# ملل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%84%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ملل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ملل

الـمَلَلُ: الـمَلالُ وهو أَن تَمَلَّ شيئاً وتُعْرِض عنه؛ قال الشاعر:
وأُقْسِمُ ما بي من جَفاءٍ ولا ملَل
ورجل مَلَّةٌ إِذا كان يَمَلُّ إِخوانَه سريعاً. مَلِلْت الشيء مَلَّة ومَلَلاً ومَلالاً ومَلالة: بَرِمْت به، واسْتَمْلَلْته: كمَلِلْتُه؛ قال ابن هَرْمة:
قِفا فَهَرِيقا الدمْع بالمَنْزِل الدَّرْسِ،
ولا تَسْتَمِلاَّ أَن يطول به عَنْسِي
وهذا كما قالوا خَلَت الدارُ واستخْلت وعَلا قِرْنَه واسْتَعْلاه؛ وقال الشاعر:
لا يَسْتَمِلُّ ولا يَكْرى مُجالِسُها،
ولا يَمَلُّ من النَّجْوَى مُناجِيها
وأَمَلَّني وأَمَلَّ عَليَّ: أَبرَمَني. يقال: أَدَلَّ فأَمَلَّ. وقالوا: لا أَمْلاهُ أَي لا أَمَلُّه، وهذا على تحويل التضعيف والذي فعلوه في هذا ونحوِه من قولهم لا
(* هكذا بياض في الأصل) . . . لا أَفعل؛
وإِنشادهم:من مآشِرٍ حِداءِ
(* قوله «من مآشر حداء» قبله كما في مادة حدد:
يا لك من تمر ومن شيشاء
ينشب في المسعل واللهاء
أنشب من مآشر حداء).
لم يكن واجباً فيجب هذا، وإِنما غُيِّر استحساناً فساغ ذلك فيه. الجوهري: مَلِلْت الشيء، بالكسر، ومَلِلْت منه أَيضاً إِذا سَئِمْته، ورجل مَلٌّ ومَلول ومَلولة ومالولةٌ ومَلاَّلة وذو مَلَّة؛ قال:
إِنك والله لَذُو مَلَّة،
يَطرِفُك الأَدْنى عن الأَبْعَدِ
قال ابن بري: الشعر لعمر بن أَبي ربيعة وصواب إِنشاده: عن الأَقدَم؛ وبعده:
قلت لها: بل أَنتِ مُعْتَلَّة
في الوَصل، يا هندُ، لِكَي تَصْرِمي
وفي الحديث: اكْلَفوا من العمل ما تُطِيقون فإِن الله لا يَمَلُّ حتى تَمَلُّوا؛ معناه إِن الله لا يَمَلُّ أَبداً، مَلِلْتم أَو لم تَمَلُّوا، فجرى مجرى قولهم: حتى يَشِيبَ الغراب ويبيضَّ القارُ، وقيل: معناه إِن الله لا يَطَّرِحُكم حتى تتركوا العمل وتزهدوا في الرغبة إِليه فسمى الفعلين مَلَلاً وكلاهما ليس بِمَلَل كعادة العرب في وضع الفعل موضع الفعل إِذا وافق معناه نحو قولهم:
ثم أَضْحَوْا لَعِبَ الدهرُ بهم،
وكذاك الدهرُ يُودِي بالرجال
فجعل إِهلاكه إِياهم لَعِباً، وقيل: معناه إِن الله لا يقطع عنكم فَضْله حتى تَمَلُّوا سؤاله فسمَّى فِعل الله مَلَلاً على طريق الازْدِواج في الكلام كقوله تعالى: وجزاءُ سيئة سيئةٌ مثلها، وقوله: فمَنِ اعْتَدى عليكم فاعْتَدوا عليه؛ وهذا باب واسع في العربية كثير في القرآن. وفي حديث الاستسقاء: فأَلَّف اللّه السَّحاب ومَلَّتْنا؛ قال ابن الأَثير: كذا جاء في رواية لمسلم، قيل: هي من المَلَلِ أَي كثر مطرُها حتى مَلِلناها، وقيل: هي مَلَتْنا، بالتخفيف، من الامْتِلاء فخفف الهمزة، ومعناه أَوسَعَتْنا سَقْياً وريًّا. وفي حديث المُغيرة: مَلِيلة الإِرْغاء أَي مَمْلولة الصوت، فَعِيلة بمعنى مفعولة، يَصِفها بكثرة الكلام ورَفْعِ الصوت حتى تُمِلَّ السامعين، والأُنثى مَلول ومَلولة، فملول على القياس ومَلولة على الفعل. والـمَلَّة: الرَّماد الحارُّ والجمْر. ويقال: أَكلنا خُبزَ مَلَّة، ولا يقال أَكلنا مَلَّة. ومَلَّ الشيءَ في الجمْر يَمُلُّه مَلاًّ، فهو مَمْلول ومَلِيل: أَدخله
(* قوله «ادخله» يعني فيه فلفظ فيه إما ساقط من قلم
الناسخ او اقتصاراً من المؤلف) . يقال: مَلَلْت الخُبرةَ في المَلَّة مَلاًّ وأَمْلَلْتها إِذا عمِلتها في المَلَّة، فهي مَمْلولة، وكذلك كل مَشْوِيّ في المَلَّة من قَريس وغيره. ويقال: هذا خُبز مَلَّةٍ، ولا يقال للخبز مَلَّة، إِنما المَلة الرَّماد الحارّ والخبز يسمى المَلِيل والمَمْلول، وكذلك اللحمُ؛ وأَنشد أَبو عبيد:
ترى التَّيْمِيَّ يَزْحَفُ كالقَرَنْبى
إِلى تَيْمِيَّةٍ، كعَصا المَلِيل
وفي الحديث: قال أَبو هريرة لما افتتَحْنا خَيبرَ إِذا أُناس من يَهُود مجتمعون على خُبزة يَمُلُّونها أَي يجعلونها في الـمَلَّة. وفي حديث كعب: أَنه مرَّ به رِجْل من جَراد فأَخذ جَرادَتين فمَلَّهما أَي شَواهما بالـمَلَّة؛ وفي قصيد كعب بن زهير:
كأَنَّ ضاحِيَهُ بالنار مَمْلولُ
أَي كأَنَّ ما ظهر منه للشمس مَشْويّ بالـمَلَّة من شدّة حرّه. ويقال: أَطعَمَنا خبز مَلَّةٍ وأَطعمَنا خبزة مَلِيلاً، ولا يقال أَطعَمنا مَلَّة؛ قال الشاعر:
لا أَشْتُم الضَّيْفَ إِلاّ أَنْ أَقولَ له:
أَباتَكَ الله في أَبيات عَمَّارِ
أَباتَك الله في أَبيات مُعْتَنِزٍ
عن المَكارِم، لا عَفٍّ ولا قارِي
صَلْدِ النَّدى، زاهِدٍ في كل مَكْرُمة،
كأَنَّما ضَيْفُهُ في مَلَّة النارِ
وقال أَبو عبيد: الـمَلَّة الحُفْرة نفسها. وفي الحديث: قال له رجل إِنَّ لي قَراباتٍ أَصِلُهم ويَقْطَعُونَني وأُعْطِيهم ويَكْفُرونني فقال له: إِنما تُسِفُّهم المَلَّ؛ المَلُّ والـمَلَّة: الرّماد الحارّ الذي يُحْمى ليُدْفَن فيه الخبز ليَنْضَج، أَراد إِنما تجعل الـمَلَّة لهم سَفُوفاً يَسْتَفُّونه، يعني أَن عَطاءَك إِياهم حرام عليهم ونارٌ في بطونهم. ويقال: به مَلِيلة ومُلالٌ، وذلك حَرارة يجدها، وأَصله من الـمَلَّة، ومنه قيل: فلان يتململ على فِراشه ويتَمَلَّلُ إِذا لم يستقرّ من الوجع كأَنه على مَلَّة.
ويقال: رجل مَلِيل للذي أَحرقته الشمس؛ وقول المرار:
على صَرْماءَ فيها أَصْرَماها،
وخِرِّيتُ الفَلاة بِها مَلِيلُ
قوله: وخِرِّيتُ الفَلاةِ بها مَلِيلُ أَي أَضْحَت الشمس فلَفَحَتْه فكأَنه مَمْلول في الـمَلَّة.
الجوهري: والمَلِيلة حَرارة يجدها الرجل وهي حُمَّى في العظم. وفي المثَل: ذهبت البَلِيلة بالمَلِيلة. والبَلِيلة: الصِّحَّة من أَبَلَّ من مَرَضه أَي صح. وفي الحديث: لا تَزال المَلِيلةُ والصُّداعُ بالعبد؛ المَلِيلة: حرارة الحُمَّى وتوهُّجُها، وقيل: هي الحُمَّى التي تكون في العظام. والمَلِيلُ: المِحْضَأْ.
ومَلَّ القَوْسَ والسهمَ والرمح في النار: عالجها به
(* قوله «عالجها
به» هكذا في الأصل، ولعله عالجها بها) عن أَبي حنيفة: والمَلِيلةُ والمُلالُ: الحرُّ الكامِن. ورجل مَمْلول ومَلِيل: به مَلِيلة. والـمَلَّةُ والمُلالُ: عَرَق الحُمَّى، وقال اللحياني: مُلِلْتُ مَلاًّ والاسم المَلِيلةُ كَحُمِمْت حُمَّى والاسم الحُمَّى. والمُلال: وجع الظَّهْر؛ أَنشد ثعلب: دَاوِ بها ظَهْرَك من مُلالِه،
من خُزُرات فيه وانْخِزالِه،
كما يُداوى العَرُّ من إِكالِه
والمُلال: التقلُّب من المرض أَو الغم؛ قال:
وهَمّ تأْخُذُ النُّجَواءُ منه،
يُعَدُّ بِصالِبٍ أَو بالمُلالِ
والفعل من ذلك مَلَّ. وتَمَلَّل الرجلُ وتَمَلْمَلَ: تَقلَّب، أَصله تَمَلَّل فَفُكَّ بالتضعيف. ومَلَّلْته أَنا: قلَّبته. وتَمَلَّل اللحمُ على النار: اضطرب. شَمِر: إِذا نَبا بالرجل مَضْجَعُه من غَمٍّ أَو وَصَب قيل: قد تَمَلْمَلَ، وهو تقلُّبه على فِراشه، قال: وتَمَلْمُله وهو جالس أَن يَتوكأَ مرة على هذا الشِّق، ومرة على ذاك، ومرة يَجْثُو على ركبتيه. وأَتاه خَبَر فَمَلْمَله، والحِرْباءُ تَتَمَلْمَل من الحرِّ: تصعَد رأْس الشجرة مرة وتَبْطُن فيها مرة وتظهر فيها أُخرى.
أَبو زيد: أَمَلَّ فلان على فلان إِذا شقَّ عليه وأَكثر في الطلَب. يقال: أَمْلَلْت عليَّ؛ قال ابن مقبل:
أَلا يا دِيارَ الحَيِّ بالسَّبُعانِ،
أَمَلَّ عليها بالبِلى المَلَوانِ
وقال شمر في قوله أَمَلَّ عليها بالبِلى: أَلقى عليها، وقال غيره: أَلَحَّ عليه حتى أَثَّر فيها. وبعير مُمَلٌّ: أَكثر رُكوبه حتى أَدْبَر ظَهره؛ قال العجاج فأَظهر التضعيف لحاجته إِليه يصِف ناقة. حَرْف كقَوْسِ الشَّوْحَطِ المُعَطَّلِ،
لا تَحْفِل السَّوْطَ ولا قولي حَلِ
تشكُو الوَجى من أَظْلَلٍ وأَظلَلِ،
من طُولِ إِمْلالٍ وظَهْرٍ مُمْلَلِ
أَراد تشكُو الناقة وجَى أَظَلَّيْها، وهما باطِنا مَنْسِمَيها، وتشكو ظهرَها الذي أَمَلَّه الركوب أَي أَدْبَرَه وجَزَّ وبَره وهَزَله. وطريق مَلِيل ومُمَلٌّ: قد سلك فيه حتى صار مُعْلَماً؛ وقال أَبو دُواد: رَفَعْناها ذَمِيلاً في
مُمَلٍّ مُعْمَلٍ لَحْبِ
وطريق مُمَلّ أَي لَحْب مسلوك. وأَمَلَّ الشيءَ: قاله فكُتِب. وأَمْلاه: كأَمَلَّه، على تحويل التضعيف. وفي التنزيل: فليُمْلِلْ وَلِيُّه بالعدْل؛ وهذا من أَمَلَّ، وفي التنزيل أَيضاً: فهي تُمْلى عليه بُكْرةً وأَصِيلاً؛ وهذا من أَمْلى. وحكى أَبو زيد: أَنا أُمْلِلُ عليه الكتاب، بإِظهار التضعيف. وقال الفراء: أَمْلَلْت لغة أَهل الحجاز وبني أَسد، وأَمْلَيْت لغة بني تميم وقيس. يقال: أَمَلَّ عليه شيئاً يكتبه وأَمْلى عليه، ونزل القرآن العزيز باللغتين مَعاً. ويقال: أَمللت عليه الكتاب وأَمليته. وفي حديث زيد: أَنه أَمَلَّ عليه لا يَستوي القاعدون من المؤمنين. يقال: أَمْلَلْت الكتاب وأَمليته إِذا أَلقيته على الكاتب ليكتبه. ومَلَّ الثوبَ مَلاًّ: درَزَه؛ عن كراع. التهذيب: مل ثوبَه يَمُلُّه إِذا خاطه الخياطة الأُولى قبل الكَفِّ؛ يقال منه: مَلَلت الثوبَ بالفتح.والـمِلَّة: الشريعة والدين. وفي الحديث: لا يَتوارثُ أَهلُ مِلَّتين؛ الـمِلَّة: الدين كملَّةِ الإِسلام والنَّصرانية واليهودية، وقيل: هي مُعْظم الدين، وجملة ما يجيء به الرسل. وتملَّل وامتلَّ: دخل في الـمِلَّة. وفي التنزيل العزيز: حتى تَتَّبِع مِلَّتهم؛ قال أَبو إِسحق: الـمِلة في اللغة سُنَّتُهم وطريقهم ومن هذا أُخذ الـمَلَّة أَي الموضع الذي يختبزُ فيه لأَنه يؤثَّر في مكانها كما يؤثَّر في الطريق، قال: وكلام العرب إِذا اتفَق لفظُه فأَكثره مُشتق بعضُه من بعض. قال أَبو منصور: ومما يؤيد قولَه قولُهم مُمَلٌّ أَي مسلوك معلوم؛ وقال الليث في قول الراجز: كأَنه في ملَّة مَمْلول
قال: المملول من الـمِلَّة، أَراد كأَنه مثال مُمَثَّل مما يعبد في مِلَل المشركين. أَبو الهيثم: الـمِلَّة الدية، والمِلَل الديات؛ وأَنشد: غَنائم الفِتْيان في يوم الوَهَل،
ومن عَطايا الرؤساء في المِلَل
(* قوله «غنائم الفتيان إلخ» في هامش النهاية ما نصه: قال وأنشدني أبو المكارم:
غنائم الفتيان أيام الوهل * ومن عطايا الرؤساء والملل
يريد إبلاً بعضها غنيمة وبعضها صلة وبعضها من ديات).
وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: ليس على عَرَبيٍّ مِلْك ولَسْنا بنازِعِين من يدِ رجل شيئاً أَسلَم عليه، ولكِنَّا نُقَوِّمُهم (* قوله
«ولكنا نقوّمهم إلخ» هكذا في الأصل، وعبارة النهاية: ولكنا نقوّمهم الملة على آبائهم خمساً من الابل: الملة الدية وجمعها ملل؛ قال الازهري الى آخر ما هنا وقال الصاغاني بعد ان ذكر الحديث كما في النهاية: قال الازهري أراد إنما نقومهم كما نقوّم الى آخر ما هنا وضبط لفظ ونذر الجراح بهذا الضبط ففي عبارة الأصل سقط ظاهر) كما نُقَوِّم أَرشَ الدِّيات ونَذَرُ الجِراحَ، وجعل لكلِّ رأْسٍ منهم خمساً من الإِبل يَضْمَنُها عَشائِرُهم أَو يضمنونها للذين مَلَكوهم. قال ابن الأَثير: قال الأَزهري كان أَهل الجاهلية يَطَؤون الإِماءَ ويَلِدْن لهم فكانوا يُنْسَبُون إِلى آبائهم وهم عَرَب، فرأَى عمر، رضي الله عنه، أَن يردّهم على آبائهم فَيَعْتِقون ويأْخُذ من آبائهم لِمَواليهم عن كلِّ وَلَدٍ خمساً من الإِبل، وقيل: أَراد مَن سُبِيَ من العرب في الجاهليَّة وأَدركه الإِسلام وهو عبد مَن سَباه أَن يردّه حرّاً إِلى نسبه، ويكون عليه قيمته لِمَن سَباه خمساً من الإِبل. وفي حديث عثمان: أَنَّ أَمَةً أَتت طَيِّئاً فأَخبرتهم أَنها حُرَّة فتزوّجت فولَدت فجعل في وَلَدِها الـمِلَّة أَي يَفْتَكُّهم أَبوهم من مَوالي أُمِّهم، وكان عثمان يعطي مكانَ كلَّ رأْسٍ رأْسَيْن، وغيرُه يعطي مكان كل رأْس رأْساً، وآخرون يُعْطُون قيمته بالغةً ما بلغت. ابن الأَعرابي: مَلَّ يَمِلُّ، بالكسر كسرِ الميم، إِذا أَخذ الـمِلَّة؛ وأَنشد: جاءت به مُرَمَّداً ما مُلاَّ،
ما فِيَّ آلُ خَمَّ حين أَلَّى
(* قوله «وأنشد جاءت به إلخ» هكذا في الأصل).
قوله: ما مُلاَّ ما جُحِد، وقوله: ما فيَّ آل، ما صلة، والآلُ: شخصه، وخَمَّ: تغيرت ريحُه، وقوله: أَلَّى أَي أَبْطأَ، ومُلَّ أَي أُنضِج. وقال الأَصمعي: مَرَّ فلان يَمْتَلّ امْتِلالاً إِذا مَرَّ مَرًّا سريعاً. المحكم: مَلَّ يَمُلُّ مَلاًّ وامْتَلَّ وتَمَلَّل أَسرع. وقال مصعب: امْتَلَّ واسْتَلَّ وانْمَلَّ وانسَلَّ بمعنى واحد. وحمار مُلامِلٌ: سريع، وهي الـمَلْمَلة. ويقال: ناقة مَلْمَلى على فَعْلَلى إِذا كانت سريعة؛ وأَنشد:يا ناقَتا ما لَكِ تَدْأَلِينا،
أَلم تكوني مَلْمَلى دَفونا؟
(* قوله «دفونا» هكذا في الأصل؛ وفي التكملة: ذقونا، بالذال والقاف). والمُلمُول: المِكْحال. الجوهري: المُلمول الذي يكتحَل به؛ وقال أَبو حاتم: هو المُلُمول الذي يُكْحَل وتُسْبَرُ به الجراح، ولا يقال المِيل، إِنما المِيلُ القِطعة من الأَرض. ومُلمول البعير والثعلب: قضيبه، وحكى سيبويه مالُّ، وجمعه مُلاَّن، ولم يفسِّره.
وفي حديث أَبي عبيد: أَنه حَمَل يوم الجِسْر فضرب مَلْمَلة الفِيل يعني خُرْطومَه.
ومَلَل: موضع في طريق مكة بين الحرَمين، وقيل: هو موضع في طريق البادِية. وفي حديث عائشة: أَصبح النبي، صلى الله عليه وسلم، بمَلَل ثم راحَ وتعشَّى بسَرفٍ؛ مَلَلٌ، بوزن جَبل: موضع بين مكة والمدينة على سبعة عشر ميلاً بالمدينة
(* قوله «سبعة عشر ميلاً بالمدينة» الذي في ياقوت: ثمانية وعشرين ميلاً من المدينة) ومُلال: موضع؛ قال الشاعر:
رَمى قلبَه البَرْقُ المُلالِيُّ رَمْيةً،
بذكرِ الحِمَى وَهْناً، فباتَ يَهِيمُ

### Türkçe

**الـمَلَلُ**: **الـمَلالُ**; ve o, bir şeyi bıkıp ondan yüz çevirmen(dir); şair dedi ki:
Ve yemin ederim, bende ne bir kabalık vardır ne de **ملَل**.

Ve adam **مَلَّةٌ**, eğer kardeşlerinden çabucak bıkıyor ise. **مَلِلْت** şeyi **مَلَّة** ve **مَلَلاً** ve **مَلالاً** ve **مَلالة**: ondan usanıp bezdim; ve onu bıktırıcı buldum: onu bıkmış olmam gibi; İbn Herme dedi ki:
Durun da gözyaşını eski yurt menzilinde dökün,
ve benim bekârlığım onunla uzayıp gitse de bıkmayın.

Ve bu, onların “ev boşaldı ve ıssızlaştı” ve “boynuzunu yükseltti ve onu yükseltti” demeleri gibidir; şair dedi ki:
Onun meclisleri bıkmaz ve uyuklamaz,
ve onun fısıltısından fısıldaşanı bıkmaz.

Ve **أَمَلَّني** ve **أَمَلَّ عَليَّ**: beni bezdirdi. Denir: **أَدَلَّ** da **فأَمَلَّ**.
Ve dediler: **لا أَمْلاهُ** yani onu bıkmam; ve bu, şeddeliyi dönüştürme üzerinedir; onların bunu ve benzerini “**لا**
(* asılda böyle bir boşluk) . . . **لا أَفعل**” sözlerinden yapmaları(nda olduğu gibi);
ve onların şu inşadı: **من مآشِرٍ حِداءِ**
(* “من مآشر حداء” sözü, **حدد** maddesinde olduğu üzere, ondan önce:
يا لك من تمر ومن شيشاء
ينشب في المسعل واللهاء
أنشب من مآشر حداء).
Bu, gerekli değildi ki bu gerekli olsun; ancak beğeni için değiştirildi de bu onda câiz oldu.

Cevherî: **مَلِلْت** şeyi, kesre ile; ve **مَلِلْت منه** de, onu usandığım zaman. Ve adam **مَلٌّ** ve **مَلول** ve **مَلولة** ve **مالولةٌ** ve **مَلاَّلة** ve **ذو مَلَّة**; dedi ki:
Şüphesiz sen, vallahi, **ذُو مَلَّة**sin,
seni en yakın, en uzaktan çevirir.

İbn Berrî dedi: şiir, Ömer b. Ebî Rebîa’nındır; ve inşadının doğrusu: **عن الأَقدَم**;
ve ondan sonra:
Ona dedim: bilakis sen **مُعْتَلَّة**sin
kavuşmada, ey Hind, ki koparasın.

Ve hadiste: “Gücünüzün yettiği kadar ameli üzerinize alın; çünkü Allah, siz bıkıncaya kadar bıkmaz”; manası: Allah asla bıkmaz; siz bıksanız da bıkmasanız da. Böylece onların “karga ağarıncaya ve zift beyazlayıncaya kadar” sözünün yürüdüğü yol üzere yürüdü. Ve denildi: manası, Allah sizi bırakıp atmaz; ta ki siz ameli terk edip O’na rağbetten yüz çevirinceye kadar; böylece iki fiili **مَلَلاً** diye adlandırdı; ikisi de **بِمَلَل** değildir; Arapların, manası uygun düştüğünde fiili fiilin yerine koyma âdeti gibi; onların şu sözü gibi:
Sonra sabahladılar; zaman onlarla oynadı,
ve işte böyle zaman erkekleri helâk eder.

Böylece onların helâk edilişini “oyun” kıldı. Ve denildi: manası, Allah sizden fazlını kesmez; ta ki siz O’ndan istemekten bıkıncaya kadar; böylece Allah’ın fiilini, sözde **الازْدِواج** yolu üzere **مَلَلاً** diye adlandırdı; Yüce Allah’ın “Bir kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür” sözü gibi; ve “Kim size saldırırsa siz de ona saldırın” sözü gibi. Bu, Arapçada geniş bir babdır; Kur’an’da çoktur.

Ve yağmur duası hadîsinde: “Allah bulutu birleştirdi ve bizi **مَلَّتْنا**”; İbnü’l-Esîr dedi: Müslim’in bir rivayetinde böyle geldi. Denildi: o, **المَلَلِ**dendir; yani yağmuru çoğaldı da biz ondan bıktık. Ve denildi: o, **مَلَتْنا**, tahfîf ile, **الامْتِلاء**dandır; hemzeyi hafifletti; manası: bize sulamada ve kandırmada genişlik verdi.

Ve Muğîre hadîsinde: **مَلِيلة الإِرْغاء** yani sesi doldurulmuş; **فَعِيلة** vezni, **مفعولة** manasındadır; onu, çok konuşma ve sesi yükseltme ile vasfeder; ta ki dinleyenleri bıktırıncaya kadar. Dişisi **مَلول** ve **مَلولة**; **مَلول** القياس üzere, **مَلولة** ise fiil üzere.

Ve **الـمَلَّة**: sıcak kül ve kor. Ve denir: **أَكلنا خُبزَ مَلَّة**; “**أَكلنا مَلَّة**” denmez. Ve **مَلَّ** şeyi kor içinde **يَمُلُّه مَلاًّ**; o hâlde o **مَمْلول** ve **مَلِيل**dir: onu soktu
(* “**ادخله**” sözü: yani onun içine; “فيه” lafzı ya müstensihin kaleminden düşmüştür yahut müellifin kısaltmasıdır). Denir: **مَلَلْت الخُبرةَ في المَلَّة مَلاًّ** ve **أَمْلَلْتها**: onu **المَلَّة**de yaptığım zaman; o hâlde o **مَمْلولة**dir; ve **قَريس** ve başkası gibi, **المَلَّة**de olan her kızartılmış da böyledir. Ve denir: bu, **خُبز مَلَّةٍ**dir; ekmeğe “**مَلَّة**” denmez; ancak **المَلة** sıcak küldür; ekmek ise **المَلِيل** ve **المَمْلول** diye adlandırılır; et de böyledir. Ebû Ubeyd şu beyti okudu:
Teymî’yi görürsün, **القَرَنْبى** gibi sürünür,
Teymiyye’ye doğru, **عَصا المَلِيل** gibi.

Ve hadiste: Ebû Hureyre dedi ki, Hayber’i fethettiğimizde, bir de baktık ki Yahudilerden insanlar bir ekmek üzerinde toplanmışlar, onu **يَمُلُّونها**; yani onu **الـمَلَّة**ye koyuyorlar. Ve Ka‘b hadîsinde: ona bir çekirge sürüsü uğradı; iki çekirge aldı da ikisini **فمَلَّهما**; yani ikisini **بالـمَلَّة** ile kızarttı. Ve Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
Sanki onun güneşe açık olanı, ateşte **مَمْلولُ**dur.

Yani sanki güneşe görünen kısmı, hararetinin şiddetinden, **الـمَلَّة** ile kızartılmıştır. Ve denir: bize **خبز مَلَّةٍ** yedirdi ve bize bir ekmeği **مَلِيلاً** yedirdi; “bize **مَلَّة** yedirdi” denmez; şair dedi ki:
Misafire sövmem; ancak ona şunu söylemem hâli müstesna:
Allah seni Ammâr’ın evlerinde geceletsin.
Allah seni, faziletlerden uzak duran birinin evlerinde geceletsin;
ne iffetli ne de misafir ağırlayan;
cömertliği katı, her faziletten yüz çeviren;
sanki onun misafiri, ateşin **مَلَّة**sindedir.

Ebû Ubeyd dedi: **الـمَلَّة** çukurun kendisidir. Ve hadiste: bir adam ona dedi ki: benim akrabalarım var; onları gözetirim, beni keserler; onlara veririm, bana nankörlük ederler. Ona dedi ki: “Sen onlara ancak **المَلَّ** yediriyorsun”; **المَلُّ** ve **الـمَلَّة**: ekmeğin içine gömülüp pişmesi için ısıtılan sıcak küldür. İstedi ki: sen onlara ancak **الـمَلَّة**yi, onların yuttukları bir **سَفُوفاً** yapıyorsun; yani senin onlara verdiğin, onlara haramdır ve karınlarında ateştir.

Ve denir: onda **مَلِيلة** ve **مُلالٌ** vardır; bu, bulduğu bir hararettir; aslı **الـمَلَّة**dendir. Ondan dolayı denildi: falan, döşeği üzerinde **يتململ** ve **يتَمَلَّلُ** eder; eğer ağrıdan yerleşip durmazsa; sanki bir **مَلَّة** üzerindedir.

Ve denir: güneşin yaktığı kimse için adam **مَلِيل**dir; ve Merrâr’ın sözü:
Üzerinde, onda iki **أَصْرَماها** bulunan bir **صَرْماءَ** üzerinde,
ve onunla çölün kılavuzu **مَلِيلُ**dür.

Onun sözü: “ve onunla çölün kılavuzu **مَلِيلُ**dür” yani güneş oldu da onu kavurdu; sanki **الـمَلَّة**de **مَمْلول** gibidir.

Cevherî: ve **المَلِيلة** adamın bulduğu bir hararettir; ve o, kemikte bir hummadır. Ve meselde: “**ذهبت البَلِيلة بالمَلِيلة**”. Ve **البَلِيلة**: “**أَبَلَّ**”dan, hastalığından iyileşti yani sıhhat buldu. Ve hadiste: “**لا تَزال المَلِيلةُ والصُّداعُ بالعبد**”; **المَلِيلة**: hummanın harareti ve alevlenmesidir; ve denildi: kemiklerde olan hummadır. Ve **المَلِيلُ**: **المِحْضَأْ**.

Ve yayı, oku ve mızrağı ateşte **مَلَّ**: onu onunla işledi
(* “**عالجها به**” sözü: asılda böyle; belki “**عالجها بها**”dır). Ebû Hanîfe’den: ve **المَلِيلةُ** ve **المُلالُ**: gizli duran sıcaktır. Ve adam **مَمْلول** ve **مَلِيل**: onda **مَلِيلة** vardır. Ve **الـمَلَّةُ** ve **المُلالُ**: hummanın teridir. Lihyânî dedi: **مُلِلْتُ مَلاًّ**; isim **المَلِيلةُ**dur; “**حُمِمْت حُمَّى**” ve isim “**الحُمَّى**” olduğu gibi. Ve **المُلال**: sırt ağrısıdır; Sa‘leb şu beyti okudu:
Onun **مُلالِه**sinden sırtını onunla tedavi et,
onda bulunan **خُزُرات** ve **انْخِزالِه**den,
tıpkı uyuzun **إِكالِه**sinden tedavi edildiği gibi.

Ve **المُلال**: hastalıktan yahut gamdan dönüp durmadır; dedi ki:
Ondan gizli konuşmanın aldığı bir kaygı,
katı bir şeyle yahut **بالمُلالِ** ile sayılır.

Ve bunun fiili **مَلَّ**dır. Ve adam **تَمَلَّل** etti ve **تَمَلْمَل** etti: dönüp durdu; aslı **تَمَلَّل**dir; sonra şedde çözülerek. Ve ben onu **مَلَّلْته**: onu döndürdüm. Ve et ateş üzerinde **تَمَلَّل** etti: çalkalandı. Şemir: eğer adama, gamdan yahut ağrıdan yatağı uygun gelmezse, “**قد تَمَلْمَلَ**” denir; ve o, döşeği üzerinde dönüp durmasıdır. Dedi ki: ve onun otururken **تَمَلْمُله**: bir kere bu yana, bir kere o yana yaslanması; bir kere dizleri üzerine çökmesidir. Ve ona bir haber geldi de onu **فَمَلْمَله**. Ve kertenkele, sıcaktan **تَتَمَلْمَل** eder: bir kere ağacın başına çıkar, bir kere içinde gizlenir, bir başka sefer de görünür.

Ebû Zeyd: falan, falana karşı **أَمَلَّ** ettiğinde: ona ağır geldi ve istemede çoğalttı. Denir: **أَمْلَلْت عليَّ**; İbn Mukbil dedi ki:
Ey **السَّبُعانِ**daki kabile yurtları,
iki zaman, yıpranma ile onun üzerine **أَمَلَّ** etti.

Şemir, “**أَمَلَّ عليها بالبِلى**” sözünde dedi: onun üzerine attı. Başkası dedi: ona ısrar etti, ta ki onda iz bıraktı. Ve deve **مُمَلٌّ**: ona binmeyi çoğalttı da sırtı yara oldu; Accâc dedi; bir dişi deveyi vasfederken, ihtiyacı için şeddeyi açıkladı:
Boş bırakılmış **الشَّوْحَطِ** yayı gibi bir yan,
ne kamçıyı umursar ne de “çöz” sözümü;
bir **أَظْلَلٍ** ve **أَظلَلِ**den **الوَجى**yı şikâyet eder,
uzun **إِمْلالٍ**dan ve **مُمْلَلِ** bir sırttan.

İstedi ki: dişi deve, iki **أَظَلَّيْها**nın ağrısını şikâyet eder; onlar, iki tırnağının iç yanlarıdır. Ve sırtını şikâyet eder; ki binme onu **أَمَلَّه** etti; yani onu yara etti, yününü kırptı ve onu zayıflattı. Ve yol **مَلِيل** ve **مُمَلٌّ**: onda yürünmüş de işaretli olmuş. Ebû Duvâd dedi ki:
Onu, bir **مُمَلٍّ مُعْمَلٍ لَحْبِ** içinde, **ذَمِيلاً** olarak kaldırdık.

Ve **طريق مُمَلّ**: yani yürünmüş **لَحْب**. Ve **أَمَلَّ** şeyi: onu söyledi de yazıldı. Ve **أَمْلاه**: **أَمَلَّه** gibi; şeddeliyi dönüştürme üzere. Ve tenzilde: “**فليُمْلِلْ وَلِيُّه بالعدْل**”; bu, **أَمَلَّ**dandır. Ve tenzilde yine: “**فهي تُمْلى عليه بُكْرةً وأَصِيلاً**”; bu, **أَمْلى**dandır. Ebû Zeyd rivayet etti: “Ben ona kitabı **أُمْلِلُ** ederim”; şeddeyi açık ederek. Ferrâ dedi: **أَمْلَلْت** Hicaz ehlinin ve Benî Esed’in dilidir; **أَمْلَيْت** Benî Temîm ve Kays’ın dilidir. Denir: ona yazacağı bir şeyi **أَمَلَّ** etti ve ona **أَمْلى** etti; ve aziz Kur’an iki dille birlikte indi. Ve denir: ona kitabı **أَمللت** ettim ve onu **أَمليت** ettim. Zeyd hadîsinde: ona “**لا يَستوي القاعدون من المؤمنين**”i **أَمَلَّ** etti. Denir: kitabı **أَمْلَلْت** ve **أَمليته**: onu yazsın diye kâtibe attığım zaman.

Ve elbiseyi **مَلَّ** etti **مَلاًّ**: onu dikti; Kurâ‘dan. **التهذيب**: elbisesini **مل** eder, **يَمُلُّه**: onu, kıvırmadan önce ilk dikişle diktiği zaman; ondan denir: elbiseyi **مَلَلت**; fetih ile. Ve **الـمِلَّة**: şeriat ve din. Ve hadiste: “**لا يَتوارثُ أَهلُ مِلَّتين**”; **الـمِلَّة**: İslam, Hristiyanlık ve Yahudilik **ملَّة**si gibi dindir. Ve denildi: o, dinin büyüğüdür ve resullerin getirdiği şeylerin toplamıdır. Ve **تملَّل** etti ve **امتلَّ** etti: **الـمِلَّة**ye girdi. Ve aziz tenzilde: “**حتى تَتَّبِع مِلَّتهم**”; Ebû İshak dedi: **الـمِلة** dilde onların sünneti ve yollarıdır. Ve bundan **الـمَلَّة** alındı; yani ekmeğin pişirildiği yer; çünkü o, yolun iz bırakması gibi, yerinde iz bırakır. Dedi ki: Arapların sözü, lafzı uyuştuğu zaman, onun çoğu, bazısı bazısından türemiştir. Ebû Mansûr dedi: ve onun sözünü destekleyen şeylerden, onların “**مُمَلٌّ**” yani yürünmüş, bilinen demeleridir. Leys, râcizin şu sözünde:
Sanki o, bir **ملَّة** içinde **مَمْلول**dur.

Dedi: **المملول**, **الـمِلَّة**dendir; istedi ki: sanki o, müşriklerin **مِلَل**lerinde tapılan şeylerden, örneklenmiş bir örnek gibidir. Ebû’l-Heysem: **الـمِلَّة** diyet(tir); **المِلَل** diyetler(dir). Ve şu beyti okudu:
Gençlerin ganimetleri, korku gününde,
ve reislerin bağışlarından, **المِلَل** içinde.

(* “غنائم الفتيان إلخ” sözü: **النهاية**nin kenarında metni: dedi ve Ebû’l-Mekârim bana şu beyti okudu:
غنائم الفتيان أيام الوهل * ومن عطايا الرؤساء والملل
İstiyor ki: bir kısmı ganimet, bir kısmı bağış, bir kısmı da diyetlerden olan develer.)

Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Bir Arap üzerinde **مِلْك** yoktur; ve bir adamın elinden, onun üzerine İslam getirdiği bir şeyi çekip alacak değiliz; fakat biz onları
(* “ولكنا نقوّمهم إلخ” sözü: asılda böyle; ve **النهاية**nin ibaresi: “ولكنا نقوّمهم الملة على آبائهم خمساً من الابل: الملة الدية وجمعها ملل” ...; burada görünen bir düşme vardır) diyetlerin **أَرش**ini değerlendirdiğimiz gibi değerlendiririz ve yaraları bırakırız; ve onların her başı için, kabilelerinin üstlendiği yahut onları mülk edinenlere üstlendikleri beş deve kıldık.” İbnü’l-Esîr dedi: Ezherî dedi ki: cahiliye ehli cariyelere yaklaşırdı ve onlar onlara doğururdu; böylece onlar babalarına nispet edilirdi ve onlar Araptı. Ömer, Allah ondan razı olsun, onları babalarına döndürmeyi uygun gördü; böylece azat edilirler; ve babalarından, mevlâlarına, her çocuk için beş deve alır. Ve denildi: istedi ki: cahiliyede Araplardan esir alınmış, İslam’a yetişmiş ve onu esir alanın kölesi olan kimseyi, hür olarak nesebine döndürsün; ve onu esir alana, değeri olarak beş deve olsun.

Ve Osman hadîsinde: bir cariye Tayyi’e geldi; onlara hür olduğunu haber verdi; evlendi ve doğurdu; böylece onun çocuğunda **الـمِلَّة** kılındı; yani babaları, onları annelerinin mevlâlarından fidye ile kurtarır. Osman, her başın yerine iki baş verirdi; başkası her başın yerine bir baş verirdi; diğerleri ise değeri neye ulaşırsa ulaşsın değerini verirlerdi.

İbnü’l-A‘râbî: **مَلَّ يَمِلُّ**, kesre ile, mimin kesriyle: **الـمِلَّة**yi aldığı zaman. Ve şu beyti okudu:
Onu, **مُرَمَّداً** olarak getirdi; ne **مُلاَّ** (vardı),
ne bende **آلُ خَمَّ** (vardı) o, **أَلَّى** ettiği zaman.

(* “وأنشد جاءت به إلخ” sözü: asılda böyle.)
Onun sözü: “**ما مُلاَّ**” yani inkâr edilmedi. Ve onun sözü: “**ما فيَّ آل**” yani bir bağ (sıla) değildir. Ve **الآلُ**: onun şahsıdır. Ve **خَمَّ**: kokusu değişti. Ve onun sözü: “**أَلَّى**” yani gecikti. Ve **مُلَّ**: yani pişirildi.

Asma‘î dedi: falan, **يَمْتَلّ امْتِلالاً**: hızlı bir geçişle geçtiği zaman. **المحكم**: **مَلَّ يَمُلُّ مَلاًّ** ve **امْتَلَّ** ve **تَمَلَّل**: hızlandı. Mus‘ab dedi: **امْتَلَّ** ve **اسْتَلَّ** ve **انْمَلَّ** ve **انسَلَّ** bir manadadır. Ve eşek **مُلامِلٌ**: hızlı; ve o, **الـمَلْمَلة**dir. Ve denir: deve **مَلْمَلى** (فَعْلَلى üzere): hızlı olduğu zaman. Ve şu beyti okudu:
Ey devem, sana ne oluyor da bizi sürüklüyorsun,
sen **مَلْمَلى** **دَفونا** değil miydin?

(* “**دفونا**” sözü: asılda böyle; **التكملة**de: **ذقونا**, ذال ve قاف ile.)

Ve **المُلمُول**: sürme çubuğu. Cevherî: **المُلمول** sürme çekilen şeydir. Ebû Hâtim dedi: o, **المُلُمول**dur; onunla sürme çekilir ve yaralar onunla yoklanır; “**المِيل**” denmez; ancak **المِيل** yerden bir parçadır. Ve devenin ve tilkinin **مُلمول**u: kamışıdır. Sîbeveyh **مالُّ**u rivayet etti; çoğulu **مُلاَّن**; ve onu açıklamadı.

Ebû Ubeyd hadîsinde: o, **الجِسْر** günü حمل etti de filin **مَلْمَلة**sine vurdu; yani hortumuna.

Ve **مَلَل**: Mekke yolunda iki **الحرَمين** arasında bir yerdir; ve denildi: o, **البادِية** yolunda bir yerdir. Âişe hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **بِمَلَل**de sabahladı; sonra gitti ve **سَرفٍ**de akşam yemeği yedi. **مَلَلٌ**, **جَبل** vezninde: Mekke ile Medine arasında, Medine’den on yedi mil uzaklıkta bir yer
(* “Medine’den on yedi mil” sözü: Yâkût’ta olan: Medine’den yirmi sekiz mil) ve **مُلال**: bir yer; şair dedi ki:
**المُلالِيُّ** şimşeği, onun kalbini bir atışla vurdu,
**الحِمَى**yı anmakla bir zayıflık (vererek); böylece geceyi şaşkın dolaşarak geçirdi.
