# منذ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B0/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%86%D8%B0/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [منذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B0.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: منذ

منذ، بسيط، ويأتي له ما يعارضه من ذكر الأقوال الدالة على التركيب، مبني على الضم. ومذ محذوف منه، وقد ذكره ابن سيده وغيره في مذمذ، والصواب هنا، وفي الصحاح: منذ مبني على الضم، ومذ مبني على السكون، وتكسر ميمها، أما كسر ميم منذ فقد حكي عن بني سليم يقولون: ما رأيته منذ ست، بكسر الميم ورفع ما بعده، وحكى الفراء عن عكل: مذ يومان بطرح النون وكسر الميم وضم الذال، ويليهما اسم مجرور، وحينئذ فهما حرفا جر فيجر ما بعدها، ويكونان بمعنى من في الماضي، وبمعنى في في الحاضر، وبمعنى من وإلى جميعا في المعدود، كما رأيته منذ يوم الخميس، وفي التهذيب: قد اختلفت العرب في مذ ومنذ، فبعضهم يخفض بمذ ما مضى ويخفض بمنذ ما لم يمض وما مضى وما لم يمض، وبعضهم يرفع بمنذ ما مضى وما لم يمض. والكلام أن يخفض بمذ ما لم يمض. ويرفع ما مضى، وهو المجمع عليه. يليهما اسم مرفوع، كمنذ يومان، وحينئذ مبتدآن، ما بعدهما خبر، ومعناهما الأمد في الحاضر، والمعدود، وأول المدة في الماضي، وفي الصحاح: ويصلح أن يكونا اسمين فترفع ما بعدهما على التاريخ أو على التوقيت، وتقول في التاريخ: ما رأيته مذ يوم الجمعة، وتقول في التوقيت ما رأيته مذ سنة، أي أمد ذلك سنة، ولا يقع ها هنا إلا نكرة فلا تقول مذ سنة كذا وإنما تقول مذ سنة أو ظرفان مخبر بهما عما بعدهما، ومعناهما بين وبين، كلقيته منذ يومان، أي بيني وبين لقائه يومان، وقد رد هذا القول ابن الحاجب وهذبه البدر في تحفة الغريب، قاله شيخنا، وتليهما الجملة الفعلية، نحو قول الشاعر:
  ما زال مذ عقدت يداه إزاره أو الجملة الاسمية نحو قول الشاعر:
  وما زلت أبغي المال مذ أنا يافع

  وحينئذ هما ظرفان مضافان إلى الجملة أو إلى زمان مضاف إليها، أي إلى الجملة، وقيل: مبتدآن. أقوال بسطها العلامة ابن هشام في المغنى وأصل مذ منذ، لرجوعهم إلى ضم ذال مذ عند ملاقاة السكنين، كمذ اليوم، ولولا أن الأصل الضم لكسروا. وفي المحكم: قولهم ما رأيته مذ اليوم، حركوها لالتقاء الساكنين، ولم يكسروها، لكنهم ضموها، لأن أصلها الضم في منذ، قال ابن جني، لكنه الأصل الأقرب، ألا ترى أن أول حال هذه الذال، أن تكون ساكنة، وإنما ضمت لالتقاء الساكنين إتباعا لضمة الميم، فهذا على الحقيقة هو الأصل الأول، قال: فأما ضم ذال منذ، فإنما هو في الرتبة بعد سكونها الأول المقدر، ويدلك على أن حركتها إنما هي لالتقاء الساكنين أنه لما زال التقاؤهما سكنت الذال، فضم الذال إذا في قولهم مذ اليوم ومذ الليلة إنما هو رد إلى الأصل الأقرب الذي هو منذ، دون الأصل الأبعد الذي هو سكون الذال في منذ قبل أن تحرك فيما بعد، ولتصغيرهم إياه منيذ، قال ابن جني: قد تحذف النون من الأسماء عينا في قولهم مذ، وأصله منذ، ولو صغرت مذ اسم رجل لقلت منيذ، ورددت النون المحذوفة ليصح لك وزن فعيل. قلت: وقد رد هذا القول أيضا، كما هو مبسوط في شروح الفصيح، أو إذا كانت مذ اسما فأصلها منذ، أو حرفا فهي أصل. وهذا التفصيل هو الذي جزم به المالقي في رصف المباني. ويقال: ما لقيته منذ اليوم ومذ اليوم، بفتح ذالهما، أو أصلهما من الجارة، وذو بمعنى الذي، قال الفراء في مذ ومنذ: هما حرفان مبنيان من حرفين: من  من  ومن  ذو  التي بمعنى الذي في لغة طيئ، فإذا خفض بهما أجريتا مجرى من، وإذا رفع بهماما بعدهما بإضمار كان في الصلة كأنه قال من الذي هو يومان، قال: وغلبوا الخفض في منذ لظهور النون. أو مركب من من وإذ، حذفت الهمزة لكثرة دورانها في الكلام وجعلت كلمة واحدة فالتقى ساكنان، فضم الذال، وقال سيبويه: منذ للزمان، نظيره من للمكان، وناس يقولون إن في الأصل كلمتان: من إذ، جعلتا واحدة، قال: وهذا القول لا دليل على صحته، أو أصلها من ذا، اسم إشارة، فالتقدير في: ما رأيته مذ يومان، من ذا الوقت يومان، وفي كل تعسف وخروج عن الجادة، وقال ابن بزرج يقال: ما رأيته مذ عام أول، وقال أبو هلال: مذ عاما أول، وقال الآخر: مذ عام أول ومذ عام الأول، وقال نجاد: مذ عام أول، وقال غيره: لم أره مذ يومان، ولم أره منذ يومين، يرفع بمذ ويخفض بمنذ. وفي المحكم: منذ: تحديد غاية زمانية، النون فيها أصلية، رفعت على توهم الغاية. وفي التهذيب: وقد أجمعت العرب على ضم الذال من منذ إذا كان بعدها متحرك أو ساكن، كقولك: لم أره منذ يوم ومنذ اليوم، وعلى إسكان مذ إذا كان بعدها متحرك، وبتحريكها بالضم والكسر إذا كانت بعدها ألف وصل، كقولك لم أره مذ يومان، ولم أره مذ اليوم. وقال اللحياني: وبنو عبيد من غني يحركون الذال من مذ عند المتحرك والساكن، ويرفعون ما بعدها، فيقولون مذ اليوم، وبعضهم يكسر عند الساكن فيقول مذ اليوم، قال: وليس بالوجه، قال بعض النحويين، ووجه جواز هذا عندي على ضعفه أنه شبه ذال مذ بدال قد ولام هل، فكسرها حين احتاج إلى ذلك، كما كسر لام هل، ودال قد، وقال: بنو ضبة والرباب يخفضون بمذ كل شيء، قال سيبويه: أما مذ فتكون ابتداء غاية الأيام والأحيان كما كانت من فيما ذكرت لك، ولا تدخل واحدة منهما على صاحبتها، وذلك قولك: ما لقيته مذ يوم الجمعة إلى اليوم، ومذ غدوة إلى الساعة، وما

  لقيته مذ اليوم إلى ساعتك هذه، فجعلت اليوم أول غايتك، وأجريت في بابها كما جرت من، حيث قلت من مكان كذا إلى مكان كذا، وتقول: ما رأيته مذ يومين، فجعلته غاية كما قلت أخذته من ذلك المكان، فجعلته غاية، ولم ترد منتهى. هذا كله قول سيبويه، والخلاف في ذلك مبسوط في المطولات.لقيته مذ اليوم إلى ساعتك هذه، فجعلت اليوم أول غايتك، وأجريت في بابها كما جرت من، حيث قلت من مكان كذا إلى مكان كذا، وتقول: ما رأيته مذ يومين، فجعلته غاية كما قلت أخذته من ذلك المكان، فجعلته غاية، ولم ترد منتهى. هذا كله قول سيبويه، والخلاف في ذلك مبسوط في المطولات.

### Türkçe

**منذ**: basittir; ve ona, terkibe delâlet eden sözlerin zikrinden, ona muarız olan şey gelir. Damme üzere mebnîdir. Ve **مذ** ondan hazfedilmiştir; onu İbn Sîde ve başkası **مذمذ**’de zikretmiştir. Doğrusu burada ve **الصحاح**’ta: **منذ** damme üzere mebnîdir; **مذ** sükûn üzere mebnîdir; ve onun **ميم**’i kesrelenir. Amma **منذ**’in **ميم**’inin kesrelenmesi ise Benî Süleym’den hikâye edilmiştir; derler: “Onu altıdan beri görmedim” (**منذ ست**) **ميم**’i kesre ile ve ondan sonrakini ref‘ ile. Ferrâ, ‘Ukl’den hikâye etti: “İki gündür” (**مذ يومان**) nûn’u atmakla ve **ميم**’i kesre ile ve **ذال**’ı damme ile. Ve ikisinin ardından mecrûr bir isim gelir; o vakit ikisi harf-i cerrdir; böylece ondan sonrakini cerrederler. Ve geçmişte **من** mânâsında olurlar; hâzırda **في** mânâsında; sayılı olanda ise **من** ve **إلى** ikisi birden mânâsında olurlar; “Onu Perşembe gününden beri gördüm” (**منذ يوم الخميس**) gibi. **التهذيب**’de: Araplar **مذ** ve **منذ** hakkında ihtilâf ettiler; onların bir kısmı geçmiş olanı **مذ** ile hafdeder ve geçmiş olmayanı **منذ** ile hafdeder; ve geçmiş olanı ve geçmiş olmayanı. Bir kısmı da geçmiş olanı ve geçmiş olmayanı **منذ** ile ref‘ eder. Söz şudur ki: geçmiş olmayanı **مذ** ile hafdetmektir; geçmiş olanı ref‘ etmektir; ve bu, üzerinde icmâ edilendir. İkisinin ardından merfû‘ bir isim gelir; “iki gündür” (**منذ يومان**) gibi. O vakit ikisi mübtedâdır; onlardan sonra gelen haberdir. Ve mânâları: hâzırda müddet; sayılı olanda (müddet); geçmişte ise müddetin evvelidir. **الصحاح**’ta: İkisi isim olmaya da elverişlidir; böylece onlardan sonrakini tarih üzere yahut vakit tayini üzere ref‘ edersin. Tarihte dersin: “Onu Cuma gününden beri görmedim” (**مذ يوم الجمعة**). Vakit tayininde dersin: “Onu bir yıldan beri görmedim” (**مذ سنة**), yani onun müddeti bir yıldır. Burada ancak nekre vâki olur; bu yüzden “şu seneden beri” (**مذ سنة كذا**) demezsin; ancak “bir yıldan beri” (**مذ سنة**) dersin. Yahut ikisi, kendilerinden sonrakinden haber verilen iki zarf olur; mânâları “ile ile arası”dır; “Onunla iki gündür karşılaştım” (**منذ يومان**) gibi; yani benimle onunla karşılaşması arasında iki gün vardır. Bu sözü İbnü’l-Hâcib reddetti; Bedr onu **تحفة الغريب**’de tehzîb etti; bunu şeyhimiz söyledi. Ve ikisinin ardından fiil cümlesi gelir; şairin sözü gibi:
  “Onun iki eli izârını bağladığından beri hâlâ…” (**ما زال مذ عقدت يداه إزاره**)
yahut isim cümlesi; şairin sözü gibi:
  “Ve ben malı istemeye devam ettim, ben delikanlı olduğumdan beri” (**وما زلت أبغي المال مذ أنا يافع**)

O vakit ikisi, cümleye yahut ona muzâf bir zamana muzâf iki zarf olur; yani cümleye. Ve “iki mübtedâdır” denildi. Bu sözleri alâmet İbn Hişâm **المغنى**’da genişçe açtı. **مذ**’in aslı **منذ**’dir; çünkü iki sâkinin karşılaşması esnasında **مذ**’in **ذال**’ını dammeye döndürürler; **مذ اليوم** gibi. Eğer asıl damme olmasaydı, kesrelerlerdi. **المحكم**’de: “Onu bugün görmedim” (**ما رأيته مذ اليوم**) sözleri: iki sâkinin karşılaşması sebebiyle onu harekelediler; onu kesrelemediler; lâkin onu dammelediler; çünkü onun aslı **منذ**’de dammedir. İbn Cinnî dedi: Lâkin o, daha yakın asıldır. Görmüyor musun ki bu **ذال**’ın ilk hâli, sâkin olmasıdır; ancak iki sâkinin karşılaşması sebebiyle, **ميم**’in dammesine tâbi olarak dammelendi. Şu hâlde hakikatte bu, ilk asıldır. Dedi: Amma **منذ**’in **ذال**’ının dammesi, ancak onun takdir edilen ilk sükûnundan sonra mertebece gelir. Ve sana, onun harekesinin ancak iki sâkinin karşılaşması sebebiyle olduğunu şunu gösterir: İkisinin karşılaşması zâil olunca **ذال** sâkin oldu. Öyleyse “**مذ اليوم**” ve “**مذ الليلة**” sözlerinde **ذال**’ın dammesi, ancak daha yakın asla, yani **منذ**’e döndürmedir; daha uzak asla, yani sonra harekelendirilmeden önce **منذ**’deki **ذال**’ın sükûnuna değil. Ve onu **منيذ** diye tasgîr etmeleri sebebiyle. İbn Cinnî dedi: İsimlerden nûn, “**مذ**” sözlerinde ayn olarak hazfedilebilir; aslı **منذ**’dir. Ve eğer **مذ**’i bir adam ismi olarak tasgîr etseydin, “**منيذ**” derdin; hazfedilmiş nûn’u geri getirirdin ki sana **فعيل** vezni sahih olsun. Dedim: Bu söz de reddedilmiştir; **الفصيح** şerhlerinde genişçe olduğu üzere. Yahut **مذ** isim ise aslı **منذ**’dir; yahut harf ise o asıldır. Bu tafsîl, Mâlikî’nin **رصف المباني**’de kesin hüküm verdiği şeydir. Ve denilir: “Onunla bugün karşılaşmadım; bugün-den beri” (**منذ اليوم** ve **مذ اليوم**) ikisinin **ذال**’ını fetha ile. Yahut ikisinin aslı, cârre olan **من**’dendir; ve **ذو** “ki/olan” mânâsında. Ferrâ **مذ** ve **منذ** hakkında dedi: İkisi, iki harften bina edilmiş iki mebnî harftir: **من** … **من** … ve **من** … **ذو**; ki **ذو**, Tayy dilinde “ki/olan” mânâsındadır. Eğer onlarla hafdederse, ikisini **من**’in mecrâsına yürütür. Eğer onlarla onlardan sonrakini ref‘ ederse, sıla içinde **كان**’ı gizleyerek, sanki “iki gün olan kimdir?” (**من الذي هو يومان**) demiş gibi olur. Dedi: Nûn’un zâhir oluşu sebebiyle **منذ**’de hafdı galip kıldılar. Yahut **من** ve **إذ**’den mürekkebdir; hemze, kelâmda çok dönmesi sebebiyle hazfedildi ve tek kelime kılındı; böylece iki sâkin karşılaştı; derken **ذال** dammelendi. Sîbeveyh dedi: **منذ** zaman içindir; onun benzeri mekân için **من**’dir. Ve insanlar derler ki asılda iki kelimedir: **من إذ**; ikisi bir kılındı. Dedi: Bu sözün sıhhatine delil yoktur. Yahut aslı **من ذا**’dır; işaret ismidir. Böylece “Onu iki gündür görmedim” (**ما رأيته مذ يومان**) ifadesinde takdir: “şu vakitten iki gün” (**من ذا الوقت يومان**). Ve bunların hepsinde zorlama ve yoldan çıkma vardır. İbn Büzerc dedi: “Onu ilk yıldan beri görmedim” (**ما رأيته مذ عام أول**) denilir. Ebû Hilâl dedi: “ilk yıldan beri” (**مذ عاما أول**). Başkası dedi: “ilk yıldan beri” (**مذ عام أول**) ve “ilk yılın(ın)dan beri” (**مذ عام الأول**). Neccâd dedi: “ilk yıldan beri” (**مذ عام أول**). Başkası dedi: “Onu iki gündür görmedim” (**لم أره مذ يومان**) ve “Onu iki günden beri görmedim” (**لم أره منذ يومين**); **مذ** ile ref‘ eder, **منذ** ile hafdeder. **المحكم**’de: **منذ**: zamansal bir gayenin tahdîdidir; içindeki nûn aslîdir; gaye vehmi üzerine ref‘ edildi. **التهذيب**’de: Araplar, **منذ**’in **ذال**’ını, ondan sonra harekeli yahut sâkin olduğunda dammelemekte icmâ ettiler; senin “Onu bir gündür görmedim” (**لم أره منذ يوم**) ve “Onu bugün-den beri görmedim” (**ومنذ اليوم**) sözün gibi. Ve **مذ**’i, ondan sonra harekeli olduğunda sâkin kılmakta; ve ondan sonra **ألف وصل** olduğunda onu damme ve kesre ile harekelemekte; senin “Onu iki gündür görmedim” (**لم أره مذ يومان**) ve “Onu bugün görmedim” (**ولم أره مذ اليوم**) sözün gibi. Lihyânî dedi: Ganî’den Benû ‘Ubeyd, **مذ**’in **ذال**’ını harekeli ve sâkin yanında harekelerler; ve ondan sonrakini ref‘ ederler; böylece “bugün-den beri” (**مذ اليوم**) derler. Onların bir kısmı sâkin yanında kesreler; böylece “bugün-den beri” (**مذ اليوم**) der. Dedi: Bu vech değildir. Bazı nahivciler dedi: Bunun cevazının vechi, benim yanımda, zayıflığına rağmen şudur: **مذ**’in **ذال**’ını **قد**’ın **دال**’ına ve **هل**’in **لام**’ına benzetti; böylece buna ihtiyaç duyduğunda onu kesreledi; nitekim **هل**’in **لام**’ını ve **قد**’ın **دال**’ını kesreledi. Ve dedi: Benû Dıbbe ve Rabâb, her şeyi **مذ** ile hafdederler. Sîbeveyh dedi: Amma **مذ**, günlerin ve vakitlerin başlangıç gayesi olur; sana zikrettiğimde **من** olduğu gibi. Ve ikisinden biri, arkadaşının üzerine girmez. Bu, senin sözündür: “Onunla Cuma gününden bugüne kadar karşılaşmadım” (**ما لقيته مذ يوم الجمعة إلى اليوم**) ve “sabahtan şu saate kadar” (**ومذ غدوة إلى الساعة**) ve “Onunla bugün-den beri şu senin bu saatine kadar karşılaşmadım” (**ما لقيته مذ اليوم إلى ساعتك هذه**). Böylece bugünü gayenin evveli kıldın; ve onu, **من**’in yürüdüğü gibi kendi bâbında yürüttün; hani “şu yerden şu yere” (**من مكان كذا إلى مكان كذا**) dediğin yerde. Ve dersin: “Onu iki gündür görmedim” (**ما رأيته مذ يومين**); böylece onu, “Onu o yerden aldım” (**أخذته من ذلك المكان**) dediğin gibi gaye kıldın; böylece onu gaye kıldın; ve sonu kastetmedin. Bu, Sîbeveyh’in sözünün tamamıdır; ve bunun ihtilâfı, mutavvel eserlerde genişçe açılmıştır. Onunla bugün-den beri şu senin bu saatine kadar karşılaşmadım (**لقيته مذ اليوم إلى ساعتك هذه**); böylece bugünü gayenin evveli kıldın; ve onu, **من**’in yürüdüğü gibi kendi bâbında yürüttün; hani “şu yerden şu yere” (**من مكان كذا إلى مكان كذا**) dediğin yerde. Ve dersin: “Onu iki gündür görmedim” (**ما رأيته مذ يومين**); böylece onu, “Onu o yerden aldım” (**أخذته من ذلك المكان**) dediğin gibi gaye kıldın; böylece onu gaye kıldın; ve sonu kastetmedin. Bu, Sîbeveyh’in sözünün tamamıdır; ve bunun ihtilâfı, mutavvel eserlerde genişçe açılmıştır.
