَفِّ؛ يقال منه: مَلَلت الثوبَ بالفتح.
8.     والمِلَّة: الشريعة والدين. حتى تَتَّبِع مِلَّتهم: المِلة في اللغة سُنَّتُهم وطريقهم ومن هذا أُخذ المَلَّة أَي الموضع الذي يختبزُ فيه لأَنه يؤثَّر في مكانها كما يؤثَّر في الطريق،
9.     المِلَّة الدية، والمِلَل الديات
10.                        مَلَّ يَمُلُّ مَلاًّ وامْتَلَّ وتَمَلَّل أَسرع. وقال مصعب:امْتَلَّ واسْتَلَّ وانْمَلَّ وانسَلَّ بمعنى واحد. وحمار مُلامِلٌ: سريع، وهي المَلْمَلة. ويقال: ناقة مَلْمَلى على فَعْلَلى إِذا كانت سريعة
لسان العرب
● - ملل: المَلَلُ: المَلالُ وهو أَن تَمَلَّ شيئاً وتُعْرِض عنه؛ قال     الشاعر:     وأُقْسِمُ ما بي من جَفاءٍ ولا ملَل     ورجل مَلَّةٌ إِذا كان يَمَلُّ إِخوانَه سريعاً. مَلِلْت الشيء مَلَّة     ومَلَلاً ومَلالاً ومَلالة: بَرِمْت به، واسْتَمْلَلْته: كمَلِلْتُه؛ قال     ابن هَرْمة:     قِفا فَهَرِيقا الدمْع بالمَنْزِل الدَّرْسِ،     ولا تَسْتَمِلاَّ أَن يطول به عَنْسِي     وهذا كما قالوا خَلَت الدارُ واستخْلت وعَلا قِرْنَه واسْتَعْلاه؛ وقال     الشاعر:     لا يَسْتَمِلُّ ولا يَكْرى مُجالِسُها،     ولا يَمَلُّ من النَّجْوَى مُناجِيها     وأَمَلَّني وأَمَلَّ عَليَّ: أَبرَمَني. يقال: أَدَلَّ فأَمَلَّ.     وقالوا: لا أَمْلاهُ أَي لا أَمَلُّه، وهذا على تحويل التضعيف والذي فعلوه في     هذا ونحوِه من قولهم لا     (* هكذا بياض في الأصل) . . . لا أَفعل؛     وإِنشادهم:من مآشِرٍ حِداءِ     (* قوله «من مآشر حداء» قبله كما في مادة حدد:     يا لك من تمر ومن شيشاء     ينشب في المسعل واللهاء     أنشب من مآشر حداء).     لم يكن واجباً فيجب هذا، وإِنما غُيِّر استحساناً فساغ ذلك فيه.     الجوهري: مَلِلْت الشيء، بالكسر، ومَلِلْت منه أَيضاً إِذا سَئِمْته، ورجل مَلٌّ     ومَلول ومَلولة ومالولةٌ ومَلاَّلة وذو مَلَّة؛ قال:     إِنك والله لَذُو مَلَّة،     يَطرِفُك الأَدْنى عن الأَبْعَدِ     قال ابن بري: الشعر لعمر بن أَبي ربيعة وصواب إِنشاده: عن الأَقدَم؛     وبعده:     قلت لها: بل أَنتِ مُعْتَلَّة     في الوَصل، يا هندُ، لِكَي تَصْرِمي     وفي الحديث: اكْلَفوا من العمل ما تُطِيقون فإِن الله لا يَمَلُّ حتى     تَمَلُّوا؛ معناه إِن الله لا يَمَلُّ أَبداً، مَلِلْتم أَو لم تَمَلُّوا،     فجرى مجرى قولهم: حتى يَشِيبَ الغراب ويبيضَّ القارُ، وقيل: معناه إِن     الله لا يَطَّرِحُكم حتى تتركوا العمل وتزهدوا في الرغبة إِليه فسمى     الفعلين مَلَلاً وكلاهما ليس بِمَلَل كعادة العرب في وضع الفعل موضع الفعل إِذا     وافق معناه نحو قولهم:     ثم أَضْحَوْا لَعِبَ الدهرُ بهم،     وكذاك الدهرُ يُودِي بالرجال     فجعل إِهلاكه إِياهم لَعِباً، وقيل: معناه إِن الله لا يقطع عنكم فَضْله     حتى تَمَلُّوا سؤاله فسمَّى فِعل الله مَلَلاً على طريق الازْدِواج في     الكلام كقوله تعالى: وجزاءُ سيئة سيئةٌ مثلها، وقوله: فمَنِ اعْتَدى عليكم     فاعْتَدوا عليه؛ وهذا باب واسع في العربية كثير في القرآن. وفي حديث     الاستسقاء: فأَلَّف اللّه السَّحاب ومَلَّتْنا؛ قال ابن الأَثير: كذا جاء في     رواية لمسلم، قيل: هي من المَلَلِ أَي كثر مطرُها حتى مَلِلناها، وقيل:     هي مَلَتْنا، بالتخفيف، من الامْتِلاء فخفف الهمزة، ومعناه أَوسَعَتْنا     سَقْياً وريًّا. وفي حديث المُغيرة: مَلِيلة الإِرْغاء أَي مَمْلولة     الصوت، فَعِيلة بمعنى مفعولة، يَصِفها بكثرة الكلام ورَفْعِ الصوت حتى تُمِلَّ     السامعين، والأُنثى مَلول ومَلولة، فملول على القياس ومَلولة على الفعل.     والمَلَّة: الرَّماد الحارُّ والجمْر. ويقال: أَكلنا خُبزَ مَلَّة، ولا     يقال أَكلنا مَلَّة. ومَلَّ الشيءَ في الجمْر يَمُلُّه مَلاًّ، فهو     مَمْلول ومَلِيل: أَدخله     (* قوله «ادخله» يعني فيه فلفظ فيه إما ساقط من قلم     الناسخ او اقتصاراً من المؤلف) . يقال: مَلَلْت الخُبرةَ في المَلَّة     مَلاًّ وأَمْلَلْتها إِذا عمِلتها في المَلَّة، فهي مَمْلولة، وكذلك كل     مَشْوِيّ في المَلَّة من قَريس وغيره. ويقال: هذا خُبز مَلَّةٍ، ولا يقال     للخبز مَلَّة، إِنما المَلة الرَّماد الحارّ والخبز يسمى المَلِيل     والمَمْلول، وكذلك اللحمُ؛ وأَنشد أَبو عبيد:     ترى التَّيْمِيَّ يَزْحَفُ كالقَرَنْبى     إِلى تَيْمِيَّةٍ، كعَصا المَلِيل     وفي الحديث: قال أَبو هريرة لما افتتَحْنا خَيبرَ إِذا أُناس من يَهُود     مجتمعون على خُبزة يَمُلُّونها أَي يجعلونها في المَلَّة. وفي حديث كعب:     أَنه مرَّ به رِجْل من جَراد فأَخذ جَرادَتين فمَلَّهما أَي شَواهما     بالمَلَّة؛ وفي قصيد كعب بن زهير:     كأَنَّ ضاحِيَهُ بالنار مَمْلولُ     أَي كأَنَّ ما ظهر منه للشمس مَشْويّ بالمَلَّة من شدّة حرّه. ويقال:     أَطعَمَنا خبز مَلَّةٍ وأَطعمَنا خبزة مَلِيلاً، ولا يقال أَطعَمنا مَلَّة؛     قال الشاعر:     لا أَشْتُم الضَّيْفَ إِلاّ أَنْ أَقولَ له:     أَباتَكَ الله في أَبيات عَمَّارِ     أَباتَك الله في أَبيات مُعْتَنِزٍ     عن المَكارِم، لا عَفٍّ ولا قارِي     صَلْدِ النَّدى، زاهِدٍ في كل مَكْرُمة،     كأَنَّما ضَيْفُهُ في مَلَّة النارِ     وقال أَبو عبيد: المَلَّة الحُفْرة نفسها. وفي الحديث: قال له رجل إِنَّ     لي قَراباتٍ أَصِلُهم ويَقْطَعُونَني وأُعْطِيهم ويَكْفُرونني فقال له:     إِنما تُسِفُّهم المَلَّ؛ المَلُّ والمَلَّة: الرّماد الحارّ الذي     يُحْمى ليُدْفَن فيه الخبز ليَنْضَج، أَراد إِنما تجعل المَلَّة لهم سَفُوفاً     يَسْتَفُّونه، يعني أَن عَطاءَك إِياهم حرام عليهم ونارٌ في بطونهم.     ويقال: به مَلِيلة ومُلالٌ، وذلك حَرارة يجدها، وأَصله من المَلَّة، ومنه     قيل: فلان يتململ على فِراشه ويتَمَلَّلُ إِذا لم يستقرّ من الوجع كأَنه على     مَلَّة.     ويقال: رجل مَلِيل للذي أَحرقته الشمس؛ وقول المرار:     على صَرْماءَ فيها أَصْرَماها،     وخِرِّيتُ الفَلاة بِها مَلِيلُ     قوله: وخِرِّيتُ الفَلاةِ بها مَلِيلُ أَي أَضْحَت الشمس فلَفَحَتْه     فكأَنه مَمْلول في المَلَّة.     الجوهري: والمَلِيلة حَرارة يجدها الرجل وهي حُمَّى في العظم. وفي     المثَل: ذهبت البَلِيلة بالمَلِيلة. والبَلِيلة: الصِّحَّة من أَبَلَّ من     مَرَضه أَي صح. وفي الحديث: لا تَزال المَلِيلةُ والصُّداعُ بالعبد؛     المَلِيلة: حرارة الحُمَّى وتوهُّجُها، وقيل: هي الحُمَّى التي تكون في العظام.     والمَلِيلُ: المِحْضَأْ.     ومَلَّ القَوْسَ والسهمَ والرمح في النار: عالجها به     (* قوله «عالجها     به» هكذا في الأصل، ولعله عالجها بها) عن أَبي حنيفة: والمَلِيلةُ     والمُلالُ: الحرُّ الكامِن. ورجل مَمْلول ومَلِيل: به مَلِيلة. والمَلَّةُ     والمُلالُ: عَرَق الحُمَّى، وقال اللحياني: مُلِلْتُ مَلاًّ والاسم المَلِيلةُ     كَحُمِمْت حُمَّى والاسم الحُمَّى. والمُلال: وجع الظَّهْر؛ أَنشد ثعلب:     دَاوِ بها ظَهْرَك من مُلالِه،     من خُزُرات فيه وانْخِزالِه،     كما يُداوى العَرُّ من إِكالِه     والمُلال: التقلُّب من المرض أَو الغم؛ قال:     وهَمّ تأْخُذُ النُّجَواءُ منه،     يُعَدُّ بِصالِبٍ أَو بالمُلالِ     والفعل من ذلك مَلَّ. وتَمَلَّل الرجلُ وتَمَلْمَلَ: تَقلَّب، أَصله     تَمَلَّل فَفُكَّ بالتضعيف. ومَلَّلْته أَنا: قلَّبته. وتَمَلَّل اللحمُ على     النار: اضطرب. شَمِر: إِذا نَبا بالرجل مَضْجَعُه من غَمٍّ أَو وَصَب     قيل: قد تَمَلْمَلَ، وهو تقلُّبه على فِراشه، قال: وتَمَلْمُله وهو جالس     أَن يَتوكأَ مرة على هذا الشِّق، ومرة على ذاك، ومرة يَجْثُو على ركبتيه.     وأَتاه خَبَر فَمَلْمَله، والحِرْباءُ تَتَمَلْمَل من الحرِّ: تصعَد رأْس     الشجرة مرة وتَبْطُن فيها مرة وتظهر فيها أُخرى.     أَبو زيد: أَمَلَّ فلان على فلان إِذا شقَّ عليه وأَكثر في الطلَب.     يقال: أَمْلَلْت عليَّ؛ قال ابن مقبل:     أَلا يا دِيارَ الحَيِّ بالسَّبُعانِ،     أَمَلَّ عليها بالبِلى المَلَوانِ     وقال شمر في قوله أَمَلَّ عليها بالبِلى: أَلقى عليها، وقال غيره:     أَلَحَّ عليه حتى أَثَّر فيها. وبعير مُمَلٌّ: أَكثر رُكوبه حتى أَدْبَر     ظَهره؛ قال العجاج فأَظهر التضعيف لحاجته إِليه يصِف ناقة.     حَرْف كقَوْسِ الشَّوْحَطِ المُعَطَّلِ،     لا تَحْفِل السَّوْطَ ولا قولي حَلِ     تشكُو الوَجى من أَظْلَلٍ وأَظلَلِ،     من طُولِ إِمْلالٍ وظَهْرٍ مُمْلَلِ     أَراد تشكُو الناقة وجَى أَظَلَّيْها، وهما باطِنا مَنْسِمَيها، وتشكو     ظهرَها الذي أَمَلَّه الركوب أَي أَدْبَرَه وجَزَّ وبَره وهَزَله. وطريق     مَلِيل ومُمَلٌّ: قد سلك فيه حتى صار مُعْلَماً؛ وقال أَبو دُواد:     رَفَعْناها ذَمِيلاً في     مُمَلٍّ مُعْمَلٍ لَحْبِ     وطريق مُمَلّ أَي لَحْب مسلوك. وأَمَلَّ الشيءَ: قاله فكُتِب. وأَمْلاه:     كأَمَلَّه، على تحويل التضعيف. وفي التنزيل: فليُمْلِلْ وَلِيُّه     بالعدْل؛ وهذا من أَمَلَّ، وفي التنزيل أَيضاً: فهي تُمْلى عليه بُكْرةً     وأَصِيلاً؛ وهذا من أَمْلى. وحكى أَبو زيد: أَنا أُمْلِلُ عليه الكتاب، بإِظهار     التضعيف. وقال الفراء: أَمْلَلْت لغة أَهل الحجاز وبني أَسد، وأَمْلَيْت     لغة بني تميم وقيس. يقال: أَمَلَّ عليه شيئاً يكتبه وأَمْلى عليه، ونزل     القرآن العزيز باللغتين مَعاً. ويقال: أَمللت عليه الكتاب وأَمليته. وفي     حديث زيد: أَنه أَمَلَّ عليه لا يَستوي القاعدون من المؤمنين. يقال:     أَمْلَلْت الكتاب وأَمليته إِذا أَلقيته على الكاتب ليكتبه.     ومَلَّ الثوبَ مَلاًّ: درَزَه؛ عن كراع. التهذيب: مل ثوبَه يَمُلُّه     إِذا خاطه الخياطة الأُولى قبل الكَفِّ؛ يقال منه: مَلَلت الثوبَ     بالفتح.والمِلَّة: الشريعة والدين. وفي الحديث: لا يَتوارثُ أَهلُ مِلَّتين؛     المِلَّة: الدين كملَّةِ الإِسلام والنَّصرانية واليهودية، وقيل: هي مُعْظم     الدين، وجملة ما يجيء به الرسل. وتملَّل وامتلَّ: دخل في المِلَّة. وفي     التنزيل العزيز: حتى تَتَّبِع مِلَّتهم؛ قال أَبو إِسحق: المِلة في اللغة     سُنَّتُهم وطريقهم ومن هذا أُخذ المَلَّة أَي الموضع الذي يختبزُ فيه     لأَنه يؤثَّر في مكانها كما يؤثَّر في الطريق، قال: وكلام العرب إِذا اتفَق     لفظُه فأَكثره مُشتق بعضُه من بعض. قال أَبو منصور: ومما يؤيد قولَه     قولُهم مُمَلٌّ أَي مسلوك معلوم؛ وقال الليث في قول الراجز:     كأَنه في ملَّة مَمْلول     قال: المملول من المِلَّة، أَراد كأَنه مثال مُمَثَّل مما يعبد في مِلَل     المشركين. أَبو الهيثم: المِلَّة الدية، والمِلَل الديات؛ وأَنشد:     غَنائم الفِتْيان في يوم الوَهَل،     ومن عَطايا الرؤساء في المِلَل     (* قوله «غنائم الفتيان إلخ» في هامش النهاية ما نصه: قال وأنشدني أبو     المكارم:     غنائم الفتيان أيام الوهل * ومن عطايا الرؤساء والملل     يريد إبلاً بعضها غنيمة وبعضها صلة وبعضها من ديات).     وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: ليس على عَرَبيٍّ مِلْك ولَسْنا     بنازِعِين من يدِ رجل شيئاً أَسلَم عليه، ولكِنَّا نُقَوِّمُهم     (* قوله     «ولكنا نقوّمهم إلخ» هكذا في الأصل، وعبارة النهاية: ولكنا نقوّمهم الملة     على آبائهم خمساً من الابل: الملة الدية وجمعها ملل؛ قال الازهري الى آخر     ما هنا وقال الصاغاني بعد ان ذكر الحديث كما في النهاية: قال الازهري     أراد إنما نقومهم كما نقوّم الى آخر ما هنا وضبط لفظ ونذر الجراح بهذا     الضبط ففي عبارة الأصل سقط ظاهر) كما نُقَوِّم أَرشَ الدِّيات ونَذَرُ     الجِراحَ، وجعل لكلِّ رأْسٍ منهم خمساً من الإِبل يَضْمَنُها عَشائِرُهم أَو     يضمنونها للذين مَلَكوهم. قال ابن الأَثير: قال الأَزهري كان أَهل الجاهلية     يَطَؤون الإِماءَ ويَلِدْن لهم فكانوا يُنْسَبُون إِلى آبائهم وهم     عَرَب، فرأَى عمر، رضي الله عنه، أَن يردّهم على آبائهم فَيَعْتِقون ويأْخُذ     من آبائهم لِمَواليهم عن كلِّ وَلَدٍ خمساً من الإِبل، وقيل: أَراد مَن     سُبِيَ من العرب في الجاهليَّة وأَدركه الإِسلام وهو عبد مَن سَباه أَن     يردّه حرّاً إِلى نسبه، ويكون عليه قيمته لِمَن سَباه خمساً من الإِبل. وفي     حديث عثمان: أَنَّ أَمَةً أَتت طَيِّئاً فأَخبرتهم أَنها حُرَّة فتزوّجت     فولَدت فجعل في وَلَدِها المِلَّة أَي يَفْتَكُّهم أَبوهم من مَوالي     أُمِّهم، وكان عثمان يعطي مكانَ كلَّ رأْسٍ رأْسَيْن، وغيرُه يعطي مكان كل     رأْس رأْساً، وآخرون يُعْطُون قيمته بالغةً ما بلغت. ابن الأَعرابي: مَلَّ     يَمِلُّ، بالكسر كسرِ الميم، إِذا أَخذ المِلَّة؛ وأَنشد:     جاءت به مُرَمَّداً ما مُلاَّ،     ما فِيَّ آلُ خَمَّ حين أَلَّى     (* قوله «وأنشد جاءت به إلخ» هكذا في الأصل).     قوله: ما مُلاَّ ما جُحِد، وقوله: ما فيَّ آل، ما صلة، والآلُ: شخصه،     وخَمَّ: تغيرت ريحُه، وقوله: أَلَّى أَي أَبْطأَ، ومُلَّ أَي أُنضِج. وقال     الأَصمعي: مَرَّ فلان يَمْتَلّ امْتِلالاً إِذا مَرَّ مَرًّا سريعاً.     المحكم: مَلَّ يَمُلُّ مَلاًّ وامْتَلَّ وتَمَلَّل أَسرع. وقال مصعب:     امْتَلَّ واسْتَلَّ وانْمَلَّ وانسَلَّ بمعنى واحد. وحمار مُلامِلٌ: سريع، وهي     المَلْمَلة. ويقال: ناقة مَلْمَلى على فَعْلَلى إِذا كانت سريعة؛     وأَنشد:يا ناقَتا ما لَكِ تَدْأَلِينا،     أَلم تكوني مَلْمَلى دَفونا؟     (* قوله «دفونا» هكذا في الأصل؛ وفي التكملة: ذقونا، بالذال والقاف).     والمُلمُول: المِكْحال. الجوهري: المُلمول الذي يكتحَل به؛ وقال أَبو     حاتم: هو المُلُمول الذي يُكْحَل وتُسْبَرُ به الجراح، ولا يقال المِيل،     إِنما المِيلُ القِطعة من الأَرض. ومُلمول البعير والثعلب: قضيبه، وحكى     سيبويه مالُّ، وجمعه مُلاَّن، ولم يفسِّره.     وفي حديث أَبي عبيد: أَنه حَمَل يوم الجِسْر فضرب مَلْمَلة الفِيل يعني     خُرْطومَه.     ومَلَل: موضع في طريق مكة بين الحرَمين، وقيل: هو موضع في طريق     البادِية. وفي حديث عائشة: أَصبح النبي، صلى الله عليه وسلم، بمَلَل ثم راحَ     وتعشَّى بسَرفٍ؛ مَلَلٌ، بوزن جَبل: موضع بين مكة والمدينة على سبعة عشر     ميلاً بالمدينة     (* قوله «سبعة عشر ميلاً بالمدينة» الذي في ياقوت: ثمانية     وعشرين ميلاً من المدينة) ومُلال: موضع؛ قال الشاعر:     رَمى قلبَه البَرْقُ المُلالِيُّ رَمْيةً،     بذكرِ الحِمَى وَهْناً، فباتَ يَهِيمُ
مقاييس اللغة:
(مل) الميم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على تقليب شيء، والآخر على غَرَضٍ([25]) من الشَّيء.
فالأوَّل مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ، وذلك تقليبك إيَّاها فيها. والمَلَّة: الرَّماد أو التُّرابُ الحارّ. ويقال: أطعمنا خبزَ ملّةٍ وخبزةً مليلاً. والمُلْمُول: المِيل: لأنَّه يقلّب في العين عند الكَحْل.
ومن الباب طريقٌ مُمَلٌّ: سُلِك حتَّى صار مَعْلماً. قال:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])
والمَلِيلة: حُمَّى في العِظام: كأنَّها تقلِّب. وباتَ يتملمَلُ على فِراشه، أي يَقْلَق ويتضَوَّر عليه، حتَّى كأنَّه على مَلَّة؛ والأصل يتملّل.
ومن الباب امتلَّ يَعدُو، وذلك إذا أسرَعَ* بعضَ الإسراع.
والباب الآخَر مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً: سئِمْتُه. وأملَلْتُ القومَ: شَقَقْتَ عليهم حَتَّى مَلُّوا؛ وكذا أملَلْتُ عليهم.
فأمَّا إملالُ الكتاب وتفسير المَلَّة فقد ذُكِرَتا في الميم واللام والحرف المعتلّ.
القاموس المحيط:
مَلِلْتُهُ، و منه، بالكسر، مَلَلاً ومَلَّةً ومَلالَةً ومَلالاً سَئِمْتُه، كاسْتَمْلَلْتُه. وأمَلَّني وأمَلَّ عَلَي أبْرَمَني، فهو مَلولٌ ومَلولَةٌ ومالولَةٌ ومَلاّلَةٌ وذو مَلَّةٍ، وهي مَلولٌ ومَلولَةٌ. والمَلَلُ سِمةٌ على حُرَّةِ الذُفْرَى خَلْفَ الأُذُنِ. والمَلَّةُ الرَّمادُ الحارُّ، والجَمْرُ، وعَرَقُ الحُمَّى، كالمُلالِ، بالضم. والمُلَّةُ، بالضم الخِياطَةُ الأولَى، وبالكسر الشَّريعَةُ أو الدينُ. وتَمَلَّلَ وامْتَلَّ دَخَلَ فيها، والدِّيَةُ،
ومَلَّ القوسَ أو السَّهْمَ بالنارِ: عالَجَه بها، و الشيءَ في الجَمْرِ: أدخَلَه، و في المَشْيِ: أسْرَعَ، كامْتَلَّ وتَمَلَّلَ، و الثوبَ: خاطَه، و المَلاَّلُ الخُبْزَ واللحم: أدخَلَهُ في المَلَّةِ، فهو مَليلٌ ومَمْلولٌ، و عليه السَّفَرُ: طالَ، كأَمَلَّ. والمُلالُ، بالضم: خَشَبَةُ قائِمِ السَّيْفِ، وظَهْرُ القَوْسِ، وع، والحَرُّ الكامِنُ في العَظْم، كالمَليلَةِ، ووَجَعُ الظَّهْرِ، وعَرَقُ الحُمَّى، والتَّقَلُّبُ مَرَضاً أو غَمّاً، فِعْلُ الكُلِّ مَلِلْتُ، بالكسر، ومَلَّلْتُ وتَمَلَّلْتُ. وتَمَلْمَلَ: تَقَلَّبَ. ومَلَّلْتُهُ أنا. وطَريقٌ مَليلٌ ومُمَلٌّ، بفتحِ الثانية: سُلِكَ فهو مُعْلَمٌ لاحِبٌ. وأمَلَّهُ: قال له فَكَتَبَ عنه. وحِمارٌ مُلامِلٌ، كعُلابِطٍ، وناقَةٌ مَلْمَلَى: سَريعٌ.
والمَلْمَلَةُ: السُّرْعَةُ. والمُلْمولُ: المِكْحالُ، وقَضيبُ الثَّعْلَبِ والبَعيرِ، والحَديدَةُ يُكْتَبُ بها في ألْواحِ الدَّفْتَرِ. وكجَبَلٍ: ع. وكسَفينَةٍ: د بالمَغْرِبِ، وكجَبَّانَةٍ: ة قُرْبَ بِجايَةَ. والمُلَّى، كرُبَّى: الخُبْزَةُ المُنْضَجَةُ، وهارونُ بنُ مَلُّولٍ، كتَنُّورٍ، وشُعَيْبُ بنُ إسحاقَ المَعْروفُ بابنِ أخي مَلُّولٍ: محدِّثانِ. وكزُبَيْرٍ: الغُرابُ، واسمٌ، وأبو مُلَيْلِ بنُ عبدِ اللهِ، وابنُ الأَغَرِّ: صَحابيَّانِ. وانْمَلَّ: انْسَلَّ.
تاج العروس:
ملل
مَلِلْتُه ومَلِلْتُ منه بالكَسْر مَلَلاً مُحَرَّكَةً ومَلَّةً ومَلالَةً ومَلالاً : سَئِمْتُه وبَرِمْتُ به وقال بعضُهم : المَلال : أن تمَلَّ شيئاً وتُعرِضَ عنه قال الشاعر :
" وأُقْسِمُ ما بي مِن جَفاءٍ ولا مَلَلْ وفي مُهِمّاتِ التَّعريف للمُناوِيِّ : المَلالُ : فُتورٌ يَعرِضُ للإنسان من كثرة مُزاوَلَةِ شيءٍ فيُوجِبُ الكَلالَ والإعراضَ عنه . وفي الحديث : " فإنَّ اللهَ لا يَمَلُّ حتّى تَمَلُّوا " معناه أَنَّ اللهَ لا يَمَلُّ أَبداً ملَلْتُمْ أَو لمْ تَمَلُّوا فجَرى مَجرى قولِهِم : حتّى يَشيبَ الغُرابُ ويَبْيَضَّ القارُ وأَنَّ الله لا يقطَعُ عنكُم فضلَه حتّى تَمَلُّوا سؤالَه فسَمَّى فِعلَ اللهِ مَلَلاً على طريق الازدِواجِ في الكلامِ وهو بابٌ واسعٌ في العربيَّةِ كثيرٌ في القرآن . وفي حديث الاستِسقاءِ : " فأَلَّفَ اللهُ السَّحابَ ومَلَّتْنا " قال ابنُ الأَثير : كذا جاءَ في روايةٍ لمُسلِم أَي كَثُرَ مَطَرُها حتّى مَلِلْناها وقيل : هي مَلَتْنا بالتَّخفيف من الامْتِلاءِ فخفَّفَ الهَمْزَ . وأَنشدَنا حسَن بنُ مَنصورِ بنِ داوُدَ الحَسَنِيُّ :
أَكْثَرْتَ من زَوْرَةٍ فمَلَّكْ ... وزِدْتَ في الوُدِّ فاسْتَقَلَّكْ
لو كنْتَ مِمَّنْ تَزورُ يَوماً ... لكانَ عندَ اللِّقا أَجَلَّكْ كاسْتَمْلَلْتُهُ قال ابنُ هَرْمَةَ :
قِفا فهَريقا الدَّمْعَ بالمَنزِلِ الدَّرْسِ ... ولا تسْتَمِلاّ أَنْ تَطولَ بهِ عَنْسي وقال آخَرُ :
لا يَسْتَمِلُّ ولا يَكْرَى مُجالِسُها ... ولا يَمَلُّ من النَّجْوى مُناجِيها
وهذا كما قالوا : خَلَت الدَّارُ واسْتَخْلَت وعَلا قِرْنَهُ واسْتَعلاهُ . زادَ الزَّمَخشرِيُّ : واسْتَمْلَلْتُ به : تبَرَّمْتُ . وأَمَلَّني إملالاً وأَمَلَّ علَيَّ : أَي أَبرَمَني يقال : أَدَلَّ فأَمَلَّ . فهو مَلٌّ ومَلولٌ ومَلولَةٌ ومالولَةٌ ومَلالَةٌ بالتَّشديد وذو مَلَّةٍ نقله الجَوْهَرِيُّ وأَنشدَ :
إنَّكَ واللهِ لَذو مَلَّةٍ ... يَطْرِفُكَ الأَدْنى عن الأَبعَدِ وفي العُباب : قال جاريَةٌ من الأَنصارِ وأَنشدَ البيتَ هكذا وقال ابنُ بريّ : الشِّعْرُ لِعُمَرَ بنِ أَبي رَبيعَةَ وصوابُ إنشادِهِ : عن الأَقدَمِ وبعدَهُ :
قلتُ لها بلْ أَنْتِ مُعتَلَّةٌ ... في الوَصْلِ يا هِندُ لكَي تَصرِمي وهي مَلولٌ على القِياسِ ومَلولَةٌ على الفِعْلِ . والمَلَلُ مُحرَّكَة : سِمَةٌ على حُرَّةِ الذِّفْرَى خَلْفَ الأُذُنِ عن ابن عَبّادٍ . والمَلَّةُ : الرّمادُ الحارُّ الذي يُحمَى لِيُدْفَنَ فيه الخُبزُ ليَنْضَجَ كالمَلَلِ قال أَبو الأَسود الدُّؤَلِيُّ يَذُمُّ عَمّارَ بنِ عَمْروٍ البَجَلِيَّ وكان بخيلاً :
صَلْدِ النَّدى زاهِدٍ في كُلِّ مَكْرُمَةٍ ... كأَنَّما ضَيْفُه في مَلَّةِ النّارِ وفي الحديث : " فقال له إنَّما تُسِفُّهُم المَلَّ " . المَلَّةُ أَيضاً : الجَمْرُ وبه فُسِّرَ حديثُ كَعْبٍ : أَنَّه مَرَّ به رِجْلٌ من جَرادٍ فأَخَذَ جرادَتينِ فمَلَّهُما أَي شَواهُما بالمَلَّةِ . المَلَّةُ : عَرَقُ الحُمَّى كالمُلالِ بالضَّمِّ . والمُلَّةُ بالضَّمِّ : الخِياطَةُ الأُولَى قبلَ الكَفِّ وقد مَلَّ الثَّوبَ يَمُلُّهُ مَلاًّ . المِلَّةُ بالكسْرِ : الشريعَةُ أَو الدِّينُ كمِلَّةِ الإسلامِ والنَّصرانِيَّةِ واليَهودِيَّةِ وقيل : هي مُعظَمُ الدِّينِ وجُملَةُ ما يجيءُ به الرُّسُلُ وكلامُ المُصنِّفِ يَشيرُ إلى تَرادُفِ الثّلاثَةِ قال الرّاغِبُ : المِلَّةُ : اسْمٌ لِما شرعَهُ الله تعالى لعِبادِه على لِسانِ أَنبِيائه لِيَتَوَصَّلوا به إلى جِوارِه والفرقُ بينَها وبينَ الدِّينِ إنَّ المِلَّةَ لا تُضافُ إلاّ للنَّبِيِّ الذي تستنِدُ إليه ولا تكادُ توجَدُ مُضافَةً إلاّ إلى الله تعالى ولا إلى آحادِ الأُمَّةِ ولا تَستعمَلُ إلاّ في جُملَةِ الشَّرائعِ دونَ آحادِها . وتَمَلَّلَ وامْتَلَّ : دخَلَ فيها أَي في المِلَّةِ كتَسَنَّنَ واسْتَنَّ من السُنَّةِ . وقال أَبو إسحاقَ : المِلَّةُ في اللُّغَةِ : السُّنَّةُ والطَّريقَةُ ومن هذا أَخْذُ المَلَّة أي الموضع الذي يُخْتَبَزُ فيه لأَنَّهُ يُؤَثَّرُ في مَكانِها كما يؤَثَّرُ في الطَّريقِ قالَ : وكلامُ العَرَبِ إذا تَّفَقَ لفظُه فأَكثَرُهُ مُشْتَقٌّ من بعضٍ . وفي الأَساس : ومنَ المَجاز : المِلَّةُ : الطّريقُ المَسلوكَةُ ومنه : مِلَّةُ إبراهيمَ عليه السّلامُ خَيْرُ المِلَلِ . قال أَبو الهَيثَم : المِلَّةُ : الدِّيَةُ والجَمْعُ مِلَلٌ ومنه حديث عمرَ رضي الله تعالى عنه أَنَّه قال : ليسَ على عربِيٍّ مِلَلٌ . وأَنشدَ أَبو الهَيثَمِ :
" غَنائمُ الفِتيانِ في يَوْمِ الوَهَلْ
" ومِنْ عَطايا الرُّؤساءِ في المِلَلْ ومَلَّ القوسَ أَو السَّهْمَ أَو الرُّمْحَ بالنّارِ : إذا عالجَهُ بها ونَصُّ أَبي حنيفَةَ : في النَّارِ : عالَجَها بها . مَلَّ الشيءَ في الجَمْرِ : أَدْخَلَهُ فيه فهم مَمْلولٌ ومَليلٌ ومنه قولُ كعبِ بنِ زُهَيْرٍ رضي الله تعالى عنه :
" كأَنَّ ضاحِيَهُ بالنَّارِ مَمْلولُ أَي كأَنَّ ما ظهَرَ منه للشَّمْسِ مَشْوِيٌّ بالمَلَّةِ من شِدَّةِ حَرِّهِ . مَلَّ في المَشْيِ مَلاًّ : أَسرَعَ كامْتَلَّ وذلكَ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً عن الأَصمَعِيِّ وقال مُصعَبٌ : امْتَلَّ واسْتَلَّ بمعنى واحدٍ كذلكَ تَمَلَّلَ . مَلَّ الثَّوْبَ يَمُلُّهُ مَلاًّ : درَزَهُ عن كُراعٍ وقال غيرُه : خاطَهُ الخِياطَةُ الأَولى قبلَ الكَفِّ . مَلَّ المَلاّلُ الخُبْزَ واللَّحْمَ يَمُلُّها مَلاًّ : أَدخلَهُ في المَلَّةِ أَي الرَّمادِ الحارّ والخُبْزُ يُسَمّى المَليلَ والمَمْلولَ وكذلكَ اللَّحْمُ وأَنشدَ أَبو عُبيدٍ :
تَرى التَّيمِيَّ يَزْحَفُ كالقَرَنْبَى ... إلى تَيْمِيَّةٍ كعَصا المَليلِ
وفي حديثِ خَيبَرَ : إذا أُناسٌ من يَهودَ مُجتَمِعونَ على خُبزَةٍ يَمُلُّونَها أَي يَجعلونَها في المَلَّةِ . قال الزَّجّاجُ : ملَّ عليه السَّفَرُ مَلاًّ : طالَ كأَمَلَّ عليه . والمُلالُ بالضَّمِّ : خَشَبَةُ قائمِ السَّيْفِ وقيل : ظَهْرُ القَوْسِ كما في العُباب . مُلال : ع قال الشّاعِرُ :
رمَى قلبَهُ البَرْقُ المُلالِيُّ رَمْيَةً ... بذِكْرِ الحِمى وَهْناً فباتَ يَهيمُ المُلالُ : الحَرُّ الكامِنُ في العَظْمِ من الحُمَّى وتَوَهُّجِها كالمَليلَةِ كسفينَةٍ يُقال : رَجُلٌ مَمْلولٌ ومَليلٌ : بهِ مَليلَةٌ وهو مَجازٌ وفي الصِّحاحِ : المَليلَةُ : حرارَةٌ يجِدُها الرَّجُلُ وهي حُمَّى في العَظْمِ انتهى وفي المثَلِ : ذَهَبَت البَليلَةُ بالمَليلَةِ أَي الصِّحَّةُ بالحُمّى وفي الحديثِ : لا تزالُ المَليلَةُ والصُّداعُ بالعبدِ . وقال اللِّحيانِيُّ : مُلِلْتَ مَلاًّ والاسمُ المَليلَةُ كحُمِمْتَ حُمَّى والاسمُ الحُمَّى . المُلالُ : وجَعُ الظَّهْرِ أَنشدَ ثعلَبٌ :
" داوِ بها ظهرَكَ من مُلالِهْ
" مِنْ خُزَراتٍ فيه وانْخِزالِهْ
" كما يُداوَى العَرُّ مِنْ أُكالِهْ المُلالُ : عرَقُ الحُمّى وهذا قد تقدَّمَ له قريباً فهو تَكرارٌ . المُلالُ : التَّقَلُّبُ مرَضاً أَو غَمّاً قال :
وهَمَّ تأْخُذُ النُّجَواءُ مِنْهُ ... يُعَدُّ بصالِبٍ أَو بالمُلالِ فِعْلُ الكُلِّ مَلِلْتُ بالكسْرِ مَلاًّ ومَلَّلْتُ بالتَّشديدِ وتَمَلَّلْتُ . منَ المَجاز : تَمَلَّلَ الرَّجُلُ وتَمَلْمَلَ : تقلَّبَ من مرضٍ أَو نحوِهِ كأَنَّه على مَلَّةٍ قاله ابنُ أَبي الحديدِ وأَصْلُهُ تملَّلَ فَفُكَّ بالتَّضْعيفِ وقال شَمِرٌ : إذا نَبا بالرَّجُلِ مَضْجَعُه من غَمٍّ أَو وَصَبٍ قيل : قد تمَلْمَلَ وهو تقلُّبُه على فِراشِه قال : وتَمَلْمُلُه وهو جالسٌ أَنْ يَتَوَكّأَ مرَّةً على هذا الشَّقِّ ومرَّةً يَجْثُو على رُكْبَتَيْهِ والحِرْباءُ تتَمَلْمَلُ من الحَرِّ تصعَدُ رأْسَ الشَّجَرَةِ مَرَّةً وتَبْطُنُ فيها مَرَّةً وتظهَرُ أُخْرى . ومَلَّلْتُهُ أَنا : أَي قلَّبْتُه فهو يتعَدَّى ولا يتعَدَّى . منَ المَجاز : طريقٌ مَليلٌ ومُمَلٌّ بفتح الميم الثّانيَةِ : أَي سُلِكَ كثيراً وطالَ الاختِلافُ عليهِ فهو مُعْلَمٌ لاحِبٌ ومنه أَمَلَّ عليه المَلَوانِ : طال اخْتِلافُهُما عليه وقال ابنُ مُقْبِلٍ :
أَلا يا دِيارَ الحَيِّ بالسَّبُعانِ ... أَمَلَّ عليها بالبِلى المَلَوانِ أَي أَلَحَّ عليها حتّى أَثَّرَ فيها . وأَمَلَّهُ : قال له فكَتبَ عنهُ وأَمْلاهُ كأَمَلَّهُ على تَحويلِ التَّضْعيفِ وفي التَّنزيلِ : " فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بالعَدْلِ " وهذا من أَمَلَّ وفي التَّنزيلِ أَيضاً : " فهِيَ تُمْلَى عليهِ بُكْرَةً وأَصيلاً " وهذا من أَمْلَى وحَكى أَبو زَيدٍ : أَنا أُمْلِلُ عليه الكِتابَ بإظهارِ التَّضْعيفِ . وقال الفرّاءُ : أَمْلَلْتُ لُغَةُ أَهلِ الحِجازِ وبَني أسَدٍ وأَمْلَيْتُ لُغَةُ بني تَميمٍ وقيسٍ يقال : أَمَلَّ عليه شيئاً يكتُبُه وأَمْلى عليه فنزَلَ القرآن باللُّغتينِ معاً . قال الليثُ : حِمارٌ مُلامِلٌ كعُلابِطٍ وكذا ناقَةٌ مَلْمَلَى على فَعْلَلى : أَي سريعٌ وسريعَةٌ . وهي المَلْمَلَةُ بمعنى السُّرعَةِ وأَنشدَ لأَبي محمَّد الفَقْعَسِيِّ :
" يا ناقَتا مالَكِ تَدْأَلينا
" أَلَمْ تكوني مَلْمَلى ذَقُونا
والمُلْمُولُ بالضَّمِّ : المِكْحالُ وفي الصِّحاحِ : الذي يُكتَحَلُ به وقال أَبو حاتِمٍ : هو الذي يُكْحَلُ ويُسْبَرُ به الجِراحُ ولا يُقال : المِيلُ إنَّما المِيلُ من أَميال الطَّريقِ وكذلك قاله أَبو سعيدٍ وغيره من أَهلِ اللُّغَةِ . المُلْمُولُ : قضيبُ الثَّعْلَبِ عن ابْن دُرَيْدٍٍ قال غيرُه : قضيبُ البَعير أَيضاً . قال الأَزْهَرِيّ : المُلْمُولُ : الحديدَةُ التي يُكْتَبُ بها في أَلواحِ الدَّفْتَرِ . مَلَلُ كجَبَلٍ : ع بينَ الحَرمينِ على سبعةَ عشَرَ مِيلاً من المدينة على ساكِنِها السَّلامُ ومنه حديثُ عائشَةَ رضي الله تعالى عنها : أَصبحَ النَّبِيُّ صلّى الله عليه وسلَّم بمَلَل ثمَّ راحَ وتَعَشَّى بسَرِف . وقيل : هو على عشرينَ مِيلاً من المدينةِ قيل : إنَّه سُمِّيَ به لأَنَّ الماشِيَ إليهِ من المدينةِ لا يَبلُغُه إلاّ بعدَ مَلَلٍ وجَهْدٍ قاله السُّهَيْلِيُّ في الرَّوضِ . مَليلَةُ كسفينَةٍ : د بالمغربِ قُرْبَ سِبْتَةَ . مَلاّلَةُ كجَبّانَةٍ : ة قُرْبَ بِجايَةَ على ساحِلِ البَحرِ ومنها العَلاّمَةُ محمَّدُ بنُ عُمَرَ بنِ إبراهيمَ بنِ عُمَرَ بنِ عليٍّ المَلالِيُّ مِمَّن أَخَذَ على الشَّيخِ سيِّدي محمَّد بنِ يوسفَ بنِ عُمرَ بنِ شُعَيْبٍ السَّنوسِيِّ . والمُلَّى كرُبَّى : الخُبزَةُ المُنْضَجَةُ . وهارونُ بنُ مَلّولٍ المِصرِيُّ كتَنُّورٍ شيخُ الطَّبرانِيِّ وقد وقعَ مُصَغَّراً في مُعجَمِ ابنِ شاهينَ فإنَّه قال : حدَّثنا أَحمدُ بنُ إبراهيمَ بنِ جامِعٍ العَسكَرِيُّ حدَّثنا هارونُ بنُ عيسى بنِ مُلَّيْلٍ وعيسى هو مَلُّول كانَ يُلَقَّبُ به كذا في التَّبصيرِ . وشُعَيْبُ بنُ إسحاقَ المَعروفُ بابنِ أَخي مَلُّولٍ الصَّيرَفِيُّ هكذا يقولُهُ أَصحابُ الحديثِ بالتَّشديدِ : مُحَدِّثانِ . المُلَيْلُ كزُبَيْرٍ : الغُرابُ عن ابن عَبّادٍ . مُلَيْلٌ : اسمٌ منهم مُلَيْلُ بنُ وَبْرَةَ الصَّحابِيُّ رضي الله تعالى عنه بَدرِيٌّ جَليلٌ لا رِوايَةَ له . وأَبو مُلَيْلِ بنُ عبدِ اللهِ الأَنصارِيُّ أَوردَه المُستَغفِرِيُّ . وأَبو مُلَيْلِ بنِ الأَغَرِّ ويُقال : ابنُ الأَزْعَر الأَنصارِيُّ ثمَّ الأَوسِيُّ الضُّبَعِيُّ : بَدْرِيٌّ صحابِيّانِ رضي الله عنهما . وانْمَلَّ مثل انْسَلَّ عن مُصعَبٍ . ومِمّا يستدرَكُ عليه : رَجُلٌ مَلَّةٌ : إذا كانَ يَمَلُّ إخوانَه سريعاً . وكذلكَ ذو أَماليلَ واحدُها إملالٌ وإمْلالَةٌ وأُمْلولَةٌ . وفي حديث المُغيرَةِ : مَليلَةٌ الإرْغاءِ أَي مَمْلولَةُ الصَّوتِ فَعيلَةٌ بمعنى مَفعولَة يصِفُها بكَثرَةِ الكلامِ ورفعِ الصَّوتِ حتّى تُمِلَّ السّامعينَ . وأَمَلَّ الخُبزَةَ في المَلَّةِ : أَدْخَلَها فيها وقال أَبو عُبيدٍ : المَلَّةُ : الحُفرَةُ نفسُها هكذا هو في اللِّسان والعُباب ووقعَ في الصِّحاحِ : الخُبزَةُ نفسُها . ورجلٌ مَليلٌ ومَمْلولٌ : أَحرَقَتْهُ الشَّمْسُ . وتَمَلَّلَ اللَّحْمُ على النّارِ : اضْطَرَبَ . ومَلْمَلْتُ فُلاناً : إذا قَلَّبْتَهُ . وقال أَبو زيدٍ : أَمَلَّ فلانٍ على فُلانٍ : إذا شَقَّ عليه وأَكثرَ في الطَّلَبِ . وبَعيرٌ مُمَلٌّ : أُكْثِرَ رُكوبُه حتّى أَدْبَرَ ظَهرُه قال العَجّاجُ - فأَظْهَرَ التَّضْعيفَ لحاجَته إليه - يصفُ ناقَةً :
" حَرْفٌ كقَوْسِ الشَّوْحَطِ المُعَطَّلِ
" لا تَحْفِلُ السَّوْطَ ولا قَولي حَلِي
" تشْكو الوَجَى من أَظْلَلٍ وأَظْلَلِ
" من طولِ إمْلالٍ وظَهْرٍ مُمْلَلِ ومُلَّ الطَّريق بالضَّمِّ : أَي اتَّضَحَ . وملالة : قريَةٌ بالفَيّومِ . ومَلَّوهُ بالتَّشديدِ : مدينةٌ بالصَّعيدِ الأَوسَطِ . وأَمْلالٌ : أَرْضٌ عن اليزيدِيِّ قال الفضْلُ اللَّهَبِيّ :
مُوحِشاتٍ من الأَنيسِ قِفارٍ ... دارِساتٍ بالنَّعْفِ مِن أَمْلالِ وحِبّانُ بنُ مَلَّةَ وأَخوهُ أُنَيْف : صحابِيّانِ . وأَبو مُلَيْلٍ كزُبَيْرٍ : محمَّدُ بنُ عبد العزيزِ الكِلابِيُّ عن أَبيه . وعبدُ الرَّحمنِ بنُ مُلَيْلٍ عن عَلِيٍّ . ومُلَيْلَةُ بنتُ هانئِ بنِ أَبي صُفْرَةَ بنتُ أَخي المُهَلَّبِ عن عائشَةَ .

##### Türkçe

ملل
**مَلَّ** - **يَمُلُّ** - **مِلَّة** - **أَمَلَّ** - **يُمِلُّ**
**مَلَّ** - **يَمُلُّ** + bir varlık + bir söz(ü): onu olduğu gibi bir başkasına aktarır ki onu yazıyla muhafaza etsin: onu hafızasından hazırlar yahut bir kitaptan okur, sonra onu yüksek sesle telaffuz eder ki bir başkası onu işitsin; böylece ona açıklık ve doğrulukla ulaşır da onu bir kitapta yazar
**مِلَّة**: “**فِعلة**” vezni üzere, “**مَلَّ** - **يَمُلُّ**”dan bir defaya mahsus mef‘ûl mânasında fiil ismi: murad olunan bir iş hakkında imlâ ettirilen yazılı söz; ve o, ıstılah olarak önceki kimselerden miras kalmış yazılı şeriat, talimler, irşadlar ve nizamlar(dır)
**أَمَلَّ** - **يُمِلُّ**: “**أفعل**” vezni üzere, “**مَلَّ** - **يَمُلُّ**”dan: onu “**يَمُلُّ**” kıldı: onu işitilir bir sesle söz söylemeye sevk etti ki onunla başka bir kimseye işittirsin de işittiğini yazsın
Ve lafız, “**القراءة والإملاء وتبادل الكلام**” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**مَلَا** - **يَمْلي**، **نَجَا** - **يَنْجُو** (müteaddî), **كَلَمَ** - **يَكْلِمُ**، **تَلا** - **يَتْلوْ**، **مَلَّ** - **يَمُلُّ**، **قَرَأ** - **يَقْرَأُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**مَلَأََ** - **يَمْلَأُ** + bir varlık + bir şey(i) + bir şeyden: onu onun içine koyar da onu bütün hacmini işgal eder hâle getirir
**مَلأَ** - **يَمْلِئُ** (**مَلأ** - **يَمْلَأُ**) + bir varlık + bir varlık(ı): ona yardım etti, ona destek oldu ve onun gücünü pekiştirdi
**مَلا** - **يَمْلُوْ** + **الدهر** yahut **الأمد** + bir varlık için yahut bir fiil için: onda onun için vakitten bir genişlik bulunur
**مَلَّ** - **يَمُلُّ** + bir varlık + bir söz(ü): onu olduğu gibi bir başkasına aktarır ki onu yazıyla muhafaza etsin
**مَلَا** - **يَمْلي** + bir varlık + bir söz(ü): onu olduğu gibi bir başkasına aktarır ki onu yazıyla muhafaza etsin
**أمَلَّ** - **يُمِلُّ**
	﴿Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar bir borçla borçlandığınız zaman onu yazın; aranızda bir kâtip adaletle yazsın; hiçbir kâtip Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan kaçınmasın; yazsın; hak üzerinde olan kimse imlâ ettirsin; Rabbinden Allah’tan sakınsın ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Eğer hak üzerinde olan kimse sefih yahut zayıf yahut kendisi imlâ ettirmeye güç yetiremiyorsa, velîsi adaletle imlâ ettirsin. Erkeklerinizden iki şahit getirin; eğer iki erkek olmazsa, şahitlerden razı olduğunuz kimselerden bir erkek ve iki kadın (olsun); biri şaşırırsa öteki ona hatırlatsın diye. Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar. Vadesine kadar onu yazmaktan, küçük olsun büyük olsun, usanmayın. Bu, Allah katında daha adildir, şahitlik için daha sağlamdır ve şüphe etmemenize daha yakındır; ancak aranızda peşin bir ticaret olur da onu aranızda döndürürseniz, onu yazmamanızda üzerinize bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun. Ne kâtip ne şahit zarar görsün. Eğer yaparsanız, o sizinle ilgili bir fısktır. Allah’tan sakının; Allah size öğretir; Allah her şeyi bilendir (282)﴾ **البقرة**
**أُمْليَ** - **يُملى**
	﴿Ve dediler: “Öncekilerin masallarıdır; onu yazdırdı; o da sabah akşam ona imlâ ediliyor” (5)﴾ **الفرقان**
**ملة**
	﴿Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dedi ki: “Ey Şuayb! Seni ve seninle beraber iman edenleri mutlaka köyümüzden çıkaracağız yahut mutlaka bizim **ملتنا**mıza döneceksiniz.” Dedi ki: “İstemesek de mi?” (88)﴾ **الأعراف** ﴿Kâfir olanlar, resullerine dedi ki: “Sizi mutlaka yurdumuzdan çıkaracağız yahut mutlaka bizim **ملتنا**mıza döneceksiniz.” Bunun üzerine Rableri onlara vahyetti: “Zalimleri mutlaka helâk edeceğiz” (13)﴾ **ابراهيم**
	﴿Şüphesiz onlar size üstün gelirlerse sizi taşlarlar yahut sizi kendi **ملتهم**e geri döndürürler; o zaman ebediyen felâh bulamazsınız (20)﴾ **الكهف** ﴿Allah bizi ondan kurtardıktan sonra sizin **ملتكم**e dönersek, Allah’a karşı bir yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz Allah dilemedikçe, ona dönmemiz bize olacak şey değildir. Rabbimiz ilimce her şeyi kuşatmıştır. Allah’a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; sen hükmedenlerin en hayırlısısın (89)﴾ **الأعراف**
	﴿Yahudiler de Hristiyanlar da, sen onların **ملتَهم**e tâbi oluncaya kadar senden asla razı olmayacaklardır. De ki: “Şüphesiz Allah’ın hidayeti, hidayetin ta kendisidir.” Sana ilimden gelen şeyden sonra onların hevalarına uyarsan, Allah’tan sana ne bir velî vardır ne bir yardımcı (120)﴾ **البقرة** ﴿Ve dediler: “Yahudi yahut Hristiyan olun ki hidayete eresiniz.” De ki: “Bilakis, hanîf olarak İbrahim’in **ملة**si; o müşriklerden değildi” (135)﴾ **البقرة**
	﴿Ve dediler: “Yahudi yahut Hristiyan olun ki hidayete eresiniz.” De ki: “Bilakis, hanîf olarak İbrahim’in **ملة**si; o müşriklerden değildi” (135)﴾ **البقرة** ﴿Sonra sana vahyettik ki: “Hanîf olarak İbrahim’in **ملة**sine tâbi ol; o müşriklerden değildi” (123)﴾ **النحل**
	﴿De ki: “Allah doğru söyledi; öyleyse hanîf olarak İbrahim’in **ملة**sine tâbi olun; o müşriklerden değildi” (95)﴾ **آل عمران** ﴿De ki: “Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola hidayet etti: dimdik bir din(e), hanîf olarak İbrahim’in **ملة**sine; o müşriklerden değildi” (161)﴾ **الأنعام**
	﴿İbrahim’in **ملة**sinden, kendini sefihleştiren kimseden başka kim yüz çevirir? Andolsun onu dünyada seçtik; şüphesiz o, âhirette de salihlerdendir (130)﴾ **البقرة** ﴿Din bakımından, yüzünü Allah’a teslim eden ve muhsin olan ve hanîf olarak İbrahim’in **ملة**sine tâbi olan kimseden daha güzel kim vardır? Allah İbrahim’i halîl edindi (125)﴾ **النساء**
	﴿Allah yolunda hakkıyla cihad edin. O sizi seçti; dinde üzerinize bir harac kılmadı: babanız İbrahim’in **ملة**si. O, sizi daha önce de bu(nda) da “Müslümanlar” diye adlandırdı ki resul size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız. Öyleyse namazı ikame edin, zekâtı verin ve Allah’a sarılın. O sizin mevlanızdır; ne güzel mevla ve ne güzel yardımcıdır (78)﴾ **الحج**
	﴿Biz bunu son **الملة**de işitmedik; bu ancak bir uydurmadır (7)﴾ **ص**
	﴿Dedi ki: “Size rızık olarak verilen bir yemek size gelmez ki, o size gelmeden önce onun te’vilini size haber vereyim. Bu, Rabbimin bana öğrettiklerindendir. Şüphesiz ben, Allah’a iman etmeyen bir kavmin **ملة**sini terk ettim; onlar âhireti de inkâr edenlerdir” (37)﴾ **يوسف** ﴿Ve atalarımın **ملة**sine tâbi oldum: İbrahim, İshak ve Yakub. Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamız bize olacak şey değildir. Bu, Allah’ın bize ve insanlara olan fazlındandır; fakat insanların çoğu şükretmezler (38)﴾ **يوسف**
Muhtâr es-Sıhâh
● [**ملل**] **م ل ل**: **مَلَّ** şey’i ve **مَلَّ** şey’den, fetih ile **يَمَلُّ**, **مَلَلاً** ve **مَلَّةً** ve ayrıca **مَلاَلةً**; yani ondan usandı; ve **اسْتَمَلَّ** “**مَلَّ**” mânasındadır. Ve bir adam **مَلٌّ** ve **مَلُولٌ** ve **مَلُولَة**; ve **ذو مَلَّة**; ve bir kadın **مَلُولَةٌ**. Ve onu **أَمَلَّهُ** ve onun üzerine **أَمَلَّ**; yani onu usandırdı; denir ki: **أدلَّ** yaptı da **فأَملَّ**; ve onun üzerine **أَمَلَّ** ayrıca **أَمْلى** mânasındadır; denir ki: onun üzerine kitabı imlâ ettirdim: **أَمللت عليه الكتاب**. Ve **مَلَّ** ekmeği, **ردَّ** bâbından; ve onu **امْتَلَّها**; yani onu **المَلَّةِ** içinde yaptı. Bunun adı olan ekmek: **المَلِيلُ** ve **المَمْلُولُ**. Et de böyledir; denir ki: bize **خُبز مَلَّةٍ** yedirdiler ve bize **خُبزة مَلِيلاً** yedirdiler; “bize **مَلَّة** yedirdiler” deme; çünkü **المَلَّةَ** sıcak küldür. Ebû Ubeyd dedi ki: **المَلَّةُ** çukurun kendisidir. Ve o, yatağında **يَتَمَلْمَل** eder ve **يَتَمَلَّلُ**; acıdan yerleşik durmadığı zaman; sanki bir **مَلَّةٍ** üzerindedir. Ve **المِلَّةُ** din ve şeriattir. Ve **المُلْمُولُ** sürme çekilen mildir
er-Râgıb
**ملل**

- **الملة** din gibidir; o, Allah Teâlâ’nın kulları için peygamberlerin dili üzere teşri‘ ettiği şeye isimdir; onunla Allah’ın civarına ulaşsınlar diye. Onunla din arasındaki fark şudur: **الملة** ancak kendisine isnat edilen, üzerine salât ve selâm olan peygambere izafe edilir. Şu gibi: }فاتبعوا **ملة إبراهيم**﴿[آل عمران/95]،﴾واتبعت **ملة آبائي**﴿[يوسف/38]. Ve neredeyse Allah’a izafe edilmiş olarak bulunmaz; ne de Peygamber’in ümmetinin fertlerine; ve şeriatların küllîleri hakkında kullanılır, fertleri hakkında değil; “Allah’ın milleti” denmez; “benim milletim ve Zeyd’in milleti” denmez; “Allah’ın dini ve Zeyd’in dini” denildiği gibi. Ve “namaz Allah’ın milleti” denmez. **الملة**’nin aslı: “**أمللت الكتاب**”dandır. Allah Teâlâ dedi ki:﴾**وليملل** الذي عليه الحق﴿[البقرة/282]،﴾فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن **يمل** هو فليملل وليه{ [البقرة/282]. Ve **الملة** Allah’ın teşri‘ ettiği şeye itibarla söylenir. **الدين** ise onu ikame edene itibarla söylenir; zira onun manası itaat idi. Ve “**خبز ملة**” denir; ve “**مل** ekmeğini **يمله** **ملا** (ile)”; ve **المليل**: ateşe atılan şeydir; ve **المليلة**: insanın bulduğu bir hararettir. Ve “**مللت الشيء أمله** (انظر: الأفعال 4/144)” : ondan yüz çevirdim; yani: usandım. Ve “**أمللته** bundan”: onu **مل** olmaya yükledim. Onun, üzerine salât ve selâm olanın sözüne dayanarak: (**تكلفوا من الأعمال ما تطيقون فإن الله لا يمل حتى تملوا**) (Hadis, Âişe’den: Peygamber صلى الله عليه وسلم onun yanına girdi; yanında bir kadın vardı. Dedi: Bu kim? Dedi: Falan; namazından söz ediyor. Dedi: (**مه، عليكم بما تطيقون، فوالله لا يمل الله حتى تملوا**) Bunu Buhârî iman’da (فتح الباري 1/101); Müslim (1158) numarayla çıkarmıştır) — çünkü Allah için **ملال** sabit kılmadı; bilakis maksat: siz usanırsınız, Allah usanmaz.

ملخص اللسان:
1.     **المَلَلُ**: **المَلالُ**; o da bir şeyi **تَمَلَّ** etmen ve ondan yüz çevirmen (dir). Ve bir adam **مَلَّةٌ** (dir) eğer kardeşlerinden çabuk usanırsa. “**مَلِلْت** şeyi **مَلَّة** ve **مَلَلاً** ve **مَلالاً** ve **مَلالة**”: ondan bıktım. Ve “**اسْتَمْلَلْته**”: onu **كمَلِلْتُه** gibi (yani: onu usandım).
2.     Ve **المَلَّة**: sıcak kül ve kor (dur). Ve “**أَكلنا خُبزَ مَلَّة**” denir; “**أَكلنا مَلَّة**” denmez. Ve “**مَلَّ** şeyi kor içinde **يَمُلُّه مَلاًّ**”: onu soktu; o hâlde o **مَمْلول** ve **مَلِيل** (dir). Ve **المَلَّة**: ekmeğin pişmesi için içine gömülsün diye ısıtılan sıcak küldür.
3.     Ve “onda **مَلِيلة** ve **مُلالٌ** var” denir; bu, bulduğu bir hararettir; aslı **المَلَّة**’dendir. Ondan dolayı denildi: falan yatağında **يتململ** eder ve **يتَمَلَّلُ** eder; acıdan yerleşik durmadığında, sanki bir **مَلَّة** üzerindedir. Ve “**رجل مَلِيل**” denir: güneşin yaktığı kimse için. **المَلِيلة**: hummanın harareti ve onun tutuşmasıdır; ve denildi ki: o, kemiklerde olan hummadır. Ve **المَلِيلُ**: **المِحْضَأْ** (dır). Ve **المُلال**: hastalıktan yahut gamdan dönüp durma (dır).
4.     Ve “**مَلَّ** yayı, oku ve mızrağı ateşte”: onunla onları işledi.
5.     “**أَمَلَّ** falan falana” (denir) eğer ona ağır geldi ve istemede çoğalttıysa. Ve **بعير مُمَلٌّ**: ona binmeyi çoğalttı, nihayet sırtı yara oldu. Ve **طريق مَلِيل** ve **مُمَلٌّ**: onda yürünmüş, nihayet işaretli hâle gelmiş (yol).
6.     Ve “**أَمَلَّ** şeyi”: onu söyledi de yazıldı. Ve “**أَمْلاه**”: **كأَمَلَّه** (gibi). “Ona yazacağı bir şeyi **أَمَلَّ** etti” ve “ona **أَمْلى** etti”. Aziz Kur’ân iki lugatle birlikte indi.
7.     Ve “**مَلَّ** elbiseyi **مَلاًّ**”: onu dikti. “Elbisesini **مل** etti **يَمُلُّه**” (denir) eğer onu ilk dikişle, kıvırmadan önce diktiyse. Ondan “**مَلَلت** elbiseyi (fetha ile)” denir.
8.     Ve **المِلَّة**: şeriat ve din (dir). “Onların **مِلَّتهم**’ine tâbi oluncaya kadar”: **المِلة** dilde onların sünneti ve yollarıdır. Ve bundan **المَلَّة** alınmıştır; yani ekmek pişirilen yer; çünkü o, yerinde iz bırakır; yolun iz bırakması gibi.
9.     **المِلَّة** diyet (tir); ve **المِلَل** diyetler (dir).
10.                        “**مَلَّ يَمُلُّ مَلاًّ**” ve “**امْتَلَّ**” ve “**تَمَلَّل**”: hızlandı. Mus‘ab dedi: “**امْتَلَّ**” ve “**اسْتَلَّ**” ve “**انْمَلَّ**” ve “**انسَلَّ**” bir manadadır. Ve **حمار مُلامِلٌ**: hızlı (dır); o da **المَلْمَلة**’dir. Ve “**ناقة مَلْمَلى**” (denir) **فَعْلَلى** vezninde; eğer hızlı ise.

لسان العرب

● - **ملل**: **المَلَلُ**: **المَلالُ**; ve o, bir şeyi **تَمَلَّ** etmen ve ondan yüz çevirmen(dir); şair dedi ki:
    Ve yemin ederim, bende ne bir **جَفاءٍ** vardır ne de **ملَل**
Ve bir adam **مَلَّةٌ** (dir), eğer kardeşlerini çabucak **يَمَلُّ** olursa. **مَلِلْت** şeyi **مَلَّة** ve **مَلَلاً** ve **مَلالاً** ve **مَلالة**: onunla **بَرِمْت** oldum; ve onu **اسْتَمْلَلْته**: **كمَلِلْتُه** gibi; İbn Herme dedi ki:
    Durun da gözyaşını, silinmiş menzilde akıtın,
    ve **تَسْتَمِلاَّ** etmeyin ki onunla **عَنْسِي** uzasın
Ve bu, onların “**خَلَت** ev ve **استخْلت**” ve “boynuzunu yükseltti ve onu **اسْتَعْلاه**” demeleri gibidir; şair dedi ki:
    Onun meclisleri ne **يَسْتَمِلُّ** olur ne de **يَكْرى**;
    ve onun fısıldaşmasından fısıldaşanı **يَمَلُّ** olmaz
Ve **أَمَلَّني** ve **أَمَلَّ عَليَّ**: beni **أَبرَمَني** etti. Denir: **أَدَلَّ** etti de **فأَمَلَّ** etti.
Ve dediler: **لا أَمْلاهُ** yani onu **لا أَمَلُّه** (yani “onu bıkmam”); ve bu, şeddeliyi dönüştürme üzerinedir; onların bunu ve benzerini “**لا** ... **لا أَفعل**” sözlerinden yapmaları (gibidir);
ve onların şu rivayet edişleri: **من مآشِرٍ حِداءِ**
... Bu, vacip değildi ki bu vacip olsun; ancak beğeni için değiştirildi, böylece onda bu câiz oldu.
Cevherî: **مَلِلْت** şeyi, kesre ile; ve ondan da **مَلِلْت** (denir), yani onu **سَئِمْته** ettiğim zaman; ve bir adam **مَلٌّ** ve **مَلول** ve **مَلولة** ve **مالولةٌ** ve **مَلاَّلة** ve **ذو مَلَّة**; dedi ki:
    Şüphesiz sen, vallahi, **لَذُو مَلَّة**sin,
    seni en yakın, en uzaktan **يَطرِفُك** eder
İbn Berrî dedi ki: Şiir, Ömer b. Ebî Rebîa’nındır; ve onun inşadının doğrusu: **عن الأَقدَم**;
ve ondan sonra:
    Ona dedim: Bilakis sen **مُعْتَلَّة**sin
    vuslatta, ey Hind, ki **تَصْرِمي** edesin
Ve hadiste: “Güç yetirdiğiniz kadar amelden **اكْلَفوا** edin; çünkü Allah, siz **تَمَلُّوا** edinceye kadar **لا يَمَلُّ** etmez”; manası: Allah asla **يَمَلُّ** etmez; siz **مَلِلْتم** etseniz de etmeseniz de;
böylece onların “karga ağarıncaya ve zift beyazlayıncaya kadar” sözleri mecrasına yürüdü; ve denildi: manası, Allah sizi, siz ameli bırakıp O’na rağbetten zühd edinceye kadar **لا يَطَّرِحُكم** etmez; böylece iki fiili **مَلَلاً** diye adlandırdı; ve ikisi de **بِمَلَل** değildir; Arapların, manası uygun olunca fiili fiil yerine koyma âdeti gibi; onların şu sözleri gibi:
    Sonra zaman, onlarla **لَعِبَ** oldu,
    ve yine zaman erkekleri helâke götürür
Böylece onları helâk edişini **لَعِباً** kıldı; ve denildi: manası, Allah sizden fazlını kesmez, siz O’ndan istemeyi **تَمَلُّوا** edinceye kadar; böylece Allah’ın fiilini, sözde **الازْدِواج** yolu üzere **مَلَلاً** diye adlandırdı; Allah’ın şu sözü gibi: **وجزاءُ سيئة سيئةٌ مثلها**; ve şu sözü gibi: **فمَنِ اعْتَدى عليكم فاعْتَدوا عليه**; ve bu, Arapçada geniş bir bâbdır, Kur’an’da çoktur.
Ve **الاستسقاء** hadîsinde: “Allah bulutu **فأَلَّف** etti ve bizi **مَلَّتْنا** etti”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Müslim’in bir rivayetinde böyle geldi; denildi: o, **المَلَلِ**dendir; yani yağmuru çoğaldı da biz onu **مَلِلْناها** ettik; ve denildi: o, **مَلَتْنا**dır, tahfif ile, **الامْتِلاء**dan; hemzeyi hafifletti; manası: bize sulama ve kandırma bakımından **أَوسَعَتْنا** etti.
Ve Muğîre hadîsinde: **مَلِيلة الإِرْغاء** yani sesi **مَمْلولة**; **فَعِيلة** vezni, **مفعولة** manasındadır; onu, çok konuşma ve sesi yükseltme ile vasfeder; ta ki dinleyenleri **تُمِلَّ** etsin; ve dişisi **مَلول** ve **مَلولة**; böylece **مَلول** kıyasa göre, **مَلولة** ise fiil üzere(dir).
Ve **المَلَّة**: sıcak kül ve kor. Ve denir: **أَكلنا خُبزَ مَلَّة**; ve “**أَكلنا مَلَّة**” denmez.
Ve **مَلَّ** şeyi kor içinde **يَمُلُّه** **مَلاًّ**; böylece o **مَمْلول** ve **مَلِيل** (dir): onu içeri soktu. Denir: **مَلَلْت** **الخُبرةَ**yı **في المَلَّة** **مَلاًّ**; ve onu **أَمْلَلْتها** (dersin) eğer onu **في المَلَّة** yaptınsa; böylece o **مَمْلولة**dur; ve **قَريس** ve başkası gibi, **في المَلَّة**de olan her **مَشْوِيّ** de böyledir.
Ve denir: bu **خُبز مَلَّةٍ**dir; ve ekmeğe **مَلَّة** denmez; ancak **المَلة** sıcak küldür; ve ekmek **المَلِيل** ve **المَمْلول** diye adlandırılır; et de böyledir; Ebû Ubeyd inşad etti:
    **التَّيْمِيَّ**yi, **القَرَنْبى** gibi sürünür görürsün,
    **تَيْمِيَّة**ye doğru, **عَصا المَلِيل** gibi
Ve hadiste: Ebû Hureyre dedi ki, Hayber’i fethettiğimizde, bir de baktık ki Yahudilerden insanlar bir ekmek üzerinde toplanmışlar, onu **يَمُلُّونها** ediyorlar; yani onu **في المَلَّة** yapıyorlar.
Ve Ka‘b hadîsinde: ona bir çekirge sürüsü uğradı; iki çekirge aldı da ikisini **فمَلَّهما** etti; yani ikisini **بالمَلَّة** ile kızarttı; ve Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
    Sanki onun güneşe açık olanı, ateşle **مَمْلولُ**dur
Yani: sanki ondan güneşe görünen şey, hararetinin şiddetinden **بالمَلَّة** ile kızartılmıştır.
Ve denir: bize **خبز مَلَّةٍ** yedirdi ve bize bir ekmeği **مَلِيلاً** yedirdi; ve “bize **مَلَّة** yedirdi” denmez; şair dedi ki:
    Misafire sövmem; ancak ona şunu söylemem hâli müstesna:
    Allah seni **أَبيات عَمَّارِ**da geceletsin
    Allah seni, **مُعْتَنِزٍ**in evlerinde geceletsin,
    faziletlerden uzak; ne **عَفٍّ** var ne de **قارِي**
    **صَلْدِ النَّدى**, her faziletten zâhid,
    sanki onun misafiri, ateşin **مَلَّة**sindedir
Ebû Ubeyd dedi ki: **المَلَّة** çukurun kendisidir.
Ve hadiste: Bir adam ona dedi ki: Benim akrabalarım var; onları **أَصِلُهم** ederim, beni **يَقْطَعُونَني** ederler; onlara **أُعْطِيهم** ederim, bana **يَكْفُرونني** ederler; ona dedi ki: “Sen onlara ancak **المَلَّ** **تُسِفُّهم** ediyorsun”; **المَلُّ** ve **المَلَّة**: ekmeğin içine gömülüp pişmesi için ısıtılan sıcak küldür; muradı: sen onlar için ancak **سَفُوفاً** olarak **المَلَّة** yapıyorsun, onu **يَسْتَفُّونه** ederler; yani senin onlara verişin onlara haramdır ve karınlarında ateştir.
Ve denir: onda **مَلِيلة** ve **مُلالٌ** vardır; bu, bulduğu bir hararettir; aslı **المَلَّة**dendir; ve ondan dolayı denildi: falan, döşeği üzerinde **يتململ** eder ve **يتَمَلَّلُ** eder; eğer acıdan yerleşik durmazsa; sanki bir **مَلَّة** üzerindedir.
Ve denir: güneşin yaktığı kimse için adam **مَلِيل** (dir); ve **المرار**ın sözü:
    Üzerinde **صَرْماءَ** (bir deve) üzerinde, onda iki **أَصْرَماها** var,
    ve onunla çölün **خِرِّيتُ**i **مَلِيل**dir
Onun sözü: **وخِرِّيتُ الفَلاةِ بها مَلِيلُ** yani güneş oldu da onu **فلَفَحَتْه** etti; böylece sanki **في المَلَّة**de **مَمْلول**dur.
Cevherî: ve **المَلِيلة** adamın bulduğu bir hararettir; ve o, kemikte bir hummadır.
Ve meselde: **ذهبت البَلِيلة بالمَلِيلة**. Ve **البَلِيلة**: hastalığından **أَبَلَّ** edenin sıhhati; yani sıhhat buldu.
Ve hadiste: “Kul üzerinde **المَلِيلةُ** ve **الصُّداعُ** devam eder”; **المَلِيلة**: hummanın harareti ve onun tutuşmasıdır; ve denildi: o, kemiklerde olan hummadır.
Ve **المَلِيلُ**: **المِحْضَأْ**.
Ve **مَلَّ** yayı ve oku ve mızrağı ateşte: onu onunla işledi; Ebû Hanîfe’den: ve **المَلِيلةُ** ve **المُلالُ**: gizli duran hararettir. Ve bir adam **مَمْلول** ve **مَلِيل** (dir): onda **مَلِيلة** vardır. Ve **المَلَّةُ** ve **المُلالُ**: hummanın teridir; ve Lihyânî dedi ki: **مُلِلْتُ** **مَلاًّ**; ve isim **المَلِيلةُ**dur; **كَحُمِمْت** **حُمَّى** ve isim **الحُمَّى** (olduğu gibi).
Ve **المُلال**: sırt ağrısıdır; Sa‘leb inşad etti:
    Onunla, sırtını onun **مُلالِه**inden tedavi et,
    onda bulunan **خُزُرات**dan ve onun **انْخِزالِه**inden,

…tıpkı **العَرُّ**’un, onun **إِكالِه**’inden tedavi edilmesi gibi. Ve **المُلال**: hastalıktan yahut kederden dolayı dönüp durmadır; dedi ki:

Ve bir kaygı ki ondan **النُّجَواءُ**’u alır,
**صالِبٍ** ile yahut **المُلالِ** ile sayılır.

Ve bunun fiili **مَلَّ**’dir. Ve adam **تَمَلَّل** etti ve **تَمَلْمَلَ**: dönüp durdu; aslı **تَمَلَّل**’dir, sonra şeddeden çözülerek (hafifletilerek) ayrıldı. Ve ben onu **مَلَّلْته**: onu döndürdüm. Ve et ateş üzerinde **تَمَلَّل** etti: çalkalandı. **شَمِر**: eğer adama kederden yahut ağrıdan yatağı (yatacağı yer) uymazsa denir ki: **تَمَلْمَلَ** etmiştir; bu, onun döşeği üzerinde dönüp durmasıdır; dedi ki: ve onun oturur hâlde **تَمَلْمُله**’i, bir kere bu yana, bir kere ötekine dayanması ve bir kere dizleri üzerine çökmesidir. Ve ona bir haber geldi de onu **فَمَلْمَله**; ve kertenkele (**الحِرْباءُ**) sıcaktan **تَتَمَلْمَل** eder: ağacın başına bir kere çıkar, bir kere içinde alçalır ve başka bir kere içinde görünür.

**أَبو زيد**: falan, falana **أَمَلَّ** ettiğinde; ona ağır geldi ve istemede çoğalttı (çokça talep etti). Denir: bana **أَمْلَلْت**; İbn Mukbil dedi ki:

Dikkat edin, **السَّبُعانِ**’daki mahallenin yurtları,
**المَلَوانِ** onları yıpranma ile **أَمَلَّ** etti.

Ve Şemmer, “**أَمَلَّ عليها بالبِلى**” sözünde dedi ki: onun üzerine attı; başkası dedi ki: ona ısrar etti, ta ki onda iz bıraktı. Ve **مُمَلٌّ** deve: ona binmeyi çoğalttı, ta ki sırtı yara oldu; el-Accec dedi; ihtiyacı için şeddeyi ortaya koydu; bir dişi deveyi vasfeder:

Boş bırakılmış **الشَّوْحَطِ** yayının gibi bir harf,
Ne kamçıyı önemse ne de “çöz” sözümü.
**أَظْلَلٍ** ve **أَظلَلِ**’den **الوَجى**’yı şikâyet eder,
Uzun **إِمْلالٍ**’dan ve **مُمْلَلِ** bir sırttan.

Dişi devenin, iki **أَظَلَّيْها**’sının ağrısını şikâyet etmesini kastetti; ikisi, iki **مَنْسِمَيها**’sının iç taraflarıdır; ve binmenin onu **أَمَلَّه** ettiği, yani onu yara yaptığı, tüyünü kırptığı ve onu zayıflattığı sırtını şikâyet eder. Ve **مَلِيل** ve **مُمَلٌّ** yol: onda yürünmüştür, ta ki işaretli (belirgin) olmuştur; Ebû Duvâd dedi ki:

Onu,
**مُمَلٍّ مُعْمَلٍ لَحْبِ** içinde **ذَمِيلاً** olarak kaldırdık.

Ve **مُمَلّ** yol, yani yürünmüş **لَحْب**. Ve **أَمَلَّ** şeyi: onu söyledi de yazıldı. Ve onu **أَمْلاه**: şeddeyi dönüştürme üzere, **أَمَلَّه** gibi. Ve tenzilde: “**فليُمْلِلْ وَلِيُّه بالعدْل**”; bu, **أَمَلَّ**’dendir. Ve tenzilde ayrıca: “**فهي تُمْلى عليه بُكْرةً وأَصِيلاً**”; bu, **أَمْلى**’dandır. Ebû Zeyd rivayet etti: “Ben ona kitabı **أُمْلِلُ** ederim”, şeddeyi izhar ederek. Ferrâ dedi ki: **أَمْلَلْت**, Hicaz ehlinin ve Benî Esed’in lügatidir; **أَمْلَيْت**, Benî Temîm ve Kays’ın lügatidir. Denir: ona yazacağı bir şeyi **أَمَلَّ** etti ve ona **أَمْلى** etti; ve Kur’ân-ı azîz iki lügatle birlikte indi. Ve denir: ona kitabı **أَمللت** ettim ve onu **أَمليته** ettim. Zeyd hadîsinde: ona “**لا يَستوي القاعدون من المؤمنين**”i **أَمَلَّ** etti. Denir: kitabı **أَمْلَلْت** ettim ve onu **أَمليته** ettim; onu yazması için kâtibe attığında (dikte ettiğinde).

**مَلَّ** elbiseyi **مَلاًّ**: onu dikti; Kurâ‘dan. **التهذيب**: elbiseyi **مل** eder, onu **يَمُلُّه**; yani onu, **الكَفِّ**’ten önce ilk dikişle diktiğinde; bundan denir: elbiseyi fetha ile **مَلَلت** ettim. Ve **المِلَّة**: şeriat ve din. Hadîste: “**لا يَتوارثُ أَهلُ مِلَّتين**”; **المِلَّة**: İslâm, Hristiyanlık ve Yahudilik **ملَّة**’si gibi dindir; ve denildi ki: o, dinin çoğudur ve resullerin getirdiği şeylerin toplamıdır. Ve **تملَّل** etti ve **امتلَّ**: **المِلَّة**’ye girdi. Ve azîz tenzilde: “**حتى تَتَّبِع مِلَّتهم**”; Ebû İshak dedi ki: **المِلة** dilde onların sünneti ve yollarıdır; ve bundan **المَلَّة** alınmıştır, yani ekmeğin pişirildiği yer; çünkü o, yerinde iz bırakır, tıpkı yolda iz bırakıldığı gibi; dedi ki: Arapların sözü, lafzı uyuştuğunda, çoğu, bazısı bazısından türemiştir. Ebû Mansûr dedi ki: onun sözünü destekleyen şeylerden, onların “**مُمَلٌّ**” demeleridir; yani yürünmüş, bilinen; ve Leys, râcizin sözünde:

Sanki o, **ملَّة مَمْلول** içindedir

dedi ki: **المملول**, **المِلَّة**’dendir; kastetti: sanki o, müşriklerin **مِلَل**’inde tapılan şeylerden, örneklenmiş bir misal gibidir. Ebû’l-Heysem: **المِلَّة** diyet, **المِلَل** diyetlerdir; ve inşad etti:

Delikanlıların ganimetleri, korku gününde,
Ve reislerin bağışlarından, **المِلَل** içinde.

(* “**غنائم الفتيان إلخ**” sözü: **النهاية**’nin kenarında metni şöyledir: dedi ve Ebû’l-Mekârim bana inşad etti:
**غنائم الفتيان أيام الوهل * ومن عطايا الرؤساء والملل**
kasteder: bir kısmı ganimet, bir kısmı bağış, bir kısmı diyetlerden olan develer.)

Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Bir Araplı üzerinde **مِلْك** yoktur; ve bir adamın elinden, onun üzerine İslâm getirdiği bir şeyi çekip alıcı değiliz; fakat biz onları takdir ederiz

(* “**ولكنا نقوّمهم إلخ**” sözü: asılda böyle; **النهاية**’nin ibaresi: “fakat biz onları, babaları üzerine **الملة**’yi beş deve olarak takdir ederiz: **الملة** diyettir, çoğulu **ملل**’dir”; Ezherî dedi… buraya kadar; ve Sâğânî, hadîsi **النهاية**’deki gibi zikrettikten sonra dedi ki: Ezherî dedi: ancak biz onları, takdir ettiğimiz gibi takdir ederiz… buraya kadar; ve “**ونذر الجراح**” lafzını bu ضبط ile ضبط etti; asıl ibaresinde açık bir düşme vardır) …

…tıpkı diyetlerin **أَرشَ**’ini takdir ettiğimiz gibi; ve yaraları **نَذَرُ** ederiz; ve onların her başı için beş deve kıldı; onu aşiretleri garanti eder yahut onları mülk edinenlere onlar garanti eder. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ezherî dedi: cahiliye ehli cariyelere yaklaşırdı ve onlar onlara doğururdu; böylece babalarına nisbet edilirlerdi ve onlar Arap idiler; Ömer, Allah ondan razı olsun, onları babalarına döndürmeyi uygun gördü; böylece azad olurlar ve babalarından, mevlâlarına, her çocuk için beş deve alır; ve denildi ki: kastetti: cahiliyede Araplardan esir alınmış, İslâm’a yetişmiş ve onu esir alanın kölesi olan kimseyi, hür olarak nesebine döndürmeyi; ve onun üzerinde, onu esir alana, değeri olarak beş deve olmasını. Ve Osman hadîsinde: bir cariye Tayy’a geldi de onlara hür olduğunu haber verdi; sonra evlendi ve doğurdu; böylece onun çocuğunda **المِلَّة** kılındı; yani babaları, onları annelerinin mevlâlarından fidye ile kurtarır; ve Osman her başın yerine iki baş verirdi; başkası her başın yerine bir baş verirdi; diğerleri ise, ulaştığı kadar değerini verirlerdi. İbnü’l-A‘râbî: **مَلَّ يَمِلُّ**, mîm’in kesriyle, eğer **المِلَّة**’yi aldıysa; ve inşad etti:

Onu, **مُرَمَّداً** olarak getirdi, **ما مُلاّ**;
Bende **آلُ خَمَّ** yoktur, **حين أَلَّى**.

(* “Ve inşad etti: **جاءت به إلخ**” sözü: asılda böyle.)

Onun sözü: **ما مُلاّ**: inkâr edilmedi; ve onun sözü: **ما فيَّ آل**: bağ (صلة) yoktur; ve **الآلُ**: onun şahsı; ve **خَمَّ**: kokusu değişti; ve onun sözü: **أَلَّى**: yani gecikti; ve **مُلَّ**: yani pişirildi. Asma‘î dedi ki: falan, **يَمْتَلّ امْتِلالاً**; yani hızlı bir geçişle geçtiğinde. **المحكم**: **مَلَّ يَمُلُّ مَلاًّ** ve **امْتَلَّ** ve **تَمَلَّل**: hızlandı. Mus‘ab dedi ki: **امْتَلَّ** ve **اسْتَلَّ** ve **انْمَلَّ** ve **انسَلَّ** bir mânâdadır. Ve **مُلامِلٌ** eşek: hızlı; ve o, **المَلْمَلة**’dir. Ve denir: **مَلْمَلى** dişi deve, **فَعْلَلى** üzere; eğer hızlı ise; ve inşad etti:

Ey dişi devem, sana ne oluyor da bizi **تَدْأَلِينا** ediyorsun,
Sen **مَلْمَلى دَفونا** değil miydin?

(* “**دفونا**” sözü: asılda böyle; **التكملة**’de: **ذقونا**, **الذال** ve **القاف** ile.)

Ve **المُلمُول**: sürme çekme aleti (**المِكْحال**). Cevherî: **المُلمول**, onunla sürme çekilen şeydir; Ebû Hâtim dedi ki: o, **المُلُمول**’dür; onunla sürme çekilir ve onunla yaralar yoklanır.

Ve **المِيل** denilmez; ancak **المِيلُ** yerden bir parçadır. **مُلمول** devede ve tilkide: onun kamışı (penisi)dir; **سيبويه** **مالُّ**’u nakletti, onun çoğulu **مُلاَّن**’dır, onu açıklamadı.

**أَبي عبيد** hadîsinde: onun **يوم الجِسْر** günü حمل ettiği, sonra filin **مَلْمَلة**’sine vurduğu; yani onun **خُرْطوم**’u.

Ve **مَلَل**: Mekke yolunda **الحرَمين** arasında bir yerdir; ve denildi ki: o, **البادِية** yolunda bir yerdir. **عائشة** hadîsinde: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, **بِمَلَل**’de sabahladı, sonra gitti ve **بِسَرفٍ**’de akşam yemeği yedi; **مَلَلٌ**, **جَبل** vezninde: Mekke ile Medine arasında, Medine’den on yedi **ميلاً** uzaklıkta bir yer.

(* Onun “Medine’den on yedi **ميلاً**” sözü ki Yakut’ta olan: Medine’den yirmi sekiz **ميلاً**)

Ve **مُلال**: bir yer; şair dedi ki:

**رَمى قلبَه البَرْقُ المُلالِيُّ رَمْيةً،
بذكرِ الحِمَى وَهْناً، فباتَ يَهِيمُ**

مقاييس اللغة:
(**مل**) **الميم** ve **اللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyi çevirmeye delâlet eder, diğeri de şeyden bir **غَرَضٍ**([25])’a.
Birincisi: **مَلَلْتُ الخُبزة في النّار أمُلُّها مَلاًّ**; bu, onu ateşin içinde çevirip durmandır. **المَلَّة**: kül yahut sıcak toprak. Ve denilir: **أطعمنا خبزَ ملّةٍ وخبزةً مليلاً**. **المُلْمُول**: **المِيل**: çünkü sürme çekilirken gözde çevrilip durur.
Bu bâbdandır: **طريقٌ مُمَلٌّ**: girilip gidildi de bir alâmet (işaret) oldu. Dedi ki:
رفعناها ذَمِيلاً في *** مُمَلّ مُعْمَلٍ لَحْبِ([26])
Ve **المَلِيلة**: kemiklerde bir humma; sanki çevirip durur. Ve yatağında **يتملمَلُ** etti; yani üzerinde huzursuzlanır ve kıvranır; ta ki sanki bir **مَلَّة** üzerindeymiş gibi; aslîsi **يتملّل**’dir.
Ve bu bâbdandır: **امتلَّ يَعدُو**; bu, bir miktar süratle hızlandığı zamandır.
Diğer bâb: **مَللِته أَمَلُّه مَلَلاً ومَلاَلةً**: ondan usandım. Ve **أملَلْتُ القومَ**: onlara güçlük çıkardın da usandılar; bunun gibi: **أملَلْتُ عليهم**.
Kitabın **إملالُ**’ı ve **المَلَّة**’nin tefsiri ise **الميم** ve **اللام** ve illetli harfte zikredilmiştir.

القاموس المحيط:
**مَلِلْتُهُ** ve ondan, kesre ile, **مَلَلاً** ve **مَلَّةً** ve **مَلالَةً** ve **مَلالاً**: ondan usandım; **كاسْتَمْلَلْتُه** gibi. Ve **أمَلَّني** ve **أمَلَّ عَلَي**: beni bıktırdı; o hâlde o **مَلولٌ** ve **مَلولَةٌ** ve **مالولَةٌ** ve **مَلاّلَةٌ** ve **ذو مَلَّةٍ**’dir; o (kadın) da **مَلولٌ** ve **مَلولَةٌ**’dir. Ve **المَلَلُ**: kulağın arkasındaki **حُرَّةِ الذُفْرَى** üzerinde bir damgadır. Ve **المَلَّةُ**: sıcak kül, kor, ve humma teri; zamme ile **كالمُلالِ** gibi. Ve **المُلَّةُ**, zamme ile: ilk dikiş; kesre ile: şeriat yahut din. Ve **تَمَلَّلَ** ve **امْتَلَّ**: ona girdi; ve **الدِّيَةُ**,
Ve **مَلَّ القوسَ أو السَّهْمَ بالنارِ**: onunla (ateşle) onu işledi; ve şeyi kor içine: onu soktu; ve yürüyüşte: hızlandı; **كامْتَلَّ وتَمَلَّلَ** gibi; ve elbiseyi: onu dikti; ve **المَلاَّلُ** ekmeği ve eti: onu **المَلَّةِ** içine soktu; o hâlde o **مَليلٌ** ve **مَمْلولٌ**’dür; ve onun üzerinde yolculuk: uzadı; **كأَمَلَّ** gibi. Ve **المُلالُ**, zamme ile: kılıcın kabzasının dikmesi olan tahta; ve yayın sırtı; ve (bir mânâ daha); ve kemikte gizli sıcaklık, **كالمَليلَةِ** gibi; ve sırt ağrısı; ve humma teri; ve hastalık yahut keder sebebiyle dönüp durma; bunların hepsinin fiili: kesre ile **مَلِلْتُ** ve **مَلَّلْتُ** ve **تَمَلَّلْتُ**. Ve **تَمَلْمَلَ**: dönüp durdu. Ve ben onu **مَلَّلْتُهُ**. Ve **طَريقٌ مَليلٌ ومُمَلٌّ** (ikincisi fetha ile): girilip gidilmiştir; o hâlde o, alâmetli, açık yoldur. Ve **أمَلَّهُ**: ona söyledi de o, onun adına yazdı. Ve **حِمارٌ مُلامِلٌ** ( **كعُلابِطٍ** gibi) ve **ناقَةٌ مَلْمَلَى**: hızlıdır.
Ve **المَلْمَلَةُ**: sürat. Ve **المُلْمولُ**: sürme çekme aleti; ve tilkinin ve devenin kamışı; ve defter levhalarına onunla yazılan demir parça. Ve **كجَبَلٍ**: (bir yer adı). Ve **كسَفينَةٍ**: Mağrib’de bir belde. Ve **وكجَبَّانَةٍ**: Bicâye yakınında bir köy. Ve **المُلَّى**, **كرُبَّى** gibi: pişirilmiş ekmek; ve **هارونُ بنُ مَلُّولٍ**, **كتَنُّورٍ** gibi; ve **شُعَيْبُ بنُ إسحاقَ المَعْروفُ بابنِ أخي مَلُّولٍ**: iki muhaddistir. Ve **كزُبَيْرٍ**: karga; ve bir isim. Ve **أبو مُلَيْلِ بنُ عبدِ اللهِ** ve **ابنُ الأَغَرِّ**: iki sahâbîdir. Ve **انْمَلَّ**: sıyrılıp çıktı.

تاج العروس:
ملل
**مَلِلْتُه** ve **مَلِلْتُ منه** kesre ile, harekeli **مَلَلاً** ve **مَلَّةً** ve **مَلالَةً** ve **مَلالاً**: ondan usandım ve onunla bıktım. Bazıları dedi ki: **المَلال**: bir şeyi **تمَلَّ** etmen ve ondan yüz çevirmen. Şair dedi ki:
" وأُقْسِمُ ما بي مِن جَفاءٍ ولا مَلَلْ
Ve el-Münâvî’nin **مُهِمّاتِ التَّعريف**’inde: **المَلالُ**: bir şeyle çok meşgul olmaktan insana arız olan bir gevşekliktir; böylece yorgunluğu ve ondan yüz çevirmeyi gerektirir. Hadiste: " **فإنَّ اللهَ لا يَمَلُّ حتّى تَمَلُّوا** " mânâsı: siz usandınız yahut usanmadınız, Allah asla usanmaz; şu sözleri gibi cereyan etti: “karga ağarıncaya ve zift beyazlayıncaya kadar”; ve Allah, siz O’ndan istemekten usanmadıkça sizden fazlını kesmez; böylece Allah’ın fiiline, sözde ikililik yoluyla **مَلَلاً** adını verdi; bu, Arapçada geniş bir bâbdır, Kur’ân’da çoktur. İstiskâ hadîsinde: " **فأَلَّفَ اللهُ السَّحابَ ومَلَّتْنا** " dedi. İbnü’l-Esîr dedi ki: Müslim’in bir rivayetinde böyle geldi; yani yağmuru çoğaldı da biz ondan usandık. Ve denildi ki: o, hemzenin hafifletilmesiyle **الامْتِلاءِ**’dan **مَلَتْنا**’dır; hemzeyi hafifletti. Ve bize Hasan b. Mansûr b. Dâvûd el-Hasenî okuttu:
أَكْثَرْتَ من زَوْرَةٍ فمَلَّكْ ... وزِدْتَ في الوُدِّ فاسْتَقَلَّكْ
لو كنْتَ مِمَّنْ تَزورُ يَوماً ... لكانَ عندَ اللِّقا أَجَلَّكْ
**كاسْتَمْلَلْتُهُ**. İbn Herme dedi ki:
قِفا فهَريقا الدَّمْعَ بالمَنزِلِ الدَّرْسِ ... ولا تسْتَمِلاّ أَنْ تَطولَ بهِ عَنْسي
Bir başkası dedi ki:
لا يَسْتَمِلُّ ولا يَكْرَى مُجالِسُها ... ولا يَمَلُّ من النَّجْوى مُناجِيها
Bu, onların “ev boşaldı ve **اسْتَخْلَت**” ve “boynuzunu yükseltti ve **اسْتَعلاهُ**” demeleri gibidir. Zemahşerî artırdı: **واسْتَمْلَلْتُ به**: onunla bıktım. Ve **أَمَلَّني إملالاً** ve **أَمَلَّ علَيَّ**: yani beni bıktırdı; denilir: **أَدَلَّ فأَمَلَّ**. O hâlde o **مَلٌّ** ve **مَلولٌ** ve **مَلولَةٌ** ve **مالولَةٌ** ve şeddeli **مَلالَةٌ** ve **ذو مَلَّةٍ**’dir; bunu Cevherî nakletti. Ve şu beyti okuttu:
إنَّكَ واللهِ لَذو مَلَّةٍ ... يَطْرِفُكَ الأَدْنى عن الأَبعَدِ
Ve **العُباب**’da: Ensâr’dan bir câriye dedi ve beyti böyle okuttu. İbn Berrî dedi ki: şiir, Ömer b. Ebî Rebîa’nındır; onun doğru okunuşu: **عن الأَقدَمِ**; ve ondan sonra:
قلتُ لها بلْ أَنْتِ مُعتَلَّةٌ ... في الوَصْلِ يا هِندُ لكَي تَصرِمي
O (kadın) kıyasa göre **مَلولٌ**, fiile göre **مَلولَةٌ**’dir. Ve **المَلَلُ** (harekeli): İbn Abbâd’dan, kulağın arkasındaki **حُرَّةِ الذِّفْرَى** üzerinde bir damgadır. Ve **المَلَّةُ**: ekmeğin pişmesi için içine gömülmek üzere ısıtılan sıcak küldür; **كالمَلَلِ** gibi. Ebü’l-Esved ed-Düelî, cimri olan Ammâr b. Amr el-Becelî’yi yererek dedi ki:
صَلْدِ النَّدى زاهِدٍ في كُلِّ مَكْرُمَةٍ ... كأَنَّما ضَيْفُه في مَلَّةِ النّارِ
Hadiste: " **فقال له إنَّما تُسِفُّهُم المَلَّ** " dedi. **المَلَّةُ** ayrıca: kordur; bununla Ka‘b hadisi tefsir edildi: ona çekirge sürüsü uğradı da iki çekirge aldı, sonra onları **فمَلَّهُما**; yani onları **بالمَلَّةِ** ile kızarttı. **المَلَّةُ**: humma teridir; zamme ile **كالمُلالِ** gibi. **المُلَّةُ** zamme ile: keflemeden önceki ilk dikiştir; ve elbiseyi **مَلَّ** etti: onu **مَلاًّ** ile diker. **المِلَّةُ** kesre ile: şeriat yahut din; İslâm, Hristiyanlık ve Yahudilik **مِلَّةِ**si gibi. Ve denildi ki: o, dinin çoğu ve resullerin getirdiği şeylerin toplamıdır; musannifin sözü, üçünün eşanlamlılığına işaret eder. Râgıb dedi ki: **المِلَّةُ**: Allah Teâlâ’nın kulları için peygamberlerinin dili üzere teşri kıldığı şeye isimdir; onunla civarına ulaşsınlar diye. Onunla din arasındaki fark: **المِلَّة** ancak kendisine dayandığı peygambere izafe edilir; neredeyse yalnız Allah Teâlâ’ya izafe edilmiş olarak bulunur; ümmetin fertlerine izafe edilmez; ve şeriatların tek teklerine değil, ancak toplamına dair kullanılır. Ve **تَمَلَّلَ** ve **امْتَلَّ**: ona girdi; yani **في المِلَّةِ**; sünnetten **كتَسَنَّنَ واسْتَنَّ** gibi. Ebû İshâk dedi ki: dilde **المِلَّةُ**: sünnet ve yoldur. Buradan **المَلَّة**’nin alınışı; yani ekmek pişirilen yer; çünkü orada iz bırakır; yolda iz bırakıldığı gibi. Dedi ki: Arapların sözü, lafzı uyuştuğunda, onun çoğu bazısından türemiştir. **الأَساس**’ta: mecazdan: **المِلَّةُ**: gidilen yol; ondan: İbrâhim عليه السّلام’ın **مِلَّةُ**si, **خَيْرُ المِلَلِ**’dir. Ebü’l-Heysem dedi ki: **المِلَّةُ**: diyettir; çoğulu **مِلَلٌ**’dir. Ondan, Ömer رضي الله تعالى عنه hadisi: “Araplı üzerine **مِلَلٌ** yoktur.” Ebü’l-Heysem okuttu:
" غَنائمُ الفِتيانِ في يَوْمِ الوَهَلْ

" Ve reislerin **المِلَلْ** içindeki عطiyelerindendir. Ve yayı yahut oku yahut mızrağı ateşle **مَلَّ** etti: onunla onu işlediği zaman. Ebû Hanîfe’nin nassı: “ateşte”: onunla onu işledi. Bir şeyi közün içinde **مَلَّ** etti: onu onun içine soktu; artık o **مَمْلولٌ** ve **مَليلٌ**’dir. Ve ondan, Ka‘b b. Züheyr’in -Allah Teâlâ ondan razı olsun- sözü:
" Sanki onun güneşe açık olanı ateşle **مَمْلولُ**"
Yani: sanki ondan güneşe görünen şey, hararetinin şiddetinden dolayı **المَلَّةِ** ile (pişirme ile) kızartılmıştır. Yürüyüşte **مَلَّ** etti, **مَلاًّ**: hızlandı; **امْتَلَّ** gibi; bu, hızlı bir geçişle geçtiği zamandır; el-Asma‘î’den. Mus‘ab dedi: **امْتَلَّ** ve **اسْتَلَّ** bir mânâdadır; yine böyle **تَمَلَّلَ**. Elbiseyi **مَلَّ** eder, onu **يَمُلُّهُ** **مَلاًّ**: onu dikti; Kurâ‘dan. Başkası dedi: onu, kef (katlama)dan önce ilk dikişle dikti. **المَلاّلُ** ekmeği ve eti **مَلَّ** eder, onları **يَمُلُّها** **مَلاًّ**: onu **المَلَّةِ**’ye, yani sıcak küle soktu. Ekmek **المَليلَ** ve **المَمْلولَ** diye adlandırılır; aynı şekilde et de. Ebû ‘Ubeyd inşâd etti:
تَرى التَّيمِيَّ يَزْحَفُ كالقَرَنْبَى ... إلى تَيْمِيَّةٍ كعَصا المَليلِ
Hayber hadîsinde: Yahudilerden bir topluluğun bir ekmek parçası üzerinde toplanmış oldukları; onu **يَمُلُّونَها**: yani onu **المَلَّةِ**’ye koydukları. ez-Zeccâc dedi: Sefer ona **مَلَّ** etti, **مَلاًّ**: uzadı; ona **أَمَلَّ** etti gibi. Ve **المُلالُ** (ضمّ ile): kılıcın kabzasının ağacı; ve denildi: **العُباب**’da olduğu üzere yayın sırtı. **مُلال**: ع. Şair dedi:
رمَى قلبَهُ البَرْقُ المُلالِيُّ رَمْيَةً ... بذِكْرِ الحِمى وَهْناً فباتَ يَهيمُ
**المُلالُ**: hummadan ve onun tutuşmasından, kemikte gizli olan hararet; **المَليلَةِ** gibi; “**سفينَةٍ**” gibi (vezinde). Denilir: **رَجُلٌ مَمْلولٌ** ve **مَليلٌ**: onda **مَليلَةٌ** vardır; bu mecazdır. Ve **الصِّحاح**’ta: **المَليلَةُ**: adamın bulduğu bir hararet; ve o, kemikte bir hummadır; bitti. Meselde: **ذَهَبَت البَليلَةُ بالمَليلَةِ**: yani sıhhat hummayla (gitti). Hadîste: “Kulda **المَليلَةُ** ve baş ağrısı devam eder.” el-Lihyânî dedi: **مُلِلْتَ مَلاًّ**; isim **المَليلَةُ**’dir; **حُمِمْتَ حُمَّى** ve isim **الحُمَّى** gibi. **المُلالُ**: sırt ağrısı. Sa‘leb inşâd etti:
" داوِ بها ظهرَكَ من مُلالِهْ
" مِنْ خُزَراتٍ فيه وانْخِزالِهْ
" كما يُداوَى العَرُّ مِنْ أُكالِهْ
**المُلالُ**: hummanın teri; bu, az önce ona yakın olarak geçmişti; o hâlde tekrardır. **المُلالُ**: hastalık yahut keder sebebiyle dönüp durma. Dedi:
وهَمَّ تأْخُذُ النُّجَواءُ مِنْهُ ... يُعَدُّ بصالِبٍ أَو بالمُلالِ
Hepsinin fiili: **مَلِلْتُ** (kesre ile) **مَلاًّ**; ve **مَلَّلْتُ** (teşdîd ile) ve **تَمَلَّلْتُ**. Mecazdan: Adam **تَمَلَّلَ** etti ve **تَمَلْمَلَ** etti: hastalıktan yahut benzerinden dolayı dönüp durdu; sanki bir **مَلَّةٍ** üzerindedir; bunu İbn Ebî’l-Hadîd söyledi. Aslı **تملَّلَ** idi; sonra teşdîd çözülerek (hafifletilerek) açıldı. Şemir dedi: Adamın yatağı ona kederden yahut ağrıdan dolayı uygun düşmezse denilir: **قد تمَلْمَلَ**; bu, onun döne döne yatmasıdır. Dedi: Onun otururken **تَمَلْمُلُه**: bir defa bu yanına dayanması, bir defa da dizleri üzerine çökmesidir. Kertenkele sıcaktan **تَتَمَلْمَلُ** eder: bir defa ağacın başına çıkar, bir defa onun içinde karnını yere koyar, başka bir defa da görünür. Ve ben onu **مَلَّلْتُهُ**: yani onu çevirdim; böylece (fiil) geçişli olur ve geçişsiz olur. Mecazdan: **طريقٌ مَليلٌ** ve **مُمَلٌّ** (ikinci mîm’in fethiyle): yani çokça gidilip gelinmiştir ve onun üzerinde gidip gelme uzamıştır; artık o, işaretli, açık bir yoldur. Ve ondan: **أَمَلَّ عليه المَلَوانِ**: ikisinin onun üzerinde gidip gelmesi uzadı. İbn Mukbil dedi:
أَلا يا دِيارَ الحَيِّ بالسَّبُعانِ ... أَمَلَّ عليها بالبِلى المَلَوانِ
Yani: ona ısrar etti, ta ki onda iz bıraktı. Ve **أَمَلَّهُ**: ona söyledi de o da ondan yazdı. Ve **أَمْلاهُ**: teşdîdin dönüştürülmesi üzere **أَمَلَّهُ** gibi. Tenzîlde: " فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بالعَدْلِ " ve bu, **أَمَلَّ**’dendir. Tenzîlde ayrıca: " فهِيَ تُمْلَى عليهِ بُكْرَةً وأَصيلاً " ve bu, **أَمْلَى**’dandır. Ebû Zeyd nakletti: Ben ona kitabı, teşdîdi izhar ederek **أُمْلِلُ** ederim. el-Ferrâ dedi: **أَمْلَلْتُ** Hicaz ehlinin ve Benî Esed’in lügatidir; **أَمْلَيْتُ** Benî Temîm ve Kays’ın lügatidir. Denilir: Ona yazacağı bir şeyi **أَمَلَّ** etti; ve ona **أَمْلى** etti; Kur’an iki lügatle birlikte indi. el-Leys dedi: **حِمارٌ مُلامِلٌ** **كعُلابِطٍ**; aynı şekilde **ناقَةٌ مَلْمَلَى** **على فَعْلَلى**: yani hızlı (erkek) ve hızlı (dişi). Ve o, sürat mânâsında **المَلْمَلَةُ**’dir. Ebû Muhammed el-Fak‘asî’ye ait olarak inşâd etti:
" يا ناقَتا مالَكِ تَدْأَلينا
" أَلَمْ تكوني مَلْمَلى ذَقُونا"

**والمُلْمُولُ** (ضمme ile): **المِكْحالُ**; **الصِّحاحِ**’ta: kendisiyle sürme çekilen şey. Ebû Hâtim dedi ki: O, kendisiyle sürme çekilen ve yaralar onunla yoklanıp derinliği ölçülen şeydir; **المِيلُ** denilmez; **المِيلُ** ancak yolun millerindendir. Ebû Saîd ve dil ehlinden başkaları da bunu böyle söylemiştir.

**المُلْمُولُ**: tilkinin kamışı/penisi; İbn Düreyd’den. Başkası dedi ki: devenin kamışı/penisi de.

Ezherî dedi ki: **المُلْمُولُ**: defter levhalarına onunla yazılan demir parçası.

**مَلَلُ** (Cebel gibi): iki Harem arasında, Medine’den (sâkinine selâm olsun) on yedi mil uzaklıkta bir yer. Ondan, Âişe رضي الله تعالى عنها hadisi: Nebî صلى الله عليه وسلَّم **بمَلَل**’de sabahladı, sonra gitti ve **بسَرِف**’te akşam yemeği yedi. Ve denildi ki: Medine’den yirmi mil üzerinedir. Denildi ki: Medine’den oraya yürüyen, ancak bir **مَلَلٍ** ve çaba sonrası ona ulaştığı için onunla adlandırılmıştır; bunu Süheylî **الرَّوضِ**’da söyledi.

**مَليلَةُ** (Sefîne gibi): Mağrib’de, Sebte yakınında bir belde.

**مَلاّلَةُ** (Cebbâne gibi): Bicâye yakınında, deniz sahilinde bir yer. Ondan, şeyh seyyidî Muhammed b. Yûsuf b. Ömer b. Şuayb es-Senûsî’den ders alanlardan olan alâmet Muhammed b. Ömer b. İbrâhîm b. Ömer b. Alî el-Melâlî.

**والمُلَّى** (Rubbâ gibi): pişirilmiş ekmek.

Hârûn b. Mellûl el-Mısrî (Tennûr gibi): Taberânî’nin şeyhi; İbn Şâhîn’in Mu‘cem’inde küçültme (tasğîr) olarak vâki olmuştur; çünkü o dedi ki: Bize Ahmed b. İbrâhîm b. Câmi‘ el-Askerî rivayet etti; bize Hârûn b. Îsâ b. **مُلَّيْلٍ** rivayet etti. Îsâ ise **مَلُّول** idi; onunla lakaplanırdı; **التَّبصيرِ**’de böyle.

Şuayb b. İshâk, İbn Ahi **مَلُّول** es-Sayrafî diye bilinen: hadis ehli onu şeddeli olarak böyle söyler: iki muhaddis.

**المُلَيْلُ** (Zübeyr gibi): İbn Abbâd’dan, karga.

**مُلَيْلٌ**: onlardan bir isim; sahâbî **مُلَيْلُ بنُ وَبْرَةَ** رضي الله تعالى عنه; Bedrî, celîl; onun rivayeti yoktur.

Ve Ebû **مُلَيْلِ** b. Abdullâh el-Ensârî: onu Müstagfirî zikretti.

Ve Ebû **مُلَيْلِ** b. el-Ağarr; ve denilir: b. el-Ez‘ar; el-Ensârî, sonra el-Evsî ed-Duba‘î: Bedrî; iki sahâbîdir, رضي الله عنهما.

**وانْمَلَّ**: Mus‘ab’dan, **انْسَلَّ** gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **رَجُلٌ مَلَّةٌ**: kardeşlerinden çabucak usanırsa.

Yine **ذو أَماليلَ**; onun teki **إملالٌ** ve **إمْلالَةٌ** ve **أُمْلولَةٌ**.

Muğîre hadîsinde: **مَليلَةٌ الإرْغاءِ**; yani sesi yoğrulmuş/boğuklaştırılmış; **فَعيلَةٌ** vezninde, **مَفعولَة** mânâsında; onu çok konuşma ve sesi yükseltme ile vasfeder; tâ ki dinleyenleri usandırsın.

**وأَمَلَّ الخُبزَةَ في المَلَّةِ**: onu onun içine soktu. Ebû Ubeyd dedi ki: **المَلَّةُ**: çukurun kendisidir; **اللِّسان** ve **العُباب**’da böyledir. **الصِّحاحِ**’ta vâki olmuştur: ekmeğin kendisi.

Ve bir adam **مَليلٌ** ve **مَمْلولٌ**: güneş onu yaktı.

**وتَمَلَّلَ اللَّحْمُ على النّارِ**: çalkalandı/titredi.

**ومَلْمَلْتُ فُلاناً**: onu çevirdim/döndürdüm ise.

Ebû Zeyd dedi ki: **أَمَلَّ فلانٍ على فُلانٍ**: ona ağır geldiğinde ve istemede çoğaldığında.

Ve bir deve **مُمَلٌّ**: ona binme çoğaltıldı, tâ ki sırtı yara olup döndü. A‘câc dedi ki — ona ihtiyacı için şeddeli göstermiş olarak — bir dişi deveyi vasfederek:

" **حَرْفٌ كقَوْسِ الشَّوْحَطِ المُعَطَّلِ**
" **لا تَحْفِلُ السَّوْطَ ولا قَولي حَلِي**
" **تشْكو الوَجَى من أَظْلَلٍ وأَظْلَلِ**
" **من طولِ إمْلالٍ وظَهْرٍ مُمْلَلِ**

Ve **مُلَّ الطَّريق** (ضمme ile): yani açığa çıktı/belirginleşti.

**وملالة**: Feyyûm’da bir köy.

**ومَلَّوهُ** (şedde ile): Orta Saîd’de bir şehir.

**وأَمْلالٌ**: Yezîdî’den, bir arazi. Fadl el-Lehebî dedi ki:

مُوحِشاتٍ من الأَنيسِ قِفارٍ ... دارِساتٍ بالنَّعْفِ مِن أَمْلالِ

Ve Hibbân b. **مَلَّةَ** ve kardeşi Üneyf: iki sahâbîdir.

Ve Ebû **مُلَيْلٍ** (Zübeyr gibi): Muhammed b. Abdülazîz el-Kilâbî, babasından.

Ve Abdurrahmân b. **مُلَيْلٍ**, Alî’den.

Ve **مُلَيْلَةُ** bint Hânî b. Ebî Sufra, Mühelleb’in kardeşinin kızı; Âişe’den.
