# ملي (م-ل-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%84%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Süreyi uzattım

- Harfler: م - ل - ي
- Kur'an'da: 10 geçiş · 9 ayet · 7 sîga
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ملو · ملى

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَأَمْلَيْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | فَأَفْعَلْتُ | Hemen süreyi uzattım; Süreyi uzattım | 2 | 2 | [13:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/13:32.md) |
| [نُمْلِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8F%D9%85%D9%92%D9%84%D9%90%D9%8A.md) | نُفْعِلُ | Süreyi uzatırız | 2 | 1 | [3:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/3:178.md) |
| [وَأُمْلِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8F%D9%85%D9%92%D9%84%D9%90%D9%8A.md) | وَأُفْعِلُ | Süreyi uzatırım; Ve süreyi uzatırım | 2 | 2 | [7:183](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/7:183.md) |
| [أَمْلَيْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | أَفْعَلْتُ | Süreyi uzattım | 1 | 1 | [22:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/22:48.md) |
| [تُمْلَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%89.md) | تُفْعَلَ | Yazdırılır | 1 | 1 | [25:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/25:5.md) |
| [مَلِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/siga/%D9%85%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعِلًّا | Uzun süre | 1 | 1 | [19:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/19:46.md) |
| [وَأَمْلَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%89.md) | وَأَفْعَلَ | Ve süreyi uzattı | 1 | 1 | [47:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/47:25.md) |

## Mücavir kökler — 43 mücavir (59 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [متن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · Sağlam
2. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Tuzak demektir
3. [سول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sevil: “Seyl”den türemiştir
4. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
5. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
6. [أصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bitki kökü demektir
7. [مدين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Medyen
8. [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bekr genç deve demektir
9. [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Alet olarak kullanılan taştır
10. [سطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Et satırıdır
11. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
12. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Düzlük demektir
13. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
14. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dönüşüm yeri
15. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
16. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınmayan
17. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsm hurmadan yapılan içkidir
18. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
19. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kasaba
20. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Nihayet, son demektir
21. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
22. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zade : Azık demektir
23. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İbrahim
24. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
25. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
26. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
27. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
28. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Musa
29. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
30. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
31. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
32. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
33. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
34. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
35. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
36. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
37. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
38. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
39. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
40. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
41. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
42. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
43. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ملي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md), [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md), [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zamanın, mesafenin veya ipin gerilip uzatılması; geniş süre ve imkân tanınması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin veya beşeri ilişkinin gereği olarak mühlet verilmesi, vadenin genişletilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kesintisiz süreklilik içinde ertelemenin bir lütuf veya istidrac mekanizması olarak işlemesi |
| Kritik Hata Riski | Süre tanınmasını ihmal veya cezasızlık zannetmek; mühletin bir imtihan olduğunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مل | Doluluk, uzama, süreklilik ve bıkkınlık derecesinde tekrarlanma; bu çekirdek [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) kökünde kabın dolması, [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) kökünde tasarruf gücünün kuşatıcılığı ve [ملل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84.md) kökünde aynı şeyin uzayıp usanç vermesi durumlarında görülür. | ي | İki harfli çekirdeğin taşıdığı doluluk ve uzama hareketine yön, esneklik ve akışkanlık kazandırarak anlamı soyut zaman uzamına taşımış; mühlet verme ve uzun zaman aralığı oluşturma anlamına özelleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Süreklilik arz eden akışı, yayılmayı ve ardışık dökülmeyi temsil eder. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi belli bir doğrultuya sevk etme, süreci uzatarak kontrol altında tutma gücünü simgeler. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Faaliyetin uzanımını, zamansal ve mekânsal erişimi, süre tanıma eylemini gösterir. |
| ملي | akışın bir doğrultu boyunca ileriye doğru uzatılması ve genişletilmesi | Zamanın veya imkânın daraltılmayıp kesintisiz bir akışla ileriye doğru esnetilmesi, muhataba geniş bir mühlet alanı açılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bineğin ipinin gevşetilerek otlaması için geniş bir alan bırakılması, vadenin ötelenmesi ve zenginlik sebebiyle ödeme gücünün geniş olması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Tarafe b. el-Abd muallakasında hayvanın ipinin uzatılıp serbest bırakılmasını bu kökle tasvir eder; otlağın genişliğinde başıboş bırakılan binek üzerinden mühlet verilmiş insanın hali anlatılır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde uzunca bir zaman dilimini, ömrün geniş bir kesitini ve borcunu rahatça ödeyebilecek kudretteki varlıklı kimseyi ifade etmek üzere kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Dīvânu Tarafe b. el-ʿAbd.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde bu kök, doluluk, uzama ve zamansal yayılma bildiren *m-l / *m-l-y kök ailesiyle fonetik ve semantik bir süreklilik gösterir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kökün birincil ikili çekirdeği olan *m-l-' kökü 'doldurmak, süreyi tamamlamak' (İbranice מָלֵא male; Süryanice ܡܠܳܐ mla) anlamındadır; bu dillerde bir vadenin dolması veya sürenin uzaması kavramı aynı fonetik yapıyla karşılanır. Arapçada ملي biçimi, illetleşen üçüncü harfin sağladığı esneklikle fiziksel doluluktan ziyade zamansal genişleme, uzun bir süre boyunca kendi haline bırakma ve mühlet verme yönünde özelleşmiştir. Bu semantik kayma, kabın dolması fikrinden zamanın dolmasına ve dolayısıyla hedefe ulaşana kadar tanınan geniş aralığa geçişi temsil eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Zamanın ve imkânın genişlemesi | Kök, ipin uzatılması somut eyleminden zamansal mühlete ve zenginliğe doğru bir genişleme izlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Vadenin dolması ve sürenin tamamlanması | İbranice ve Süryanicedeki dolma ve süreyi tamamlama kavramlarıyla doğrudan kökteştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan güvenilir bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ملي | Anlamlı | Uzun zaman, mühlet verme | Zamanın uzaması, sürenin geniş tutulması | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Anlamlı | Bir tarafa eğilme, sapma | Doğrultudan ayrılma, fiziksel veya ahlaki meyil gösterme | Kur'an'da geçer; ortak eksen doğrultunun esnemesidir. |
| [لمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D9%8A.md) | Anlamlı | Dudakta koyuluk, esmerlik | Dudak renginin koyulaşarak güzelleşmesi hali | Kur'an'da geçmez; Arapçada mevcuttur. |
| [ليم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| يمل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
| [يلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%84%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ملي | Merkez | Mühlet, geniş zaman | Sürenin herhangi bir kesin sınır çizilmeksizin genişletilmesi ve uzatılması | Kök, zamanın esnetilmesini ve genişliğini vurgular. |
| [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Çekip uzatma | Bir şeyin boyca veya nicelikçe eklemelerle artırılması | ملي zamansal mühlete odaklanırken [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) uzantının kendisine odaklanır. |
| [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) | Komşu | Bekleme, tehir | Gözetleyerek bir vakte kadar erteleme yapılması | [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) kökünde erteleme sürecindeki gözetim ve beklenti esastır. |
| [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Vade, belirlenmiş son | Sürenin nihai bir sınıra bağlanarak tayin edilmesi | [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) vadenin bittiği keskin noktayı belirtir; ملي sürenin genişliğini anlatır. |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Zıt | Acele, öne alma | Süreyi beklemeden hemen harekete geçme veya cezayı peşin isteme | Zamanı uzatmanın aksine aradaki süreyi tamamen ortadan kaldırır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ملي | Uzun zaman dilimi, mühlet | Zamanın geniş tutulması ve sürecin uzatılması | Kesin |
| Latince | Spatium, procrastinatio | Zaman aralığı, erteleme | Spatium genişliği ve açıklığı verir; procrastinatio ise eylemi sonraya bırakmayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Respite, long span | Mühlet, uzun süre | Respite ceza veya zorluğun ertelenmesi yönünü; span ise zamanın uzunluğunu karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Frist, Weile | Süre, mühlet, uzun an | Frist hukuki ve resmi vadeyi; Weile ise belirli bir genişlikteki zamanı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Répit, délai | Mühlet, erteleme süresi | Répit nefes alma aralığını; délai tanınan yasal süreyi karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Zarf olarak zamansal kullanım (مَلِيًّا) | Uzun bir süre, geniş bir zaman boyunca | İnsanın bir başkasından uzun süre uzak durmasını talep eden beşeri ihtilaf bağlamı (Meryem [19:46](https://lisan.digital/tr/ayet/19:46.md)). |
| Fiil olarak imla/yazdırma kullanımı (تُمْلَى) | Metnin kâtipe ağır ağır, süre tanıyarak yazdırılması | Vahyin veya sözlerin kayda geçirilmesi sırasında harf harf vakit ayrılarak aktarılması bağlamı (Furkān [25:5](https://lisan.digital/tr/ayet/25:5.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrac ve ilahi imla meselesi | Allah'ın zalimlere hemen ceza vermeyip süre tanımasının adalet ve hikmet boyutu | Mühletin cezasızlık değil, sorumluluğun artması anlamına geldiği fikri. |
| Fıkıh | Borç ve mühlet hükümleri | Borçlunun varlıklı olması hali ve alacaklının borçluya tanıması gereken yasal süre | Maddi kudret ve ödeme için tanınan zaman aralığı. |
| Tefsir | İbrahim kıssasında ayrılık hitabı | Âzer'in İbrahim'e hitabındaki tehdit ve uzaklaşma talebinin mahiyeti | Zamansal uzaklık ve ilişkinin askıya alınması. |
| Hadis | Zalime mühlet verilmesi rivayetleri | Allah'ın zalimi kendi haline bırakması ve aniden yakalaması ilkesi | Sürenin uzatılmasının nihai hesabı engellemeyeceği uyarısı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve arınma süreci | Tanınan mühlet | İmtihanın tamamlanması | Kulun hatasını fark edip dönmesi için ayrılan esnek zaman dilimi. | Kesin |
| İlmi | Bilginin kaydı ve aktarımı | İmla faaliyeti | Bilginin tespiti | Metnin dikkatle, zamana yayılarak ve eksiksiz biçimde yazıya geçirilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kriz yönetimi | Ateşkes ve tehir | Çatışmayı dondurma | Muhataba talepleri değerlendirmesi için geniş bir müzakere aralığı tanınması. | Güçlü |
| İktisadi | Borçlanma ve finans | Ödeme vadesi | Likidite sağlama | Borçlunun sıkışıklığını giderecek genişlikte ödeme takvimi sunulması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gecikme fonksiyonu (time-delay) | Sisteme giren girdinin çıktıya dönüşmesinden önce sisteme tanınan tepki payı ve aralık. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Cezanın ertelenmesi ve denetimli serbestlik | Failin davranışlarını düzeltmesi amacıyla nihai hükmün infazının belirli bir süre ötelenmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca 'uzun zaman' şeklinde soyut bir takvim ölçüsüne indirgenmesi ve mühletin pedagojik boyutunun unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Mühletin bir boşluk değil, failin iradesini ve niyetini bütünüyle dışa vurmasını sağlayan dinamik bir sınav alanı olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi cezanın gecikmesini zulmün onaylandığı veya gözden kaçtığı şeklinde algılayarak adalete olan inancı zedelemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında ilahi müdahalenin anlık bir intikam refleksiyle değil, hikmetli ve geniş bir mühlet kanunuyla işlediğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin muhataplarıyla yaşadığı ayrışma sahnelerinde ve zalimlere mühlet tanınmasını bildiren ilahi sünnet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ertelemenin bir zaaf veya acziyet olduğu kanaatini yıkar; sürenin uzatılmasının adaletin kemaline hizmet ettiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İpin gerilip uzatılarak otlama alanının genişletilmesi, zamanın ve imkânın dar tutulmayıp esnetilmesi.
- Soyut anlam: Bir amelin karşılığı ile fail arasına bilinçli bir zaman aralığı koyarak iradenin netleşmesine zemin hazırlayan ilahi mühlet.
- Sistematik karşılık: Sistemin ani kırılmaları engellemek üzere iç dengeye tanıdığı tolerans ve esneklik süresi.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \int_{t_0}^{t_0 + \Delta t} \psi(\tau) \, d\tau \quad \text{veya saf matematiksel form:} \quad \Delta t > 0 \implies \Omega(t_0 + \Delta t) \cap \mathcal{E} \neq \emptyset$$ $$T_m = \{ t \in \mathbb{R} \mid t_0 \le t \le t_0 + \Delta t \}$$
- LaTeX açıklaması: Formüldeki $t_0$ eylemin veya uyarının başladığı ilk anı, $\Delta t$ ise kökün temsil ettiği genişletilmiş mühlet aralığını gösterir. $T_m$ kümesi, failin nihai sonuca çarptırılmadan önce tasarrufta bulunabildiği ve iradesini sergileyebildiği korunaklı zaman aralığını simgeler.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%84%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/3:178.md) — نُمْلِي

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): Küfredenler, kendilerine mühlet verişimizi; sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar, Biz onlara sırf günahları çoğalsın diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azab vardır.

### [Araf 7:183](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/7:183.md) — وَأُمْلِي

وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ

Meal (IK): Ben, onlara mühlet veririm. Muhakkak ki Benim düzenim çetindir.

### [Rad 13:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/13:32.md) — فَأَمْلَيْتُ

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de nice peygamberlerle alay edilmişti. Küfredenleri önce tehir ettim, sonra cezalarını verdim. Cezalandırmam nasıldı?

### [Meryem 19:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/19:46.md) — مَلِيًّا

قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا

Meal (IK): Dedi ki: Sen, benim tanrılarımdan yüz mü çeviriyorsun? Ey İbrahim, eğer bundan vazgeçmezsen; andolsun ki seni taşlarım, uzun bir müddet benden ayrıl, git.

### [Hac 22:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/22:44.md) — فَأَمْلَيْتُ

وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ

Meal (IK): Medyen halkı da. Musa da yalanlanmıştır. Ama Ben; kafirlere mühlet verdim, sonra da onları yakaladım. Benim inkarım nasılmış?

### [Hac 22:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/22:48.md) — أَمْلَيْتُ

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Nice kasabalar var ki; zalim oldukları halde onlara mühlet vermiştim. Sonunda onları yakalayıverdim. Dönüş yalnız Banadır.

### [Furkan 25:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/25:5.md) — تُمْلَى

وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

Meal (IK): Ve dediler ki: Öncekilerin masallarıdır. Başkalarına yazdırıp sabah akşam kendisine okunmaktadır.

### [Muhammed 47:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/47:25.md) — وَأَمْلَى

إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ

Meal (IK): Muhakkak ki kendilerine hidayet belli olduktan sonra arkalarına dönenleri şeytan aldatmış ve onlara ümit vermiştir.

### [Kalem 68:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/ayet/68:45.md) — وَأُمْلِي

وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ

Meal (IK): Ben; onlara mühlet veriyorum. Benim tuzağım muhakkak sağlamdır.

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

#### Madde başı: ملو

باب الّلام والميم و و ا ي ء معهما
ل و م، م ل و، م و ل، و ل م، ل م ي، م ل ي، م ي ل، ل م أ، ل أ م، م ل أ، أ ل م، أ م ل مستعملات
لوم:
اللَّوْم: المَلامةُ، والفعْلُ: لامَ يَلومُ. ورَجُلٌ مَلُومٌ ومَليم: قد استحقّ اللَّوْم. واللَّوْماءُ: المَلامةُ، قال:
ألا يا جارتي غُضِّي		عن اللَّوْماءِ والعَذْلِ
واللَّوْمةُ: الشَّهْدةُ.
واللاّمة، بلا همزٍ، واللاّم: الهَوْلُ، قال:
ويَكادُ من لامٍ يَطـيرُ فُـؤادُهـا		إن صاح مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنَكِّسَ
ملو:
المُلاوةُ: مُلاوةُ العَيْش، تقول: إنّه لفي مُلاوةٍ من عَيْشٍ، أي: أُمْلِيَ له، ومن ذلك قيل: تملّى فلانٌ، واللَّهُ تبارك وتَعالى يُملي لمن يشاء فيؤجّله في الخفض والسّعة والأَمْن، قال: مُلاوةً مُلِّئتها كأنِّي ضاربُ صَنْجَيْ نَشْوةٍ مُغَنِّي والمَلَوان: اللّيلُ والنّهار. والمُلاوةُ: فلاة ذات حَرٍّ وسَرابٍ، وأَمْلَيْت الكتاب: لغة في أمللت.
مول:
المال: معروفٌ. وجمعُهُ: أموال. وكانت أموال العرب: أنعامهم.
ورجل مالٌ، أي: ذو مالٍ، والفِعْل: تَمَوَّل.
والمَوْلةُ: اسمُ العَنْكَبُوت.
ولم:
الوليمةُ: طعام يُتَّخَذ على عُرْسٍ، والفِعْل: أَوْلَمَ يُولِمُ.
لمي:
اللَّمَى، مقصور: من الشَّفة اللَّمْياء، وهي اللّطيفة القليلة الدّم، والنّعت: أَلْمَى ولمياء. وكذلك: لثةٌ لمياء، قليلة اللّحْم والدّم، قال ذو الرّمّة:
لمياءُ في شَفَتَيها حوّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ
ملي:
المَلِيُّ: الهويُّ من الدّهر وهو الحين الطّويل من الزّمان، ولم أسمع منه فِعْلاً ولا جَمْعاً.
والإملاءُ: هو الإملالُ على الكاتب.
ميل:
المَيْلُ: مصدر مالَ يَميل، وهو مائل.. والمَيَل: مصدر الأميل، مَيِل يَمْيَلُ مَيَلاً وهو أَمْيَل.
والمَيْلاء منْ الرّمل: عُقْدَةٌ ضَخْمةٌ مُعْتَزِلة.
والمِيلُ: مَنارٌ يُبْنَى للمُسافِر في أنْشاز الأَرْضِ وأَشْرافها.. والمِيلُ أيضاً: المِكْحال.
والأَمْيل من الرِّجال: الجبان، وهو في تفسير الأعْراب: الذي لا تُرْس معه.
لمأ:
أَلْمَأَ اللِّصُّ على الشّيء فذهب به، أي: وقع عليه ووثب.
والأَرْضُ إذا عهدتَ فيها حُفَراً، ثُمَّ رأيتها قد استوت قلت: تَلَمَّأت، قال:
وللأرض كم من صالحٍ قد تَلَمَّأَتْ		عليه فوارَتْهُ بلـمّـاعةٍ قَـفْـرِ
لأم:
اللَّئِيمُ: مصدرُه اللُّؤْم والَّلآمةُ، والفِعْلُ: لَؤُم يَلْؤُمُ.
والَّلأْمةُ: الدِّرْعُ.. تقول: استلأم الرَّجلُ، أي: لَبِسَ َلأْمَتهُ.
والَّلأْمُ من كلّ شَيءٍ: الشّديدُ.
وإذا اتّفق الشّيئان قيل: الْتَأَما.. وأَْلأَمتُ الجُرْحَ بالدّواء.. وأَْلأَمْتُ القُمْقُمَ أو الشّيء، إذا سَدَدْتَ صُدُوعَهُ.
وريشٌ لُؤامٌ: إِذا كان رِيَش به السَّهْم فالْتَأَم الظَّهران ووافق بَعْضُه بعضاً، قال:
يقلِّب سَهْماً راشَهُ بمَـنـاكـبٍ		ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجَفُ شارِفُ
ملأ:
الملأ: جماعةٌ من النّاس يجتمعون ليتشاوروا ويتحادثوا، والجميع: الأَمْلاء، قال:
وقال لها الأَمْلاءُ من كل مَعْشَرٍ		وخيرُ أقاويلِ الرِّجالِ سَديدُهـا
ومالأتُ فلاناً على الأمر، أي: كنت معه في مشورته. والممالأَة: المعاونة: مالأت على فلان، أي: عاونت عليه.
ويقال: ما كان هذا الأمرُ عن ملأٍ منّا، أي: عن تشاور واجتماع.
والمَلْءُ: من الامتلاء، والمِلءُ: الاسم، ملأته فامتلأ، وهو ملآنٌ مملوءٌ مُمْتلِىءٌ مَلِيءٌ.. وشابٌ ما لِىءُ العَيْن حُسْناً، قال: بهَجْمةٍ تَمْلأُ عَيْنَ الحاسِدِ والمُلأَةُ: ثِقَلٌ يأخذ في الرّأس كالزُّكام من امتلاء المَعِدةِ، فالرّجلُ منه مملوءٌ.. والمُلأَة: كِظّةٌ من كثرة الأكل.. والمُلأةَ:ُ فلاةٌ ذات حرّ وسراب، ويُجْمَعُ: مُلاً، مقصور.
والمُلاءةُ: الرَّيْطةُ، والجميعُ: المُلاءُ.. والمَلاءةُ: مصدر المليء الغنيّ الذي عنده ما يؤدّى، مَلْؤَ يَمْلُؤُ مَلاءَةً فهو مَليءٌ. وقَومٌ مُلآءٌ على فُعَلاء، ومن خَفَّفَ قال: مُلاءُ.
ألم:
الأَلَمُ: الوَجَعُ، والمُؤْلم: المُوجِعُ. والفِعْلُ: أَلِمَ يَأْلَمُ أَلَماً فهو: أَلِمٌ. والمجاوز: آلَمَ يُؤلِمُ إيلاماً، فهو مؤلِمٌ.
أمل:
الأَمَلُ: الرَّجاءُ، تقول: أَمَلْتُهُ آمُلُهُ، وأَمَّلْتُه أؤمّله تأميلا.
والتَّأَمُّل: التَّثَبُّتُ في النّظر، قال:
تأمّلْ خليلي هل تَرَى من ظَعائنٍ		تحمّلْنَ بالعَلْياءِ من فَوْق جُرْثُـمِ
والأَمِيل: حَبْلٌ من الرَّمْلِ معتزل، على تقدير فَعِيل، قال يصف الثَّوْر: فانصاع مَذْعُوراً وما تَصَدّفا
كالبَرْقِ يَجْتازُ أَمِيلاً أَعْرَفا وقال بعضُهم: أراد: الأَمْيَل فخفّف.

##### Türkçe

باب **الّلام** ve **الميم** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ل و م**، **م ل و**، **م و ل**، **و ل م**، **ل م ي**، **م ل ي**، **م ي ل**، **ل م أ**، **ل أ م**، **م ل أ**، **أ ل م**، **أ م ل** kullanılagelenlerdir.

**لوم**:
**اللَّوْم**: kınama; fiil: **لامَ يَلومُ**. Ve bir adam **مَلُومٌ** ve **مَليم**: kınamayı hak etmiş demektir. Ve **اللَّوْماءُ**: kınama; dedi ki:
ألا يا جارتي غُضِّي		عن **اللَّوْماءِ** والعَذْلِ
Ve **اللَّوْمةُ**: şehadet.
Ve **اللاّمة** (hemzesiz) ve **اللاّم**: dehşet; dedi ki:
ويَكادُ من **لامٍ** يَطـيرُ فُـؤادُهـا		إن صاح مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنَكِّسَ

**ملو**:
**المُلاوةُ**: yaşayışın **مُلاوةُ**’si; dersin ki: “Şüphesiz o, yaşayıştan bir **مُلاوةٍ** içindedir”, yani: ona mühlet verilmiştir; bundan dolayı “falanca **تملّى** etti” denildi. Ve Allah Tebâreke ve Teâlâ dilediğine **يُملي** eder, böylece onu alçaklıkta, genişlikte ve emniyette erteleyip mühlet verir. Dedi ki:
مُلاوةً مُلِّئتها كأنِّي ضاربُ صَنْجَيْ نَشْوةٍ مُغَنِّي
Ve **المَلَوان**: gece ve gündüz. Ve **المُلاوةُ**: sıcak ve serap sahibi bir çöl düzlük. Ve “kitabı **أَمْلَيْت** ettim”: **أمللت**’te bir lugattır.

**مول**:
**المال**: bilinen (mal). Onun çoğulu: **أموال**. Arapların malları: onların davarları idi.
Ve bir adam **مالٌ**: yani mal sahibi; fiil: **تَمَوَّل**.
Ve **المَوْلةُ**: örümceğin adı.

**ولم**:
**الوليمةُ**: düğün üzerine yapılan yemek; fiil: **أَوْلَمَ يُولِمُ**.

**لمي**:
**اللَّمَى** (maksur): **الشَّفة اللَّمْياء**’dan; o, ince, kanı az olandır. Ve sıfat: **أَلْمَى** ve **لمياء**. Keza: **لثةٌ لمياء**: eti ve kanı az. Zû’r-Rumme dedi ki:
لمياءُ في شَفَتَيها حوّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ

**ملي**:
**المَلِيُّ**: dehrden bir süre; o, zamandan uzun vakittir. Ondan bir fiil de bir çoğul da işitmedim.
Ve **الإملاءُ**: kâtibe **الإملالُ**’dır.

**ميل**:
**المَيْلُ**: **مالَ يَميل**’in masdarıdır; o, meyletmiş (eğilmiş)tir. Ve **المَيَل**: **الأميل**’in masdarıdır; **مَيِل يَمْيَلُ مَيَلاً** ve o **أَمْيَل**’dir.
Ve kumdan **المَيْلاء**: ayrılmış büyük bir düğümdür.
Ve **المِيلُ**: yolcu için yerin tümseklerinde ve yükseklerinde yapılan bir işarettir. Ve **المِيلُ** ayrıca: **المِكْحال**.
Ve erkeklerden **الأَمْيل**: korkaktır; ve bedevîlerin tefsirinde: yanında kalkanı olmayan kimsedir.

**لمأ**:
Hırsız, şey üzerine **أَلْمَأَ** etti de onu götürdü; yani: onun üzerine düştü ve sıçradı.
Ve yeri, onda çukurlar bulunduğunu bildiğin hâlde, sonra onu dümdüz olmuş görürsen “**تَلَمَّأت**” dersin. Dedi ki:
وللأرض كم من صالحٍ قد **تَلَمَّأَتْ**		عليه فوارَتْهُ بلـمّـاعةٍ قَـفْـرِ

**لأم**:
**اللَّئِيمُ**: masdarı **اللُّؤْم** ve **الَّلآمةُ**’dır; fiil: **لَؤُم يَلْؤُمُ**.
Ve **الَّلأْمةُ**: zırh; dersin ki: adam **استلأم** etti, yani: **َلأْمَتهُ**’ni giydi.
Ve her şeyden **الَّلأْمُ**: şiddetli olandır.
Ve iki şey uyuştuğunda “**الْتَأَما**” denilir. Ve yarayı ilaçla **أَْلأَمتُ**. Ve **القُمْقُمَ**’u yahut şeyi **أَْلأَمْتُ**: yarıklarını kapattığında.
Ve **ريشٌ لُؤامٌ**: oka tüy takıldığında iki sırt birleşip birbirine uyduğunda. Dedi ki:
يقلِّب سَهْماً راشَهُ بمَـنـاكـبٍ		ظُهارٍ **لُؤامٍ** فهو أَعْجَفُ شارِفُ

**ملأ**:
**الملأ**: danışmak ve konuşmak için toplanan insan topluluğu; hepsi: **الأَمْلاء**. Dedi ki:
وقال لها **الأَمْلاءُ** من كل مَعْشَرٍ		وخيرُ أقاويلِ الرِّجالِ سَديدُهـا
Ve “falancayla iş üzerine **مالأتُ**”: yani onun meşveretinde onunla birlikte oldum. Ve **الممالأَة**: yardımlaşmadır; “falancaya karşı **مالأت**”: yani ona karşı yardım ettim.
Ve denilir: “Bu iş bizden bir **ملأٍ**’dan olmadı”: yani bir danışma ve toplanmadan (olmadı).
Ve **المَلْءُ**: dolmaktan; **المِلءُ**: isimdir. Onu **ملأته** ettim de doldu; o **ملآنٌ** **مملوءٌ** **مُمْتلِىءٌ** **مَلِيءٌ**’dür. Ve “güzellikçe gözü dolduran bir genç”: **ما لِىءُ العَيْن**. Dedi ki: بهَجْمةٍ تَمْلأُ عَيْنَ الحاسِدِ
Ve **المُلأَةُ**: midenin dolmasından nezle gibi başta tutan bir ağırlıktır; adam ondan dolayı **مملوءٌ**’dür. Ve **المُلأَة**: çok yemekten bir tıka basa dolmadır. Ve **المُلأةَ**: sıcak ve serap sahibi bir çöl düzlük; çoğul yapılır: **مُلاً** (maksur).
Ve **المُلاءةُ**: **الرَّيْطةُ**; hepsi: **المُلاءُ**. Ve **المَلاءةُ**: eda edilecek şeyi yanında bulunduran zengin **المليء**’in masdarıdır; **مَلْؤَ يَمْلُؤُ مَلاءَةً**; o hâlde o **مَليءٌ**’dür. Ve bir kavim **مُلآءٌ** (fu‘alâ vezninde); hafifleten “**مُلاءُ**” dedi.

**ألم**:
**الأَلَمُ**: ağrı; **المُؤْلم**: ağrıtan. Fiil: **أَلِمَ يَأْلَمُ أَلَماً**; o hâlde o **أَلِمٌ**’dir. Ve mücâvez (geçişli): **آلَمَ يُؤلِمُ إيلاماً**; o hâlde o **مؤلِمٌ**’dir.

**أمل**:
**الأَمَلُ**: ümit; dersin ki: **أَمَلْتُهُ آمُلُهُ**; ve **أَمَّلْتُه أؤمّله تأميلا**.
Ve **التَّأَمُّل**: bakışta sağlamca durup düşünmedir. Dedi ki:
تأمّلْ خليلي هل تَرَى من ظَعائنٍ		تحمّلْنَ بالعَلْياءِ من فَوْق جُرْثُـمِ
Ve **الأَمِيل**: kumdan ayrılmış bir ip (şerit); **فَعِيل** takdirince. Öküzü vasfederek dedi ki:
فانصاع مَذْعُوراً وما تَصَدّفا
كالبَرْقِ يَجْتازُ **أَمِيلاً** أَعْرَفا
Ve bazısı dedi ki: muradı **الأَمْيَل** idi de hafifletti.

#### Madde başı: ملي

باب الّلام والميم و و ا ي ء معهما
ل و م، م ل و، م و ل، و ل م، ل م ي، م ل ي، م ي ل، ل م أ، ل أ م، م ل أ، أ ل م، أ م ل مستعملات
لوم:
اللَّوْم: المَلامةُ، والفعْلُ: لامَ يَلومُ. ورَجُلٌ مَلُومٌ ومَليم: قد استحقّ اللَّوْم. واللَّوْماءُ: المَلامةُ، قال:
ألا يا جارتي غُضِّي		عن اللَّوْماءِ والعَذْلِ
واللَّوْمةُ: الشَّهْدةُ.
واللاّمة، بلا همزٍ، واللاّم: الهَوْلُ، قال:
ويَكادُ من لامٍ يَطـيرُ فُـؤادُهـا		إن صاح مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنَكِّسَ
ملو:
المُلاوةُ: مُلاوةُ العَيْش، تقول: إنّه لفي مُلاوةٍ من عَيْشٍ، أي: أُمْلِيَ له، ومن ذلك قيل: تملّى فلانٌ، واللَّهُ تبارك وتَعالى يُملي لمن يشاء فيؤجّله في الخفض والسّعة والأَمْن، قال: مُلاوةً مُلِّئتها كأنِّي ضاربُ صَنْجَيْ نَشْوةٍ مُغَنِّي والمَلَوان: اللّيلُ والنّهار. والمُلاوةُ: فلاة ذات حَرٍّ وسَرابٍ، وأَمْلَيْت الكتاب: لغة في أمللت.
مول:
المال: معروفٌ. وجمعُهُ: أموال. وكانت أموال العرب: أنعامهم.
ورجل مالٌ، أي: ذو مالٍ، والفِعْل: تَمَوَّل.
والمَوْلةُ: اسمُ العَنْكَبُوت.
ولم:
الوليمةُ: طعام يُتَّخَذ على عُرْسٍ، والفِعْل: أَوْلَمَ يُولِمُ.
لمي:
اللَّمَى، مقصور: من الشَّفة اللَّمْياء، وهي اللّطيفة القليلة الدّم، والنّعت: أَلْمَى ولمياء. وكذلك: لثةٌ لمياء، قليلة اللّحْم والدّم، قال ذو الرّمّة:
لمياءُ في شَفَتَيها حوّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ
ملي:
المَلِيُّ: الهويُّ من الدّهر وهو الحين الطّويل من الزّمان، ولم أسمع منه فِعْلاً ولا جَمْعاً.
والإملاءُ: هو الإملالُ على الكاتب.
ميل:
المَيْلُ: مصدر مالَ يَميل، وهو مائل.. والمَيَل: مصدر الأميل، مَيِل يَمْيَلُ مَيَلاً وهو أَمْيَل.
والمَيْلاء منْ الرّمل: عُقْدَةٌ ضَخْمةٌ مُعْتَزِلة.
والمِيلُ: مَنارٌ يُبْنَى للمُسافِر في أنْشاز الأَرْضِ وأَشْرافها.. والمِيلُ أيضاً: المِكْحال.
والأَمْيل من الرِّجال: الجبان، وهو في تفسير الأعْراب: الذي لا تُرْس معه.
لمأ:
أَلْمَأَ اللِّصُّ على الشّيء فذهب به، أي: وقع عليه ووثب.
والأَرْضُ إذا عهدتَ فيها حُفَراً، ثُمَّ رأيتها قد استوت قلت: تَلَمَّأت، قال:
وللأرض كم من صالحٍ قد تَلَمَّأَتْ		عليه فوارَتْهُ بلـمّـاعةٍ قَـفْـرِ
لأم:
اللَّئِيمُ: مصدرُه اللُّؤْم والَّلآمةُ، والفِعْلُ: لَؤُم يَلْؤُمُ.
والَّلأْمةُ: الدِّرْعُ.. تقول: استلأم الرَّجلُ، أي: لَبِسَ َلأْمَتهُ.
والَّلأْمُ من كلّ شَيءٍ: الشّديدُ.
وإذا اتّفق الشّيئان قيل: الْتَأَما.. وأَْلأَمتُ الجُرْحَ بالدّواء.. وأَْلأَمْتُ القُمْقُمَ أو الشّيء، إذا سَدَدْتَ صُدُوعَهُ.
وريشٌ لُؤامٌ: إِذا كان رِيَش به السَّهْم فالْتَأَم الظَّهران ووافق بَعْضُه بعضاً، قال:
يقلِّب سَهْماً راشَهُ بمَـنـاكـبٍ		ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجَفُ شارِفُ
ملأ:
الملأ: جماعةٌ من النّاس يجتمعون ليتشاوروا ويتحادثوا، والجميع: الأَمْلاء، قال:
وقال لها الأَمْلاءُ من كل مَعْشَرٍ		وخيرُ أقاويلِ الرِّجالِ سَديدُهـا
ومالأتُ فلاناً على الأمر، أي: كنت معه في مشورته. والممالأَة: المعاونة: مالأت على فلان، أي: عاونت عليه.
ويقال: ما كان هذا الأمرُ عن ملأٍ منّا، أي: عن تشاور واجتماع.
والمَلْءُ: من الامتلاء، والمِلءُ: الاسم، ملأته فامتلأ، وهو ملآنٌ مملوءٌ مُمْتلِىءٌ مَلِيءٌ.. وشابٌ ما لِىءُ العَيْن حُسْناً، قال: بهَجْمةٍ تَمْلأُ عَيْنَ الحاسِدِ والمُلأَةُ: ثِقَلٌ يأخذ في الرّأس كالزُّكام من امتلاء المَعِدةِ، فالرّجلُ منه مملوءٌ.. والمُلأَة: كِظّةٌ من كثرة الأكل.. والمُلأةَ:ُ فلاةٌ ذات حرّ وسراب، ويُجْمَعُ: مُلاً، مقصور.
والمُلاءةُ: الرَّيْطةُ، والجميعُ: المُلاءُ.. والمَلاءةُ: مصدر المليء الغنيّ الذي عنده ما يؤدّى، مَلْؤَ يَمْلُؤُ مَلاءَةً فهو مَليءٌ. وقَومٌ مُلآءٌ على فُعَلاء، ومن خَفَّفَ قال: مُلاءُ.
ألم:
الأَلَمُ: الوَجَعُ، والمُؤْلم: المُوجِعُ. والفِعْلُ: أَلِمَ يَأْلَمُ أَلَماً فهو: أَلِمٌ. والمجاوز: آلَمَ يُؤلِمُ إيلاماً، فهو مؤلِمٌ.
أمل:
الأَمَلُ: الرَّجاءُ، تقول: أَمَلْتُهُ آمُلُهُ، وأَمَّلْتُه أؤمّله تأميلا.
والتَّأَمُّل: التَّثَبُّتُ في النّظر، قال:
تأمّلْ خليلي هل تَرَى من ظَعائنٍ		تحمّلْنَ بالعَلْياءِ من فَوْق جُرْثُـمِ
والأَمِيل: حَبْلٌ من الرَّمْلِ معتزل، على تقدير فَعِيل، قال يصف الثَّوْر: فانصاع مَذْعُوراً وما تَصَدّفا
كالبَرْقِ يَجْتازُ أَمِيلاً أَعْرَفا وقال بعضُهم: أراد: الأَمْيَل فخفّف.

##### Türkçe

باب **الّلام** ve **الميم** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ل و م**، **م ل و**، **م و ل**، **و ل م**، **ل م ي**، **م ل ي**، **م ي ل**، **ل م أ**، **ل أ م**، **م ل أ**، **أ ل م**، **أ م ل** kullanılagelenlerdir.

**لوم**:
**اللَّوْم**: kınama; fiil: **لامَ يَلومُ**. Ve **رَجُلٌ مَلُومٌ** ve **مَليم**: kınamayı hak etmiş. Ve **اللَّوْماءُ**: kınama; dedi ki:
ألا يا جارتي غُضِّي		عن **اللَّوْماءِ** والعَذْلِ
Ve **اللَّوْمةُ**: şehadet.
Ve **اللاّمة** (hemzesiz) ve **اللاّم**: dehşet; dedi ki:
ويَكادُ من لامٍ يَطـيرُ فُـؤادُهـا		إن صاح مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنَكِّسَ

**ملو**:
**المُلاوةُ**: geçimin **مُلاوةُ**’si; dersin ki: “Şüphesiz o, geçimden bir **مُلاوةٍ** içindedir”, yani: ona mühlet verilmiştir; bundan dolayı “Falanca **تملّى** etti” denildi. Ve Allah Tebâreke ve Teâlâ dilediğine mühlet verir de onu alçaklıkta, genişlikte ve emniyette erteletir; dedi ki:
مُلاوةً مُلِّئتها كأنِّي ضاربُ صَنْجَيْ نَشْوةٍ مُغَنِّي
Ve **المَلَوان**: gece ve gündüz. Ve **المُلاوةُ**: sıcak ve serap sahibi bir çöl düzlük. Ve “Kitabı **أَمْلَيْت** ettim”: **أمللت**’te bir lugat.

**مول**:
**المال**: bilinen (şey). Çoğulu: **أموال**. Arapların malları: onların davarları idi.
Ve “**رجل مالٌ**”: yani mal sahibi; fiil: **تَمَوَّل**.
Ve **المَوْلةُ**: örümceğin adı.

**ولم**:
**الوليمةُ**: düğün üzerine yapılan yemek; fiil: **أَوْلَمَ يُولِمُ**.

**لمي**:
**اللَّمَى** (maksur): **الشَّفة اللَّمْياء**’dan; o, ince, kanı az olandır. Ve sıfat: **أَلْمَى** ve **لمياء**. Keza: **لثةٌ لمياء**: eti ve kanı az; Zû’r-Rumme dedi ki:
لمياءُ في شَفَتَيها حوّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ

**ملي**:
**المَلِيُّ**: dehrden bir süre, yani zamandan uzun vakittir; ondan bir fiil de bir çoğul da işitmedim.
Ve **الإملاءُ**: kâtibe **الإملالُ**’dır.

**ميل**:
**المَيْلُ**: **مالَ يَميل**’in masdarıdır; o, eğilendir. Ve **المَيَل**: **الأميل**’in masdarıdır; **مَيِل يَمْيَلُ مَيَلاً** ve o **أَمْيَل**’dir.
Ve kumdan **المَيْلاء**: ayrılmış büyük bir düğümdür.
Ve **المِيلُ**: yolcu için yerin tümseklerinde ve yükseklerinde yapılan bir işaret direğidir. Ve **المِيلُ** ayrıca: sürme çekme aleti.
Ve erkeklerden **الأَمْيل**: korkak; bedevîlerin tefsirinde: yanında kalkanı olmayan kimsedir.

**لمأ**:
Hırsız, şeye **أَلْمَأَ** etti de onunla gitti; yani: üzerine düştü ve sıçradı.
Ve yer, onda çukurlar bildiğin hâlde, sonra onu dümdüz olmuş gördüğünde “**تَلَمَّأت**” dersin; dedi ki:
وللأرض كم من صالحٍ قد تَلَمَّأَتْ		عليه فوارَتْهُ بلـمّـاعةٍ قَـفْـرِ

**لأم**:
**اللَّئِيمُ**: masdarı **اللُّؤْم** ve **الَّلآمةُ**’dır; fiil: **لَؤُم يَلْؤُمُ**.
Ve **الَّلأْمةُ**: zırh; dersin ki: adam **استلأم** etti, yani **لأْمَتهُ**’ni giydi.
Ve her şeyden **الَّلأْمُ**: şiddetli olandır.
Ve iki şey uyuştuğunda “**الْتَأَما**” denir. Ve yarayı ilaçla **أَْلأَمتُ**. Ve **القُمْقُمَ**’u yahut şeyi **أَْلأَمْتُ**: çatlaklarını kapattığında.
Ve **ريشٌ لُؤامٌ**: okta tüy bulunduğunda, iki sırt birleşti ve bir kısmı bir kısmına uyduğunda; dedi ki:
يقلِّب سَهْماً راشَهُ بمَـنـاكـبٍ		ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجَفُ شارِفُ

**ملأ**:
**الملأ**: danışmak ve konuşmak için toplanan insan topluluğu; hepsi: **الأَمْلاء**; dedi ki:
وقال لها **الأَمْلاءُ** من كل مَعْشَرٍ		وخيرُ أقاويلِ الرِّجالِ سَديدُهـا
Ve “Falancayla iş üzerine **مالأتُ**”: yani onunla görüşünde birlikte oldum. Ve **الممالأَة**: yardımlaşmadır: “Falancaya karşı **مالأت**”: yani ona karşı yardım ettim.
Ve denir ki: “Bu iş bizden bir **ملأٍ**’dan olmadı”: yani bir danışma ve toplanmadan (olmadı).
Ve **المَلْءُ**: dolmaktan; **المِلءُ**: isimdir. Onu doldurdum da doldu; o **ملآنٌ** **مملوءٌ** **مُمْتلِىءٌ** **مَلِيءٌ**’dür. Ve “güzellikçe gözü dolduran bir genç”: **شابٌ ما لِىءُ العَيْن حُسْناً**; dedi ki:
بهَجْمةٍ تَمْلأُ عَيْنَ الحاسِدِ
Ve **المُلأَةُ**: midenin dolmasından, nezle gibi başta tutan bir ağırlıktır; adam ondan **مملوءٌ**’dür. Ve **المُلأَة**: çok yemekten bir tıka basa dolmadır. Ve **المُلأةَ**: sıcak ve serap sahibi bir çöl düzlük; çoğul yapılır: **مُلاً** (maksur).
Ve **المُلاءةُ**: **الرَّيْطةُ**; hepsi: **المُلاءُ**. Ve **المَلاءةُ**: eda edilecek şeyi yanında bulunan zengin **المليء**’in masdarıdır: **مَلْؤَ يَمْلُؤُ مَلاءَةً**; o **مَليءٌ**’dür. Ve “**قَومٌ مُلآءٌ**” **فُعَلاء** vezni üzerinedir; hafifleten “**مُلاءُ**” dedi.

**ألم**:
**الأَلَمُ**: ağrı; **المُؤْلم**: ağrıtan. Fiil: **أَلِمَ يَأْلَمُ أَلَماً**; o **أَلِمٌ**’dir. Ve mücâvez (geçişli): **آلَمَ يُؤلِمُ إيلاماً**; o **مؤلِمٌ**’dir.

**أمل**:
**الأَمَلُ**: ümit; dersin ki: “Onu **أَمَلْتُهُ آمُلُهُ**”; ve “Onu **أَمَّلْتُه أؤمّله تأميلا**”.
Ve **التَّأَمُّل**: bakışta sağlamca durup düşünmedir; dedi ki:
تأمّلْ خليلي هل تَرَى من ظَعائنٍ		تحمّلْنَ بالعَلْياءِ من فَوْق جُرْثُـمِ
Ve **الأَمِيل**: ayrılmış bir kum ipidir; **فَعِيل** takdiri üzere; öküzü vasfederken dedi ki:
فانصاع مَذْعُوراً وما تَصَدّفا
كالبَرْقِ يَجْتازُ أَمِيلاً أَعْرَفا
Ve bazısı dedi ki: muradı **الأَمْيَل** idi de hafifletti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: ملو

(باب الميم واللام وما يثلثهما)
(ملي([1]))  الميم واللام والحرف المعتل. كلمة واحدةٌ هي الزَّمن([2]) الطّويل. وأقامَ ملِيَّاً، أي دهراً طويلاً. وتَملَّيْتُ الشّيءَ، إذا أقامَ([3]) معك زماناً طويلاً. والمَلَوانِ: طرَفا اللَّيل والنهار. والمُِلاوة: الحِِين.
وإذا هُمِز دلَّ على المساواة والكمال في الشَّيء. ومَلأْتُ الشّيءَ أملَؤُه مَلْئاً. والمِلء: الاسم للمِقدار الذي يُملأ؛ وسمِّي لأنَّه مساوٍ لوِعائه في قَدْره. ويقال: أعطِنِي مِلأَه ومِلأيْهِ وثلاثة أمْلائِه. ومنه أمْلأَ النَّزْعَ في القَوس، إذا بالَغَ. ومنه* المَلأ: الأشْراف من الناس، لأنَّهم مُلِئُوا كرماً. فأمّا قولُ الشَّاعر([4]):
تنادَوْا يالَ بُهْثَةَ إذ لَقُونا *** فقُلْنا أحسني مَلأً جُهَينا([5])فقال قوم: أراد به الخُلُق. وجاء في الحديث: "أحْسِنُوا أملاءكم" والمعنى فيه أنَّ حسن الخُلُق من سجايا المَلأ، وهم الشِّراف الكِرام.
(مله([6]))  الميم واللام والهاء. يقولون: هو مُمْتَلَه العقلِ: ذاهبُه.
(ملث)  الميم واللام والثاء كلمة. يقال أتيتُه مَلَثَ الظَّلامِ، كما يقال مَلَسَ الظلامِ، وهو اختلاطُه.
(ملج)  الميم واللام والجيم كلمة. يقال: مَلَجَ الصبيُّ: تناولَ الثَّدي لِلرَّضاع بأدنى فمه. وفي الحديث: "لا تُحرِّم الإملاجةُ والإملاجَتان" وهي أن تُمِصَّه لبَنَها مرَّةً أو مرّتين.
(ملح)  الميم واللام والحاء أصلٌ صحيح له فروع تتقاربُ في المعنى وإن كان في ظاهرها([7]) بعضُ التَّفاوت.
فالأصل البَياض، منه المِلح المعروف، وسمِّي لبياضه. قال:
أحْفِزُها عنِّي بذي رونقٍ *** أبْيضَ مِثلِ المِلح قَطَّاعِ([8])ويقال ماء مِلحٌ، وقد قالوا مالح، ذكره ابنُ الأعرابيِّ واحتجَّ بقوله:
صَبَّحنَ قَوّاً والحَمَامُ واقِعُ([9])ُ *** وماءُ قَوٍّ مالحٌ وناقِعُ([10])
وملح الماءُ([11]). وسَمكٌ مملوحٌ ومَليح. وأملَحْنا: أصبنا ماءً مالحاً. وأملَحَ الماءُ أيضاً. قال نُصَيب:
وقد عاد عَذبُ الماءِ مِلحاً فزادني *** على مَرضي أن أَملَحَ المشرَبُ العذبُ
ومَلَحْتُ القدر: ألقَيْت مِلحَها بقَدَر. وأمْلَحتُها: أفسَدْتُها بالمِلح. ويقال مَلَّحت النّاقةَ تمليحاً، إذا لم تَلقَح فعولِجَتْ داخِلَتُها بشيءٍ مالح. ومَلُح الشَّيءُ مَلاحةً ومِلْحاً. والمُمَالَحة: المُواكلة. ثم يستعار المِلْح فيسمَّى الرَّضاع مِلْحاً. وقالت هَوَازِنُ لرسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لو كُنَّا مَلَحْنا للحارث بن أبي شَمِر أو للنُّعمان بن المُنذِر لَحفِظ ذلك فينا"، أرادو أنَّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم كان مُسترضَعاً فيهم.
ويستعيرون ذلك للشَّحم يسمُّونه المِلْح. يقال املَحْتُ القِدرَ: جعلتُ فيها شيئاً من شَحم. وعليه فُسِّر قوله:
لا تلُمْها إنَّها من نِسْوةٍ *** مِلْحُها موضوعةٌ فوقَ الرُّكَبْ([12])هَمُّها السِّمَن والشّحم. والمُلْحة في الألوان: بياضٌ، وربَّما خالَطَه سوادٌ. ويقال كَبشٌ أملَحُ. ويقال لبعضِ شُهور الشِّتاء مِلْحان، لبياض ثلجه. والمَلْحاء: كَتيبةٌ كانت لآل المنذر.
والمَلاّح: صاحبُ السفينة، قياسُه عندنا هذا، لأنَّ ماءَ البَحرِ ملحٌ وقال ناسٌ: اشتقاقُهُ من المَلْحِ: سُرعة خَفَقان الطَّيرِ بجَناحَيه. قال:
* مَلْحَ الصُّقورِ تحت دجنٍ مُغْيِنِ([13]) *
ومما شذَّ عن الباب المُلاَّح من نَبات الحمْض، إلاَّ أن يكون في طَعمِهِ مُلوحة. والمَلْحاء: ما انحدر([14]) عن الكاهل والصُّلب. والمَلَح: ورمٌ في عُرقوب الفَرَس.
(ملخ)  الميم واللام والخاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إخراج شيء من وعائه أو من غيره. وامتَلَخَت العُقَاب عينه: أخرجَتْها. وامتلَخْتُ اللِّجَامَ من رأس الدابَّة. والمليخ: اللَّحمُ لا طَعمَ له. و [المَلاَّخ: الملاّق([15])] لأنَّه يستخرج الإنسان أو ما عنده بملَقِه. قال رؤبة:
* ملاّخُ المَلَقْ([16]) *
و [منه] قول الحسن: "يَمْلَخُ في الباطل".
(ملد)  الميم واللام والدال كلمةٌ تدلُّ على نَعْمةٍ ولِين وملاسةٍ. وشاب أمْلَدُ: ناعِمٌ. والملَد المصدر. وامرأةٌ مَلْداءُ: معتدلة الخَلْق حَسنة. وغصنٌ أُمْلُودٌ: ناعم. وملَّدتُ الأديم: مرَّنتُه. والإمليد من الصَّحارى كإمليس: الصَّحصَح([17]). [و] منه المَلَدان.
(ملذ)  الميم واللام والذال ذكروا فيه كلمتين أيضاً. المَلْذ: أن يكون يمُدُّ الفرس ضَبْعَيْه في عَدْوه حتَّى لا يجد مزيداً. ومَلَذَه بالرُّمح: طعَنَه به. قال أبو بكر([18]): المَلْذ: السُّرعة في المجيء والذهاب. وذئبٌ مَلاَّذٌ.
(ملس)  الميم واللام والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على تجرُّدٍ في شيء، وألاّ يَعْلَقَ به شيء، فهو أملَسُ. ويقال للرّجُل الذي لا يَلْصَق به ذمٌّ: هو* أملَسُ الجِلد قال:
* فَمُوتَنْ بها حُرَّاً وجلدُك أمْلَسُ([19]) *
وأرضٌ أمالِيسُ: لا نباتَ بها. ويقال في البيع: "المَلَسَى لا عُهْدَةَ له"، أي لا متعلَّق لـه. وقد سبق ذكره ومن الباب المَلْس: سَلُّ الخُصيةِ بعروقها. وكبش مملوسٌ. ومنه المَلْس: السَّوق الشَّديد، أي إنَّه يمضي حتى لا يمكن أن يُتعلَّقَ به. وقولهم: أتيتُه مَلَسَ الظَّلام من باب الثاء، وقد فسَّرْناه ورُمَّانٌ إملِيسيٌّ.
(ملص)  الميم واللام والصاد قريبٌ من ملس، وهو يدلُّ على إفلات الشَّيء بسرعة. وامَّلَص الشيءُ من يدي: أفلَتَ، امِّلاصاً. ومَلِصَ الرِّشاءُ من اليد يَمْلَص. قال:
* فرَّ وأعطانِي رِشَاءً مَلِصا([20]) *
ومنه أمْلَصَت المرأةُ: رمَت بولدها إملاصاً؛ والولد مَلِيص. ومنه سيرٌ إمليص: سريع.
(ملط)  الميم واللام والطاء أُصيلٌ يدلُّ على تسويةِ شيءٍ وتسطيحه. وملَّطت الحائطَ بالمِلاط أُملِّطه تمليطاً: طيَّنته وسويْتُه والمِلاطان: الجَنْبان، كأنَّهما مُلِطا مَلْطاً. وابنا مِلاَطٍ: العضدان. والأمْلَط: الذي لا شَعَْر عليه. ويقاس على هذا فيُقال للرّجُل القليل الخيرِ المتمرِّد: مِلْطٌ. قال أبو بكر([21]): وكلُّ شيءٍ ملّطته فهو مِلاطٌ.
(ملع)  الميم واللام والعين أصلٌ يدلُّ على سرعةٍ وخِفّةٍ. ومَلَعت النّاقةُ في سَيرها وناقةٌ مَيْلَع فَيْعَلٌ منه. والمَلْع: السُّرْعة في المرور والاختطاف. ومن الباب المَلِيع: الأرضُ لا نباتَ بها.
(ملغ)  الميم واللام والغين كلمةٌ. يقولون: المِلْغ: الأحمق. و التملُّغ: التحمُّق.
(ملق)  الميم واللام والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على [تجرُّد] في الشيء ولين. قال ابن السكِّيت: المَلَق من التملُّق، وأصله التَّليين. والمَلَقَة: الصَّفاة المَلْسَاء. ويقال الإملاق: إتلافُ المال حَتَّى يُحوِج. والقياس واحد، كأنَّه تجرَّدَ عن المال. وانْمَلَقَ ساعدُ الرجل: انسحَجَ من حَمْل الأحمال. قال:
وحَوقَلٌ ساعدُه قد انْمَلَقْ *** يقول قَطْباً ونِعمَّا إن سَلَق([22])والمَلَقَة: الأرض لا يكاد يَبيِن فيها أثر، والجمع المَلق والمَلَقَات. ومَلَقْتُ الثوب: غَسَلتُه، لأنَّك تجرِّده عن الوسَخ.
(ملك)  الميم واللام والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على قوّةٍ في الشيء وصحة. يقال: أملَكَ عجِينَه: قوَّى عَجنَه([23]) وشَدَّه. وملّكتُ الشَّيءَ: قوّيتُه قال:
فملّكَ باللِّيط الذي فوق قِشرها *** كَغِرقئِ بيض كنَّه القيضُ من عَلِ([24])والأصل هذا. ثم قيلَ مَلَكَ الإنسانُ الشَّيء يملِكُه مَلْكاً. والاسم الملْك؛ لأنَّ يدَه فيه قويّةٌ صحيحة. فالمِلْك: ما مُلِك من مالٍ. والمملوك: العبْد. وفلانٌ حَسن المَلَكة، أي حسن الصَّنيع إلى ممالكيه. وعبدُ مَمْلكةٍ: سُبِيَ ولم يُملَك أبواه. وما لفلانٍ مولى مَلاَكةٍ دونَ الله تعالى، أي لم يملكْه إلاّ هو. وَكنّا [في]([25]) إملاكِ فلانٍ، أي أملكناه امرأتَه. وأملكناه مثل ملّكناه. والمَلَك: الماء يكون مع المسافر، لأنَّه إذا كان معه مَلَك أمرَه.
(ملو)  الميم واللام والحرف المعتلّ أصل صحيح يدلُّ على امتدادٍ في شيءٍ زمانٍ أو غيره. وأملَيت القيدَ للبعير إملاءً، إذا وسَّعته. وتملّيت عُمْرِي، إذا استمتَعت به. والمَلَوانِ: اللّيل والنهار. والملاوة([26]): ملاوة العيش، أي قد أُمليَ له. ومن الباب إملاء الكتاب.
والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) هذا الموضع موضع مادة (مله)، ولكن هكذا ورد في الأصل فآثرت إبقاء الترتيب حرصاً على أرقام الأصل.
([2]) في الأصل: "الدم".
([3]) في الأصل: "قام".
([4]) هو الجهني: اللسان (ملأ) وإصلاح المنطق 423 وهو عبد الشارق بن عبد العزى، كما في الحماسة.
([5]) في اللسان وإصلاح المنطق: "إذ روأنا".
([6]) في الأصل: "مثل"، تحريف. وقد سبق التنبيه على أن حق هذه المادة أن تتصدر الباب.
([7]) في الأصل: "في ظهرها".
([8]) البيت لأبي قيس بن الأسلت الأنصاري في المفضليات (2: 84).
([9]) الرجز لأبي زياد الكلابي في اللسان (ملح). وضبطت "الحمام" في اللسان بكسر الحاء، والصواب فتحها كما في المجمل، أي والحمام في مجثمه في أواخر الليل قبل أن يطير.
([10]) في الأصل: "نافع" ، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) يقال ملح يملح ملوحة وملاحة، مثل سهل يسهل سهولة، وملح يملح ملوحاً، بفتح لامي الفعلين وضم ميم المصدر.
([12]) البيت لمسكين الدارمي في اللسان (ملح 439) والمخصص (17: 8). وورد بدون نسبة فيه (4: 141/ 13: 125). قال ابن سيده: "أنث، فإما أن يكون جمع ملحة، وإما أن يكون التأنيث في الملح لغة". وقد اختلف اللغويون في تفسير هذا البيت، فقال بعضهم: إنه يقال للرجل الحديد الطبع: ملحه على ركبتيه. وقال: الأصمعي: هذه زنجية، والملح شحمها هنا، وسمن الزنج في أفخاذها. وقال ابن الأعرابي: هذه قليلة الوفاء، والملح هاهنا يعني الملح -أي الملح المعروف- يقال فلان ملحه على ركبتيه، إذا كان قليل الوفاء.
([13]) الرجز في اللسان (ملح) والمخصص (8: 138).
([14]) في الأصل: "ماء انحدر"، صوابه في المجمل واللسان.
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) ديوان رؤبة 106 واللسان (ملخ، ملق). وفي الديوان:
إذا تتلاهن صلصال الصعق *** معتزم التجليح ملاخ الملق
([17]) الصحصح: المستوية الجرداء. وفي الأصل: "الصحيح" ولبس به.
([18]) الجمهرة (2: 318).
([19]) البيت للمتلمس في ديوانه 5 نسخة الشنقيطي، والحماسة (1: 268). وصدره:
* فلا تقبلن ضيما مخافة ميتة *
([20]) أنشده في اللسان (ملص).
([21]) الجمهرة (3: 116).
([22]) أنشده في اللسان (ملق).
([23]) في الأصل: "عجينة".
([24]) لأوس بن حجر في ديوانه 19 واللسان (ملك، ليط).
([25]) التكملة من المجمل.
([26]) هذه مثلثة الميم.
ـ

##### Türkçe

(**باب الميم واللام وما يثلثهما**)

(**ملي([1])**)  **الميم واللام والحرف المعتل**. Tek bir kelimedir; o da **الزَّمن**([2]) uzun (olan)dır. Ve **ملِيَّاً** ikamet etti; yani uzun bir devir. Ve **تَملَّيْتُ الشّيءَ**: eğer seninle uzun bir zaman ikamet ederse. Ve **المَلَوانِ**: gecenin ve gündüzün iki ucu. Ve **المُِلاوة**: vakit.

Ve eğer hemzelenirse, şeyde eşitliğe ve kemale delâlet eder. **ومَلأْتُ الشّيءَ أملَؤُه مَلْئاً**. Ve **المِلء**: doldurulan miktarın adı; ve ona, kabına miktarca eşit olduğu için ad verilmiştir. Ve denir: “Bana onun **مِلأَه**’ini, ve onun **مِلأيْهِ**’ni ve onun üç **أمْلائِه**’ni ver.” Ve ondan: yayda çekişi **أمْلأَ النَّزْعَ** etti; yani mübalağa etti. Ve ondan* **المَلأ**: insanlardan eşraf; çünkü onlar keremle doldurulmuşlardır. Şairin([4]) sözüne gelince:

تنادَوْا يالَ بُهْثَةَ إذ لَقُونا *** فقُلْنا أحسني مَلأً جُهَينا([5])

Bir kavim dedi ki: bununla ahlâkı kastetti. Ve hadiste geldi: “**أحْسِنُوا أملاءكم**” ve ondaki mâna şudur: güzel ahlâk, **المَلأ**’ın seciyelerindendir; onlar da kerim şereflilerdir.

(**مله([6])**)  **الميم واللام والهاء**. Derler: o, aklı **مُمْتَلَه**’dir: gitmiş olanıdır.

(**ملث**)  **الميم واللام والثاء** bir kelimedir. Denir: ona **مَلَثَ الظَّلامِ** geldim; denildiği gibi **مَلَسَ الظلامِ**; ve o, onun karışmasıdır.

(**ملج**)  **الميم واللام والجيم** bir kelimedir. Denir: çocuk **مَلَجَ**: memeyi, ağzının en alt kısmıyla emmek için aldı. Ve hadiste: “**لا تُحرِّم الإملاجةُ والإملاجَتان**”; o, onun sütünü bir kere veya iki kere emmesidir.

(**ملح**)  **الميم واللام والحاء** sahih bir asıldır; onun, mânada birbirine yaklaşan dalları vardır; her ne kadar zahirlerinde([7]) bir miktar farklılık olsa da.

Asıl, beyazlıktır; ondan bilinen **المِلح**; ve beyazlığından dolayı adlandırıldı. Dedi:

أحْفِزُها عنِّي بذي رونقٍ *** أبْيضَ مِثلِ المِلح قَطَّاعِ([8])

Ve denir: **ماء مِلحٌ**; ve “**مالح**” da dediler; onu İbnü’l-A‘râbî zikretti ve şu sözüyle delil getirdi:

صَبَّحنَ قَوّاً والحَمَامُ واقِعُ([9])ُ *** وماءُ قَوٍّ مالحٌ وناقِعُ([10])

Ve su **ملح** oldu([11]). Ve **سَمكٌ مملوحٌ** ve **مَليح**. Ve **أملَحْنا**: tuzlu suya rastladık. Ve su da **أملَحَ** olur. Nusayb dedi:

وقد عاد عَذبُ الماءِ مِلحاً فزادني *** على مَرضي أن أَملَحَ المشرَبُ العذبُ

Ve **مَلَحْتُ القدر**: onun tuzunu ölçüyle attım. Ve **أمْلَحتُها**: onu tuzla bozdum. Ve denir: deveyi **مَلَّحت** onu **تمليحاً**; eğer gebe kalmazsa, içi tuzlu bir şeyle tedavi edildiğinde. Ve şey **مَلُح** oldu **مَلاحةً** ve **مِلْحاً**. Ve **المُمَالَحة**: birlikte yeme. Sonra **المِلْح** ödünç alınır da emzirme **مِلْحاً** diye adlandırılır. Ve Hevâzin, Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’e dedi: “Eğer biz Hâris b. Ebî Şemir’e veya Nu‘mân b. Münzir’e **مَلَحْنا** olsaydık, bu bizde korunurdu”; Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in onların içinde sütanneye verildiğini kastettiler.

Ve bunu yağa da ödünç alırlar; ona **المِلْح** derler. Denir: **املَحْتُ القِدرَ**: içine yağdan bir şey koydum. Ve bunun üzerine şu söz tefsir edildi:

لا تلُمْها إنَّها من نِسْوةٍ *** مِلْحُها موضوعةٌ فوقَ الرُّكَبْ([12])

Onun derdi semizlik ve yağdır. Ve renklerde **المُلْحة**: beyazlıktır; bazen ona siyahlık karışır. Ve denir: **كَبشٌ أملَحُ**. Ve kış aylarının bazısına, karının beyazlığından dolayı **مِلْحان** denir. Ve **المَلْحاء**: Âl-i Münzir’e ait bir birlik idi.

Ve **المَلاّح**: gemi sahibi; bize göre kıyası budur; çünkü denizin suyu tuzludur. Ve bir topluluk dedi ki: onun اشتقاق’ı **المَلْح**’tandır: kuşun iki kanadıyla çırpınmasının sürati. Dedi:

* مَلْحَ الصُّقورِ تحت دجنٍ مُغْيِنِ([13]) *

Ve babdan şâz olan şeylerden: **المُلاَّح** (ekşi bitkiden) bir nebattır; ancak tadında tuzluluk olması müstesna. Ve **المَلْحاء**: kahilden ve sırttan aşağı inen şey. Ve **المَلَح**: atın aşık kemiğinde bir şişliktir.

(**ملخ**)  **الميم واللام والخاء** sahih bir asıldır; bir şeyi kabından veya başkasından çıkarmaya delâlet eder. Ve kartal onun gözünü **امتَلَخَت**: onu çıkardı. Ve ben, hayvanın başından gemi **امتلَخْتُ**. Ve **المليخ**: tadı olmayan ettir. Ve [**المَلاَّخ: الملاّق([15])**]; çünkü o, insanı veya ondaki şeyi, dalkavukluğuyla çıkarır. Ru’be dedi:

* ملاّخُ المَلَقْ([16]) *

Ve [ondan] Hasan’ın sözü: “**يَمْلَخُ في الباطل**”.

(**ملد**)  **الميم واللام والدال** bir kelimedir; nimet, yumuşaklık ve pürüzsüzlüğe delâlet eder. Ve **شاب أمْلَدُ**: yumuşak. Ve **الملَد** mastardır. Ve **امرأةٌ مَلْداءُ**: yaratılışı mutedil, güzel. Ve **غصنٌ أُمْلُودٌ**: yumuşak. Ve **ملَّدتُ الأديم**: onu yumuşattım. Ve çöllerden **الإمليد**, **إمليس** gibi: **الصَّحصَح**([17]). [Ve] ondan **المَلَدان**.

(**ملذ**)  **الميم واللام والذال** hakkında da iki kelime zikrettiler. **المَلْذ**: atın koşusunda iki böğrünü uzatmasıdır; öyle ki daha fazlasını bulamaz. Ve onu mızrakla **مَلَذَه**: onunla onu dürttü. Ebû Bekir([18]) dedi: **المَلْذ**: gelişte ve gidişte sürattir. Ve **ذئبٌ مَلاَّذٌ**.

(**ملس**)  **الميم واللام والسين** sahih bir asıldır; bir şeyde soyunmuşluğa ve ona bir şeyin yapışmamasına delâlet eder; o, **أملَسُ**’tur. Ve kendisine kınama yapışmayan adama denir: o* **أملَسُ الجِلد**. Dedi:

* فَمُوتَنْ بها حُرَّاً وجلدُك أمْلَسُ([19]) *

Ve **أرضٌ أمالِيسُ**: onda bitki yoktur. Ve alışverişte denir: “**المَلَسَى لا عُهْدَةَ له**”; yani onun için bir tutunacak yoktur. Onun zikri daha önce geçti. Ve babdan: **المَلْس**: husyenin damarlarıyla birlikte çekilip çıkarılması. Ve **كبش مملوسٌ**. Ve ondan **المَلْس**: şiddetli sevk; yani o, öyle gider ki ona tutunmak mümkün olmaz. Ve onların “ona **مَلَسَ الظَّلام** geldim” sözü, **الثاء** babındandır; onu açıklamıştık. Ve **رُمَّانٌ إملِيسيٌّ**.

(**ملص**)  **الميم واللام والصاد** **ملس**’e yakındır; ve bir şeyin süratle kurtulup çıkmasına delâlet eder. Ve şey elimden **امَّلَص** oldu: kurtuldu; **امِّلاصاً**. Ve ip, elden **مَلِصَ** olur; **يَمْلَص**. Dedi:

* فرَّ وأعطانِي رِشَاءً مَلِصا([20]) *

Ve ondan: kadın **أمْلَصَت**: çocuğunu düşürdü, **إملاصاً**; ve çocuk **مَلِيص**. Ve ondan: **سيرٌ إمليص**: hızlı.

(**ملط**)  **الميم واللام والطاء** köklü bir asıldır; bir şeyi düzleştirmeye ve yassılaştırmaya delâlet eder. Ve duvarı **بالمِلاط** ile **ملَّطت**; onu **تمليطاً** **أُملِّطه**: onu çamurladım ve düzelttim. Ve **المِلاطان**: iki yan; sanki ikisi **مَلْطاً** ile **مُلِطا** edilmiştir. Ve **ابنا مِلاَطٍ**: iki üst kol. Ve **الأمْلَط**: üzerinde kıl olmayan. Ve buna kıyas edilir de, hayrı az, başkaldıran adama **مِلْطٌ** denir. Ebû Bekir([21]) dedi: her şeyi **ملّطت** isen, o **مِلاطٌ**’tur.

(**ملع**)  **الميم واللام والعين** bir asıldır; sürate ve hafifliğe delâlet eder. Ve deve yürüyüşünde **مَلَعت**; ve **ناقةٌ مَيْلَع**: ondan **فَيْعَلٌ** vezninde. Ve **المَلْع**: geçip gitmede ve kapıp almada sürattir. Ve babdan: **المَلِيع**: bitkisi olmayan toprak.

(**ملغ**)  **الميم واللام والغين** bir kelimedir. Derler: **المِلْغ**: ahmak. Ve **التملُّغ**: ahmaklaşma.

(**ملق**)  **الميم واللام والقاف** sahih bir asıldır; şeyde [soyulmuşluğa] ve yumuşaklığa delâlet eder. İbnü’s-Sikkît dedi: **المَلَق** **التملُّق**’tandır; ve aslı yumuşatmadır. Ve **المَلَقَة**: pürüzsüz kaya. Ve denir: **الإملاق**: malı telef etmek; ta ki muhtaç etsin. Ve kıyas birdir; sanki maldan soyunmuştur. Ve adamın pazusu **انْمَلَقَ**: yükleri taşımaktan sıyrılıp aşındı. Dedi:

وحَوقَلٌ ساعدُه قد انْمَلَقْ *** يقول قَطْباً ونِعمَّا إن سَلَق([22])

Ve **المَلَقَة**: üzerinde iz neredeyse belirmeyen toprak; çoğulu **المَلق** ve **المَلَقَات**. Ve elbiseyi **مَلَقْتُ**: onu yıkadım; çünkü onu kirden soyarsın.

(**ملك**)  **الميم واللام والكاف** sahih bir asıldır; şeyde kuvvete ve sıhhate delâlet eder. Denir: hamurunu **أملَكَ**: yoğurmasını kuvvetlendirdi([23]) ve onu sıktı. Ve şeyi **ملّكتُ**: onu kuvvetlendirdim. Dedi:

فملّكَ باللِّيط الذي فوق قِشرها *** كَغِرقئِ بيض كنَّه القيضُ من عَلِ([24])

Asıl budur. Sonra denildi: insan şeyi **مَلَكَ**; onu **مَلْكاً** **يملِكُه**. Ve isim **الملْك**’tür; çünkü onun eli onda kuvvetli ve sağlamdır. O halde **المِلْك**: maldan mülk edinilmiş olan şey. Ve **المملوك**: köle. Ve falan, **حَسن المَلَكة**’dir; yani memlûklerine iyi davranışlıdır. Ve **عبدُ مَمْلكةٍ**: esir alındı da anne babası mülk edinilmedi. Ve falanın, Allah تعالى’dan başka **مولى مَلاَكةٍ**’si yoktur; yani onu ancak O mülk edindi. Ve biz, falanın **إملاكِ**’ında idik([25]); yani ona karısını nikâhladık. Ve **أملكناه** tıpkı **ملّكناه** gibidir. Ve **المَلَك**: yolcuyla birlikte bulunan sudur; çünkü eğer onunla birlikte **مَلَك** olursa, ona emreder.

(**ملو**)  **الميم واللام والحرف المعتلّ** sahih bir asıldır; zamanda veya başkasında bir şeyde uzamaya delâlet eder. Ve deve için bağı **أملَيت**; onu **إملاءً**: eğer onu genişlettiysen. Ve ömrümden **تملّيت**: eğer onunla zevk aldıysan. Ve **المَلَوانِ**: gece ve gündüz. Ve **الملاوة**([26]): geçimin **ملاوة**’si; yani ona mühlet verilmiştir. Ve babdan: kitabın **إملاء**’ı.

Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــ

([1]) Bu yer, (**مله**) maddesinin yeridir; fakat asılda böyle vârid oldu; ben de asıl numaralarına özen göstererek tertibi bırakmayı tercih ettim.

([2]) Asılda: “**الدم**”.

([3]) Asılda: “**قام**”.

([4]) O, Cühenî’dir: **اللسان** (**ملأ**) ve **إصلاح المنطق** 423; ve o, **عبد الشارق بن عبد العزى**’dır; **الحماسة**’de olduğu gibi.

([5]) **اللسان** ve **إصلاح المنطق**’ta: “**إذ روأنا**”.

([6]) Asılda: “**مثل**”, tahrif. Ve bu maddenin hakkının babın başına geçmek olduğu hususunda daha önce uyarı geçti.

([7]) Asılda: “**في ظهرها**”.

([8]) Beyit, **أبي قيس بن الأسلت الأنصاري**’nindir; **المفضليات**’ta (2: 84).

([9]) Recez, **أبي زياد الكلابي**’nindir; **اللسان**’da (**ملح**). **اللسان**’da “**الحَمَام**”ı **الحاء**’ın kesresiyle ضبط ettim; doğrusu, **المجمل**’de olduğu gibi fethadır; yani güvercin, uçmadan önce gecenin sonlarında yuvasında.

([10]) Asılda: “**نافع**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

([11]) Denir: **ملح يملح ملوحة وملاحة**; tıpkı **سهل يسهل سهولة** gibi; ve **ملح يملح ملوحاً**; iki fiilin **لام**’ını fetha ile ve mastarın **ميم**’ini damme ile.

([12]) Beyit, **مسكين الدارمي**’nindir; **اللسان**’da (**ملح 439**) ve **المخصص**’ta (17: 8). Orada (4: 141/ 13: 125) nisbesiz olarak vârid oldu. İbn Sîde dedi: “Müennes kıldı; ya **ملحة**’nın cem‘idir, yahut **الملح**’ta te’nîs bir lugattır.” Lugatçılar bu beytin tefsirinde ihtilaf ettiler; bazısı dedi ki: sert tabiatlı adama denir: “**ملحه على ركبتيه**”. Ve Asma‘î dedi: bu bir zenciyedir; buradaki **الملح** onun yağıdır; zencilerin semizliği uyluklarındadır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, vefası az olandır; buradaki **الملح** tuz demektir—yani bilinen tuz—denir: falanın “**ملحه على ركبتيه**”dir; eğer vefası az ise.

([13]) Recez, **اللسان**’da (**ملح**) ve **المخصص**’ta (8: 138).

([14]) Asılda: “**ماء انحدر**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

([15]) Tekmile, **المجمل**’dendir.

([16]) **ديوان رؤبة** 106 ve **اللسان** (**ملخ، ملق**). Divanda:

إذا تتلاهن صلصال الصعق *** معتزم التجليح ملاخ الملق

([17]) **الصحصح**: düz, çıplak (arazi). Asılda: “**الصحيح**”; onunla karıştı.

([18]) **الجمهرة** (2: 318).

([19]) Beyit, **المتلمس**’indir; divanında 5, Şınkîtî nüshası; ve **الحماسة** (1: 268). Ve صدرُه:

* فلا تقبلن ضيما مخافة ميتة *

([20]) Onu **اللسان**’da (**ملص**) inşâd etti.

([21]) **الجمهرة** (3: 116).

([22]) Onu **اللسان**’da (**ملق**) inşâd etti.

([23]) Asılda: “**عجينة**”.

([24]) **أوس بن حجر**’indir; divanında 19 ve **اللسان** (**ملك، ليط**).

([25]) Tekmile, **المجمل**’dendir.

([26]) Bu, **الميم**’in üçlü (harekeli) olanıdır.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

#### Madde başı: ملو

م ل و
قطعتُ المَلا‏:‏ المتّسع من الأرض‏.‏
‏"‏ ولا أفعل ذلك ما اختلف الملوان ‏"‏‏.‏
وأقام عندنا ملياً وملاوةً من الدهر‏.‏
وأمليت له‏:‏ أمهلته طويلاً‏.‏
وملاّك الله حبيبك‏:‏ طوّل لك الإمتاع به وملّيت حبيباً وتملّيت حبيباً وتملّيت العيش وتملّيت شبابك‏.‏
وأمليت القيد للبعير‏:‏ أرخيته وأوسعته‏.‏
قال‏:‏ هنالك لا أملي لها القيد بالضحى ولست إذا راحت عليّ بعاقل لأن لها ألاقاً في وطنها فهي مستأنسة فلا تحتاج إلى قيد ولا عقل‏.‏

##### Türkçe

م ل و
**المَلا**’yı kestim: yerin geniş olanı.
"Ve ben bunu, **الملوان** ihtilaf ettiği müddetçe yapmam."
Bizim yanımızda, zamandan **ملياً** ve **ملاوةً** ikamet etti.
Ona **أمليت**: onu uzun süre mühletlendirdim.
Allah senin sevgilini **ملاّك** etsin: onunla faydalanmayı sana uzatsın; ve bir sevgiliyi **ملّيت** ettim ve bir sevgiliyi **تملّيت** ettim ve yaşayışı **تملّيت** ettim ve gençliğini **تملّيت** ettin.
Deve için bağı **أمليت** ettim: onu gevşettim ve onu genişlettim.
Dedi: Orada, kuşluk vaktinde ona bağı **أملي** etmem; ve o bana döndüğü vakit ben akıllı değilim; çünkü onun yurdunda bir **ألاق**ı vardır; o hâlde o ünsiyetlidir; bu yüzden ne bağ’a ne de akla ihtiyaç duyar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: ملو

: ( و ( *!مَلاَ ) البَعِيرُ ( *!يَمْلُو *!مَلْواً ، سارَ ) سَيْراً ( شَدِيداً ) ؛ ) ومنه قولُ مُلَيْح الهُذَلي :
فأَلْقَوْا عَلَيْهِنَّ السِّياطَ فَشَمَّرَتْ
سَعالٍ عَلَيْها المَيْسُ *!تَمْلُو وتَقْذِفُ ( أَو ) مَلاَ مَلْواً : إذا ( عَدَا ) ؛ ) ومنه حِكايَةُ الهُذلي : فرأَيْتُ الذي ذَمَا يَمْلُو أَي الذي نَجا بذَمائِه يَعْدُو .
( *!ومَلاَّكَ اللَّهُ حَبِيبَكَ *!تَمْلِيَةً ) : ) أَي ( مَتَّعَكَ به وأَعاشَكَ مَعَهُ طَوِيلاً ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
قالَ : ( و ) يقالُ : ( تَمَلَّى عُمْرَهُ ، و ) كذلكَ ( *!مَلِيَّهُ ) ، أَي ( اسْتَمْتَعَ منه ) .
( ويقالُ لمَنْ لَبِسَ الجَدِيدَ : أَبْلَيْتَ جَديداً *!وتَمَلَّيْت حَبِيباً : أَي عِشْتَ معه مِلاوَةً مِن دَهْرِكَ وتَمَتَّعْتَ به ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي للتَّمِيمِي في يَزِيدِ بنِ مِزْيد الشَّيْباني :
وقد كنتُ أَرْجُو أن *!أُمَلاَّك حِقْبَةًفحالَ قَضاءُ اللَّهِ دُونَ رَجائِياألا فَلْيَمُتْ من شاء بَعْدَك إنَّماعَلَيْكَ مِنَ الأقْدارِ كان حِذارِيا ( *!وأَمْلاهُ اللَّهُ إيَّاه ) *!ومَلاَّهُ .
( و ) أَقَمْتُ عنْدَه ( *!مَلاوةً من

الدَّهْرِ ، *!ومَلْوَةً ) من الدَّهْرِ ، ( مُثَلَّثَتَيْنِ ) ؛ ) نقلَهُمَا الجَوْهرِي ؛ والتَّثْليثُ في الأخيرِ ، حَكَاه الفرَّاء ؛ أَي ( بُرْهَةً منه ) وحِيناً .
( *!والمَلِيُّ ) ، كغَنِيَ : ( الهَوِيُّ مِن الدَّهْرِ ) ؛ ) ومنه قولُه تعالى : ﴿واهْجُرْنِي *!مَلِيًّا﴾ ، أَي طَوِيلاً .
( و ) أَيْضاً : ( السَّاعَةُ الطَّوِيلَةُ مِن النَّهارِ ) . ) يقالُ : مَضَى *!مَلِيَّ مِن النَّهارِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
( *!والمَلا ) ، غَيْرُ مَهْمُوزٍ يُكْتَبُ بالألفِ عنْدَ البَصْريِّين وغيرُهم يَكْتبُه بالياءِ ، ( الصَّحراءُ ) ، وهو المُتَّسَعُ مِن الأرْضِ .
وقال الراغِبُ : هي المفازَةُ المُمْتَدَّةُ ؛ قال الشاعرُ :
ألا غَنِّياني وارْفَعا الصَّوْبَ *!بالمَلا
فإنَّ المَلا عِنْدِي يَزيدُ المَدَى بُعْداوقالَ الأَصْمعي : *!المَلا برث أَبْيَض ليسَ برَمْل ولا جلد .
( *!والمَلَوانِ ) ، بالتَّحْرِيكِ ، مُثَنَّى المَلاَ ؛ ( الَّليْلُ والنَّهارُ ) . ) يقالُ : لا أَفْعَله ما اخْتَلَفَ *!المَلَوانِ .
وقال الرَّاغبُ : وحَقِيقَةُ ذلكَ تَكَرّرهما وامْتِدادُهُما بدَلالَةِ أنَّهما أُضِيفَا إليهما في قولِ الشاعرِ :
نَهارٌ وَلَيْلٌ دائمٌ *!مَلَواهما
على كلِّ حالِ المَرْءِ يَخْتَلِفَانِفلو كانَا اللَّيْل والنَّهار لمَا أُضِيفا إليهما . ( أَو طَرَفاهُما ) ؛ ) قال ابنُ مُقْبل :
أَلا يا دِيارَ الحَيِّ بالسَّبُعانِ
أَمَلَّ عَلَيها بالبِلَى المَلَوانِ ( *!وأَمْلَيْتُ له في غَيِّهِ ) ؛ ) أَي ( أَطَلْتُ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .

( و ) *!أَمْلَيْتُ ( البعيرَ ) : ) إذا ( وَسَّعْتُ له في قَيْدِه ) وأَرْخَيْتُ ؛ وفي الصِّحاح للبَعيرِ .
( و ) أَمْلَيْتُ ( الكِتابَ ) *!أُمْلِي ، و ( أَمْلَلْتُه ) أُمِلُّه ، لُغتانِ جَيِّدتانِ جاءَ بهما القُرْآن ؛ قالَهُ الجَوْهري .
( و ) *!أَمْلَى ( اللَّهُ ) الكافِرَ : ( أَمْهَلَهُ ) وأَخَّرَه وطَوَّلَ له ؛ ومنه قولُه ، عزَّ وجَلَّ : ﴿*!وأُمْلِي لَهُمْ إن كَيدِي متينٌ﴾ .
( *!واسْتَمْلاهُ : سأَلَهُ *!الإِملاءَ ) عليه ؛ ومنه *!المُسْتَمْلِي للَّذِي يَطْلبُ *!إمْلاءَ الحديثِ مِن شيْخٍ ؛ واشْتَهَرَ به أَبو بكْرٍ محمدُ بنُ أَبان بنِ وزير البَلخيُّ أَحَدُ الحفَّاظ المُتْقِنِينَ ، لأنَّه *!اسْتَمْلَى على وكيعٍ .
( *!والمَلاةُ ، كقَناةٍ : فَلاةٌ ذاتُ حَرَ وسَرابٍ ، ج *!مَلاً ) ، وأَنْشَدَ الأزْهرِي لتأَبَّطُ شَرًّا :
ولكِنَّنِي أُرْوِى مِنَ الخَمْرِ هامَتِي
وأَنْضُو المَلا بالشاحِبِ المُتَشَلْشِل وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المَلاوَةُ ، بالتَّثْلِيثِ ، *!والملاَ *!والمَلِيُّ ، كإِلَى وغَنِيَ ، كُلُّه مُدَّةُ العَيْش . وقد *!تَمَلَّى العَيْشَ .
ومَرَّ *!مَلِيٌّ من اللّيْلِ ، كغَنِيَ ، *!ومَلاً من الليْلِ ، وهو ما بينَ أَوَّلِهِ إلى ثُلُثِه ؛ وقيلَ : هو قطْعَةٌ منه لم تُحَدَّ ، والجَمْعُ *!أَمْلاءٌ .
وقالَ الأصْمعي : *!أَمْلَى عليه الزَّمنُ ، أَي طالَ عليه .
وقال ابنُ الأعْرابي : المُلا الرَّمادُ الحارُّ ، والمُلا : الزَّمانُ من الدَّهْرِ .
والمَلا : مَوْضِعٌ ؛ وبه فسَّرَ ثَعْلَبٌ قولَ قَيْسِ بنِ ذُرَيْح :
أَتَبْكي على لُبْنى وأَنْتَ تَرَكْتَها
وكُنْتَ عَلَيْها *!بالمَلا أَنْتَ أَقْدَرُ ؟ قُلْتُ : وأَنْشَدَ ياقوتُ لذي الرُّمَّة ،

وقيلَ لامْرأَةٍ تَهْجو مَيَّة :
أَلاَ حَبَّذَا أَهْلَ المَلا غَيْر أَنَّه
إذا ذكرت مَيَّ فلا حَبَّذا هياوقال ابنُ السِّكّيت : المَلا مَوْضِعٌ بِعَيْنِهِ في قولِ كثيِّرٍ :
ورسومُ الديار تعرف منها
*!بالملا بين تَغْلَمَين فريمِوقال في تفَسْيرِ قَوْلِ عَدِيّ بن الرّقاع :
يَقُودُ إلَيْنا ابْنَيْ نزار مِن المَلا
وأَهْل العِراقِ ساميا مُتَعَظِّماسَمِعْتُ الطائِي يقولُ : هي قَرْيةٌ مِن ضَواحِي الرَّمْلِ مُتَّصِلَة إلى طَرَفِ أَجَأ .
وقيلَ : المَلا مدافعُ السّبُعانِ لطيِّىءٍ أَعْلاهُ المَلا وأَسْفَله الأُجَيْفر .
*!والمَلْوَةُ : قد حان ، وهو نصفُ الرّبع ؛ لُغَةٌ مِصْريَّة .
(

##### Türkçe

: ( Ve ( **مَلاَ** ) deve ( **يَمْلُو** **مَلْواً** , yürüdü ) yürüyüş ( şiddetli ) ; ) ve ondan, Müleyh el-Hüzelî’nin sözü:
Onların üzerine kamçıları attılar da o sıvadı
Üzerinde meys bulunan Sa‘âl, **تَمْلُو** ve fırlatır ( yahut ) **مَلاَ** **مَلْواً** : ( koştuğu ) zaman ; ) ve ondan Hüzelî’nin hikâyesi: “Derken, ذَمَا’nın **يَمْلُو** ettiğini gördüm”; yani, ذَمائِه ile kurtulan, koşuyor.
( **ومَلاَّكَ اللَّهُ حَبِيبَكَ تَمْلِيَةً** ) : ) yani ( seni onunla faydalandırdı ve seni onunla uzun süre yaşattı ) ; ) onu Cevherî nakletti.
Dedi: ( ve ) denilir: ( عمرَهُ **تَمَلَّى** , ve ) yine ( **مَلِيَّهُ** ) , yani ( ondan faydalandı ) .
( Ve yeni giyene denilir: “Yeni eskittin ve sevgiliyi **تَمَلَّيْت**”: yani, ömründen bir **مِلاوَةً** onunla yaşadın ve onunla faydalandın; ve Cevherî, Temîmî’nin Yezîd b. Mizyed eş-Şeybânî hakkında şu beytini okudu:
Ve ben, seni bir müddet **أُمَلاَّك** etmeyi umuyordum; derken Allah’ın hükmü ümidimin önüne geçti
Öyleyse, senden sonra dileyen ölsün; ancak, kaderlerden sana olan, benim sakınmam idi ) ( **وأَمْلاهُ اللَّهُ إيَّاه** ) **ومَلاَّهُ** .
( Ve ) onun yanında ( **مَلاوةً** من

dehr, **ومَلْوَةً** ) dehrden ( iki lafız da üç türlü hareke ile ) ; ) ikisini Cevherî nakletti; ve sonuncudaki üçleme, Ferrâ onu hikâye etti; yani ( ondan bir müddet ) ve bir zaman.
( **والمَلِيُّ** ) , **غَنِيَ** gibi: ( dehrden uzun zaman ) ; ) ve ondan, yüce Allah’ın sözü: ﴿ve benden **مَلِيًّا** uzak dur﴾ , yani uzun.
( Ve ) ayrıca: ( gündüzden uzun saat ) . ) denilir: gündüzden **مَلِيَّ** geçti; onu Cevherî nakletti.
( **والمَلا** ) , hemzesizdir; Basralıların yanında elif ile yazılır, başkası onu yâ ile yazar; ( çöl )dür; ve o, yerden geniş olan kısımdır.
Râgıb dedi: o, uzanıp giden ıssız çöldür; şair dedi:
Bana türkü söyleyin ve yağmuru **بالمَلا** yükseltin
Çünkü **المَلا** benim yanımda mesafeyi uzaklıkça artırır
Asma‘î dedi: **المَلا** beyaz bir topraktır; ne kumdur ne de deri.
( **والمَلَوانِ** ) , hareke ile, **المَلاَ**’nın tesniyesidir; ( gece ve gündüz )dür. ) denilir: **المَلَوانِ** ihtilaf ettikçe onu yapmam.
Râgıb dedi: bunun hakikati, ikisinin tekrarı ve ikisinin uzaması olup, şairin sözünde onlara izafe edilmelerinin delâleti iledir:
Sürekli bir gündüz ve gece, ikisinin **مَلَواهما**’sı
Kişinin her hâli üzere değişirler
Eğer ikisi gece ve gündüz olsaydı, onlara izafe edilmezdi. ( yahut ikisinin iki ucu ) ; ) İbn Mukbil dedi:
Ey Sebu‘ân’daki mahallenin diyarları!
Üzerine eskime ile **المَلَوانِ** bıktırdı ( **وأَمْلَيْتُ له في غَيِّهِ** ) ; ) yani ( uzattım ) ; ) onu Cevherî nakletti.

( Ve ) **أَمْلَيْتُ** ( deveyi ) : ) ( bağında ona genişlik verdiğim ) ve gevşettiğim zaman; ve Sıhâh’ta: deve için.
( Ve ) **أَمْلَيْتُ** ( kitabı ) **أُمْلِي** , ve ( **أَمْلَلْتُه** ) **أُمِلُّه** , iki iyi lugattır; Kur’ân ikisini de getirmiştir; bunu Cevherî söyledi.
( Ve ) **أَمْلَى** ( Allah ) kâfire: ( ona mühlet verdi ) ve onu geciktirdi ve ona uzattı; ve ondan, عزّ وجلّ olanın sözü: ﴿ve onlara **وأُمْلِي**; şüphesiz benim tuzağım sağlamdır﴾ .
( **واسْتَمْلاهُ** : ondan **الإِملاءَ** istedi ) onun üzerine; ve ondan **المُسْتَمْلِي**: bir şeyhten hadisin **إمْلاءَ**’sını isteyen kimse için; ve bununla, muhakkak hâfızlardan biri olan Ebû Bekr Muhammed b. Ebân b. Vezîr el-Belhî meşhur oldu; çünkü o, Vekî‘ üzerine **اسْتَمْلَى** etti.
( **والمَلاةُ** , **قَناةٍ** gibi: sıcak ve serap sahibi bir çorak düzlük; çoğulu **مَلاً** ) , ve Ezherî, Teebbata Şerran için şu beyti okudu:
Fakat ben, başımı şaraptan sularım
Ve solgun, gevşek olanla **المَلا**’yı aşarım
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**المَلاوَةُ** , üç türlü hareke ile, ve **الملاَ** ve **المَلِيُّ** , **إِلَى** ve **غَنِيَ** gibi; hepsi, yaşamanın müddetidir. Ve o, yaşamı **تَمَلَّى** etti.
Geceden **مَلِيٌّ** geçti, **غَنِيَ** gibi, ve geceden **مَلاً**; ve o, evvelinden üçte birine kadar olan şeydir; ve denildi: o, ondan sınırlandırılmamış bir parçadır; çoğulu **أَمْلاءٌ**.
Asma‘î dedi: zaman ona **أَمْلَى** etti; yani ona uzun geldi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المُلا** sıcak küldür; ve **المُلا**: dehrden zamandır.
Ve **المَلا**: bir yerdir; ve bununla Sa‘leb, Kays b. Zurayh’ın sözünü tefsir etti:
Lubnâ’ya ağlıyor musun, hâlbuki sen onu terk ettin
Ve sen ona karşı **بالمَلا** daha muktedirdin?
Dedim: ve Yâkût, Zü’r-Rumme için okuttu;

Ve Meyye’yi hicveden bir kadına denildi:
Ne güzel **أَهْلَ المَلا**; ancak o,
Meyye anıldığında, artık ne güzel odur
İbnü’s-Sikkît dedi: **المَلا** bizzat bir yerdir; Kesîr’in sözünde:
Diyarların izleri onlardan bilinir
**بالملا**’da, Tağlamayn ile Furaym arasında
Ve Adî b. er-Rikâ‘ın sözünün tefsirinde dedi:
Bize, **المَلا**’dan Nizâr’ın iki oğlunu sevk eder
Ve Irak ehli, yüce, ululanmış
Tâî’yi işittim, derdi: o, kumun kenarlarından bir köydür; Ece’nin ucuna bitişiktir.
Ve denildi: **المَلا** Taybe‘ân’ın (Sebu‘ân’ın) yamaçlarıdır; Tayy için; üstü **المَلا** ve altı **الأُجَيْفر**’dir.
**والمَلْوَةُ** : قد حان’dır; ve o, rub‘un yarısıdır; Mısır lugatıdır.
(

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ملى

مُلِّىَ أَباَهُ
1 مُلِّىَ أَباَهُ ذ : see لَبِسَ أَبَاهُ in art. لبس. ― -b2- مُلِّيتُ فُلاَبًا I was made to live long with such a one. (Ham, p. 412.) ― -b3- مَلَّاكَ اللّٰهُ حَبِيبَكَ May God make thee to have enjoyment of thy friend (مَتَّعَكَ بِهِ) and to live long with him. (S.) See لَبِسَ.

٤
4 أَمْلَيْتُ ذ and أَمْلَلْتُ : see 4 in art. حظ.

تَمَلَّى العَيْشَ
5 تَمَلَّى العَيْشَ ذ He lived long. (T.) ― -b2- تَمَلَّى بشَىْءٍ He enjoyed a thing. ― -b3- تَمَلَّيْتُ عُمْرَهُ: see a verse of Ibn-Ahmar cited voce أَبْلَى in art. بلو.

مَلِيًّا
مَلِيًّا ذ A while: (Msb:) or a long time. (S, Msb.)

##### Türkçe

**مُلِّىَ أَباَهُ**
1 **مُلِّىَ أَباَهُ** ذ: bkz. madde **لبس** içinde **لَبِسَ أَبَاهُ**. ― -b2- **مُلِّيتُ فُلاَبًا**: Böyle biriyle uzun yaşatıldım. (Ham, s. 412.) ― -b3- **مَلَّاكَ اللّٰهُ حَبِيبَكَ**: Allah seni dostundan faydalandırsın (**مَتَّعَكَ بِهِ**) ve onunla uzun yaşatsın. (S.) Bkz. **لَبِسَ**.

٤
4 **أَمْلَيْتُ** ذ ve **أَمْلَلْتُ**: bkz. madde **حظ** içinde 4.

**تَمَلَّى العَيْشَ**
5 **تَمَلَّى العَيْشَ** ذ: Uzun yaşadı. (T.) ― -b2- **تَمَلَّى بشَىْءٍ**: Bir şeyden faydalandı. ― -b3- **تَمَلَّيْتُ عُمْرَهُ**: bkz. madde **بلو** içinde **أَبْلَى** lafzı altında zikredilen İbnü’l-Ahmer’in bir beyti.

**مَلِيًّا**
**مَلِيًّا** ذ: Bir müddet: (Msb:) yahut uzun bir zaman. (S, Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ملو

مَلَا
مَلَا U ( n. ac. مَلْو 1 ),
a.  Sped along, ran.

مَلَّوَ
مَلَّوَ II ,
a.  Let enjoy.

b.  [ pass. ],  see V .

أَمْلَوَ
أَمْلَوَ IV
a.  [ acc. or La ], Spared, forbore with.

b.  [ 'Ala ], Dictated to.

c.  see II (a) .

تَمَلَّوَ
تَمَلَّوَ V ,
a.  Enjoyed long.

اِسْتَمْلَوَ
اِسْتَمْلَوَ X ,
a.  Wrote from the dictation of.

مَُِلْوَة
مَُِلْوَة [ مَلْوَة 1t ,  مِلْوَة 2t ,  3t ],
a.  Period ( of time ).

مَلًا
مَلًا [ 4A ] , ( pl. أَمْلَآء [ 38A ] ),
a.  Desert.

مَلَاة
مَلَاة [ 4tA ] , ( pl. مَلَو 4A &  reg. ),
a.  see 4 .

مَُِلَاوَة
مَُِلَاوَة [ مَلَاْوَة 22t ,  مِلَاْوَة 23t ,  24t ],
a.  see 1t .

مَلِيّ
مَلِيّ [ 25 ],
a.  Long, lengthy; prolonged.

اِمْلَآء
اِمْلَآء [ N. Ac.
a.  IV ], ( pl. أَمَالٍ ,  أَمَالِيّ ), Dictation.

b.  [ coll. ], Clean copy.

المَلَوَان
المَلَوَان [ du. ],
a.  Day & night.

مَلِيّ مِن الدَّهْر
مَلِيّ مِن الدَّهْر
a.  Long period of time.

مَلْيُوْن
مَلْيُوْن ( pl. مَلَايِيْن )
a.  [ coll. ], Million.

مِمَّ
مِمَّ
a.  Of what?

b.  Why, wherefore, for what reason?

مِمَّا
مِمَّا
a.  Because of.

مَامُوْس
مَامُوْس
a.  Fire; fire-place.

##### Türkçe

مَلَا
**مَلَا** U (isim mastar **مَلْو** 1),
a. Hızlandırdı, koştu.

مَلَّوَ
**مَلَّوَ** II,
a. Zevk ettirdi.

b. [edilgen], V’e bak.

أَمْلَوَ
**أَمْلَوَ** IV
a. [mef‘ûl veya **لَ** ile], esirgedi, sakındı (… ile).

b. [**عَلَى** ile], (birine) dikte ettirdi.

c. II (a)’ya bak.

تَمَلَّوَ
**تَمَلَّوَ** V,
a. Uzun süre zevk etti.

اِسْتَمْلَوَ
**اِسْتَمْلَوَ** X,
a. …’ın diktesinden yazdı.

مَُِلْوَة
**مَُِلْوَة** [**مَلْوَة** 1t, **مِلْوَة** 2t, 3t],
a. Süre (zaman).

مَلًا
**مَلًا** [4A], (çoğulu **أَمْلَآء** [38A]),
a. Çöl.

مَلَاة
**مَلَاة** [4tA], (çoğulu **مَلَو** 4A ve kıyasî),
a. 4’e bak.

مَُِلَاوَة
**مَُِلَاوَة** [**مَلَاْوَة** 22t, **مِلَاْوَة** 23t, 24t],
a. 1t’ye bak.

مَلِيّ
**مَلِيّ** [25],
a. Uzun, uzun süreli; uzatılmış.

اِمْلَآء
**اِمْلَآء** [isim mastar.
a. IV], (çoğulu **أَمَالٍ**, **أَمَالِيّ**), dikte.

b. [topluluk ismi], temize çekilmiş nüsha.

المَلَوَان
**المَلَوَان** [ikil],
a. Gündüz ve gece.

مَلِيّ مِن الدَّهْر
**مَلِيّ مِن الدَّهْر**
a. Uzun bir zaman süresi.

مَلْيُوْن
**مَلْيُوْن** (çoğulu **مَلَايِيْن**)
a. [topluluk ismi], milyon.

مِمَّ
**مِمَّ**
a. Neden?

b. Niçin, ne sebeple, hangi gerekçeyle?

مِمَّا
**مِمَّا**
a. …den dolayı.

مَامُوْس
**مَامُوْس**
a. Ateş; ocak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ملو

ملو
مَلَا - يَمْلُوْ - مَلِيّ - مَلِيَّاً - أَمْلَى - يُمْلِي، أُمْلِيَ - يُمْلَى
مَلا - يَمْلُوْ + الدهر أو الأمد + لكائن أو لفعل: يكون له فيه متسع من الوقت: يكون فيه متسع من الوقت ليمر ويسير الزمان المقرر، لعيش أو بقاء كائن أو حدوث فعل
مَلِيّ: اسم فعل من " مَلَا - يَمْلُوْ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " مَلَا - يَمْلُوْ ": الزمن اللازم والكافي لأمر أو فعل: المدة من الدهر التي مضت أو ستمضي أو سيستغرقها فعل، أو ستزاد عن المفترض كحد أقصى لإجراء عمل أو فعل
مَلِيَّا: حال من "مَلَيّ ": لوقت ومدة زمنية كافية
﴿اهجرني مليا﴾: اهجرني مدة كافية من الوقت (الزمن)
أَمْلَى - يُمْلِي + كائن + لكائن: على وزن " أَفْعَلَ " من " مَلَا - يَمْلُوْ ": يجعله " يَمْلُوْ ": يضع له مدة من الزمن  ليعيش أو يفعل شيئاً: يجعل له مدة أطول مما كان مفترضاً كحد أقصى لإجراء عمل أو فعل
أُُمْلِيَ - يُمْلَى: مبني للمجهول من " أَمْلَى - يُمْلِي "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان المدة الزمنية التي يمكن أن تمضي أو يستغرقها فعل مضى أو سيقع، مرتبة بحسب طول هذه المدة "، وهي:
ساعَ - يَسوْعُ، لال - يَلِيْلُ، يَامَ - يَيُومُ، أَمِدَ - يَأْمَدُ، مَلا - يَمْلو، دَهَرَ - يَدْهَرُ
يفرق لفظاً:
مَلَأََ - يَمْلَأُ + كائن + شيئاً + من شيء: يضعه فيه فيجعله يشغل كل حجمه
مَلأَ - يَمْلِئُ (مَلأ - يَمْلَأُ) + كائن + كائناً: عانه وساعده وشد من أزره
مَلا - يَمْلُوْ + الدهر أو الأمد + لكائن أو لفعل: يكون له فيه متسع من الوقت
مَلَّ - يَمُلُّ + كائن + قولاً: ينقله كما هو لآخر ليحفظه كتابة
مَلَا - يَمْلي + كائن + قولاً: ينقله كما هو لآخر ليحفظه كتابة

أَمْلى - يُمْلي
	﴿ولقد استهزئ برسل من قبلك فأمليت للذين كفروا ثم أخذتهم فكيف كان عقاب(32)﴾ الرعد ﴿وأصحاب مدين وكذب موسى فأمليت للكافرين ثم أخذتهم فكيف كان نكير(44)﴾ الحج
	﴿وكأين من قرية أمليت لها وهي ظالمة ثم أخذتها وإلي المصير(48)﴾ الحج
	﴿ولا يحسبن الذين كفروا أنما نملي لهم خير لأنفسهم إنما نملي لهم ليزدادوا إثما ولهم عذاب مهين(178)﴾ آل عمران
	﴿إن الذين ارتدوا على أدبارهم من بعد ما تبين لهم الهدى الشيطان سول لهم وأملى لهم (25)﴾ محمد
مليا
﴿قال أراغب أنت عن آلهتي ياإبراهيم لئن لم تنته لأرجمنك واهجرني مليا (46)﴾ مريم
جاء في التفسير: نملي لهم: نطيل أعمارهم - أمهل وأؤخر،  ملياً: زماناً طويلاً
مختار الصحاح
● [ملا] م ل ا: يُقال مَلاَّكَ الله حبيبك تَمْلِيةً أي متعك به وأعاشك معه طويلا و تَمَلَّيْتُ عُمري استمتعت منه و المَلِيُّ الزمان الطويل ومنه قوله تعالى ﴿واهجرني مَلِياً﴾ و المَلَوَانِ الليل والنهار الواحد مَلاً مقصور و أَمْلَى له في غِيه أطال له وأملى الله له أمهله وطوَّل له وأملى الكتاب و أمَلَّهُ لغتان جيدتان جاء بهما القُرآن قلت أراد به قوله تعالى ﴿فهي تُمْلَى عليه﴾ وقوله تعالى ﴿وليُمْلِلِ الذي عليه الحق﴾ و اسْتِمْلاَهُ الكتاب سأله أن يُمليه عليه
الراغب
ملأ
- الإملاء: الإمداد، ومنه قيل للمدة الطويلة ملاوة من الدهر، وملي من الدهر، قال تعالى: }واهجرني مليا{ [مريم/46] وتمليت دهرا: أبقيت، وتمليت الثوب: تمتعت به طويلا، وتملى بكذا: تمتع به بملاوة من الدهر، وملاك الله غير مهموز: عمرك، ويقال: عشيت مليا. أي: طويلا، والملا مقصور: المفازة الممتدة (انظر: المقصور والممدود للفراء ص 48)، والملوان قيل: الليل والنهار، وحقيقة ذلك تكررها وامتدادهما، بدلالة أنهما أضيفا إليهما في قول الشاعر:
- 428 - نهار وليل دائم ملواهما * على كل حال المرء يختلفان
(البيت في اللسان (ملا) دون نسبة. وهو لابن مقبل من قصيدة مطلعها:
ألا يا دار الحي بالسبعان * أمل عليها بالبلى الملوان
وهو في ديوانه ص 336؛ وجنى الجنتين ص 108)
فلو كانا الليل والنهار لما أضيفا إليهما. قال تعالى: }وأملي لهم إن كيدي متين﴿[الأعراف/183] أي: أمهلهم، وقوله:﴾الشيطان سول لهم وأملى لهم﴿[محمد/25] أي: أمهل، ومن قرأ:﴾أملي لهم﴿(وهي قراءة يعقوب، بضم الهمزة وكسر اللام، وسكون الياء، وقرأ أبو عمرو كذلك إلا أنه فتح الياء. الإتحاف ص 394) فمن قولهم: أمليت الكتاب أمليه إملاء. قال تعالى:﴾أنما نملي لهم خيرا لأنفسهم﴿[آل عمران/178]. وأصل أمليت: أمللت، فقلب تخفيفا قال تعالى:﴾فهي تملى عليه بكرة وأصيلا﴿[الفرقان/5]، وفي موضع آخر:﴾فليملل وليه بالعدل{ [البقرة/282].
ملخص اللسان:
1.     ملا: المِلاوةُ والمُلاوةُ والمَلاوةُ والمَلا والمَلِيُّ، كله: مَدَّة  العيش. وقد تَمَلَّى العَيْشَ ومُلِّيَه وأَمْلاه الله إِياه ومَلاَّهُ
2. الإِمْلاء: الإِمْهالُ والتأْخير وإِطالةُ العُمُر- وأَمْلى اللهُ له: أَمْهلَه وطوَّلَ له
3.     وتَمَلَّى إِخْوانَه: مُتِّعَ بهم.يقال: مَلاَّك الله حَبيبَك أَي مَتَّعَك به وأَعاشَك معه طويلاً،وتَمَلَّيْت عُمُري:استمتعت به
4.     وأَمْلى للبعير في القَيْدِ: أَرْخى ووَسَّع فيه. وأَمْلى له في  غَيِّه: أَطالَ
5.     إِنما نُمْلي لهم  لِيَزْدادُوا إِثماً؛ اشتقاقه من المَلْوة وهي المدّة من الزمان، أَمْلى عليه الزَّمنُ أَي طال عليه،
6.     وأَمْلى له أَي طَوَّلَ  له وأَمْهَلَه ، ومرَّ مَليٌّ من الليل ومَلاً: وهو ما بين أَوَّله إِلى ثلثه، وقيل: هو  قِطْعة منه لم تُحَدَّ، والجمع أَمْلاء،
7.     ومرَّ عليه  مَلاً من الدهر أَي قطْعة. والمَليُّ: الهَوِيُّ من الدهر. يقال: أَقامَ  مَلِيّاً من الدهر. ومضى مَليٌّ من النهار أَي ساعةٌ طَويلة ، وقيل: المَلَوانِ طَرفا النهار؛ ويقال: لا أَفعله ما اختلف المَلَوانِ. وأَقام عنده مَلْوةً من الدهر ومُلوةً ومِلوةً ومَلاوةً ومُلاوةً ومِلاوةً أَي  حيناً وبُرهة من الدهر
8.     أَخذ الإِمْلاءَ من المَلا، وهو ما اتَّسَع من الأَرض.
9.     والإِمْلاء والإِمْلالُ على الكاتب واحد. وأَمْلَيْتُ الكتاب أُمْلي وأَمْلَلْتُه أُمِلُّه لغتان جَيِّدتان جاءَ بهما القرآن. واستمليته الكتاب:  سأَلته أَن يُمْلِيَه عليَّ
10.                        ومَلا الرجلُ يَمْلُو: عَدا؛ ومنه حكاية الهذلي: فرأَيتُ الذي ذَمى يَمْلو أَي الذي نَجا بذَمائه. قال ابن سيده: وقضينا على مجهول هذا الباب  بالواو لوجود م ل و وعدم م ل ي.  ويقال: مَلا البعيرُ يَمْلُو مَلْواً أَي سارَ سيراً شديداً؛
لسان العرب
● - ملا: المِلاوةُ والمُلاوةُ والمَلاوةُ والمَلا والمَلِيُّ، كله: مَدَّة  العيش. وقد تَمَلَّى العَيْشَ ومُلِّيَه وأَمْلاه الله إِياه ومَلاَّهُ  وأَمْلى اللهُ له: أَمْهلَه وطوَّلَ له. وفي الحديث: إنَّ اللهَ لَيُمْلي  للظالم؛ الإِمْلاء: الإِمْهالُ والتأْخير وإِطالةُ العُمُر. وتَمَلَّى  إِخْوانَه: مُتِّعَ بهم. يقال: مَلاَّك الله حَبيبَك أَي مَتَّعَك به  وأَعاشَك معه طويلاً؛ قال التميمي في يزيد بن مِزْيد الشَّيْباني:  وقد كنتُ أَرْجُو أَنْ أُمَلاَّك حِقْبةً،  فحالَ قَضاءُ اللهِ دُونَ رَجائِيا  أَلا فَلْيَمُتْ من شاء بَعْدَكَ، إِنما  عَلَيْكَ، منَ الأَقْدارِ، كان حِذارِيا  وتَمَلَّيْت عُمُري: استمتعت به. ويقال لمن لَبِس الجَديدَ: أَبْلَيْتَ  جَديداً وتَمَلَّيْت حَبيباً أَي عِشْتَ معه مِلاوةً من دهرك وتَمَتَّعْت  به. وأَمْلى للبعير في القَيْدِ: أَرْخى ووَسَّع فيه. وأَمْلى له في  غَيِّه: أَطالَ. ابن الأَنباري في قوله تعالى: إِنما نُمْلي لهم  لِيَزْدادُوا إِثماً؛ اشتقاقه من المَلْوة وهي المدّة من الزمان، ومن ذلك قولهم:  البَسْ جديداً وتَمَلَّ حبيباً أَي لتَطُلْ أَيامُك معه؛ وأَنشد:  بوِدِّيَ لَوْ أَني تَمَلَّيْتُ عُمْرَه  بِما ليَ مِنْ مالٍ طَريفٍ وتالِدِ  أَي طالَتْ أَيامي معَه؛ وأَنشد:  أَلا لَيْتَ شِعْري هل تَرُودَنَّ ناقَتي  بِحزْمِ الرَّقاشِ مِنْ مَتالٍ هَوامِلِ؟  هُنالِكَ لا أُمْلي لها القَيْدَ بالضُّحى،  ولَسْتُ، إِذا راحَتْ عليَّ، بعاقِلِ  أَي لا أُطِيلُ لها القيد لأَنها صارت إِلى أُلاَّفِها فتَقِرُّ وتسكن،  أَخذ الإِمْلاءَ من المَلا، وهو ما اتَّسَع من الأَرض.  ومرَّ مَليٌّ من الليل ومَلاً: وهو ما بين أَوَّله إِلى ثلثه، وقيل: هو  قِطْعة منه لم تُحَدَّ، والجمع أَمْلاء، وتكرر في الحديث: ومرَّ عليه  مَلاً من الدهر أَي قطْعة. والمَليُّ: الهَوِيُّ من الدهر. يقال: أَقامَ  مَلِيّاً من الدهر. ومضى مَليٌّ من النهار أَي ساعةٌ طَويلة. ابن السكيت:  تَمَلأْتُ من الطعام تَمَلُّؤاً. وقد تَمَلَّيْت العيش تَمَلِّياً إِذا عشت  مَلِيّاً أَي طَويلاً. وفي التنزيل: واهْجُرْني مَلِيّاً؛ قال الفراء:  أَي طويلاً.  والمَلَوانِ: الليلُ والنهار؛ قال الشاعر:  نَهارٌ ولَيْلٌ دائمٌ مَلَواهما،  على كلِّ حالِ المَرْءِ يَخْتَلِفانِ  وقيل: المَلَوانِ طَرفا النهار؛ قال ابن مقبل:  أَلا يا دِيارَ الحَيِّ بالسَّبُعانِ،  أَمَلَّ عَليها بالبِلى المَلَوانِ  واحدهما مَلاً، مقصور. ويقال: لا أَفعله ما اختلف المَلَوانِ. وأَقام  عنده مَلْوةً من الدهر ومُلوةً ومِلوةً ومَلاوةً ومُلاوةً ومِلاوةً أَي  حيناً وبُرهة من الدهر. الليث: إِنه لفي ملاوة من عيش أَي قد أُمْلِيَ له،  والله يُمْلي مَن يشاء فيؤجِّله في الخَفْض والسِّعة والأَمْن؛ قال  العجاج:مُلاوةً مُلِّيتُها، كأَني  ضارِبُ صَنْجِ نَشْوةٍ مُغَنِّي  الأَصمعي: أَمْلى عليه الزَّمنُ أَي طال عليه، وأَمْلى له أَي طَوَّلَ  له وأَمْهَلَه.  ابن الأَعرابي: المُلى الرَّماد الحارُّ، والمُلى الزمان  (* وقوله«  الملى الرماد والملى الزمان» كذا ضبطا بالضم في الأصل.) من الدهر.  والإِمْلاء والإِمْلالُ على الكاتب واحد. وأَمْلَيْتُ الكتاب أُمْلي  وأَمْلَلْتُه أُمِلُّه لغتان جَيِّدتان جاءَ بهما القرآن. واستمليته الكتاب:  سأَلته أَن يُمْلِيَه عليَّ، والله أَعلم.  والمَلاةُ: فَلاة ذات حر، ولجمع مَلاً؛ قال تأَبَّط شرّاً:  ولَكِنَّني أُرْوي مِنَ الخَمْرِ هامَتي،  وأَنْضُو المَلا بالشَّاحِبِ المُتشَلْشِل  وهو الذي تَخَدَّدَ لحمه وقلَّ، وقي: المَلا واحد وهو الفَلاةُ. التهذيب  في ترجمة ملأَ: وأَما المَلا المُتَّسَعُ من الأَرض فغير مهموز، يكتب  بالأَلف والياء والبصريون يكتبونه بالأَلف؛ وأَنشد:  أَلا غَنِّياني وارْفَعا الصَّوْتَ بالمَلا،  فإِنَّ المَلا عِنْدي يَزيدُ المَدى بُعْدا  الجوهري: المَلا، مقصور، الصَّحراء؛ وأَنشد ابن بري في المَلا  المُتَّسعِ من الأَرض لبشر:  عَطَفْنا لهم عَطْفَ الضَّرُوسِ مِنَ المَلا  بِشَهْباء لا يَمْشِي الضَّراءَ رَقِيبُها  والمَلا: موضع؛ وبه فسر ثعلب قول قيس بن ذَريح:  تبكِي على لُبْنى، وأَنْتَ تَرَكْتَها،  وكُنْتَ عَلَيْها بالمَلا أَنْتَ أَقْدَرُ  ومَلا الرجلُ يَمْلُو: عَدا؛ ومنه حكاية الهذلي: فرأَيتُ الذي ذَمى  يَمْلو أَي الذي نَجا بذَمائه. قال ابن سيده: وقضينا على مجهول هذا الباب  بالواو لوجود م ل و وعدم م ل ي.  ويقال: مَلا البعيرُ يَمْلُو مَلْواً أَي سارَ سيراً شديداً؛ وقال  مُلَيْح الهذلي:  فأَلْقَوْا عَلَيْهِنَّ السِّياطَ، فَشَمَّرَتْ  سَعالى عَليْها المَيْسُ تَمْلُو وتَقْذِفُ
مقاييس اللغة:
(ملو) الميم واللام والحرف المعتلّ أصل صحيح يدلُّ على امتدادٍ في شيءٍ زمانٍ أو غيره. وأملَيت القيدَ للبعير إملاءً، إذا وسَّعته. وتملّيت عُمْرِي، إذا استمتَعت به. والمَلَوانِ: اللّيل والنهار. والملاوة([26]): ملاوة العيش، أي قد أُمليَ له. ومن الباب إملاء الكتاب.
والله أعلم بالصَّواب.
(ملي([1])) الميم واللام والحرف المعتل. كلمة واحدةٌ هي الزَّمن([2]) الطّويل. وأقامَ ملِيَّاً، أي دهراً طويلاً. وتَملَّيْتُ الشّيءَ، إذا أقامَ([3]) معك زماناً طويلاً. والمَلَوانِ: طرَفا اللَّيل والنهار. والمُِلاوة: الحِِين.
وإذا هُمِز دلَّ على المساواة والكمال في الشَّيء. ومَلأْتُ الشّيءَ أملَؤُه مَلْئاً. والمِلء: الاسم للمِقدار الذي يُملأ؛ وسمِّي لأنَّه مساوٍ لوِعائه في قَدْره. ويقال: أعطِنِي مِلأَه ومِلأيْهِ وثلاثة أمْلائِه. ومنه أمْلأَ النَّزْعَ في القَوس، إذا بالَغَ. ومنه* المَلأ: الأشْراف من الناس، لأنَّهم مُلِئُوا كرماً. فأمّا قولُ الشَّاعر([4]):
تنادَوْا يالَ بُهْثَةَ إذ لَقُونا *** فقُلْنا أحسني مَلأً جُهَينا([5])
فقال قوم: أراد به الخُلُق. وجاء في الحديث: "أحْسِنُوا أملاءكم" والمعنى فيه أنَّ حسن الخُلُق من سجايا المَلأ، وهم الشِّراف الكِرام.
القاموس المحيط:
و مَلاَ يَمْلُو مَلْواً سارَ شديداً، أوْ عَدَا. ومَلاَّكَ اللّهُ حَبِيبَكَ تَمْلِيَةً مَتَّعَكَ به، وأعاشَكَ مَعَهُ طويلاً. وتَمَلَّى عُمْرَهُ، ومُلِّيَهُ اسْتَمْتَعَ منه. وأمْلاهُ اللّه إيَّاهُ. ومَلاوةٌ من الدَّهْرِ، ومَلْوَةٌ، مُثَلَّثَيْنِ بُرْهَةٌ منه. والمَلِيُّ الهَوِيُّ من الدَّهْرِ، والساعةُ الطَّويلَةُ من النَّهارِ. والمَلاَ الصَّحْراءُ.
والمَلَوانِ: اللَّيْلُ والنهارُ، أو طَرَفَاهُما. وأمْلَيْتُ له في غَيِّهِ: أطَلْتُ، و البعيرَ: وَسَّعْتُ له في قَيْدِهِ، و الكِتابَ: أمْلَلْتُه، و اللّهُ: أمْهَلَه. واسْتَمْلاهُ: سألَه الإِمْلاءَ. والمَلاةُ، كقَناةٍ: فَلاةٌ ذاتُ حَرٍّ وسَرابٍ ج: مَلاً.
تاج العروس:
( وملا ) البعير ( يملو ملوا سار ) سيرا ( شديدا ) ومنه قول مليح الهذلى :
فألقوا عليهن السياط فشمرت * سعال عليها الميس تملو وتقدف ( أو ) ملا ملوا إذا ( عدا ) ومنه حكاية الهذلى فرأيت الذى ذما يملو أي الذى نجا بذمائه يعدو ( وملاك الله حبيبك تملية ) أي ( متعك به وأعاشك طويلا ) نقله الجوهرى قال ( و ) يقال ( تملى عمره و ) كذلك ( مليه ) أي ( استمتع منه ) ويقال لمن لبس الجديد أبليت جديدا وتمليب حبيبا أي عشت معه ملاوة من دهرك وتمتعت به وأنشد الجوهرى للتميمي في يزيد بن مزيد الشيباني : وقد كنت أرجو أن أملاك حقبة * فحال قضاء الله دون رجائيا الا فليمت من شاء بعدك انما * عليك من الاقدار كان حذاريا ( وأملاه الله اياه ) وملاه ( و ) أقت عنده ( ملاوة من الدهر وملوة ) من الدهر ( مثلثتين ) نقلهما الجوهرى والتثليث في الاخير حكاه الفراء أي ( برهة منه ) وحينا ( والملى ) كغنى ( الهوى من الدهر ) ومنه قوله تعالى واهجرني مليا أي طويلا ( و ) أيضا ( الساعة الطويلة من النهار ) يقال مضى ملى من النهار نقله الجوهرى ( والملا ) غير مهموز يكتب بالالف عند البصريين وغيرهم يكتبه بالياء ( الصحراء ) وهو المتسع من الارض وقال الراغب هي المفازة الممتدة قال الشاعر : الاغنيانى وارفعا الصوب بالملا * فان الملا عندي يزيد المدى بعدا وقال الاصمعي الملا برث أبيض ليس برمل ولاجلد ( والملوان ) بالتحريك مثنى الملا ( الليل والنهار ) يقال لا أفعله ما اختلف الملوان وقال الراغب وحقيقة ذلك تكررهما وامتدادهما بدلالة أنهما أضيفا اليهما في قول الشاعر : نهار وليل دائم ملواهما * على كل حال المرء يختلفان فلو كانا الليل والنهار لما أضيفا اليهما ( أوطر فاهما ) قال ابن مقبل : ألا يا ديار الحى بالسبعان * أمل عليها بالبلى الملوان ( وأمليت له في غيه ) أي ( أطلت ) نقله الجوهرى ( و ) أمليت ( البعير ) إذا ( وسعت له في قيده ) وأرخيت وفى الصحاح للبعير ( و ) أمليت ( الكتاب ) أملى و ( أمللته ) أمله لغتان جيدتان جاء بهما القرآن قاله الجوهرى ( و ) أملى ( الله ) الكافر ( أمهله ) وأخره وطول له ومنه قوله عز وجل وأملى لهم ان كيدى متين ( واستملاه سأله الاملاء ) عليه ومنه المستملى للذى يطلب املاء
الحديث من شيخ واشتهر به أبو بكر محمد بن أبان بن وزير البلخى أحد الحفاظ المتقنين لانه استملى على وكيع ( والملاة كقناة فلاة ذات حر وسراب ج ملا ) وأنشد الازهرى لتأبط شرا ولكننى أروى من الخمر هامتي * وأنضو الملا بالشحب المتشلشل * ومما يستدرك عليه الملاوة بالتثليث والملا والملى كالى وغنى كله مدة العيش وقد تملى العيش ومر ملى من الليل كغنى وملا من الليل وهو ما بين أوله الى ثلثه وقيل هو قطعة منه لم تحدوا الجمع أملاء وقال الاصمعي أملى عليه الزمن أي طال عليه وقال ابن الاعرابي الملا الرماد الحار والملا الزمان من الدهر والملا موضع وبه فسر ثعلب قول قيس بن ذريح : أتبكى على لبنى وأنت تركتها * وكنت عليها بالملا أنت أقدر قلت وأنشد ياقوت لذى الرمة وقيل لامرأة يهجومية ألا حبذ أهل الملا غير أنه * إذا ذكرت مى فلا حبذا هيا وقال ابن السكيت الملا موضع بعينه في قول كثير ورسوم الديار تعرف منها * بالملا بين تغلمين فريم وقال في تفسير قول عدى بن الرقاع يقود الينا ابني نزار من الملا * وأهل العراق ساميا متعظما سمعت الطائى يقول هي قرية من ضواحي الرمل متصلة الى طرف أجا وقيل الملا مدافع السبعان لطيئ أعلاه الملا وأسفله الاجيفر والملوة قد حان وهو نصف الربع لغة مصرية

##### Türkçe

ملو
**مَلَا** - **يَمْلُوْ** - **مَلِيّ** - **مَلِيَّاً** - **أَمْلَى** - **يُمْلِي**، **أُمْلِيَ** - **يُمْلَى**

**مَلا - يَمْلُوْ** + **الدهر** veya **الأمد** + bir varlık için veya bir fiil için: onda vakitten bir genişlik bulunması: onda vakitten bir genişlik bulunması; belirlenmiş zamanın geçip yürümesi için, bir varlığın yaşaması veya kalması yahut bir fiilin meydana gelmesi için.

**مَلِيّ**: “**مَلَا - يَمْلُوْ**”dan fiil ismi: ve o, “**مَلَا - يَمْلُوْ**” fiiliyle olan şeydir: bir iş veya fiil için gerekli ve yeterli zaman: dehrden geçmiş olan yahut geçecek olan yahut bir fiilin kaplayacağı süre; yahut bir işin veya fiilin yapılması için azamî sınır olarak varsayılandan artırılacak olan.

**مَلِيَّا**: “**مَلَيّ**”den hâl: yeterli bir vakit ve zaman süresi olarak.

﴿**اهجرني مليا**﴾: beni vakitten (zamandan) yeterli bir süre terk et.

**أَمْلَى - يُمْلِي** + bir varlık + bir varlık için: “**مَلَا - يَمْلُوْ**”dan “**أَفْعَلَ**” vezninde: onu “**يَمْلُوْ**” kılar: yaşaması veya bir şey yapması için ona zamandan bir süre koyar: bir işin veya fiilin yapılması için azamî sınır olarak varsayılandan daha uzun bir süre ona kılar.

**أُُمْلِيَ - يُمْلَى**: “**أَمْلَى - يُمْلِي**”nin meçhul bina edileni.

Ve lafız, “geçebilecek yahut geçmiş olan veya vuku bulacak bir fiilin kaplayacağı zaman süresini beyan eden lafızlar” grubuna mensuptur; bu sürelerin uzunluğuna göre sıralanmış olarak bunlar şunlardır:
**ساعَ - يَسوْعُ**، **لال - يَلِيْلُ**، **يَامَ - يَيُومُ**، **أَمِدَ - يَأْمَدُ**، **مَلا - يَمْلو**، **دَهَرَ - يَدْهَرُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**مَلَأََ - يَمْلَأُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyden: onu içine koyar da onu bütün hacmini işgal eder hâle getirir.
**مَلأَ - يَمْلِئُ** (**مَلأ - يَمْلَأُ**) + bir varlık + bir varlığa: ona yardım etti, destek oldu ve onun gücünü pekiştirdi.
**مَلا - يَمْلُوْ** + **الدهر** veya **الأمد** + bir varlık için veya bir fiil için: onda vakitten bir genişlik bulunması.
**مَلَّ - يَمُلُّ** + bir varlık + bir sözü: onu olduğu gibi başkasına nakleder ki onu yazıyla muhafaza etsin.
**مَلَا - يَمْلي** + bir varlık + bir sözü: onu olduğu gibi başkasına nakleder ki onu yazıyla muhafaza etsin.

**أَمْلى - يُمْلي**
	﴿**ولقد استهزئ برسل من قبلك فأمليت للذين كفروا ثم أخذتهم فكيف كان عقاب(32)**﴾ **الرعد** ﴿**وأصحاب مدين وكذب موسى فأمليت للكافرين ثم أخذتهم فكيف كان نكير(44)**﴾ **الحج**
	﴿**وكأين من قرية أمليت لها وهي ظالمة ثم أخذتها وإلي المصير(48)**﴾ **الحج**
	﴿**ولا يحسبن الذين كفروا أنما نملي لهم خير لأنفسهم إنما نملي لهم ليزدادوا إثما ولهم عذاب مهين(178)**﴾ **آل عمران**
	﴿**إن الذين ارتدوا على أدبارهم من بعد ما تبين لهم الهدى الشيطان سول لهم وأملى لهم (25)**﴾ **محمد**

**مليا**
﴿**قال أراغب أنت عن آلهتي ياإبراهيم لئن لم تنته لأرجمنك واهجرني مليا (46)**﴾ **مريم**

Tefsirde geldi: **نملي لهم**: ömürlerini uzatırız — mühlet verir ve geciktiririm; **ملياً**: uzun bir zaman.

Muhtâr es-Sıhâh
● [**ملا**] م ل ا: “**مَلاَّكَ الله حبيبك تَمْلِيةً**” denir; yani onunla seni faydalandırdı ve seni onunla uzun yaşattı. Ve “**تَمَلَّيْتُ عُمري**”: ondan faydalandım. Ve **المَلِيُّ**: uzun zamandır; ondan, Yüce Allah’ın sözü ﴿**واهجرني مَلِياً**﴾. Ve **المَلَوَانِ**: gece ve gündüzdür; birinin tekili **مَلاً** (maksûr)dur. Ve “**أَمْلَى له في غِيه**”: ona (azgınlığında) uzattı. Ve “**أملى الله له**”: ona mühlet verdi ve ona uzattı. Ve “**أملى الكتاب**” ve “**أمَلَّهُ**”: iki iyi lugattır; Kur’ân ikisini de getirmiştir. Dedim: onunla Yüce Allah’ın sözü ﴿**فهي تُمْلَى عليه**﴾ ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**وليُمْلِلِ الذي عليه الحق**﴾ kastedildi. Ve “**اسْتِمْلاَهُ الكتاب**”: ondan, kendisine imlâ etmesini istedi.

Râgıb
**ملأ**
- **الإملاء**: imdâddır; ondan, uzun süreye dehrden **ملاوة** ve dehrden **ملي** denildi. Yüce Allah dedi ki: }**واهجرني مليا**{ [**مريم/46**]. Ve “**تمليت دهرا**”: kaldım. Ve “**تمليت الثوب**”: onunla uzun faydalandım. Ve “**تملى بكذا**”: dehrden bir **ملاوة** ile onunla faydalandı. Ve **ملاك الله** (hemzesiz): ömrünü uzatsın. Ve denir: “**عشيت مليا**”, yani: uzun. Ve **الملا** (maksûr): uzayıp giden çöl (bak: el-Maksûr ve’l-Memdûd, Ferrâ, s. 48). Ve **الملوان** denildi ki: gece ve gündüzdür; bunun hakikati, onların tekrarı ve uzamasıdır; şairin sözünde onlara izafe edilmeleri buna delâlet eder:
- 428 - نهار وليل دائم ملواهما * على كل حال المرء يختلفان
(Beyit Lisân’da (**ملا**) nisbesizdir. O, İbn Mukbil’indir; matla‘ı:
ألا يا دار الحي بالسبعان * أمل عليها بالبلى الملوان
ve Dîvân’ında s. 336; Cennâ’l-Cenneteyn s. 108)
Eğer ikisi gece ve gündüz olsaydı, onlara izafe edilmezdi. Yüce Allah dedi ki: }**وأملي لهم إن كيدي متين**﴿[**الأعراف/183**] yani: onlara mühlet veririm. Ve sözü:﴾**الشيطان سول لهم وأملى لهم**﴿[**محمد/25**] yani: mühlet verdi. Ve kim﴾**أملي لهم**﴿diye okursa (bu, Ya‘kūb’un kıraatidir; hemzenin dammesi, lâmın kesresi ve yâ’nın sükûnu ile; Ebû ‘Amr da böyle okudu, ancak yâ’yı fetha etti. el-İthâf s. 394) bu, onların “**أمليت الكتاب أمليه إملاء**” sözündendir. Yüce Allah dedi ki:﴾**أنما نملي لهم خيرا لأنفسهم**﴿[**آل عمران/178**]. Ve **أمليت**’in aslı: **أمللت** idi; hafifletme için kalb edildi. Yüce Allah dedi ki:﴾**فهي تملى عليه بكرة وأصيلا**﴿[**الفرقان/5**]; ve başka bir yerde:﴾**فليملل وليه بالعدل**{ [**البقرة/282**].

Lisân’ın özeti:
1. **ملا**: **المِلاوةُ** ve **المُلاوةُ** ve **المَلاوةُ** ve **المَلا** ve **المَلِيُّ**; hepsi: yaşama süresidir. Ve **تَمَلَّى العَيْشَ** ve **مُلِّيَه** ve Allah onu ona **أَمْلاه** ve onu **مَلاَّهُ**.
2. **الإِمْلاء**: mühlet verme, geciktirme ve ömrü uzatmadır — ve “Allah ona **أَمْلى**”: ona mühlet verdi ve ona uzattı.
3. Ve **تَمَلَّى إِخْوانَه**: onlarla faydalandı. Denir: “**مَلاَّك الله حَبيبَك**” yani: onunla seni faydalandırdı ve seni onunla uzun yaşattı; ve “**تَمَلَّيْت عُمُري**”: ondan faydalandım.
4. Ve “devenin bağında **أَمْلى**”: onda gevşetti ve genişletti. Ve “azgınlığında ona **أَمْلى**”: uzattı.
5. }**إِنما نُمْلي لهم  لِيَزْدادُوا إِثماً**{; onun اشتقاق’ı **المَلْوة**’dendir; o, zamandan süredir. “Zaman ona **أَمْلى**” yani ona uzun geldi.
6. Ve “ona **أَمْلى**” yani ona uzattı ve ona mühlet verdi. Ve geceden **مَليٌّ** ve **مَلاً** geçti: o, başı ile üçte biri arasındadır; ve denildi ki: ondan sınırlandırılmamış bir parçadır; çoğulu **أَمْلاء**dır.
7. Ve dehrden onun üzerinden **مَلاً** geçti, yani bir parça. Ve **المَليُّ**: dehrden **الهَوِيُّ**dur. Denir: dehrden **مَلِيّاً** ikamet etti. Ve gündüzden **مَليٌّ** geçti, yani uzun bir saat; ve denildi ki: **المَلَوانِ** gündüzün iki ucudur; ve denilir: **المَلَوانِ** ihtilaf ettikçe onu yapmam. Ve onun yanında dehrden **مَلْوةً** ve **مُلوةً** ve **مِلوةً** ve **مَلاوةً** ve **مُلاوةً** ve **مِلاوةً** ikamet etti; yani dehrden bir vakit ve bir müddet.
8. **الإِمْلاء**’yı **المَلا**’dan aldı; o, yerden geniş olan şeydir.
9. Yazıcıya **الإِمْلاء** ve **الإِمْلال** birdir. Ve “**أَمْلَيْتُ الكتاب أُمْلي**” ve “**أَمْلَلْتُه أُمِلُّه**”: iki iyi lugattır; Kur’ân ikisini de getirmiştir. Ve “**استمليته الكتاب**”: ona, onu bana imlâ etmesini sordu.
10. Ve “adam **مَلا** **يَمْلُو**”: koştu; ondan Huzelî’nin hikâyesi: “**فرأَيتُ الذي ذَمى يَمْلو**” yani: kanıyla kurtulan, koşuyor. İbn Sîde dedi: bu bâbın meçhulü hakkında, **م ل و**’nun bulunması ve **م ل ي**’nin bulunmaması sebebiyle vâv ile hükmettik. Ve denir: deve **مَلا** **يَمْلُو** **مَلْواً**: şiddetli bir yürüyüşle yürüdü.

Lisânü’l-‘Arab
● - **ملا**: **المِلاوةُ** ve **المُلاوةُ** ve **المَلاوةُ** ve **المَلا** ve **المَلِيُّ**; hepsi: yaşama süresidir. Ve **تَمَلَّى العَيْشَ** ve **مُلِّيَه** ve Allah onu ona **أَمْلاه** ve onu **مَلاَّهُ**. Ve “Allah ona **أَمْلى**”: ona mühlet verdi ve ona uzattı. Hadiste: “Şüphesiz Allah zalime **لَيُمْلي**”; **الإِمْلاء**: mühlet verme, geciktirme ve ömrü uzatmadır. Ve **تَمَلَّى إِخْوانَه**: onlarla faydalandı. Denir: “**مَلاَّك الله حَبيبَك**” yani: onunla seni faydalandırdı ve seni onunla uzun yaşattı; Temîmî, Yezîd b. Mizyed eş-Şeybânî hakkında dedi:
وقد كنتُ أَرْجُو أَنْ أُمَلاَّك حِقْبةً،  فحالَ قَضاءُ اللهِ دُونَ رَجائِيا
أَلا فَلْيَمُتْ من شاء بَعْدَكَ، إِنما  عَلَيْكَ، منَ الأَقْدارِ، كان حِذارِيا
Ve “**تَمَلَّيْت عُمُري**”: ondan faydalandım. Ve yeni giyene denir: “**أَبْلَيْتَ جَديداً**” ve “**تَمَلَّيْت حَبيباً**” yani: dehrinden bir **مِلاوة** ile onunla yaşadın ve onunla faydalandın. Ve devenin bağında **أَمْلى**: onda gevşetti ve genişletti. Ve azgınlığında ona **أَمْلى**: uzattı. İbnü’l-Enbârî, Yüce Allah’ın sözü hakkında: }**إِنما نُمْلي لهم  لِيَزْدادُوا إِثماً**{; onun اشتقاق’ı **المَلْوة**’dendir; o, zamandan süredir; ve bundan onların “Yeni giy ve sevgiliyle **تَمَلَّ**” sözleri; yani: onunla günlerin uzasın. Ve şu beyiti okuttu:
بوِدِّيَ لَوْ أَني تَمَلَّيْتُ عُمْرَه  بِما ليَ مِنْ مالٍ طَريفٍ وتالِدِ
yani: onunla günlerim uzadı. Ve şu beyiti okuttu:
أَلا لَيْتَ شِعْري هل تَرُودَنَّ ناقَتي  بِحزْمِ الرَّقاشِ مِنْ مَتالٍ هَوامِلِ؟
هُنالِكَ لا أُمْلي لها القَيْدَ بالضُّحى،  ولَسْتُ، إِذا راحَتْ عليَّ، بعاقِلِ
yani: ona bağı uzatmam; çünkü ülfetine döndü de karar kıldı ve sakinleşti. **الإِمْلاء**’yı **المَلا**’dan aldı; o, yerden geniş olan şeydir. Ve geceden **مَليٌّ** ve **مَلاً** geçti: o, başı ile üçte biri arasındadır; ve denildi ki: ondan sınırlandırılmamış bir parçadır; çoğulu **أَمْلاء**dır. Ve hadiste tekrarlandı: dehrden onun üzerinden **مَلاً** geçti, yani bir parça. Ve **المَليُّ**: dehrden **الهَوِيُّ**dur. Denir: dehrden **مَلِيّاً** ikamet etti. Ve gündüzden **مَليٌّ** geçti, yani uzun bir saat. İbnü’s-Sikkît: “Yemekten **تَمَلأْتُ** **تَمَلُّؤاً**.” Ve “**تَمَلَّيْت العيش تَمَلِّياً**”: eğer **مَلِيّاً** yani uzun yaşadıysan. Tenzîlde: **واهْجُرْني مَلِيّاً**; Ferrâ dedi: yani uzun. Ve **المَلَوانِ**: gece ve gündüzdür; şair dedi:
نَهارٌ ولَيْلٌ دائمٌ مَلَواهما،  على كلِّ حالِ المَرْءِ يَخْتَلِفانِ
Ve denildi ki: **المَلَوانِ** gündüzün iki ucudur; İbn Mukbil dedi:
أَلا يا دِيارَ الحَيِّ بالسَّبُعانِ،  أَمَلَّ عَليها بالبِلى المَلَوانِ
İkisinden birinin tekili **مَلاً**dır (maksûr). Ve denir: **المَلَوانِ** ihtilaf ettikçe onu yapmam. Ve onun yanında dehrden **مَلْوةً** ve **مُلوةً** ve **مِلوةً** ve **مَلاوةً** ve **مُلاوةً** ve **مِلاوةً** ikamet etti; yani dehrden bir vakit ve bir müddet. Leys: “O, yaşamdan bir **ملاوة** içindedir” yani ona **أُمْلِيَ** edilmiştir; ve Allah dilediğine **يُمْلي** eder de onu alçaklıkta, genişlikte ve emniyette tehir eder; ‘Accâc dedi:
مُلاوةً مُلِّيتُها، كأَني  ضارِبُ صَنْجِ نَشْوةٍ مُغَنِّي
Asma‘î: “Zaman ona **أَمْلى**” yani ona uzun geldi; ve “ona **أَمْلى**” yani ona uzattı ve ona mühlet verdi. İbnü’l-A‘râbî: **المُلى** sıcak küldür; ve **المُلى** dehrden zamandır. Ve **الإِمْلاء** ve **الإِمْلال** yazıcıya birdir. Ve “**أَمْلَيْتُ الكتاب أُمْلي**” ve “**أَمْلَلْتُه أُمِلُّه**”: iki iyi lugattır; Kur’ân ikisini de getirmiştir. Ve “**استمليته الكتاب**”: ona, onu bana imlâ etmesini sordu; Allah daha iyi bilir. Ve **المَلاةُ**: sıcaklığı olan bir çöl; çoğulu **مَلاً**dır; Teebbata Şerran dedi:
ولَكِنَّني أُرْوي مِنَ الخَمْرِ هامَتي،  وأَنْضُو المَلا بالشَّاحِبِ المُتشَلْشِل
O, eti sarkmış ve azalmış olandır; ve denildi ki: **المَلا** tekildir ve o çöldür. Tehzîb, **ملأَ** tercümesinde: “Yerden geniş olan **المَلا** hemzesizdir; elif ve yâ ile yazılır; Basralılar onu elif ile yazar.” Ve şu beyiti okuttu:
أَلا غَنِّياني وارْفَعا الصَّوْتَ بالمَلا،  فإِنَّ المَلا عِنْدي يَزيدُ المَدى بُعْدا
Cevherî: **المَلا** (maksûr): çöldür. Ve İbn Berrî, yerden geniş olan **المَلا** hakkında Bişr’in şu beyitini okuttu:
عَطَفْنا لهم عَطْفَ الضَّرُوسِ مِنَ المَلا  بِشَهْباء لا يَمْشِي الضَّراءَ رَقِيبُها
Ve **المَلا**: bir yerdir; ve bununla Sa‘leb, Kays b. Zurayh’ın sözünü tefsir etti:
تبكِي على لُبْنى، وأَنْتَ تَرَكْتَها،  وكُنْتَ عَلَيْها بالمَلا أَنْتَ أَقْدَرُ
Ve “adam **مَلا** **يَمْلُو**”: koştu; ondan Huzelî’nin hikâyesi: “**فرأَيتُ الذي ذَمى يَمْلو**” yani: kanıyla kurtulan, koşuyor. İbn Sîde dedi: bu bâbın meçhulü hakkında, **م ل و**’nun bulunması ve **م ل ي**’nin bulunmaması sebebiyle vâv ile hükmettik. Ve denir: deve **مَلا** **يَمْلُو** **مَلْواً**: şiddetli bir yürüyüşle yürüdü; ve Müleyh el-Huzelî dedi:
فأَلْقَوْا عَلَيْهِنَّ السِّياطَ، فَشَمَّرَتْ  سَعالى عَليْها المَيْسُ تَمْلُو وتَقْذِفُ

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**ملو**) mîm, lâm ve illetli harf; sahih bir asıldır; bir şeyde, zamanda veya başkasında uzamaya delâlet eder. Ve deve için bağı **أملَيت**: onu genişlettiğinde. Ve “ömrümle **تملّيت**”: onunla faydalandığımda. Ve **المَلَوانِ**: gece ve gündüzdür. Ve **الملاوة**: yaşama **ملاوة**’sidir; yani ona **أُمليَ** edilmiştir. Ve bâbdan: kitabın **إملاء**’ı.
Ve Allah doğruya daha iyi bilendir.

(**ملي**) mîm, lâm ve illetli harf. Tek bir kelimedir; o, uzun zamandır. Ve **ملِيَّاً** ikamet etti; yani uzun bir dehr. Ve “şeyi **تَملَّيْتُ**”: seninle uzun bir zaman kaldığında. Ve **المَلَوانِ**: gece ve gündüzün iki ucudur. Ve **المُِلاوة**: vakittir.
Ve eğer hemzelenirse, şeyde eşitliğe ve kemale delâlet eder. Ve “şeyi **مَلأْتُ** onu **أملَؤُه** **مَلْئاً**.” Ve **المِلء**: doldurulan miktarın adıdır; çünkü o, kabına miktar bakımından eşittir diye adlandırıldı. Ve denir: “Bana onun **مِلأَه**’ini, ve onun **مِلأيْهِ**’ni ve onun **ثلاثة أمْلائِه**’ni ver.” Ve ondan: yayda çekişi **أمْلأَ** etti; yani mübalağa etti. Ve ondan* **المَلأ**: insanlardan eşraf; çünkü onlar keremle doldurulmuşlardır. Şairin sözüne gelince([4]):
تنادَوْا يالَ بُهْثَةَ إذ لَقُونا *** فقُلْنا أحسني مَلأً جُهَينا([5])
Bir kavim dedi ki: onunla ahlâkı kastetti. Ve hadiste geldi: “**أحْسِنُوا أملاءكم**”; ondaki mâna, güzel ahlâkın **المَلأ**’ın seciyelerinden olmasıdır; onlar, şerefli kerimlerdir.

el-Kāmûsü’l-Muhît:
Ve **مَلاَ يَمْلُو مَلْواً**: şiddetli yürüdü; yahut koştu. Ve “**مَلاَّكَ اللّهُ حَبِيبَكَ تَمْلِيَةً**”: onunla seni faydalandırdı ve seni onunla uzun yaşattı. Ve “**تَمَلَّى عُمْرَهُ**” ve “**مُلِّيَهُ**”: ondan faydalandı. Ve Allah onu ona **أمْلاهُ**. Ve dehrden bir **مَلاوةٌ** ve bir **مَلْوَةٌ**; ikisi de üçlü (müselles) olarak: ondan bir müddettir. Ve **المَلِيُّ**: dehrden **الهَوِيُّ**dur; ve gündüzden uzun saattir. **المَلاَ**: çöldür.
Ve **المَلَوانِ**: gece ve gündüz; yahut ikisinin iki ucudur. Ve “azgınlığında ona **أمْلَيْتُ**”: uzattım. Ve deveye: bağında ona genişlettim. Ve kitaba: onu **أمْلَلْتُ**. Ve Allah: ona mühlet verdi. Ve “**اسْتَمْلاهُ**”: ondan imlâ istedi. Ve **المَلاةُ**, **قَناة** gibi: sıcaklık ve serap sahibi bir çöl; çoğulu: **مَلاً**.

Tâcü’l-‘Arûs:
(**وملا**) deve (**يملو ملوا**) yürüdü; (yürüyüşle) (şiddetli) bir yürüyüşle. Ondan, Müleyh el-Huzelî’nin sözü:
فألقوا عليهن السياط فشمرت * سعال عليها الميس تملو وتقدف
(yahut) **ملا** **ملوا**: eğer (koştu) ise; ondan Huzelî’nin hikâyesi: “**فرأيت الذى ذما يملو**” yani: kanıyla kurtulan, koşuyor. Ve “**وملاك الله حبيبك تملية**” yani (onunla seni faydalandırdı ve seni uzun yaşattı); bunu Cevherî nakletti. Dedi: ve denir: (ömrünü **تملى** etti ve) aynı şekilde (**مليه**) yani (ondan faydalandı). Ve yeni giyene denir: “**أبليت جديدا**” ve “**تمليب حبيبا**” yani: dehrinden bir **ملاوة** ile onunla yaşadın ve onunla faydalandın. Ve Cevherî, Temîmî’nin Yezîd b. Mizyed eş-Şeybânî hakkında şu beyitini okuttu:
وقد كنت أرجو أن أملاك حقبة * فحال قضاء الله دون رجائيا
الا فليمت من شاء بعدك انما * عليك من الاقدار كان حذاريا
Ve Allah onu ona **أملاه**; ve onu **ملاه**. Ve onun yanında (dehrden bir **ملاوة** ve dehrden bir **ملوة**) (ikisi de üçlü (müselles) olarak); ikisini Cevherî nakletti; ve sonuncudaki teslîs’i Ferrâ hikâye etti; yani (ondan bir müddet) ve bir vakit. Ve **الملى** ( **غنى** gibi): (dehrden **الهوى**); ondan Yüce Allah’ın sözü: **واهجرني مليا** yani uzun. Ve ayrıca (gündüzden uzun saat). Denir: gündüzden **ملى** geçti; Cevherî nakletti. Ve **الملا** hemzesizdir; Basralılara göre elif ile yazılır; başkaları onu yâ ile yazar. (Çöl): o, yerden geniş olandır. Râgıb dedi: o, uzayıp giden çöldür. Şair dedi:
الاغنيانى وارفعا الصوب بالملا * فان الملا عندي يزيد المدى بعدا
Asma‘î dedi: **الملا** beyaz bir topraktır; ne kumdur ne de sert deri. Ve **الملوان** (hareke ile): **الملا**’nın tesniyesidir: (gece ve gündüz). Denir: **الملوان** ihtilaf ettikçe onu yapmam. Râgıb dedi: bunun hakikati, onların tekrarı ve uzamasıdır; şairin sözünde onlara izafe edilmeleri buna delâlet eder:
نهار وليل دائم ملواهما * على كل حال المرء يختلفان
Eğer ikisi gece ve gündüz olsaydı, onlara izafe edilmezdi. (Yahut ikisinin iki ucu). İbn Mukbil dedi:
ألا يا ديار الحى بالسبعان * أمل عليها بالبلى الملوان
Ve “azgınlığında ona **أمليت**” yani (uzattım); Cevherî nakletti. Ve “deveye **أمليت**”: eğer (bağında ona genişlettim) ve gevşettim ise. Ve Sıhâh’ta: deve için. Ve “kitabı **أمليت**”: **أملى**; ve “onu **أمللته**”: **أمله**; iki iyi lugattır; Kur’ân ikisini de getirmiştir; Cevherî dedi. Ve (Allah) kâfire **أملى**: (ona mühlet verdi) ve onu geciktirdi ve ona uzattı; ondan, Aziz ve Celîl’in sözü: **وأملى لهم ان كيدى متين**. Ve “**واستملاه**”: ondan imlâ istedi; ondan, imlâ isteyen için **المستملى**.
Hadis, bir şeyhten (rivayet edildi) ve onunla Ebû Bekir Muhammed b. Ebân b. Vezîr el-Belhî, muhafızlardan sağlam olanlardan biri olarak meşhur oldu; çünkü Vekî‘ üzerine **استملى** etti.
Ve **الملاة** (**قناة** gibi): sıcaklık ve serap sahibi bir çöl; çoğulu **ملا**. Ezherî, Teebbata Şerran için okuttu:
ولكننى أروى من الخمر هامتي * وأنضو الملا بالشحب المتشلشل
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: teslîs ile **الملاوة**; ve **الملا** ve **الملى** (**الى** ve **غنى** gibi); hepsi yaşama süresidir. Ve **تملى** etti yaşamı. Ve geceden (**غنى** gibi) **ملى** geçti; ve geceden **ملا** geçti; o, başı ile üçte biri arasındadır. Ve denildi ki: ondan sınırlandırılmamış bir parçadır; çoğulu **أملاء**. Asma‘î dedi: “Zaman ona **أملى**” yani ona uzun geldi. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الملا** sıcak küldür; ve **الملا** dehrden zamandır. Ve **الملا** bir yerdir; ve bununla Sa‘leb, Kays b. Zurayh’ın sözünü tefsir etti:
أتبكى على لبنى وأنت تركتها * وكنت عليها بالملا أنت أقدر
Dedim: Yâkūt, Zü’r-Rumme için okuttu; ve denildi ki bir Hicâ’ kadını içindir:
ألا حبذ أهل الملا غير أنه * إذا ذكرت مى فلا حبذا هيا
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الملا** belirli bir yerdir; Kesîr’in sözünde:
ورسوم الديار تعرف منها * بالملا بين تغلمين فريم
Ve ‘Adiyy b. er-Rikā‘ın sözünün tefsirinde dedi:
يقود الينا ابني نزار من الملا * وأهل العراق ساميا متعظما
Tâî’yi şöyle derken işittim: o, kumun kenar mahallelerinden bir köydür; Ecâ’nın ucuna bitişiktir. Ve denildi ki: **الملا** Taybe’ için es-Seb‘ân’ın yamaçlarıdır; onun üstü **الملا**, altı **الاجيفر**’dir. Ve **الملوة**: **قد حان**dır; o, rub‘un yarısıdır; Mısır lehçesidir.
