# ملي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%84%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ملي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ملو

: ( و ( *!مَلاَ ) البَعِيرُ ( *!يَمْلُو *!مَلْواً ، سارَ ) سَيْراً ( شَدِيداً ) ؛ ) ومنه قولُ مُلَيْح الهُذَلي :
فأَلْقَوْا عَلَيْهِنَّ السِّياطَ فَشَمَّرَتْ
سَعالٍ عَلَيْها المَيْسُ *!تَمْلُو وتَقْذِفُ ( أَو ) مَلاَ مَلْواً : إذا ( عَدَا ) ؛ ) ومنه حِكايَةُ الهُذلي : فرأَيْتُ الذي ذَمَا يَمْلُو أَي الذي نَجا بذَمائِه يَعْدُو .
( *!ومَلاَّكَ اللَّهُ حَبِيبَكَ *!تَمْلِيَةً ) : ) أَي ( مَتَّعَكَ به وأَعاشَكَ مَعَهُ طَوِيلاً ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
قالَ : ( و ) يقالُ : ( تَمَلَّى عُمْرَهُ ، و ) كذلكَ ( *!مَلِيَّهُ ) ، أَي ( اسْتَمْتَعَ منه ) .
( ويقالُ لمَنْ لَبِسَ الجَدِيدَ : أَبْلَيْتَ جَديداً *!وتَمَلَّيْت حَبِيباً : أَي عِشْتَ معه مِلاوَةً مِن دَهْرِكَ وتَمَتَّعْتَ به ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي للتَّمِيمِي في يَزِيدِ بنِ مِزْيد الشَّيْباني :
وقد كنتُ أَرْجُو أن *!أُمَلاَّك حِقْبَةًفحالَ قَضاءُ اللَّهِ دُونَ رَجائِياألا فَلْيَمُتْ من شاء بَعْدَك إنَّماعَلَيْكَ مِنَ الأقْدارِ كان حِذارِيا ( *!وأَمْلاهُ اللَّهُ إيَّاه ) *!ومَلاَّهُ .
( و ) أَقَمْتُ عنْدَه ( *!مَلاوةً من

الدَّهْرِ ، *!ومَلْوَةً ) من الدَّهْرِ ، ( مُثَلَّثَتَيْنِ ) ؛ ) نقلَهُمَا الجَوْهرِي ؛ والتَّثْليثُ في الأخيرِ ، حَكَاه الفرَّاء ؛ أَي ( بُرْهَةً منه ) وحِيناً .
( *!والمَلِيُّ ) ، كغَنِيَ : ( الهَوِيُّ مِن الدَّهْرِ ) ؛ ) ومنه قولُه تعالى : ﴿واهْجُرْنِي *!مَلِيًّا﴾ ، أَي طَوِيلاً .
( و ) أَيْضاً : ( السَّاعَةُ الطَّوِيلَةُ مِن النَّهارِ ) . ) يقالُ : مَضَى *!مَلِيَّ مِن النَّهارِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
( *!والمَلا ) ، غَيْرُ مَهْمُوزٍ يُكْتَبُ بالألفِ عنْدَ البَصْريِّين وغيرُهم يَكْتبُه بالياءِ ، ( الصَّحراءُ ) ، وهو المُتَّسَعُ مِن الأرْضِ .
وقال الراغِبُ : هي المفازَةُ المُمْتَدَّةُ ؛ قال الشاعرُ :
ألا غَنِّياني وارْفَعا الصَّوْبَ *!بالمَلا
فإنَّ المَلا عِنْدِي يَزيدُ المَدَى بُعْداوقالَ الأَصْمعي : *!المَلا برث أَبْيَض ليسَ برَمْل ولا جلد .
( *!والمَلَوانِ ) ، بالتَّحْرِيكِ ، مُثَنَّى المَلاَ ؛ ( الَّليْلُ والنَّهارُ ) . ) يقالُ : لا أَفْعَله ما اخْتَلَفَ *!المَلَوانِ .
وقال الرَّاغبُ : وحَقِيقَةُ ذلكَ تَكَرّرهما وامْتِدادُهُما بدَلالَةِ أنَّهما أُضِيفَا إليهما في قولِ الشاعرِ :
نَهارٌ وَلَيْلٌ دائمٌ *!مَلَواهما
على كلِّ حالِ المَرْءِ يَخْتَلِفَانِفلو كانَا اللَّيْل والنَّهار لمَا أُضِيفا إليهما . ( أَو طَرَفاهُما ) ؛ ) قال ابنُ مُقْبل :
أَلا يا دِيارَ الحَيِّ بالسَّبُعانِ
أَمَلَّ عَلَيها بالبِلَى المَلَوانِ ( *!وأَمْلَيْتُ له في غَيِّهِ ) ؛ ) أَي ( أَطَلْتُ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .

( و ) *!أَمْلَيْتُ ( البعيرَ ) : ) إذا ( وَسَّعْتُ له في قَيْدِه ) وأَرْخَيْتُ ؛ وفي الصِّحاح للبَعيرِ .
( و ) أَمْلَيْتُ ( الكِتابَ ) *!أُمْلِي ، و ( أَمْلَلْتُه ) أُمِلُّه ، لُغتانِ جَيِّدتانِ جاءَ بهما القُرْآن ؛ قالَهُ الجَوْهري .
( و ) *!أَمْلَى ( اللَّهُ ) الكافِرَ : ( أَمْهَلَهُ ) وأَخَّرَه وطَوَّلَ له ؛ ومنه قولُه ، عزَّ وجَلَّ : ﴿*!وأُمْلِي لَهُمْ إن كَيدِي متينٌ﴾ .
( *!واسْتَمْلاهُ : سأَلَهُ *!الإِملاءَ ) عليه ؛ ومنه *!المُسْتَمْلِي للَّذِي يَطْلبُ *!إمْلاءَ الحديثِ مِن شيْخٍ ؛ واشْتَهَرَ به أَبو بكْرٍ محمدُ بنُ أَبان بنِ وزير البَلخيُّ أَحَدُ الحفَّاظ المُتْقِنِينَ ، لأنَّه *!اسْتَمْلَى على وكيعٍ .
( *!والمَلاةُ ، كقَناةٍ : فَلاةٌ ذاتُ حَرَ وسَرابٍ ، ج *!مَلاً ) ، وأَنْشَدَ الأزْهرِي لتأَبَّطُ شَرًّا :
ولكِنَّنِي أُرْوِى مِنَ الخَمْرِ هامَتِي
وأَنْضُو المَلا بالشاحِبِ المُتَشَلْشِل وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المَلاوَةُ ، بالتَّثْلِيثِ ، *!والملاَ *!والمَلِيُّ ، كإِلَى وغَنِيَ ، كُلُّه مُدَّةُ العَيْش . وقد *!تَمَلَّى العَيْشَ .
ومَرَّ *!مَلِيٌّ من اللّيْلِ ، كغَنِيَ ، *!ومَلاً من الليْلِ ، وهو ما بينَ أَوَّلِهِ إلى ثُلُثِه ؛ وقيلَ : هو قطْعَةٌ منه لم تُحَدَّ ، والجَمْعُ *!أَمْلاءٌ .
وقالَ الأصْمعي : *!أَمْلَى عليه الزَّمنُ ، أَي طالَ عليه .
وقال ابنُ الأعْرابي : المُلا الرَّمادُ الحارُّ ، والمُلا : الزَّمانُ من الدَّهْرِ .
والمَلا : مَوْضِعٌ ؛ وبه فسَّرَ ثَعْلَبٌ قولَ قَيْسِ بنِ ذُرَيْح :
أَتَبْكي على لُبْنى وأَنْتَ تَرَكْتَها
وكُنْتَ عَلَيْها *!بالمَلا أَنْتَ أَقْدَرُ ؟ قُلْتُ : وأَنْشَدَ ياقوتُ لذي الرُّمَّة ،

وقيلَ لامْرأَةٍ تَهْجو مَيَّة :
أَلاَ حَبَّذَا أَهْلَ المَلا غَيْر أَنَّه
إذا ذكرت مَيَّ فلا حَبَّذا هياوقال ابنُ السِّكّيت : المَلا مَوْضِعٌ بِعَيْنِهِ في قولِ كثيِّرٍ :
ورسومُ الديار تعرف منها
*!بالملا بين تَغْلَمَين فريمِوقال في تفَسْيرِ قَوْلِ عَدِيّ بن الرّقاع :
يَقُودُ إلَيْنا ابْنَيْ نزار مِن المَلا
وأَهْل العِراقِ ساميا مُتَعَظِّماسَمِعْتُ الطائِي يقولُ : هي قَرْيةٌ مِن ضَواحِي الرَّمْلِ مُتَّصِلَة إلى طَرَفِ أَجَأ .
وقيلَ : المَلا مدافعُ السّبُعانِ لطيِّىءٍ أَعْلاهُ المَلا وأَسْفَله الأُجَيْفر .
*!والمَلْوَةُ : قد حان ، وهو نصفُ الرّبع ؛ لُغَةٌ مِصْريَّة .
(

### Türkçe

: ( Ve ( **مَلاَ** ) deve ( **يَمْلُو** **مَلْواً** , yürüdü ) yürüyüş ( şiddetli ) ; ) ve ondan, Müleyh el-Hüzelî’nin sözü:
Onların üzerine kamçıları attılar da o sıvadı
Üzerinde meys bulunan Sa‘âl, **تَمْلُو** ve fırlatır ( yahut ) **مَلاَ** **مَلْواً** : ( koştuğu ) zaman ; ) ve ondan Hüzelî’nin hikâyesi: “Derken, ذَمَا’nın **يَمْلُو** ettiğini gördüm”; yani, ذَمائِه ile kurtulan, koşuyor.
( **ومَلاَّكَ اللَّهُ حَبِيبَكَ تَمْلِيَةً** ) : ) yani ( seni onunla faydalandırdı ve seni onunla uzun süre yaşattı ) ; ) onu Cevherî nakletti.
Dedi: ( ve ) denilir: ( عمرَهُ **تَمَلَّى** , ve ) yine ( **مَلِيَّهُ** ) , yani ( ondan faydalandı ) .
( Ve yeni giyene denilir: “Yeni eskittin ve sevgiliyi **تَمَلَّيْت**”: yani, ömründen bir **مِلاوَةً** onunla yaşadın ve onunla faydalandın; ve Cevherî, Temîmî’nin Yezîd b. Mizyed eş-Şeybânî hakkında şu beytini okudu:
Ve ben, seni bir müddet **أُمَلاَّك** etmeyi umuyordum; derken Allah’ın hükmü ümidimin önüne geçti
Öyleyse, senden sonra dileyen ölsün; ancak, kaderlerden sana olan, benim sakınmam idi ) ( **وأَمْلاهُ اللَّهُ إيَّاه** ) **ومَلاَّهُ** .
( Ve ) onun yanında ( **مَلاوةً** من

dehr, **ومَلْوَةً** ) dehrden ( iki lafız da üç türlü hareke ile ) ; ) ikisini Cevherî nakletti; ve sonuncudaki üçleme, Ferrâ onu hikâye etti; yani ( ondan bir müddet ) ve bir zaman.
( **والمَلِيُّ** ) , **غَنِيَ** gibi: ( dehrden uzun zaman ) ; ) ve ondan, yüce Allah’ın sözü: ﴿ve benden **مَلِيًّا** uzak dur﴾ , yani uzun.
( Ve ) ayrıca: ( gündüzden uzun saat ) . ) denilir: gündüzden **مَلِيَّ** geçti; onu Cevherî nakletti.
( **والمَلا** ) , hemzesizdir; Basralıların yanında elif ile yazılır, başkası onu yâ ile yazar; ( çöl )dür; ve o, yerden geniş olan kısımdır.
Râgıb dedi: o, uzanıp giden ıssız çöldür; şair dedi:
Bana türkü söyleyin ve yağmuru **بالمَلا** yükseltin
Çünkü **المَلا** benim yanımda mesafeyi uzaklıkça artırır
Asma‘î dedi: **المَلا** beyaz bir topraktır; ne kumdur ne de deri.
( **والمَلَوانِ** ) , hareke ile, **المَلاَ**’nın tesniyesidir; ( gece ve gündüz )dür. ) denilir: **المَلَوانِ** ihtilaf ettikçe onu yapmam.
Râgıb dedi: bunun hakikati, ikisinin tekrarı ve ikisinin uzaması olup, şairin sözünde onlara izafe edilmelerinin delâleti iledir:
Sürekli bir gündüz ve gece, ikisinin **مَلَواهما**’sı
Kişinin her hâli üzere değişirler
Eğer ikisi gece ve gündüz olsaydı, onlara izafe edilmezdi. ( yahut ikisinin iki ucu ) ; ) İbn Mukbil dedi:
Ey Sebu‘ân’daki mahallenin diyarları!
Üzerine eskime ile **المَلَوانِ** bıktırdı ( **وأَمْلَيْتُ له في غَيِّهِ** ) ; ) yani ( uzattım ) ; ) onu Cevherî nakletti.

( Ve ) **أَمْلَيْتُ** ( deveyi ) : ) ( bağında ona genişlik verdiğim ) ve gevşettiğim zaman; ve Sıhâh’ta: deve için.
( Ve ) **أَمْلَيْتُ** ( kitabı ) **أُمْلِي** , ve ( **أَمْلَلْتُه** ) **أُمِلُّه** , iki iyi lugattır; Kur’ân ikisini de getirmiştir; bunu Cevherî söyledi.
( Ve ) **أَمْلَى** ( Allah ) kâfire: ( ona mühlet verdi ) ve onu geciktirdi ve ona uzattı; ve ondan, عزّ وجلّ olanın sözü: ﴿ve onlara **وأُمْلِي**; şüphesiz benim tuzağım sağlamdır﴾ .
( **واسْتَمْلاهُ** : ondan **الإِملاءَ** istedi ) onun üzerine; ve ondan **المُسْتَمْلِي**: bir şeyhten hadisin **إمْلاءَ**’sını isteyen kimse için; ve bununla, muhakkak hâfızlardan biri olan Ebû Bekr Muhammed b. Ebân b. Vezîr el-Belhî meşhur oldu; çünkü o, Vekî‘ üzerine **اسْتَمْلَى** etti.
( **والمَلاةُ** , **قَناةٍ** gibi: sıcak ve serap sahibi bir çorak düzlük; çoğulu **مَلاً** ) , ve Ezherî, Teebbata Şerran için şu beyti okudu:
Fakat ben, başımı şaraptan sularım
Ve solgun, gevşek olanla **المَلا**’yı aşarım
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**المَلاوَةُ** , üç türlü hareke ile, ve **الملاَ** ve **المَلِيُّ** , **إِلَى** ve **غَنِيَ** gibi; hepsi, yaşamanın müddetidir. Ve o, yaşamı **تَمَلَّى** etti.
Geceden **مَلِيٌّ** geçti, **غَنِيَ** gibi, ve geceden **مَلاً**; ve o, evvelinden üçte birine kadar olan şeydir; ve denildi: o, ondan sınırlandırılmamış bir parçadır; çoğulu **أَمْلاءٌ**.
Asma‘î dedi: zaman ona **أَمْلَى** etti; yani ona uzun geldi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المُلا** sıcak küldür; ve **المُلا**: dehrden zamandır.
Ve **المَلا**: bir yerdir; ve bununla Sa‘leb, Kays b. Zurayh’ın sözünü tefsir etti:
Lubnâ’ya ağlıyor musun, hâlbuki sen onu terk ettin
Ve sen ona karşı **بالمَلا** daha muktedirdin?
Dedim: ve Yâkût, Zü’r-Rumme için okuttu;

Ve Meyye’yi hicveden bir kadına denildi:
Ne güzel **أَهْلَ المَلا**; ancak o,
Meyye anıldığında, artık ne güzel odur
İbnü’s-Sikkît dedi: **المَلا** bizzat bir yerdir; Kesîr’in sözünde:
Diyarların izleri onlardan bilinir
**بالملا**’da, Tağlamayn ile Furaym arasında
Ve Adî b. er-Rikâ‘ın sözünün tefsirinde dedi:
Bize, **المَلا**’dan Nizâr’ın iki oğlunu sevk eder
Ve Irak ehli, yüce, ululanmış
Tâî’yi işittim, derdi: o, kumun kenarlarından bir köydür; Ece’nin ucuna bitişiktir.
Ve denildi: **المَلا** Taybe‘ân’ın (Sebu‘ân’ın) yamaçlarıdır; Tayy için; üstü **المَلا** ve altı **الأُجَيْفر**’dir.
**والمَلْوَةُ** : قد حان’dır; ve o, rub‘un yarısıdır; Mısır lugatıdır.
(
