# مهد (م-ه-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%87%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Beşik demektir

- Harfler: م - ه - د
- Kur'an'da: 16 geçiş · 15 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمِهَادُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F.md) | الْفِعَالُ | Döşek | 5 | 5 | [2:206](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/2:206.md) |
| [الْمَهْدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%AF%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Beşik | 3 | 3 | [3:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/3:46.md) |
| [مَهْدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Beşik | 2 | 2 | [20:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/20:53.md) |
| [الْمَاهِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Döşeyenler | 1 | 1 | [51:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/51:48.md) |
| [تَمْهِيدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%87%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Döşemek | 1 | 1 | [74:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/74:14.md) |
| [مِهَادًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/siga/%D9%85%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Döşek | 1 | 1 | [78:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/78:6.md) |
| [مِهَادٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/siga/%D9%85%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8C.md) | فِعَالٌ | Döşek | 1 | 1 | [7:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/7:41.md) |
| [وَمَهَّدْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | وَفَعَّلْتُ | Ve döşedim | 1 | 1 | [74:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/74:14.md) |
| [يَمْهَدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Döşerler | 1 | 1 | [30:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/30:44.md) |

## Mücavir kökler — 74 mücavir (100 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 33 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
2. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 5 ortak ayet · G² 26 · Bes besese dağınık taşlar demektir
3. [كهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 24 · Ve yetişkin
4. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Kelime
5. [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
6. [صبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Çocuk
7. [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kataraktlı
8. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Eveye kuş yuvası demektir
9. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
10. [شور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Danışmak
11. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Biçim gibi
12. [شتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bölük bölük
13. [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Feraş Suyun kuruduktan sonra toprak üzerinde bıraktığı…
14. [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yed el veya kol demektir
15. [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir
16. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sülük demektir
17. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Döllenmiş yumurta
18. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
19. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
20. [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fidye
21. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Avuç demektir
22. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
23. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Körük demektir
24. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
25. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
26. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bitki
27. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Tayr” kuş demektir
28. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ona yaslanırlar
29. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsa
30. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örter
31. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
32. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Berr kara parçası demektir
33. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
34. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Biribirini kesen yoldur
35. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Meryem
36. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
37. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
38. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üst
39. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İsm hurmadan yapılan içkidir
40. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
41. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Akan deredir
42. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
43. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
44. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
45. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su
46. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
47. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
48. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Az
49. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yavru” demektir
50. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
51. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
52. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
53. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
54. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yumruk demektir
55. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Oğullar
56. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
57. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
58. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
59. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
60. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%87%D8%AF/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مهد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md), [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md), [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [وعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir zemini veya yatağı engebesiz, yumuşak, korunaklı ve dinlenmeye elverişli kılacak şekilde yayarak düzeltmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın gelişimi ve hayatı için yeryüzünün, ahiretteki varış yerlerinin ve insanın kendi amelleriyle geleceğini hazırlamasının alt yapısını kurmak |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın gelişip korunabilmesi için gerekli olan hazırlayıcı ve kolaylaştırıcı alt zemin tasarımı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bebek beşiği veya cehennem azabı tasviriyle sınırlayarak amel-zemin inşası ve kozmik elverişlilik boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مه | Gevşetme, yatıştırma, yumuşatma ve sükûnete erdirme. Bu çekirdek, [مهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84.md) kökünde süreyi uzatarak aciliyet ve sertliği giderme, mühlet verip yatıştırma şeklinde belirir. | د | Kapı, geçiş ve sınır belirleme imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle gevşeme ve yatışma hareketi; üzerinde durulabilecek, sınırları belirli, oturmuş ve düzenlenmiş bir zemin ve barınak kurma anlamı kazanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, yumuşaklık ve çevreleme | Sertliği ve keskinliği gideren, yüzeyi yayan ve yumuşatan ilk maddi esneklik payını temsil eder. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; ortaya çıkma, nefes alma ve ferahlama | Düzlenen ve yatışan alanın nefes alınabilir, ferah ve yaşanabilir bir açıklık haline gelmesini simgeler. |
| د | Kapı; giriş, yerleşim ve güvenli geçiş | Hazırlanan ve ferahlatılan bu yaygının sınırları çizilmiş, istikrarlı bir taban ve sığınak oluşturmasını sağlar. |
| مهد | Akışkan ve yumuşak bir unsurun nefes aldıran ferah bir düzleme dönüştürülüp üzerinde güvenle durulacak bir kapı ve barınak haline getirilmesi | Sert, engebeli ve uyumsuz olan tabiat şartlarının yatıştırılıp tesviye edilerek canlının emniyetle sığınacağı korunaklı bir zemin oluşturulması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Deve hörgücünün veya binek üzerindeki yük yerinin düzeltilip oturmaya elverişli kılınması; yeni doğan yavrunun yatması için yün, ot veya kumaş serilerek zeminin yumuşatılıp hazırlanması (el-müteveddı’). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi recez şairi Ebü’n-Necm el-İclî, devenin hörgüç kısmının düzleşip yükselerek düzgün bir yatak gibi tesviye edilmesini şu mısra ile tasvir etmiştir: وامْتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Mekâyîsü’l-Luğa, Kitâbü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça مهد kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle yer hazırlama, yayma ve tesviye etme semantiği etrafında yoğunlaşan bir köktür. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan bu üçlü kök morfolojisi yerine aynı semantik alanı karşılayan yayma ve döşeme fiilleri ağırlık kazanmakla birlikte, kökün fonetik unsurları yumuşatma, gevşetme ve yavaşlatma bildiren köklerle ortak bir Afro-Asyatik çekirdeğe işaret eder. Arapçada kök; sertliği giderme, taşlık ve pürüzlü araziyi üzerinde yaşanabilir hale getirme ve çocuğun yatacağı beşiği yumuşak yaygılarla donatma şeklinde son derece somut, bedevî hayatın zemin tesviyesi pratiklerine dayalı zengin bir semantik genişleme göstermiştir. Kökün İbranice ve Süryanicede birebir ses denkliğiyle korunmuş türevleri yerine Arapçada kazandığı bu koruyucu döşek ve beşik kavramlaşması, çöl zeminine karşı oluşturulan yapay güvenlik alanının dilsel bir kristalleşmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مهد - توطئة ilişkisi | Zemin hazırlama, engebe giderme, ayağın rahat basacağı veya bedenin rahat uzanacağı yumuşak yaygıyı tesis etme yönünde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami ses denklikleri | İkili مه çekirdeği temelinde gevşeme ve yatışma bildiren Sami kökleriyle örtüşür; Arapçada somut zemin hazırlığına daralmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yayılma ve tesviye göstergeleri | Sert bir yüzeyi pürüzsüzleştirme ve istirahat alanı oluşturma fonksiyonuyla bölgesel tabaka ilişkisi gösterir. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مهد | Anlamlı | Döşemek, hazırlamak, beşik kılmak | Bir zemini veya durumu pürüzsüzleştirip istirahate hazır hale getirmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [مده](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%87.md) | Anlamlı | Dış görünüşü ve güzelliği övmek | Yalnızca suret, endam ve biçimsel güzelliğe yönelik sitayişte bulunmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zemin düzgünlüğü ve biçimsel tesviye yönünden uzaktan ilişkilidir. |
| [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) | Anlamlı | Sönmek, kurumak, hareketsiz kalmak | Ateşin kül olup sönmesi, toprağın kuruyup bitkisiz ve hareketsiz kalması. | Kur'an'da geçer; canlanmanın zıddı olan dinginliği ifade eder. |
| [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Yıkmak, yerle bir etmek | Kurulu bir yapıyı temelinden söküp aşağı indirmek. | Kur'an'da geçer; döşemenin ve kurmanın fiziksel olarak tam tersi yönündeki harekettir. |
| [دمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%87.md) | Anlamlı | Çöl sıcağının kumları kavurması | Aşırı sıcak ve güneş altında kumun dayanılmaz derecede ısınması ve sersemlik vermesi. | Kur'an'da geçmez; zeminin yumuşak ve elverişli oluşunun zıddı bir tabiat durumudur. |
| [دهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Karartmak, birdenbire basmak | Yoğun siyahlık, rengin siyaha çalması ve ansızın bütünüyle kaplama hali. | Kur'an'da geçer; kuşatma ve kaplama hareketi taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مهد | Merkez | Elverişli ve korunaklı zemin hazırlama | Yalnızca yaymayı değil; şefkat, bakım, koruma ve istirahat amacıyla engebeleri giderip hazır hale getirmeyi ifade eder. | Fiziksel beşik ve döşekten amel zeminine kadar uzanan elverişlilik. |
| [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) | Komşu | Düzlemek, ayağa uygun kılmak | Basılarak veya çiğnenerek zeminin yumuşatılması ve elverişli hale getirilmesi vurgusu taşır. | مهد kökündeki beşik koruyuculuğu ve şefkat unsuru [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) kökünde bulunmaz. |
| [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md) | Komşu | Yaymak, sermek | Bir nesneyi bir yüzeyin üzerine örtü gibi açıp yayma eylemidir. | فرş mekanik sermeye odaklanırken, مهد intizam, rahatlık ve koruma gayesiyle tesviye etmeyi içerir. |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Genişletmek, açmak | Sınırları ve hacmi artıracak şekilde uzatıp yaymaktır. | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) yaymanın enine boyuna büyüklüğünü hedefler; مهد ise zeminin yaşanabilirliğini hedefler. |
| [وعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B1.md) | Zıt | Sarp, taşlık ve geçit vermez olmak | Yüzeyin girintili çıkıntılı, yürünemez ve üzerinde barınılamaz derecede sert olmasıdır. | مهد kökünün tesis ettiği tesviye ve kolaylığın doğrudan zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مهد | Düzleyip döşemek, beşik yapmak | Canlının korunup serpileceği yumuşak ve engebesiz alt yapı hazırlamak. | Kesin |
| Latince | Cunabula, Sternere | Beşik, zemin sermek | Cunabula köken ve beşik anlamını verirken sternere yayma ve döşemeyi karşılar; tek kelimede iki anlam birleşmez. | Güçlü |
| İngilizce | Cradle, Pave, Prepare | Beşik, zemin hazırlamak, kolaylaştırmak | Cradle koruyucu beşik yönünü, pave ve smooth düzleme ve elverişli kılma yönünü karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Wiege, Ebnen, Bereiten | Beşik, düzlemek, hazırlamak | Wiege başlangıç ve beşik boyutunu, ebnen ise engebeleri kaldırıp hazır hale getirmeyi verir. | Güçlü |
| Fransızca | Berceau, Aplanir | Beşik, pürüzleri gidermek | Berceau sığınak ve beşik boyutunu, aplanir engebeleri tesviye edip yayma işini aktarır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَهْدِ | Bebek beşiği, süt emme çağı | Hz. İsa'nın henüz bebekken insanlarla konuşmasını bildiren mucize bağlamları (Âl-i İmrân [3:46](https://lisan.digital/tr/ayet/3:46.md), Mâide [5:110](https://lisan.digital/tr/ayet/5:110.md), Meryem [19:29](https://lisan.digital/tr/ayet/19:29.md)). |
| مَهْدًا / مِهَادًا | Yeryüzünün hayat için döşek ve elverişli kılınması | Yaratılış delilleri, kozmolojik nizam ve yeryüzünün beşer hayatı için hazırlanmış bir zemin olması (Tâhâ [20:53](https://lisan.digital/tr/ayet/20:53.md), Zuhruf [43:10](https://lisan.digital/tr/ayet/43:10.md), Nebe [78:6](https://lisan.digital/tr/ayet/78:6.md)). |
| الْمِهَادُ / مِهَادٌ | Cehennem azabının sarıp kuşatan alt döşeği | Kafirlerin, zalimlerin ve kibirlenenlerin ahiretteki kaçınılmaz ve dayanılmaz alt katmanı (Bakara [2:206](https://lisan.digital/tr/ayet/2:206.md), Âl-i İmrân [3:12](https://lisan.digital/tr/ayet/3:12.md), A'râf [7:41](https://lisan.digital/tr/ayet/7:41.md), Ra'd [13:18](https://lisan.digital/tr/ayet/13:18.md), Sâd [38:56](https://lisan.digital/tr/ayet/38:56.md)). |
| يَمْهَدُونَ | Kendi geleceğini ve cennetini hazırlamak | İman edip salih amel işleyenlerin kendi lehlerine alt yapı ve huzur zemini kurmaları (Rûm [30:44](https://lisan.digital/tr/ayet/30:44.md)). |
| تَمْهِيدًا / مَهَّدْتُ | İmkânları, serveti ve mevkii genişçe yaymak | İnsana dünyada bahşedilen geniş iktidar, zenginlik ve zemin rahatlığı (Müddessir [74:14](https://lisan.digital/tr/ayet/74:14.md)). |
| الْمَاهِدُونَ | Mükemmel düzenleyici ve hazırlayıcı | Yaratıcının kudretini ve yeryüzünü kusursuz bir biçimde tanzim edişini öven ilahi sıfat (Zâriyât [51:48](https://lisan.digital/tr/ayet/51:48.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ispatı ve eskatoloji | Hz. İsa'nın beşikte konuşmasının peygamberlik mucizesi olması ve cehennemin bir mehd/mihâd olarak adlandırılmasındaki istihza ve kuşatıcı ceza boyutu. | İmkânsız görünen çağda konuşma kudreti ve azabın zemini kaplaması. |
| Fıkıh | Hıdâne (çocuk bakımı) ve nafaka | Çocuğun süt emme, beşikte bakım görme ve himaye edilme haklarının hukuki sınırları; mükellefiyet yaşının başlangıcı. | Bakım ve himaye altındaki acziyet dönemi. |
| Tefsir | Kozmolojik tesviye ve amel semeresi | Yeryüzünün mehd kılınmasının beşeri hayata imkân veren ilahi lütuf olması; Rûm [30:44](https://lisan.digital/tr/ayet/30:44.md) bağlamında amelin kişinin kendi cennetini döşemesi olduğu izahı. | Hayat alanı tasarımı ve amelin geleceği inşa eden faaliyeti. |
| Hadis | Fitneler ve istikamet | Zorluklar karşısında sabır, ahiret için hazırlık yapma ve fitne dönemlerinde sükûneti koruyup zemin hazırlama rivayetleri. | Gelecek için selamet yolu hazırlama. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-amel ve ahiret inşası | Salih amel zemini | Zemin hazırlama | İnsan dünyadaki eylemleriyle ahiretteki kalıcı yatağını ve menzilini bizzat kendisi hazırlar (Rûm [30:44](https://lisan.digital/tr/ayet/30:44.md)). | Kesin |
| İlmi | Kozmolojik ve ekolojik denge | Yaşanabilir biyosfer | Elverişlilik sağlama | Yeryüzünün sert, kaotik ve zehirli olmaktan çıkarılıp canlının serpilmesine uygun bir beşik gibi düzenlenmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve kamu barışı | Kurumsal alt yapı | Toplumsal istikrar | Devletin tebaası için anarşi ve güvensizlik engebelerini kaldırarak adil bir hayat alanı tesis etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Altyapı yatırımları ve pazar zemini | Elverişli piyasa tabanı | Girişimi kolaylaştırma | Üretim ve ticaretin pürüzsüz işlemesi için ulaşım, lojistik ve hukuki zeminin önceden döşenmesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Kararlı denge yüzeyi | Fizikte bir parçacığın kararlı biçimde durabilmesi, minimum enerji seviyesinde salınım yapabilmesi için gereken çukur ve pürüzsüz taban alanıdır. Beşik hareketi ve tesviye edilmiş zemin bu kararlılık geometrisine tam olarak tekabül eder. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyalizasyon havzası ve kurumsal zemin | Bireyin henüz kendi başına ayakta duramadığı evrede onu koruyan ailevi ve kurumsal çerçevenin, daha sonra ise özgürce hareket edebileceği anayasal zeminin inşasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca ahşap bebek beşiğine veya cehennemdeki somut ateşe indirgeyerek, kökün taşıdığı aktif zemin hazırlama ve intizam kurma eylemini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzünün kozmolojik bir beşik olarak tanziminden başlayıp, insanın kendi amelleriyle kendi geleceğini döşemesine (تمهيد) kadar uzanan geniş bir imkân alanı inşası. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rûm [30:44](https://lisan.digital/tr/ayet/30:44.md) gibi ayetlerde geçen fiilin ahlaki ve ontolojik ağırlığının kavranamaması; insanın kaderini ameliyle hazırlayan bir mimar olduğu gerçeğinin pasif bir bekleme anlayışına feda edilmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ilahi fiilleri (yeryüzünü tanzim, nimetleri yayma) hem de insani fiilleri (salih amel ile ahireti inşa etme) zemin hazırlama metaforu üzerinden birbirine bağladığını gösterir. Varlık kaotik bir boşluk değil, özenle döşenmiş bir beşik ve amel sahasıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış mucizelerini ve yerin nimetlerini anlatan ayetlerde (Nebe, Tâhâ, Zâriyât), Hz. İsa'nın erken dönem mucizesini bildiren siyaklarda ve amellerin karşılığını bildiren eskatolojik uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünün rastlantısal ve yabancı bir sürgün yeri olduğu vehmini yıkarak onun insan için şefkatle döşenmiş bir beşik olduğunu; cehennemin ise keyfi bir ceza değil, hak eden için kaçınılmaz olarak hazırlanmış bir kuşatıcı zemin olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert, engebeli ve pürüzlü bir yüzeyi yayarak düzeltmek, yavrunun ve yorgun bedenlerin rahatça yatıp emniyet bulacağı yumuşak bir yatak ve beşik haline getirmek.
- Soyut anlam: Bir canlının veya sistemin varlığını sürdürebilmesi, gelişebilmesi ve korunabilmesi için gerekli olan elverişli şartları, hukuki, ahlaki ve fiziksel alt yapıyı önceden eksiksiz hazırlamak.
- Sistematik karşılık: İlahi düzlemde kozmik biyosferin ve beşeri düzlemde salih ameller vasıtasıyla ebedi esenlik zeminlerinin kusursuz bir mimari ile tanzim edilmesi.
- LaTeX modeli: $$Z = \int_{\Omega} \left( 1 - \nabla \phi \right) d\Omega \implies S \subset Z$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ ham ve engebeli varlık alanını, $\nabla \phi$ zemin üzerindeki pürüz, engebe ve sertlik gradyanını temsil eder. $1 - \nabla \phi$ ifadesi bu pürüzlerin tesviye edilip yatıştırılmasını simgeler. Ortaya çıkan $Z$ değeri düzlenmiş, hazırlanmış elverişli zemindir (mehd/mihâd). Bu tesviye edilmiş zemin üzerinde $S$ ile simgelenen canlının veya sistemin emniyetle sığınması ve korunması ($S \subset Z$) mümkün kılınır.

## Geçtiği ayetler (15 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%87%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:206](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/2:206.md) — الْمِهَادُ

وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Ona; Allah’tan kork, denilince, gururu kendisini günaha sürükler. İşte ona cehennem yeter. O; ne kötü bir yataktır.

### [Ali İmran 3:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/3:12.md) — الْمِهَادُ

قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Küfredenlere: Siz, mutlaka yenileceksiniz. Ve toplanıp cehenneme sürüleceksiniz, orası ne kötü döşektir, de.

### [Ali İmran 3:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/3:46.md) — الْمَهْدِ

وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Beşiğinde de, yetişkinlik halinde de insanlarla konuşacaktır ve salihlerdendir.

### [Ali İmran 3:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/3:197.md) — الْمِهَادُ

مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Az bir geçim. Sonra varacakları yer cehennemdir. O ne kötü yataktır.

### [Maide 5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/5:110.md) — الْمَهْدِ

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

### [Araf 7:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/7:41.md) — مِهَادٌ

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Onlar için cehennemde bir döşek ve üstlerine de örtüler vardır. Biz, zalimleri işte böyle cezalandırırız.

### [Rad 13:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/13:18.md) — الْمِهَادُ

لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Rabblarına icabet edenlere; en güzel karşılık vardır. O’na icabet etmeyenler ise; şayet yeryüzünde bulunan her şey ve bir katı daha onların olsa, kurtulmak için onu fidye verirlerdi. Hesabın kötüsü, onlar içindir. Varacakları yer, cehennemdir ve o, ne kötü konaktır.

### [Meryem 19:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/19:29.md) — الْمَهْدِ

فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا

Meal (IK): Bunun üzerine o, çocuğu gösterdi: Biz beşikteki çocukla nasıl konuşabiliriz? dediler.

### [Taha 20:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/20:53.md) — مَهْدًا

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى

Meal (IK): O ki; sizin için, yeryüzünü döşemiş, orada sizin için yollar açmış, gökten su indirmiştir. Biz o su ile çeşitli bitkilerden çifter çifter çıkardık.

### [Rum 30:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/30:44.md) — يَمْهَدُونَ

مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ

Meal (IK): Kim, küfrederse; küfrü kendi aleyhinedir. Kim de salih amel işlerse; kendisi için rahat bir yer hazırlamış olur.

### [Sad 38:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/38:56.md) — الْمِهَادُ

جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Cehennem. Oraya girerler. Ne kötü bir konaktır.

### [Zuhruf 43:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/43:10.md) — مَهْدًا

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Meal (IK): O ki; yeri, sizin için bir beşik kılmış, doğru gidesiniz diye orada yollar var etmiştir.

### [Zariyat 51:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/51:48.md) — الْمَاهِدُونَ

وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ

Meal (IK): Yeryüzünü Biz, döşedik. Ne güzel döşeyicileriz.

### [Müddessir 74:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/74:14.md) — وَمَهَّدْتُ · تَمْهِيدًا

وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا

Meal (IK): Ve onun için yaydıkça yaydığımı.

### [Nebe 78:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/ayet/78:6.md) — مِهَادًا

أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا

Meal (IK): Yeryüzünü bir beşik yapmadık mı?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Beşik demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال والميم معهما
ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، هدم: الهَدْمُ: قلع المَدَر، أي البُيُوت.
والهِدْمُ: الخَلَقُ البالي. والجمعُ: أهدامٌ والهَدِمةُ: النّاقةُ الضَّبِعةُ الشَّديدةُ الضَّبَعَةِ إلى الفَحْل. تقول: هَدِمَتْ تَهْدَم هَدَماً. وقد هَدِمتْ هَدْمةً شديدةٌ.
ونابٌ مُتَهَدِّمةٌ، وعجوز مُتَهَدِّمة، أي: فانيةٌ هَرٍمَةُ.
همد: الهُمُودُ: المَوْتُ. كما هَمَدتْ. ثَمُود.
ورمادٌ هامِدٌ إذا تَغَيَّر وتَلَبَّد. وثَمَرَةٌ هامدةٌ، إذا اسْوَدَّت وعَفِنَتْ. وأرضٌ هامدةٌ: مُقْشَعِرَّةٌ لا نباتَ فيها إلا يبيسٌ مُتَحَطِّم.
والهامدُ من الشَّجَر: اليابسُ، ويُقال للهامِد: هَمِيد.
والإِهْمادُ: السُّرعة. والإِهمادُ: الإِقامةُ بالمكان .
دهم: الأَدْهَمُ: الأَسودُ، وبه دُهْمةٌ شَديدةٌ.
وادْهامَّ الزَّرْعُ، إذا علاهُ السَّوادُ رِيًّا.
والدَّهْمُ: الجماعةُ الكثيرةُ، ودَهَمونا، أي: جاءونا بِمَرَّةٍ جماعةً.
ودَهَمَهُمْ أمرٌ، أي: غَشِيَهم فاشياً، قال:
جاءوا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهوما
فَجْرٍ كأنَّ فوقَهُ النًّجُوما
والدَّهْماء: سَحْنةُ الرّجل. والدَّهماءُ: القِدْر. والدَّهماءُ: بَقْلةٌ، والدَّهماء: الجماعة من النّاس. والدُّهَيْمُ: الدّاهية.
مهد: المَهْدُ: الموضِع يُهَيَّأُ لينامَ فيه الصبَّيُّ.
والمِهاد اسمٌ أجمع من المَهْدِ، كالأرضِ جَعَلها الله مِهاداً للعِباد، وجَمْعُ المِهاد: مُهُدٌ، وثلاثةُ أًمْهِدةٍ.
ومَهَّدْتُ لنفسي خيراً، أي: هيّأتُهُ ووطَأتُهُ، قال:
وامتهدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
دمه: الدَّمَهُ: شِدّةُ حرِّ الرَّمْل، قال:
ظلّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ		كأنّه من أُوارِ الشّمس مَرْعونُ
أي: مغشّي عليها. وتقول: ادمَوْمَهَ الرَّمْلُ.
مده: المَدْهُ يضارعُ المَدْحَ، إلاّ أنّ المَدْهَ في نعت الجمال والهيئة، والمدح في كل شيء، قال رؤبة:
لله درُّ الغانيات المُدَّهِ
سَّبحْنَ واسترجَعْنَ من تألُّهي

##### Türkçe

باب **الهاء** ve**الدال** ve**الميم** onlarla birlikte

ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، هدم: **الهَدْمُ**: **المَدَر**’i söküp çıkarmaktır; yani evler.
Ve**الهِدْمُ**: eski püskü yıpranmış olan. Çoğulu: **أهدامٌ**. Ve**الهَدِمةُ**: erkeğe karşı **الضَّبِعةُ** şiddetli olan **النّاقةُ**. Dersin ki: **هَدِمَتْ** **تَهْدَم** **هَدَماً**. Ve gerçekten **هَدِمتْ** şiddetli bir **هَدْمةً**.
Ve**نابٌ مُتَهَدِّمةٌ** ve**عجوز مُتَهَدِّمة**; yani: yok olmakta olan, ihtiyarlamış.

همد: **الهُمُودُ**: ölüm. Nitekim **هَمَدتْ**. **ثَمُود**.
Ve değişip topaklandı mı **رمادٌ هامِدٌ**. Ve kararıp çürüdü mü **ثَمَرَةٌ هامدةٌ**. Ve**أرضٌ هامدةٌ**: içinde ancak kırılıp dökülmüş kuru olandan başka bitki bulunmayan, ürpermiş.
Ve ağaçtan **الهامدُ**: kuru olan; ve**الهامِد** için **هَمِيد** denilir.
Ve**الإِهْمادُ**: sürat. Ve**الإِهمادُ**: mekânda ikamet etmek.

دهم: **الأَدْهَمُ**: siyah; ve onda şiddetli bir **دُهْمةٌ** vardır.
Ve**ادْهامَّ الزَّرْعُ**; yani sululuk sebebiyle siyahlık onu kapladığında.
Ve**الدَّهْمُ**: çok kalabalık topluluk. Ve**دَهَمونا**; yani bir defada topluluk hâlinde bize geldiler.
Ve**دَهَمَهُمْ** bir iş; yani yayılıp taşarak onları kapladı. Dedi ki:
جاءوا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهوما
فَجْرٍ كأنَّ فوقَهُ النًّجُوما
Ve**الدَّهْماء**: adamın rengi. Ve**الدَّهماءُ**: tencere. Ve**الدَّهماءُ**: bir ot. Ve**الدَّهماء**: insanlardan topluluk. Ve**الدُّهَيْمُ**: musibet.

مهد: **المَهْدُ**: çocuğun içinde uyuması için hazırlanmış yer.
Ve**المِهاد** **المَهْد**’den daha kapsamlı bir isimdir; tıpkı Allah’ın yeri kullar için **مِهاداً** kılması gibi. Ve**المِهاد**’ın çoğulu: **مُهُدٌ**; ve üç **أًمْهِدةٍ**.
Ve kendim için bir hayır **مَهَّدْتُ**; yani onu hazırladım ve onu döşedim. Dedi ki:
وامتهدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ

دمه: **الدَّمَهُ**: kumun hararetinin şiddeti. Dedi ki:
ظلّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ		كأنّه من أُوارِ الشّمس مَرْعونُ
Yani: üzerine örtülmüş. Ve dersin ki: **ادمَوْمَهَ الرَّمْلُ**.

مده: **المَدْهُ** **المَدْحَ**a benzer; ancak **المَدْهَ** güzellik ve heyet vasfındadır; **المدح** ise her şeydedir. Rü’be dedi ki:
لله درُّ الغانيات المُدَّهِ
سَّبحْنَ واسترجَعْنَ من تألُّهي

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المهادُ: الفِراش. وقد مَهَدْتُ الفِراش مَهْداً: بسطتُه، ووطّأته. والمَهْدُ: مَهْدُ الصبيّ. وتمهيدُ الأمور: تسويتها وإصلاحها: وتمهيدُ العُذر: بسطه وقَبوله. وامْتِهادُ السَنام: انبساطُه وارتفاعه. والتَمَهُّدُ: التمكُّن.

##### Türkçe

**المهادُ**: döşek. Ve gerçekten ben döşeği **مَهَدْتُ** (onu) **مَهْداً**: onu yaydım ve onu yumuşattım. Ve **المَهْدُ**: çocuğun beşiği. Ve işlerin **تمهيدُ**’i: onları düzeltip ıslah etmektir; ve özrün **تمهيدُ**’i: onu yaymak ve onu kabul etmektir. Ve hörgücün **امْتِهادُ**’ı: onun yayılması ve yükselmesidir. Ve **التَمَهُّدُ**: yerleşip sağlamlaşma.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د م
هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة .
هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام .
وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة .
وقال الفراء : الهَدِمَة : الناقة التي تقع من شدَّة الضَّبَعَة ، وأنشد :
فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ
وقال الليث : الناب المتهدِّمة ، والعجوز المتهدِّمة : الفانية الهَرِمة .
الحرَّاني عن ابن السكيت قال : الهَدَم : ما تهدَّم من البئر من نواحيها في جَوْفها ، وأنشد أبو زيد الأنصاري :
تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً
كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ
وفي الحديث ( أن أبا الهَيْثم بن التَّيِّهان قال لرسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إن بيننا وبين القوم حبالاً ، ونحن قاطعوها فنخشى إنِ الله أعَزّكَ وأَظْهَرَك أن ترجِع إلى قومك . فتبسَّم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم قال : بل بالدَمَ الدَمَ ، والهَدْمَ الهَدْم ، أنا منكم ، وأنتم مني ) .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : العَرَب تقول : دَمِي دَمُك ، وهَدمي هَدَمُك ، هكذا رواه بفتح الدال قال : وهذا في النُّصْرة والظلْم ، تقول : إن ظُلمتَ فقد ظُلِمتُ ، قال : وأنشدني العُقَيْليّ :
دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ
وقال أبو عبيدة قولاً ثالثاً ، كان يقول : هو الهَدَمُ الهَدَمُ ، واللَّدَمُ اللّدَمُ : أي حُرمَتي مع حُرْمَتِكم ، وبيتي مع بَيْتِكم ، وأنشد :
ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي
أي بأصلي ومَوْضِعي .
قال : وأصل الهَدَم ما انهَدَم . يقال : هدمْتُ البناء هَدْماً ، والمَهْدُوم هَدَمٌ ، وسُمِّيَ منزلُ الرجل هَدَماً لانهدامه .
وقال غيره : جاز أن يقال لقَبْر الرجل : هَدَمُه لأنه يُحفَر ثم يُرَدّ تُرابُه فيه ، فهو هَدَمُه ، فكأنه قال : مَقبَرِي مَقْبَرُكُم : أي لا أزال معكم حتى أموتَ عندكم .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيثم أنه قال : قولهم في الحلف : دَمِي دَمُك : إنْ قتلَني إنسانٌ طلبْتَ بدَمِي كما تطلُبُ بدم وليِّك :
أي ابن عمِّك وأخيك ، وهَدَمي هَدَمُك أي مَن هَدَم لي عِزّاً وشَرَفاً فقد هَدَمه منك ، وكلّ من قتَل لك وليّاً فكأنما قتلَ وَلِييِّ ، ومن أراد هَدْمك فقد قصدني بذلك .
قلت : ومن رواه الدَّمَ الدَّمَ والهَدْمَ الهَدْمَ فهو على قول الحليف : تطلُب بِدَمي وأنا أطلُب بدَمِك ، وما هَدَمْتَ من الدّماء هَدمْتُ : أي ما عفوْتَ عنه وأهْدَرْتَه فقد عفوتُ عنه وتركتُه .
ويقال : إنهم كانوا إذا احْتَلفوا قالوا : هَدْمِي هَدْمُك ودَمِي دمُك ، وترِثني وأَرِثُك ، ثم نسخ الله تعالى بآيات المواريثِ ما كانوا يشتَرطونه من الميراث في الحِلْف .
وقال ابن شميل : المَهْدومة : الرَّثيئة من اللَّبَن ؛ ورجل هَدِم : أحمَق مُخَنّث ، وأنشد أبو حاتم :
شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه
بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ
قال : المهدُومة : هي الرثيئة .
وقال أبو عبيدة : قال شهاب : إذا حُلِب الحليبُ على الحَقِين جاءت رثيئةً مذكرةً طيِّبَةً ، لا فَلَقَ ، ولا مُمْذَقِرَّة ، سَمْهَجَة ليِّنَةً .
وقال أبو زيد : الهَدْمة : المطْرة الخفيفة . وأرضٌ مهدومةٌ : أي ممطورة .
وقال أبو سعيد : هَدَم فلانٌ ثوبَه ورَدَّمه : إذا رَقّعه .
رواه أبو تراب عنه .
وقال شمِر : قال أحمد بن الحَرِيش : الأهْدَمان : أن ينهار عليكَ بناءٌ أو تقع في بئر أو أُهْوِيَّة .
وفي الحديث : ( من هَدَمَ بُنْيان ربِّه فهو ملعون ) : أي من قتل النّفس المحرَّمة لأنها بُنْيان الله وتركيبُه .
دهم : قال الليث : الأدْهَم : الأسود ، وبه دُهْمة شَدِيدة ، وادْهامَّ الزَّرْعُ : إذا علاه السَّوادُ رِيّاً .
وقال الفرّاء فيما رَوَى عنه سَلَمة في قول الله جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ ) ( الرَّحمان : 64 ) : يقول : خضراوان إلى السَّواد من الرِّيِّ .
وقال الزَّجّاج : المعنى أنهما خَضْراوان تَضرِب خُضرَتُهما إلى السّواد ، وكل نبْت أخضَرَ فتَمامُ خِصْبِه وريِّه أن يضرب إلى السَّواد .
وقال اللّيث : الدَّهْمُ : الجماعة الكثيرة . وقد دَهَمُونا : أي جاءونا بمَرَّةٍ جماعةً .
ودَهَمَهُم أمْرٌ : إذا غَشِيَهم فاشياً ، وأنشد :
جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما
وقال بعضهم الدَّهمة عند العرب : السَّواد ، وإنما قيل : للجَنّة : مُدْهامّةٌ : لشدّة خُضرتها . يقال : اسودّت الخُضرَة : أي اشتدّت ، ولما نزل قوله جلّ وعزّ : ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ ) ( المدَّثِّر : 30 ) .
قال أبو جهل : ما تستطيعون يا معشر قريش وأنتم الدَّهْمُ أن يغلب كلّ عشرة منكم واحداً ؟ أي وأنتم العدد الكثير ، وسبق بعض العرب إلى عرفة ، فقال : اللهمَّ اغفر لي قبل أن يَدْهَمَك النّاس ،
وفي حديث آخر : من أراد أهل المدينة بدَهمٍ : أي بغائلة ، وأمر عظيم ، وجَيْشٌ دَهمٌ : أي كثير . وأتتكم الدَّهماء ، يقال : أراد الدَّهماء : السوداء المُظلمة ، ويقال : أراد بذلك الداهية يذهب إلى الدُّهيم : اسم ناقة .
وقال ابن السكّيت : يقال : دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم ، ودَهِمتْهم الخيل .
قال : وقال أبو عُبَيْدة : ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم لغة .
وقال اللّيث : الدَّهْماء : الجَماعةُ من الناس .
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ : يقال : دخَلتُ في خَمَرِ الناس : أي في جَماعتهم وكَثْرَتِهم ، وفي دَهْمَاء الناس أيضاً مثُلُه وأنشَد غيرُه :
فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا
فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ
وقال الليث : الدَّهماء القِدْرُ ، والدَّهْماء : سَحْنَةُ الرجل ، والدَّهْماء : بَقلْة
وقال ابن شُمَيل : الدَّهْماء : السَّوْداء من القُدُور ، وقد دَهَمتْها النارُ .
وقال حُذَيفَة وذكَر الفِتْنة فقال : أتَتْكم الدُّهَيْماء تَرْمِي بالنَّشفِ ثمّ التي تليها ترْمي بالرَّضْف .
قال أبو عُبَبْد : قوله : الدُّهَيْماء ترْمي بالنَّشْف نُراه أراد الدَّهماء فصغَّرها .
وقال شَمِر : أراد بالدَّهْمَاء السَّوْداء المُظْلِمة ، ومثله حديثه الآخر : لتكونَنَّ فيكُمْ أَرْبَعُ فِتَن : الرَّقْطاء ، والمُظْلِمة ، وكذا وكذا ، فالمظلِمة مِثلُ الدَّهْمَاء .
قال : وبعض النّاسِ يَذهَب بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيم ، وهي الداهية ، وقيل للدَّاهية : دُهَيم : أنَّ ناقةً كان يقال لها : الدُّهيْم ، غَزّا قومٌ من العَرَب قوماً فقُتِل مِنهم سَبْعَةُ إخْوَة فحُمِلُوا على الدُّهيْم ؛ فصارت مثلاً في كلّ داهية .
وقال شَمِر : سمعت ابن الأعرابيّ يَروِي عن المفضَّل أنّ هؤلاء بنو الزبّان بن مُجَالِد ، خرجوا في طلب إبلٍ لهم ، فلقِيَهم كثيف بنُ زهَير فضَرَب أعناقَهم ، ثم حَمَل رؤوسهم في جُوالق ، وعلَّقه في عُنُق ناقة يقال لها : الدُّهَيمُ ، وهي ناقة عَمرو بن الزّبان ، ثمّ خلاّها في الإبل ، فراحت على الزبّان ، فقال لمّا رأى الجُوالق : أظُنُّ بَنِيَّ صاروا بيض نعام ، ثمّ أَهْوَى بيَدِه فأَدخَلها الجُوالق ، فإذا رأسٌ ، فلما رآه قال : آخر البَزِّ على القَلُوص ، فذهَبَتْ مَثَلا ، وضَرَبت العربُ الدُّهيْمَ مَثَلاً في الشّرّ والدّاهية . وقال الراعي يَذكُر جَوْرَ السُّعاةِ :
كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ
عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ
وقال الكميت :
أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ
بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى
وهذا البيت حُجَةٌ لما قاله المُفضَّل .
يقال : هَدمَه ودَهدَمَه بمعنًى واحد . قال العجاج :
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ
والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ
يعني الحاجزَ حولَ البيت إذا تَهدَّم . وقال :
غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ
رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ
بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : قال : الوَطْأة الدّهماء : الجديدة ، والوَطأة الغَبراء : الدّارسة ، وأنشد قول ذي الرّمة :
سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ
ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ
وقال غيره : رَبعٌ أدْهَمُ : حديثُ العَهد بالحيّ النازِلِين به ، وأَرْبْعٌ دُهمٌ . وقال ذو الرمة أيضاً :
أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها
بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : النعجة الدَّهماء : هي الحمراء الخالصة الحُمرة .
قال : وقال الأصمعيّ : إذا اشتدَّت وُرْقة البعير لا يخالِطُها شيء من البياض فهو أدْهمُ ، وناقةٌ دَهماء ، وفَرَسٌ أَدْهَمُ بَهيم : إذا كان أسود بَهيماً لاشِيَةَ فيه .
عَمرو ، عن أبيه : إذا كان القَيدُ من خَشَب فهو الأدْهم والفَلَقُ .
قال : والمُتَدهَّم ، والمُتَدَأَم والمُتدثِّر هو المحبُوس المأبون ، ويقال : ادهامَّ يَدْهامُّ فهو مُدهامٌّ ، وادْهَمَّ يَدهَمُّ فهو مُدَهَمٌّ ، وادهَوْهَمَ يَدهَوهمُ فهو مُدْهَوْهمٌ بمعنى واحد .
همد : قال شمِر : الأرض الهامدة : المُسْنِتَه قال : وهُمُودها ألاّ يكون فيها حَياةٌ ، ولا نَبتٌ ، ولا عُود ، ولم يُصِبْها مَطَر . والرَّمادُ الهامد : المُتلبِّد البالي بعضُه فوقَ بعض . وهمدتْ أصواتُهم : أي سكنتْ . وهمَد شجرُ الأرض : أي بَلِيَ وذَهب . وهمَد الثوبُ يَهمِدُ همُوداً ، وذلك من طُولِ الطّيّ ، تحسَبه صحيحاً ، فإذا مَسِسْتَه تَناثَرَ من البِلِي .
وقال ابن السكّيت : همِد الثَّوْبُ يَهمَدُ هَمَدا : إذا بَلِي .
وقال اللّيث : الهُمود : المَوْت ، كما همَدت ثَمُود ، ورَمادٌ هامِد : قد تَلبَّد وتغير .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعي قال : خَمَدت النارُ : إذا سكن لهَبُها ، وهَمَدَت همُوداً : إذا طُفِئت البتّة ، فإذا صارت رَماداً قيل : هَبَا يَهبُو فهو هابٍ .
الليث : ثمرةٌ هامِدة : إذا اسودتْ وعَفِنَت ، وأرضٌ هامِدةٌ : مقشِعرَّةٌ لا نبات فيها إلاّ يَبِيسٌ مُتَحطِّم .
قال : والهامد من الشجر : اليابس . ويقال للهامد : هَميد . يقال : أخذنا المُصدِّقُ بالهميد : أي بما مات من الغَنم .
وقال ابن شُميل : الهَميد : المال المكتوبُ على الرَّجُل في الدِّيوان . فيقالُ : هاتوا صدقَتَه ، وقد ذهب المالُ : يقال : أخذَنا الساعِي بالهَمِيد .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ قال : الإهماد : السُّرعة في السَّير . والإهماد : الإقامة بالمكان . وأنشد في السُّرعة :
ما كان إلاّ طَلَق الإهماد
وأنشد في الإقامة :
لما رأَتني راضياً بالإهمادْ
كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ
وهذا من باب الأضداد .
وقال ابن بُزُرج : أهمَدُوا في الطعام : أي اندفَعُوا فيه .
وقالوا : أهمَد الكلبُ : أي أحضَر .
مهد : قال الليث : المَهْدُ للصَّبيّ ، وكذلك الموْضِعُ يُهيّأ لينام فيه الصبي .
قال : والمِهاد اسم أجمَعُ من المَهْد ، كالأرض جَعَلَها الله مهاداً للعباد ، وجمعُ المِهاد مُهُد وثلاثة أَمهِدة ومنه قوله تعالى : ( عَمِلَ صَالِحاً ) ( الرُّوم : 44 ) أي يُوطِّئون ، وأصل المهد التَّوثير ، يقال : مَهَّدتُ لنَفسي ، ومهدت : أي جَعَلتُ مكاناً وطيئاً سهلاً ، ويقال : مَهَدْتُ لنفسي خيراً : أي هيَّأتُه ووطّأته . وقال أبو النجم :
وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
قلتُ : أصل المَهْد التوثير ، ويقال للفراش : مهادٌ لوَثارته .
وقال النضر : المُهْدة من الأرض : ما انخفض في سهولة واستواء .
وقال أبو زيد : يقال : ما امتَهَد فلانٌ عِنْدي يداً لم يُولِكَ نعمةً ولا مَعْروفاً .
ورَوَى ابن هانىء عنه : يقال ما امتَهَد فلان عندي مَهْد ذاك بفتح الميم وسكون الهاء . يقولها حين يُطْلب إليه المعروفُ بلا يَدٍ سلفتْ منه إليه ، ويقولُها أيضاً للمسيء إليه حين يَطلُب معروفه أو يُطْلَبُ له إليه .
مده : قال الليث : المَدْه يضارع المَدْحَ ، إلا أن المَدْه في نَعتِ الجَمَال والهيئة ، والمدح في كل شيء عامّ . قال رؤبة :
لله درّ الغانيات المُدَّهِ
وقال غيره : المَدْح والمَدْه واحد ، أُبدِلت الحاء هاء ويقال : فلان يتمدَّه بما ليس فيه ويتَمتَّه ، كأنه يطلُبُ بذلك مَدْحَه ، وأنشد ابن الأعرابي :
تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي
فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي
هَوْئِي : هَمِّي .
ورَوَى النضر عن الخليل بن أحمد أنه قال : مَدَهْتُه ، في وجهه ، ومَدَحْتُه ، إذا كان غائباً .
دمه : قال الليث : الدَّمَه : شِدّة حَرِّ الرَّمْلِ ، وأنشد :
ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ
كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ
قال : ويقال : ادْمَوْمَهَ الرَّمْل ولم أسمع دَمِه لغير الليث . ولا أعرف البيت الذي احتجّ به .

##### Türkçe

ه د م
**هدم** ، **همد** ، **دهم** ، **دمه** ، **مهد** ، **مده** : kullanımdadır.

**هدم** : Leys dedi ki: **الهَدْم**: **المَدَر**’i söküp çıkarmaktır; yani evleri. Ve o, geçişli bir fiildir; ona uyan fiil **الانهدام**’dır; o da lâzımdır. Ve **الهِدْم**: eskiyip yıpranmış olan şeydir. Çoğulu **أهدام**’dır.

Ebû Ubeyd dedi ki: **الهِدْم**: **الهِمّ** gibi parçalanıp çökmüş olan ihtiyardır.

Dedi ki: Asmaî’yi, dişi deve için—**ضَبَعَتُها**’sı, yani erkeğe olan şehveti şiddetlendiğinde—şöyle derken işittim: **هَدِمَتْ** **تهْدَمُ** **هَدَماً**; o hâlde o **هَدِمة**’dir.

Ferrâ dedi ki: **الهَدِمَة**: **الضَّبَعَة**’nın şiddetinden düşen dişi devedir. Ve şu beyti okudu:
فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ

Leys dedi ki: **الناب المتهدِّمة** ve **العجوز المتهدِّمة**: yok olup giden, çok ihtiyarlamış olandır.

Harrânî, İbn Sikkît’ten: dedi ki: **الهَدَم**: kuyunun iç boşluğunda, yanlarından yıkılıp dökülen şeydir. Ebû Zeyd el-Ensârî şu beyti okudu:
تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً
كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ

Hadiste: (Ebû’l-Heysem b. et-Teyyihân, Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Bizimle kavim arasında ipler vardır; biz onları koparacağız; Allah seni aziz kılıp üstün çıkarırsa kavmine dönmenden korkarız.” Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) tebessüm etti, sonra dedi ki: “Bilakis **بالدَمَ الدَمَ** , ve **الهَدْمَ الهَدْم**; ben sizdenim, siz de bendesiniz.”)

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: dedi ki: Araplar der ki: **دَمِي دَمُك** ve **هَدمي هَدَمُك**. Böylece, **الدال**’ın fethasıyla rivayet etti. Dedi ki: Bu, yardım ve zulüm hususundadır; dersin ki: “Eğer sen zulme uğratılırsan ben de zulme uğratılmış olurum.” Dedi ki: Ukaylî bana şu beyti okuttu:
دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ

Ebû Ubeyde üçüncü bir söz söyledi; derdi ki: o, **الهَدَمُ الهَدَمُ** ve **اللَّدَمُ اللّدَمُ**’dur; yani: hürmetim sizin hürmetinizle, evim sizin evinizle beraberdir. Ve şu beyti okudu:
ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي
yani: aslıma ve yerime.

Dedi ki: **الهَدَم**’ın aslı, yıkılmış olandır. Denir ki: **هدمْتُ** binayı **هَدْماً**; ve **المَهْدُوم** **هَدَم**’dır. Ve erkeğin meskenine, yıkılmasından dolayı **هَدَماً** adı verildi.

Başkası dedi ki: Erkeğin kabrine de **هَدَمُه** denmesi caizdir; çünkü kazılır, sonra toprağı onun içine geri döndürülür; o hâlde o, onun **هَدَمُه**’dur. Sanki şöyle dedi: “Benim kabristanım sizin kabristanınızdır”; yani: sizin yanınızda ölene dek sizinle beraber olmaktan ayrılmam.

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: Yeminleşmede onların sözü: **دَمِي دَمُك**: “Eğer beni bir insan öldürürse, velînin kanını talep ettiğin gibi benim kanımı da talep edersin”; yani amcaoğlunun ve kardeşinin. Ve **هَدَمي هَدَمُك**: yani kim benim için bir izzet ve şerefi yıkarsa, onu senden yıkmış olur. Ve kim senin için bir velîyi öldürürse, sanki benim velîmi öldürmüş gibidir. Ve kim senin **هَدْم**’unu isterse, bununla beni kastetmiştir.

Dedim ki: Kim onu **الدَّمَ الدَّمَ** ve **الهَدْمَ الهَدْمَ** diye rivayet ettiyse, bu, yeminleşenin sözü üzerinedir: “Sen benim kanımı talep edersin, ben de senin kanını talep ederim; ve kanlardan her neyi **هَدَمْتَ** ise ben de **هَدمْتُ**”; yani her neyi affedip boşa düşürdüysen ben de onu affettim ve terk ettim.

Ve denir ki: Onlar yeminleştiklerinde şöyle derlerdi: **هَدْمِي هَدْمُك** ve **دَمِي دمُك**; “bana mirasçı olursun, ben de sana mirasçı olurum.” Sonra Allah Teâlâ, miras âyetleriyle, yeminleşmede mirastan şart koştukları şeyi neshetti.

İbn Şümeyl dedi ki: **المَهْدومة**: sütten **الرَّثيئة**’dir. Ve **رجل هَدِم**: ahmak, muhannes. Ebû Hâtim şu beyti okudu:
شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه
بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ
Dedi ki: **المهدُومة**: o, **الرثيئة**’dir.

Ebû Ubeyde dedi ki: Şihâb dedi: Süt, **الحَقِين** üzerine sağıldığında, **رثيئةً** olarak gelir; “müzekker”, hoş; ne **فَلَقَ** vardır, ne **مُمْذَقِرَّة**; **سَمْهَجَة** yumuşaktır.

Ebû Zeyd dedi ki: **الهَدْمة**: hafif yağmurdur. Ve **أرضٌ مهدومةٌ**: yani yağmur görmüş.

Ebû Saîd dedi ki: Falan, elbisesini **هَدَم** etti ve onu **رَدَّمه** etti: onu yamadıysa. Ebû Turâb bunu ondan rivayet etti.

Şemir dedi ki: Ahmed b. el-Harîş dedi: **الأهْدَمان**: üzerine bir bina çökmesi yahut bir kuyuya veya bir çukura düşmendir.

Hadiste: (Kim Rabbinin binasını **هَدَمَ** ederse o mel‘undur): yani haram kılınmış nefsi öldüren; çünkü o, Allah’ın binası ve terkibidir.

**دهم** : Leys dedi ki: **الأدْهَم**: siyahtır. Ve onda şiddetli bir **دُهْمة** vardır. Ve ekin **ادْهامَّ** etti: sululuk sebebiyle siyahlık onu kapladığında.

Ferrâ, Seleme’nin kendisinden rivayet ettiği üzere, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **تُكَذِّبَانِ** ) (er-Rahmân: 64): der ki: sululuktan dolayı siyaha çalan iki yeşildir.

Zeccâc dedi ki: mânâ, ikisinin de yeşil olduğu; yeşilliklerinin siyaha vurduğu; ve her bitki yeşerdiğinde, onun bereketinin ve sululuğunun tamamı, siyaha vurmasıdır.

Leys dedi ki: **الدَّهْم**: çok kalabalık topluluktur. Ve **دَهَمُونا**: yani bir defada topluluk hâlinde bize geldiler.

Ve **دَهَمَهُم أمْرٌ**: onlara yaygın bir şekilde bastırıp kapladığında. Ve şu beyti okudu:
جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما

Bazıları dedi ki: Araplar yanında **الدَّهمة**: siyahlıktır. Ve cennete **مُدْهامّةٌ** denmesi, yeşilliğinin şiddetindendir. Denir ki: **اسودّت الخُضرَة**: yani şiddetlendi. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü indiğinde: ( **لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ** ) (el-Müddessir: 30).

Ebû Cehil dedi ki: “Ey Kureyş topluluğu, siz **الدَّهْمُ** iken, sizden her on kişinin bir kişiyi yenmesine gücünüz yetmez mi?” yani siz çok sayı iken. Ve bazı Araplar Arafat’a erken vardı da dedi ki: “Allah’ım, insanlar sana **يَدْهَمَك** etmeden önce beni bağışla.”

Başka bir hadiste: “Kim Medine halkını **بدَهمٍ** ile isterse”: yani bir felâketle, büyük bir işle ve bir orduyla. Ve **جَيْشٌ دَهمٌ**: yani çok. Ve “Size **الدَّهماء** geldi.” Denir ki: **الدَّهماء**’dan murat, karanlık siyah olandır. Ve denir ki: bununla murat, **الدُّهيم**’e giden musibettir; **الدُّهيم** bir dişi devenin adıdır.

İbn Sikkît dedi ki: Denir ki: **دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم**; ve atlar onlara **دَهِمتْهم**.

Dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: **ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم** bir lehçedir.

Leys dedi ki: **الدَّهْماء**: insanlardan topluluktur.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: denir ki: “İnsanların **خَمَرِ**’ine girdim”: yani onların topluluğuna ve çokluğuna. Ve **دَهْمَاء** الناس’ta da bunun benzeri vardır. Başkası şu beyti okudu:
فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا
فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ

Leys dedi ki: **الدَّهماء**: tencere; ve **الدَّهْماء**: erkeğin görünüşü; ve **الدَّهْماء**: bir ot.

İbn Şümeyl dedi ki: **الدَّهْماء**: tencerelerden siyah olanıdır; ateş onu **دَهَمتْ** etmiştir.

Huzeyfe fitneyi zikretti ve dedi ki: “Size **الدُّهَيْماء** geldi; **النَّشف** ile atar, sonra onu izleyen **الرَّضْف** ile atar.”

Ebû Ubeyd dedi ki: Onun sözü: **الدُّهَيْماء** **ترْمي بالنَّشْف**; biz, onun **الدَّهماء**’yı kastettiğini, sonra onu küçülttüğünü görüyoruz.

Şemir dedi ki: **الدَّهْمَاء** ile muradı, karanlık siyah olandır. Ve bunun benzeri, onun diğer hadisi: “Mutlaka içinizde dört fitne olacaktır: **الرَّقْطاء** ve **المُظْلِمة** ve şöyle şöyle.” İşte **المظلِمة**, **الدَّهْمَاء** gibidir.

Dedi ki: Bazı insanlar **الدُّهَيْماء**’yı **الدُّهَيم**’e götürür; o da musibettir. Ve musibete **دُهَيم** denildi; çünkü bir dişi deve vardı, ona **الدُّهيْم** denirdi. Araplardan bir kavim bir kavme baskın yaptı; onlardan yedi kardeş öldürüldü de **الدُّهيْم** üzerine yüklendiler; böylece her musibette bir mesel oldu.

Şemir dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’yi, Mufaddal’dan rivayet ederken işittim: Bunlar, Mücâlid b. Zebbân’ın oğullarıdır; kendilerine ait develeri aramak için çıktılar; Kesîf b. Zuheyr onlara rastladı da boyunlarını vurdu; sonra başlarını bir çuvala yükledi ve onu, **الدُّهَيمُ** denilen bir dişi devenin boynuna astı; o da Amr b. ez-Zebbân’ın devesiydi; sonra onu develerin içine salıverdi; derken o, Zebbân’a döndü. O, çuvalı görünce dedi ki: “Sanırım oğullarım devekuşu yumurtası oldular.” Sonra eliyle uzandı, onu çuvala soktu; bir de ne görsün, bir baş. Onu görünce dedi ki: “Son yük, **القَلُوص** üzerinedir.” Böylece mesel oldu. Araplar **الدُّهيْم**’i şer ve musibet hakkında mesel getirdiler. Râ‘î, vergi toplayıcılarının zulmünü zikrederek dedi ki:
كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ
عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ

Kumeyt dedi ki:
أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ
بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى
Ve bu beyit, Mufaddal’ın söylediğine delildir.

Denir ki: **هَدمَه** ve **دَهدَمَه** bir mânâdadır. Accâc dedi ki:
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ
والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ
yani evin etrafındaki engel; yıkıldığında. Ve dedi ki:
غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ
رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ
بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: dedi ki: **الوَطْأة الدّهماء**: yeni olandır; **الوَطْأة الغَبراء**: eskimiş olandır. Zü’r-Rumme’nin şu beytini okudu:
سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ
ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ

Başkası dedi ki: **رَبعٌ أدْهَمُ**: oraya inen mahalle yeni zamanlı olandır. Ve **أَرْبْعٌ دُهمٌ**. Zü’r-Rumme yine dedi ki:
أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها
بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **النعجة الدَّهماء**: saf kırmızı olan koyundur.

Dedi ki: Asmaî dedi: Deve tüyünün **وُرْقة**’sı şiddetlendiğinde, ona beyazdan hiçbir şey karışmazsa o **أدْهم**’dır; ve dişi deve **دَهماء**; ve at **أَدْهَمُ بَهيم**: eğer koyu siyah olup içinde hiçbir **لاشِيَة** yoksa.

Amr, babasından: eğer bağ (**القَيد**) ağaçtan ise o, **الأدْهم** ve **الفَلَق**’tır.

Dedi ki: **المُتَدهَّم** ve **المُتَدَأَم** ve **المُتدثِّر**: hapsedilmiş, ayıplanmış olandır. Ve denir ki: **ادهامَّ** **يَدْهامُّ**; o hâlde o **مُدهامٌّ**’dur. Ve **ادْهَمَّ** **يَدهَمُّ**; o hâlde o **مُدَهَمٌّ**’dur. Ve **ادهَوْهَمَ** **يَدهَوهمُ**; o hâlde o **مُدْهَوْهمٌ**’dur; bir mânâdadır.

**همد** : Şemir dedi ki: **الأرض الهامدة**: kıtlığa düşmüş olandır. Dedi ki: Onun **هُمُودها**’sı, onda hayat, bitki ve dal olmaması ve ona yağmur isabet etmemesidir. Ve **الرَّمادُ الهامد**: üst üste birikmiş, eskimiş kül. Ve **همدتْ أصواتُهم**: yani sesleri sakinleşti. Ve **همَد شجرُ الأرض**: yani eskidi ve gitti. Ve elbise **همَد** eder, **يَهمِدُ** **همُوداً**; bu, uzun süre katlamadandır; onu sağlam sanırsın, sonra ona dokunduğunda eskilikten dağılıp dökülür.

İbn Sikkît dedi ki: elbise **همِد** eder, **يَهمَدُ** **هَمَدا**: eskidiğinde.

Leys dedi ki: **الهُمود**: ölümdür; nitekim Semûd **همَدت**. Ve **رَمادٌ هامِد**: birikmiş ve değişmiş olandır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: dedi ki: Ateş **خَمَدت**: alevi sakinleştiğinde. Ve **هَمَدَت** **همُوداً**: büsbütün söndüğünde. Artık kül olduğunda: **هَبَا يَهبُو**; o hâlde o **هابٍ**’dir, denir.

Leys: **ثمرةٌ هامِدة**: kararıp kokuştuğunda. Ve **أرضٌ هامِدةٌ**: içinde ancak kırılıp dökülmüş kuru şeyden başka bitki olmayan, ürpermiş olandır.

Dedi ki: Ağaçtan **الهامد**: kurudur. Ve **الهامد** için **هَميد** denir. Denir ki: Sadaka toplayıcı bizi **بالهميد** ile aldı: yani koyundan ölmüş olanla.

İbn Şümeyl dedi ki: **الهَميد**: divanda adamın üzerine yazılmış maldır. Denir ki: “Onun sadakasını getirin”; mal gitmişken: “Bizi görevli **بالهَمِيد** ile aldı” denir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: dedi ki: **الإهماد**: yürüyüşte sürattir. Ve **الإهماد**: bir yerde ikamettir. Sürat hakkında şu beyti okudu:
ما كان إلاّ طَلَق الإهماد
İkamet hakkında da şu beyti okudu:
لما رأَتني راضياً بالإهمادْ
كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ
Ve bu, zıtlar babındandır.

İbn Büzürc dedi ki: Yemekte **أهمَدُوا**: yani ona daldılar.

Ve dediler ki: Köpek **أهمَد** etti: yani hazır bulundu.

**مهد** : Leys dedi ki: **المَهْدُ** çocuk içindir; aynı şekilde, çocuğun içinde uyuması için hazırlanan yer de böyledir.

Dedi ki: **المِهاد** adı, **المَهْد**’den daha kapsamlıdır; tıpkı Allah’ın yeri kullar için **مهاداً** kılması gibi. **المِهاد**’ın çoğulu **مُهُد** ve üçü **أَمهِدة**’dir. Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ( **عَمِلَ صَالِحاً** ) (er-Rûm: 44): yani “döşerler.” Ve **المهد**’in aslı **التَّوثير**’dir. Denir ki: **مَهَّدتُ** kendim için; ve **مهدت**: yani yumuşak, kolay bir yer yaptım. Ve denir ki: “Kendim için bir hayır **مَهَدْتُ**”: yani onu hazırladım ve döşedim. Ebû’n-Necm dedi ki:
وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ

Dedim ki: **المَهْد**’in aslı **التوثير**’dir. Ve döşeğe, yumuşaklığından dolayı **مهادٌ** denir.

Nadr dedi ki: Yerden **المُهْدة**: kolaylık ve düzlük içinde alçalan yerdir.

Ebû Zeyd dedi ki: Denir ki: “Falan, yanımda bir el **ما امتَهَد**”: bana bir nimet ve bir iyilik vermedi.

İbn Hânî’, ondan rivayet etti: denir ki: “Falan, yanımda bunun **مَهْد**’ini **ما امتَهَد**”; **الميم**’in fethası ve **الهاء**’ın sükûnuyla. Bunu, kendisinden önce bir eli olmaksızın kendisinden iyilik istenene söyler; ve bunu, kendisine kötülük edene de, onun iyiliğini istediğinde yahut onun lehine kendisinden istenildiğinde de söyler.

**مده** : Leys dedi ki: **المَدْه** **المَدْح**’a benzer; ancak **المَدْه**, güzellik ve heyetin vasfındadır; **المدح** ise her şeyde geneldir. Ru’be dedi ki:
لله درّ الغانيات المُدَّهِ

Başkası dedi ki: **المَدْح** ve **المَدْه** birdir; **الحاء** **هاء**’ya çevrilmiştir. Ve denir ki: Falan, kendisinde olmayan şeyle kendini **يتمدَّه** eder ve **يتَمتَّه** eder; sanki bununla övülmesini ister. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي
فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي
**هَوْئِي**: kaygım.

Nadr, Halîl b. Ahmed’den rivayet etti: dedi ki: **مَدَهْتُه**; yüzüne karşı. Ve **مَدَحْتُه**: o gıyabında olduğunda.

**دمه** : Leys dedi ki: **الدَّمَه**: kumun hararetinin şiddetidir. Ve şu beyti okudu:
ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ
كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ

Dedi ki: Ve “kum **ادْمَوْمَهَ** etti” denir. Leys’ten başkası için **دَمِه** işitmedim. Ve onun delil getirdiği beyti tanımıyorum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والهاء وما يثلثهما)
(مهي)  الميم والهاء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على إمهال وإرخاءٍ وسُهولةٍ في الشَّيء. منه أمْهَيْتُ الحَبلَ: أرخيتُهُ، وناسٌ يروُون بيت طرَفة:
لَعَمْرُك إنَّ الموتَ ما أخطَأَ الفَتى *** لَكالطِّوَلِ المُمْهَى وثِنْيَاهُ باليدِ([1])وأمْهَيْتُ الفَرسَ إمهاءً: أرخيتُ من عِنانه. وكلُّ شيءٍ جَرَى بسهولةٍ فهو مَهْوٌ. ولبنٌ مَهْوٌ: رقيق. وناقةٌ مِمْهاءٌ: رقيقة اللَّبَن. ونُطفةٌ مَهْوة: رقيقة. وسيفٌ مَهوٌ: رقيقُ الحدِّ، كأنه يمرُّ في الضَّريبة مَرَّ الماء([2]). قال:
وصارمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبتُه *** أبيضُ مَهْوٌ في مَتْنِهِ رُبَدُ([3])ومن الباب أمهيت الحديدة: سقيتها. يريد به رقّة الماء، والمَهَا: جمع المهاة، وهي البِلَّوْرة؛ سمِّيت بذلك لصفائها كأنَّها ماء. قال الأعشَى:
وتَبْسِمُ عن مَهَاً شَبِمٍ غَرِيٍّ *** إذا يعطى المقبِّلَ يستزيدُ([4])والجمع مَهَوات ومَهَيات. أمّا البقرة فتسمَّى مَهاةً، وأظنُّها تشبيهاً بالبِلَّورة.
ومما شذَّ عن الباب شيءٌ ذَكره الخليل، أنَّ المَهَاءَ ممدود: عيبٌ وَأوَدٌ يكون في القِدْح ويحتمل أنَّه من الباب أيضاً؛ فإنَّ ذلك يقرب من الإرخاء ونحوِه. والثَّغر إذا ابيضَّ وكُثر ماءه مَهاً. قال الأعشى:
وَمَهَاً ترِِفُّ غُروبُهُ *** يَشفي المتيَّم  ذا الحرارهْ([5])وفي الحديث: "جَسَدَ رجل مُمَهَّى([6])" أي مُصَفَّىً، يشبِه المها البلّور. *وفي حديث ابن عباس لعُتْبَة بن أبي سفيان، وكان قد أثْنَى عليه وأحسَنَ: "أمْهَيْت أبا الوليد"، أي بالغتَ في الثَّناء واستقصيت. ويقال: أمهَى الحافِرُ وأماهَ، أي حَفَر وأنْبَط. ولعلَّ هذا من باب القلب، وكذلك أخواتها من الباب وربَّما سميت النُّجوم مَهاً تشبيهاً([7]).
(مهج)  الميم والهاء والجيم كلمةٌ تدلُّ على شَيءٍ سائل. من ذلك الأُمْهُجانُ: اللَّبَن الرَّقيق. ولبنٌ ماهج: إذا رقَّ والمُهْجة فيما يقال: دم القلب.
(مهد)  الميم والهاء والدال كلمةٌ تدلُّ على توطئةٍ وتسهيلٍ للشّيء. ومنه المَهْد. ومهَّدْتُ الأمرَ: وطَّأته. وتمَهَّد: تَوطَّأ والمِهاد: الوِطاء من كلِّ شيء. وامْتَهَدَ سَنامُ البعير وغيرِه: ارتفع. قال أبو النَّجم:
* وامتَهَدَ الغاربُ فِعلَ الدُّمَّلِ([8]) *
أي ارتفع وتَسوَّى وصار كالمِهادِ. وجمع المهاد مُهُدٌ.
(مهر)  الميم والهاء والراء أصلانِ يدلُّ أحدهما على أجرٍ في شيءٍ خاص، والآخر شَيء من الحيوان.
فالأوّل المَهْر: مَهرُ المرأةِ أجرُها، تقول: مَهَرْتها بغير ألِفٍ، فإذا زوَّجتَها من رجلٍ على مَهْرٍ قلت: أمْهرتُها. قال:
أُمُّكم ناكحة ضُرَيْسَا *** قد أمهَرُوها أعْنُزاً وتَيسا
وامرأةٌ مَهِيرة ونساء مهائر.
والأصل الآخر المُمْهِر: الفرسُ ذات المهْر. [والمهْر([9])]: عظم في زَوْر الفَرَس، وهذا تشبيهٌ. قال:
* جافي اليدينِ عن مُشَاشِ المُهر([10]) *
(مهش)  الميم والهاء والشين ما أحسبه أصلاً ولا فرعاً، لكنّهم يقولون: ناقةٌ مَهْشاء، أسرَعَ هُزالُها([11]). ويقولون: امتَهَشَت المرأةُ: حَلَقت وجْهَها بمُوسَى.
(مهق)  الميم والهاء والقاف أُصَيْلٌ يدلُّ على لونٍ من الألوان. قالوا: الأمْهق: الأبيض. ويقولون: عَينٌ مَهْقَاء، فينبغي أن تَكون الشّديدَةَ بياضِ بياضِها. وقال ابن دريد([12]): هو بياضٌ سمجٌ قبيح لا يخالطُه صفرةٌ ولا حُمرة، إلاّ أنّهم يقولون: المُحْمَرَّة المآقي. ويقولون: المَهَق في قول رؤبة:
* صَفَقْن أيديهِنَّ في الحَوْم المَهَقْ([13]) *
شِدَّة خُضرَة الماء.
(مهك)  الميم والهاء والكاف ليس فيه إلاّ المُمَّهِك، وهو الطَّويل المضطرب. ويقولون للقوس اللَّيِّنة مَهُوك([14]). ويقولون للفرس الذّريع: مُمَّهِك أيضاً، والقياسُ واحد.
(مهل)  الميم والهاء واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على تُؤَدة، والآخر جنسٌ من الذائبات([15]).
فالأول التُّؤدة. تقول: مهلاً يا رجُل، وكذلك للاثنين والجميع. وإذا قال مَهْلاً قالوا: لا مَهْلَ واللهِ، وما مَهْلٌ بمغنيةٍ عنك شيئاً([16]). قال:
* وما مَهلٌ بواعظةِ الجَهُولِ([17]) *
وقال أبو عبيد: التمهّل: التقدُّم. وهذا خلاف الأوّل، ولعلَّه أن يكون من الأضداد. وأمهَله الله: لم يُعاجِلْه. ومشى على مُهْلته، أي على رِسْلِه.
والأصل الآخر المُهْل، وقالوا: هو خُثَارَة الزَّيت([18])، وقالوا: هو النُّحَاس الذَّائب.
(مهن)  الميم والهاء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على احتقارٍ وحَقَارةٍ في الشيء. منه قولهم مَهِينٌ، أي حقير. والمَهانة: الحَقَارَة، وهو مَهينٌ بيِّنُ المَهانة. ومن الباب المهْن: الخِدْمة، والمِهْنة. والماهِن: الخادم. ومَهَنْت الثّوْب: جذبته([19]) وثوبٌ مَمْهُون. وربما قالوا: مَهَنْتُ الإبلَ: حلبتُها.
--------------ـــ
([1]) من معلقته، والرواية المشهورة، "لكالطول المرخى".
([2]) في الأصل: "في الضرسة من الماء"، صوابه ما أثبت.
([3]) لصخر الغي الهذلي في ديوان الهذليين (2: 60) وشرح السكري للهذليين 12 واللسان (مها، ربد)، وقد سبق في (ربد).
([4]) وكذا روايته في المجمل، وديوان الأعشى 215 وهو في اللسان (مها) برواية "إذا تعطى المقبل".
([5]) ديوان الأعشى 112 واللسان (مها).
([6]) في اللسان: "وفي حديث ابن عبد العزيز أن رجلاً سأل ربه أن يريه موقع الشيطان من قلب ابن آدم، فرأى فيما يرى النائم جسد رجل ممهى".
([7]) شاهده قول أمية بن أبي الصلت:
رسخ المها فيها فأصبح لونها *** في الوارسات كأنهن الإثمد
([8]) سبق في (دمل) وكذا في (3: 159)، وأنشده في اللسان (مهد، دمل).
([9]) التكملة من المجمل واللسان.
([10]) في الأصل والمجمل: "جاء في اليدين"، صوابه من اللسان (مهر).
([11]) وردت الكلمة في القاموس، وأغفلت في اللسان.
([12]) الجمهرة (3: 167).
([13]) في الديوان 108 : "حتى إذا ما كن"، وفي اللسان: "حتى إذا كرعن".
([14]) وردت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([15]) في الأصل: "الذاتيات".
([16]) في الأصل: "لا مهل ولا مهل بمغنية عنك شيئاً"، والوجه ما أثبت من المجمل، ونحوه في اللسان.
([17]) للكميت، كما في اللسان (مهل). وصدره:
* وكنا يا قضاع لكم فمهلاً  *
([18]) في الأصل: "الزبد"، صوابه في المجمل واللسان.
([19]) وردت في القاموس ولم ترد في اللسان. وفي حواشي اللسان عن التكملة: "مهنت الثوب: حذمته". والحذم: القطع.

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve **الهاء** ve onların üçüncüsü olan harf)
(**مهي**)  **الميم** ve **الهاء** ve illetli harf, sahih bir asıldır; bir şeyde mühlet verme, gevşetme ve kolaylığa delâlet eder. Ondan: ipi **أمْهَيْتُ**: onu gevşettim. Ve bir topluluk, Tarafe’nin beytini rivayet eder:
Hayatına yemin olsun, ölüm genci ıskaladığı şey değildir *** el ile iki ucu tutulan gevşetilmiş ip gibi.
Ve atı **أمْهَيْتُ** (onu) **إمهاءً**: yularından gevşettim. Ve kolaylıkla akıp giden her şey **مَهْوٌ**dur. Ve **لبنٌ مَهْوٌ**: ince (sulu). Ve **ناقةٌ مِمْهاءٌ**: sütü ince olan. Ve **نُطفةٌ مَهْوة**: ince. Ve **سيفٌ مَهوٌ**: ağzı ince; sanki darbede suyun geçişi gibi geçer. Dedi ki:
Ve keskin bir (kılıç) ki odunu arıtılmıştır *** beyaz, **مَهْوٌ**; sırtında **رُبَدُ**.
Ve babdan: demiri **أمهيت**: onu suladım. Bununla suyun inceliğini kasteder. Ve **المَهَا**: **المهاة**’nin cem‘idir; o, billûrdur; saflığından dolayı böyle adlandırıldı, sanki o suymuş gibi. A‘şâ dedi ki:
Ve soğuk, parlak bir **مَهَاً**dan gülümser *** öpene verildiğinde daha fazlasını ister.
Cem‘i: **مَهَوات** ve **مَهَيات**. Sığıra gelince, ona **مَهاةً** denir; zannederim ki bu, billûra benzetmedir.
Ve babdan şâz olanlardan: Halîl’in zikrettiği bir şey; **المَهَاءَ** (medli): okta bir ayıp ve eğriliktir; ve muhtemeldir ki o da babdandır; çünkü bu, gevşetmeye ve benzerine yaklaşır. Ve diş (ön dişler) beyazlayıp suyu çoğalınca **مَهاً** (olur). A‘şâ dedi ki:
Ve **مَهَاً**; batışı titrer *** hararet sahibini, tutkulu olanı iyileştirir.
Hadiste: “**جَسَدَ** bir adam **مُمَهَّى**” yani arıtılmış; billûr olan **المها**ya benzer. Ve İbn Abbâs’ın Utbe b. Ebî Süfyân’a hadîsinde—o, onu övmüş ve güzel davranmıştı—: “**أمْهَيْت** Ebü’l-Velîd’i”; yani övgüde mübalağa ettin ve sonuna kadar götürdün. Ve denir: **أمهَى** nalbant ve **أماهَ**; yani kazdı ve su çıkardı. Belki bu, قلب babındandır; aynı şekilde onun kızkardeşleri de babdandır; ve belki yıldızlara benzetme olarak **مَهاً** denilmiştir.
(**مهج**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الجيم**, akıcı bir şeye delâlet eden bir kelimedir. Ondan: **الأُمْهُجانُ**: ince süt. Ve **لبنٌ ماهج**: inceldiği zaman. Ve **المُهْجة** denildiğine göre: kalbin kanı.
(**مهد**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الدال**, bir şeyi hazırlama ve kolaylaştırmaya delâlet eden bir kelimedir. Ondan **المَهْد**. Ve işi **مهَّدْتُ**: onu hazırladım. Ve **تمَهَّد**: yerleşti (hazırlandı). Ve **المِهاد**: her şeyden döşek. Ve devenin hörgücü ve başkasınınki **امْتَهَدَ**: yükseldi. Ebü’n-Necm dedi ki:
* Ve **امتَهَدَ** hörgüç, çıbanın fiili gibi *
Yani yükseldi, düzleşti ve döşek gibi oldu. **المهاد**’ın cem‘i: **مُهُدٌ**.
(**مهر**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الراء**, iki asıldır: bunlardan biri, özel bir şeyde bir ücrete delâlet eder; diğeri hayvandan bir şeye.
Birincisi: **المَهْر**; kadının mehri onun ücretidir. Dersin ki: onu bin olmaksızın **مَهَرْتها**. Onu bir erkeğe bir mehir üzerine evlendirdiğinde: onu **أمْهرتُها** dersin. Dedi ki:
Anneniz Durays’ı nikâhlayan (kadındır) *** onu keçiler ve teke ile **قد أمهَرُوها**.
Ve **امرأةٌ مَهِيرة** ve **نساء مهائر**.
Diğer asıl: **المُمْهِر**; tay sahibi kısrak. [Ve **المهْر**]: atın göğsünde bir kemik; bu bir benzetmedir. Dedi ki:
* İki eli, **مُشَاشِ المُهر**’den uzak (olan) *
(**مهش**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الشين**; onu ne asıl ne de fer‘ sayıyorum; lâkin onlar derler: **ناقةٌ مَهْشاء**: zayıflaması daha hızlı oldu. Ve derler: kadın **امتَهَشَت**: yüzünü ustura ile tıraş etti.
(**مهق**)  **الميم** ve **الهاء** ve **القاف**, renklerden bir renge delâlet eden küçük bir asıldır. Dediler: **الأمْهق**: beyaz. Ve derler: **عَينٌ مَهْقَاء**; o hâlde beyazının beyazlığı şiddetli olmalıdır. İbn Düreyd dedi ki: o, sarılık ve kızıllıkla karışmayan çirkin, kaba bir beyazlıktır; ancak onlar derler: göz pınarları kızarmış. Ve derler: Rü’be’nin sözünde **المَهَق**:
* Ellerini, **الحَوْم المَهَقْ** içinde çırptılar *
Suyun yeşilliğinin şiddeti.
(**مهك**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الكاف**’ta, **المُمَّهِك**’ten başka bir şey yoktur; o, uzun ve çalkantılı olandır. Ve yumuşak yaya **مَهُوك** derler. Ve hızlı ata da **مُمَّهِك** derler; kıyas birdir.
(**مهل**)  **الميم** ve **الهاء** ve **اللام**, iki sahih asıldır: bunlardan biri ağırbaşlılığa delâlet eder; diğeri eriyenlerden bir cinse.
Birincisi ağırbaşlılıktır. Dersin ki: **مهلاً** ey adam; ikisi ve cem‘ için de böyledir. Ve **مَهْلاً** dediğinde derler: Allah’a yemin olsun **لا مَهْلَ**; ve **ما مَهْلٌ** senden bir şeyi gidermeye yarayan değildir. Dedi ki:
* Ve **مَهلٌ** cahile öğüt verici değildir *
Ebû Ubeyd dedi ki: **التمهّل**: ilerlemek. Bu, birincinin zıddıdır; belki de zıtlar babından olur. Allah onu **أمهَله**: ona acele etmedi. Ve kendi **مُهْلته**si üzere yürüdü; yani kendi yavaşlığı üzere.
Diğer asıl: **المُهْل**. Ve dediler: o, zeytinin tortusudur. Ve dediler: o, erimiş bakırdır.
(**مهن**)  **الميم** ve **الهاء** ve **النون**, bir şeyde küçümseme ve aşağılığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan onların sözü: **مَهِينٌ**; yani aşağı. Ve **المَهانة**: aşağılık. Ve o, aşağılığı açık olan **مَهينٌ**dur. Ve babdan: **المهْن**; hizmet, ve **المِهْنة**. Ve **الماهِن**: hizmetçi. Elbiseyi **مَهَنْت**: onu çektim. Ve **ثوبٌ مَمْهُون**. Ve bazen derler: develeri **مَهَنْتُ**: onları sağdım.
--------------ـــ
([1]) Muallakasındandır; meşhur rivayet: “**لكالطول المرخى**”.
([2]) Asılda: “**في الضرسة من الماء**”; doğrusu, tespit ettiğim gibidir.
([3]) Sahr el-Gayy el-Hüzelî’nindir; Hüzelîler divanında (2: 60) ve Sükkerî’nin Hüzelîler şerhinde 12 ve Lisân’da (**مها**، **ربد**); daha önce (**ربد**)’de geçti.
([4]) Mücmel’de de rivayeti böyledir; A‘şâ divanı 215; Lisân’da (**مها**) “**إذا تعطى المقبل**” rivayetiyle.
([5]) A‘şâ divanı 112 ve Lisân (**مها**).
([6]) Lisân’da: “İbn Abdülazîz hadîsinde: bir adam Rabbinden, şeytanın Âdemoğlunun kalbinden yerini ona göstermesini istedi; uykuda gördüğü şeyde **جسد رجل ممهى** gördü.”
([7]) Şahidi, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın sözü:
Orada **المها** yerleşti; rengi sabahladı *** **الوارسات** içinde sanki onlar sürmedir.
([8]) Daha önce (**دمل**)’de geçti; (3: 159)’da da böyledir; Lisân’da (**مهد**، **دمل**)’de onu inşâd etti.
([9]) Tekmile, Mücmel ve Lisân’dandır.
([10]) Asılda ve Mücmel’de: “**جاء في اليدين**”; doğrusu Lisân’dan (**مهر**).
([11]) Kelime Kâmûs’ta geçti; Lisân’da ihmal edildi.
([12]) Cemhere (3: 167).
([13]) Divanda 108: “**حتى إذا ما كن**”; Lisân’da: “**حتى إذا كرعن**”.
([14]) Kâmûs’ta geçti, Lisân’da geçmedi.
([15]) Asılda: “**الذاتيات**”.
([16]) Asılda: “**لا مهل ولا مهل بمغنية عنك شيئاً**”; vech, Mücmel’den tespit ettiğim gibidir; benzeri Lisân’da.
([17]) Kümeyt’indir; Lisân’da (**مهل**)’de olduğu gibi. Sadrı:
* Ve biz, ey Kudâa, size (dedik): **فمهلاً** *
([18]) Asılda: “**الزبد**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([19]) Kâmûs’ta geçti, Lisân’da geçmedi. Lisân’ın hâşiyelerinde Tekmile’den: “**مهنت الثوب**: onu **حذمته**.” Ve **الحذم**: kesmektir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المهد: ما يهيىء للصبي. قال تعالى: ﴿كيف نكلم من كان في المهد صبيا﴾ [مريم/29] والمهد والمهاد: المكان الممهد الموطأ. قال تعالى: ﴿الذي جعل لكم الأرض مهدا﴾ [طه/53]، و ﴿مهادا﴾ [النبأ/6] (الآية: ﴿ألم نجعل الأرض مهادا﴾ ) وذلك مثل قوله: ﴿الأرض فراشا﴾ [البقرة/22] ومهدت لك كذا: هيأته وسويته، قال تعالى: ﴿ومهدت له تمهيدا﴾ [المدثر/14] وامتهد السنام. أي: تسوى، فصار كمهاد أو مهد.

##### Türkçe

- **المهد**: çocuğa hazırlanıp düzenlenen şey. Yüce Allah dedi ki: ﴿كيف نكلم من كان في **المهد** صبيا﴾ [Meryem/29]. Ve **المهد** ve **المهاد**: düzeltilmiş, yayılıp döşenmiş yer. Yüce Allah dedi ki: ﴿الذي جعل لكم الأرض **مهدا**﴾ [Tâhâ/53] ve ﴿**مهادا**﴾ [Nebe/6] (âyet: ﴿ألم نجعل الأرض **مهادا**﴾). Ve bu, O’nun şu sözü gibidir: ﴿الأرض **فراشا**﴾ [Bakara/22]. Ve “**مهدت** لك كذا”: onu hazırladım ve onu düzelttim. Yüce Allah dedi ki: ﴿ومهدت له **تمهيدا**﴾ [Müddessir/14]. Ve **امتهد** السنام: yani düzleşti; böylece **مهاد** veya **مهد** gibi oldu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ه د
مهّد المهد والمهود والمهاد والمهد‏.‏
ومضجع ممهود وممهّد ومهّد الفراش فامتهد وتمهّد وتمهّدت فراشاً واستمهدته‏.‏
قال الراعي‏:‏ أنزلته على قوائم الإبل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ مهّد الأمر‏:‏ وطّأه وسوّاه‏.‏
ومهّد العذر تمهيداً‏.‏
ومهّد له منزلة سنيّة‏.‏
وتمهّدت له عندي حالٌ لطيفة‏.‏
وما امتهد فلان عندي مهد ذاك أي ما قدّم وسيلةً فيما يطلبه‏.‏
وماء ممهّد‏:‏ فاترٌ ليس ببارد ولا سخن‏.‏

##### Türkçe

م ه د
**مهّد**: **المهد**’i, **المهود**’u, **المهاد**’ı ve **المهد**’i (hazırladı/döşedi).
Ve **مضجع**: **ممهود** ve **ممهّد**; ve **مهّد**: **الفراش**’ı, böylece **امتهد** ve **تمهّد**; ve **تمهّدت**: **فراشاً**; ve onu **استمهدته**.
**الراعي** dedi ki: “Onu develerin ayakları üzerine indirdim.”
Mecazdan olarak: **مهّد**: **الأمر**’i; yani onu **وطّأه** ve **سوّاه**.
Ve **مهّد**: **العذر**’ü **تمهيداً** (temhîd ederek).
Ve onun için yüce bir menzil **مهّد**.
Ve benim yanımda onun için latif bir hâl **تمهّدت**.
Ve falan kimse benim yanımda bunun **مهد**’ini **امتهد** etmedi; yani istediği şey hususunda bir vesile takdim etmedi.
Ve **ماء ممهّد**: ılık; ne soğuk ne sıcak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مَهَدَ لنفسه يَمْهَدُ مَهْداً: كسَبَ وعَمِلَ.
والمِهادُ: الفِراش. وقد مَهَدْتُ الفِراشَ مَهْداً: بَسَطْتُه ووَطَّأْتُه. يقال للفِراشِ: مِهاد لِوِثارَتِه. وفي التنزيل: لهم من جَهَنَّم مِهادٌ ومِن فَوْقِهِمْ غَواشٍ؛ والجمع أَمْهِدةٌ ومُهُدٌ. الأَزهري: المِهادُ أَجمع من المَهْد كالأَرض جعلها الله مِهاداً للعباد، وأَصل المَهْد التَّوْثِيرُ؛ يقال: مَهَدْتُ لنَفْسي ومَهَّدت أَي جعلت لها مكاناً وَطيئاً سهلاً. ومَهَدَ لنفسه خيراً وامْتَهَدَه: هَيّأَه وتَوَطَّأَه؛ ومنه قوله تعالى: فلأَنفسهم يَمْهَدُون؛ أَي يُوَطِّئُون؛ قال أَبو النجم: وامْتَهَدَ الغارِب فِعْلُ الدُّمَّلِ
والمَهْد: مَهْدُ الصبيّ. ومَهْدُ الصبي: موضعه الذي يُهَيّأُ له ويُوَطَّأُ لينام فيه. وفي التنزيل: من كان في المَهْد صبيّاً؛ والجمع مُهُود. وسَهْدٌ مَهْدٌ: حسَن، إِتباع.
وتَمْهِيدُ الأُمُورِ: تسويتها وإِصلاحها. وتَمْهِيدُ العُذْر: قَبُوله وبَسْطُه. وامْتِهاد السَّنامِ: انبساطه وارتفاعه. والتمَهُّدُ: التَّمَكُّن.
أَبو زيد: يقال ما امْتَهَدَ فلان عندي يَداً إِذا لم يُولِكَ نِعْمة ولا معروفاً. وروى ابن هانئ عنه: يقال ما امْتَهَدَ فلان عندي مَهْد ذاك، بفتح الميم وسكون الهاء، يقولها يطلب إِليه المَعْروف بلا يَدٍ سَلَفَتْ منه إِليه، ويقولها أَيضاً للمسِيءِ إِليه حين يطلب معروفه أَو يطلب له إِليه.
والمَهِيدُ: الزُّبْدُ الخالص، وقيل: هي أَزْكاه عند الإِذابة وأَقله لبناً.
والمُهْدُ: النَّشْزُ من الأَرض؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد: إِنَّ أَباكَ مُطْلَقٌ مِنْ جَهْدِ،
إِنْ أَنْتَ كَثَّرْتَ قُتورَ المُهْدِ
النضر: المُهْدةُ من الأَرض ما انخفض في سُهُولةٍ واسْتِواء. ومَهْدَد: اسم امرأَة، قال ابن سيده: وإِنما قضيت على ميم مَهْدد أَنها أَصل لأَنها لو كانت زائدة لم تكن الكلمة مفكوكة وكانت مدغمة كمَسَدٍّ ومَرَدٍّ، وهو فَعْلَلٌ؛ قال سيبويه: الميم من نفس الكلمة ولو كانت زائدة لأُدغم الحرف مثل مَفَرّ ومَرَدّ فثبت أَن الدال ملحقة والملحق لا يدغم.

##### Türkçe

**مَهَدَ** kendisi için **يَمْهَدُ** **مَهْداً**: kazandı ve çalıştı.

Ve **المِهادُ**: döşek. Ve ben döşeği **مَهَدْتُ** **مَهْداً**: onu yaydım
ve onu yumuşattım. Döşeğe, yumuşaklığından dolayı **مِهاد** denir. Ve tenzilde: onlar için Cehennemden
**مِهادٌ** ve üstlerinden örtüler vardır; çoğulu **أَمْهِدةٌ** ve **مُهُدٌ**. el-Ezherî:
**المِهادُ**, **المَهْد**’den daha kapsamlıdır; tıpkı Allah’ın onu kullar için **مِهاداً** kıldığı yer gibi; ve **المَهْد**’in aslı
yumuşatmadır; denir: kendim için **مَهَدْتُ** ve **مَهَّدت**; yani onun için bir yer yaptım,
yumuşak, kolay. Ve kendisi için bir hayrı **مَهَدَ** ve onu **امْتَهَدَه**: onu hazırladı ve onu yumuşattı; bundan
Yüce Allah’ın sözü: “**فلأَنفسهم يَمْهَدُون**”; yani yumuşatırlar; Ebû’n-Necm dedi:
وامْتَهَدَ الغارِب فِعْلُ الدُّمَّلِ

Ve **المَهْد**: çocuğun beşiği. Ve çocuğun **مَهْدُ**: onun için hazırlanan
ve içinde uyuması için yumuşatılan yeri. Ve tenzilde: “beşikte çocuk iken”; çoğulu **مُهُود**.
Ve **سَهْدٌ مَهْدٌ**: güzel; tâbi kılma (itbâ‘).

Ve işlerin **تَمْهِيدُ**’i: onları düzeltmek ve ıslah etmektir. Ve özrün **تَمْهِيدُ**’i: onu kabul etmek
ve onu yaymaktır. Ve hörgücün **امْتِهاد**’ı: onun yayılması ve yükselmesidir. Ve **التمَهُّدُ**:
yerleşip sağlamlaşmadır.

Ebû Zeyd: denir: falan, bende bir el **ما امْتَهَدَ**; eğer sana bir nimet
veya bir iyilikte bulunmadıysa. İbn Hânî ondan rivayet etti: denir: falan, bende bunun beşiğini **ما امْتَهَدَ**,
mîm’in fethası ve hâ’nın sükûnu ile; onu, kendisinden ona geçmiş bir el olmaksızın
ondan iyilik isterken söyler; ve onu, kendisine kötülük edene de söyler; o, onun iyiliğini isterken yahut onun için
ondan isterken.

Ve **المَهِيدُ**: saf kaymak; ve denildi: eritme sırasında o, onun en arısı ve sütçe en az olanıdır.

Ve **المُهْدُ**: yerden yüksekçe çıkıntı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
إِنَّ أَباكَ مُطْلَقٌ مِنْ جَهْدِ،
إِنْ أَنْتَ كَثَّرْتَ قُتورَ المُهْدِ

en-Nadr: yerden **المُهْدةُ**, alçaldığı hâlde bir düzlük ve eşitlik içinde olan yerdir.
Ve **مَهْدَد**: bir kadının adı; İbn Sîde dedi: ve ben, **مَهْدد**’in mîm’i hakkında onun
asıl olduğuna hükmettim; çünkü eğer زائد olsaydı kelime çözük olmazdı ve **مَسَدٍّ**
ve **مَرَدٍّ** gibi idğamlı olurdu; o, **فَعْلَلٌ**’dir; Sîbeveyh dedi: mîm kelimenin kendisindendir; eğer زائد olsaydı
harf, **مَفَرّ** ve **مَرَدّ** gibi idğam edilirdi; böylece dâl’ın ilhak edilmiş olduğu sabit oldu; ve ilhak edilen idğam edilmez.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ه د * * المَهْدُ * مهْدُ الصبي و * المِهَادُ * الفِراش و * مَهَدَ * الفِراش بسطه ووَطَّأَه وبابه قطع و * تَمْهِيدُ * الأُمور تسويتها وإصلاحُها وتمهيد العُذر بسطُهُ وقُبوله

##### Türkçe

* م ه د * * **المَهْدُ** * çocuğun beşiği ve * **المِهَادُ** * döşek ve * **مَهَدَ** * döşeği: onu yaydı ve onu yumuşattı; ve onun باب’ı **قطع**’dır; ve * **تَمْهِيدُ** * işlerin: onları düzeltip yoluna koymak ve özrün temhîdi: onu yaymak ve onu kabul etmektir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

المهد: الموضع يهيأ للصبي ويوطأ لينام فيه، وفي التنزيل  من كان في المهد صبيا  المهد: الأرض، كالمهاد، بالكسر، قال الأزهري: المهاد أجمع من المهد، كالأرض جعلها الله تعالى مهادا للعباد، أي جمع المهد مهود، ونقل شيخنا عن بعض أهل التحقيق أن المهد المهاد مصدران بمعنى، أو المهد الفعل والمهاد الاسم، أو المهد مفرد والمهاد جمع كفرخ وأفراخ. قال السمين أثناء طه. المهد، بالضم: النشز من الأرض، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  إن أباك مطلق من جهـد                      إن أنت كثرت قتور المهد المهد: ما انخفض منها، أي من الأرض، في سهولة واستواء، كالمهدة، بالضم أيضا، وهذه عن ابن شميل، ج مهدة وأمهاد، الأول كعنبة، وهذه الجموع وأمهاد، الأول كعنبة، وهذه الجموع فيها محل تأمل وإيهام، وقد أشار لذلك شيخنا. قلت: الجمع الثاني لا إيهام فيه، فإنه جمع مهد بالضم، كقفل وأقفال. ومهده أي الفراش كمنعه: بسطه ووطأه، كمهده تمهيدا، وأصل المهد التوثير، يقال: مهدت لنفسي ومهدت، أي جعلت لي مكانا وطيئا سهلا. مهد لنفسه يمهد مهدا: كسب وعمل، كامتهد، يقال: مهد لنفسه خيرا وامتهده: هيأه وتوطأه، ومنه قوله تعالى  فلأنفسهم يمهدون  أي يوطئون، قال أبو النجم:
  وامتهد الغارب فعل الدمل

  والمهيد، كأمير: الزبد الخالص، وقيل: هي أزكاه عند الإذابة وأقله لبنا. والمهاد، ككتاب، الفراش وزنا ومعنى، وقد يخص به الطفل، وقد يطلق على الأرض، ويقال للفراش: مهاد، لوثارته، وقال الله تعالى  لهم من جهنم مهاد ومن فوقهم غواش  أمهدة ومهد، بضم فسكون وبضمتين، قوله تعالى  ألم نجعل الأرض مهادا  أي بساطا ممكنا سهلا للسلوك في طرقها، وقوله تعالى  ولبئس المهاد  قيل في معناه: أي بئس ما مهد لنفسه في معاده. قال شيخنا: لم يلتفت للفظ الآية ومأواهم جهنم وبئس المهاد  فلو قال: بئس ما مهدوا لأنفسهم لكان أولى، قاله عبد الباسط، ثم قال: قلت: وقد يقال: لم يقصد المصنف إلى هذه، بل لعله قصد آية البقرة  فحسبه جهنم ولبئس المهاد  . قلت: والجواب كذلك، وقد اشتبه على البلقيني ويدل على ذلك أن سائر النسخ الموجودة فيها لبئس باللام. ومهدد، كجعفر من أسمائهن، قال ابن سيده: وإنما قضيت على ميم مهدد أنها أصل لأنها لو كانت زائدة لم تكن الكلمة مفكوكة، كانت مدغمة، كمسد ومرد، وهو فعلل، قال سيبويه: الميم من نفس الكلمة، ولو كانت زائدة لأدغم الحرف مثل مفر ومرد، فثبت أن الدال ملحقة، والملحق لا يدغم. والأمهود، بالضم: القرموص للصيد وللخبز، وهو الحفرة الواسعة الجوف الضيقة الرأس، يستدفىء فيها الصرد، كما سيأتي للمصنف ولكن لم يذكر القرموس بالضم، فتأمل. من المجاز: وقد مهد الأمر: تسويته وإصلاحه، تمهيد الأمر: وطأه وسواه، قال الراغب: ويتجوز به عن بسطة المال والجاه، منه أيضا تمهيد العذر: بسطه وقبوله، وقد مهد له العذر تمهيدا: قبله. منه أيضا ماء ممهد، كمعظم: لا حار ولا بارد، بل فاتر كما في الأساس والتكملة. وتمهد الرجل: تمكن. وامتهد السنام: انبسط في ارتفاع ومما يستدرك عليه: سهد مهد: حسن. إتباع. وعن أبي زيد: يقال: ما امتهد فلان عندي يدا، إذا لم يولك نعمة ولا معروفا، وهو مجاز، وروى ابن هانىء عنه: يقال: ما امتهد فلان عندي مهد ذلك، يقولها الرجل حين يطلب إليه المعروف بلا يد سلفت منه إليه، ويقولها أيضا للمسيء إليه حين يطلب معروفه، أو يطلب له إليه وتمهدت فراشا، واستمهدته. ومن المجاز: مهد له منزلة سنية. وتمهدت له عندي حال لطيفة. كما في الأساس.

##### Türkçe

**المهد**: çocuğa hazırlanıp içinde uyuması için düzlenip yumuşatılan yer; ve Tenzîl’de: “**من كان في المهد صبيا**”. **المهد**: yer; **المهاد** gibi, kesre ile. Ezherî dedi ki: **المهاد** **المهد**’den daha şâmildir; Allah Teâlâ’nın yeri kullar için **مهادا** kılması gibi; yani **المهد**’in çoğulu **مهود**’dur. Şeyhimiz, tahkik ehlinin bazısından nakletti ki: **المهد** ile **المهاد** iki masdardır, anlamca (aynıdır); yahut **المهد** fiildir, **المهاد** isimdir; yahut **المهد** müfreddir, **المهاد** çoğuldur; **فرخ** ve **أفراخ** gibi. Semîn, Tâhâ sırasında dedi: **المهد**, damme ile: yerden yüksekçe çıkıntı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:
  إن أباك مطلق من جهـد                      إن أنت كثرت قتور المهد **المهد**: ondan alçalan şey; yani yerden; yumuşaklık ve düzlük içinde; **المهدة** gibi, yine damme ile. Bu da İbn Şümeyl’dendir. Çoğulu: **مهدة** ve **أمهاد**; birincisi **عنبة** gibi. Bu çoğullar ve **أمهاد**: birincisi **عنبة** gibi. Bu çoğullarda düşünme ve yanıltma yeri vardır; şeyhimiz buna işaret etmiştir. Dedim ki: ikinci çoğulda yanıltma yoktur; çünkü o, damme ile **مهد**’in çoğuludur; **قفل** ve **أقفال** gibi. Ve **مهده** yani döşek; **منعه** gibi: onu yaydı ve yumuşattı; **مهده تمهيدا** gibi. **المهد**’in aslı yumuşatmadır; denir ki: **مهدت لنفسي** ve **مهدت**; yani kendim için yumuşak, kolay bir yer yaptım. **مهد لنفسه يمهد مهدا**: kazandı ve çalıştı; **امتهد** gibi. Denir ki: **مهد لنفسه خيرا وامتهده**: onu hazırladı ve yumuşattı. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: “**فلأنفسهم يمهدون**” yani yumuşatırlar. Ebû’n-Necm dedi ki:
  وامتهد الغارب فعل الدمل

Ve **المهيد**, **أمير** gibi: saf köpük; ve denildi ki: eritme sırasında onun en temizidir ve sütçe en az olanıdır. Ve **المهاد**, **كتاب** gibi: döşek; vezin ve anlamca (böyledir). Bazen onunla çocuk tahsis edilir; bazen yere de ıtlak olunur. Döşeğe **مهاد** denir; yumuşaklığından dolayı. Allah Teâlâ dedi ki: “**لهم من جهنم مهاد ومن فوقهم غواش**”. **أمهدة** ve **مهد**, damme sonra sükûn ile ve iki damme ile. Allah Teâlâ’nın sözü: “**ألم نجعل الأرض مهادا**” yani yollarında yürümek için mümkün, kolay bir döşek. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**ولبئس المهاد**”; onun manasında denildi ki: yani dönüş yerinde kendisi için döşediği şey ne kötüdür. Şeyhimiz dedi ki: âyetin lafzına “**ومأواهم جهنم وبئس المهاد**” iltifat etmedi; eğer “kendileri için döşedikleri şey ne kötüdür” deseydi daha uygun olurdu; bunu Abdülbâsıt söyledi. Sonra dedi ki: Dedim ki: musannif belki buna kasdetmedi; belki Bakara âyetini kastetti: “**فحسبه جهنم ولبئس المهاد**”. Dedim ki: cevap da böyledir; ve bu, Belkînî’ye karışmış; buna delil de şudur: mevcut nüshaların geri kalanında **لبئس** lâm ile (vardır). Ve **مهدد**, **جعفر** gibi: onların isimlerindendir. İbn Sîde dedi ki: **مهدد**’in **ميم**’inin aslî olduğuna hükmettim; çünkü eğer زائد olsaydı kelime “çözük” olmazdı; idğamlı olurdu; **مسد** ve **مرد** gibi. O, **فعلل**’dir. Sîbeveyh dedi ki: **الميم** kelimenin kendisindendir; eğer زائد olsaydı harf idğam edilirdi; **مفر** ve **مرد** gibi. Böylece **الدال**’ın ilhak olduğu sabit oldu; ilhak edilen idğam edilmez. Ve **الأمهود**, damme ile: av için ve ekmek için **القرموص**; o, içi geniş, başı dar oyuktur; **الصرد** onun içinde ısınır; musannife ileride geleceği üzere; fakat **القرموس**’u damme ile zikretmedi; düşün. Mecazdan: ve **مهد الأمر**: onu düzlemek ve ıslah etmek. **تمهيد الأمر**: onu yumuşatmak ve düzlemek. Râgıb dedi ki: bununla malın ve mevkiin genişliği hakkında da mecaz yapılır. Ondan da: **تمهيد العذر**: onu yaymak ve kabulü; ve **مهد له العذر تمهيدا**: onu kabul etti. Ondan da: **ماء ممهد**, **معظم** gibi: ne sıcak ne soğuk; bilakis ılık; **الأساس** ve **التكملة**’de olduğu gibi. Ve **تمهد الرجل**: yerleşti/sağlamlaştı. Ve **امتهد السنام**: yükseklik içinde yayılıp genişledi. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **سهد مهد**: güzel. İtbâ‘. Ebû Zeyd’den: denir ki: **ما امتهد فلان عندي يدا**; eğer sana bir nimet ve bir iyilik ulaştırmamışsa; bu mecazdır. İbn Hânî’ onun üzerinden rivayet etti: denir ki: **ما امتهد فلان عندي مهد ذلك**; bunu adam, kendisinden ona geçmiş bir el (iyilik) olmaksızın kendisinden iyilik istendiğinde söyler; ve bunu, kendisine kötülük edene de söyler, o kendi iyiliğini istediğinde; yahut onun için ondan isterken. Ve **تمهدت فراشا** ve **استمهدته**. Mecazdan: ona yüce bir menzil hazırladı: **مهد له منزلة سنية**. Ve bende onun için hoş bir hâl yerleşti: **تمهدت له عندي حال لطيفة**. **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَهَدَ
1 مَهَدَ ذ , (S, L, K,) aor. مَهَدَ , (L, K,) inf. n. مَهْدٌ [q. v. infra]; (S, L;) and ↓ مهّد, (L, K,) inf. n. تَمْهِيدٌ; (TA;) He made plain, even, or smooth, this is the original signification: he made a place plain, even, or smooth, [مَكَانًا being understood,] لِنَفْسِهِ for himself: (L:) he spread a bed, (S, L, K,) and made it plain, even, or smooth. (S, L.) ― -b2- مَهَدَ لَهُ (assumed tropical:) He did well, or kindly, in his affair in his absence; like فَهَدَ and فَأَدَ. (L, art. فهد.) ― -b3- مَهَدَ, aor. مَهَدَ , (inf. n. مَهْدٌ, L,) He gained, or earned, or sought to gain sustenance, and worked, (L, K,) لِنَفْسِهِ for himself. (L.) ― -b4- مَهَدَ لِنَفْسِهِ خَيْرًا, and ↓ امتهدهُ, (tropical:) He prepared for himself good, good things, or the like. (L.) ― -b5- لَهُ مَنْزِلَةً سَنِيَّةً ↓ مهّد (tropical:) [He prepared, or established, for him a high station]. (A.) ― -b6- فُلَانٌ عِنْدِى يَدًا ↓ مَا امْتَهَدَ (tropical:) [Such a one has not prepared for himself, with me, a benefit, for me to owe it him]: you say this when one has not conferred upon you a favour or kindness. (AZ, L.) And فُلَانٌ عِنْدِى ↓ مَا امْتَهَدَ مَهْدَ ذَاكَ (tropical:) [Such a one has not prepared for himself, with me, that thing, that I should owe it him]; is said on one's asking a kindness without having previously conferred a benefit; (AZ, JK, L;) and with reference to one who acts in an evil manner, when asking a kindness, or when a kindness is asked for him. (AZ, L.)

مهّد
2 مهّد ذ , inf. n. تَمْهِيدٌ, (tropical:) He adjusted, or arranged, an affair, (S, A, L, Msb, K,) and made it plain, (A, Msb,) and easy. (Msb.) See 1. ― -b2- مهّد نَفْسَهُ لِفِعْلِ الأَمْرِ (assumed tropical:) He disposed and subjected his mind, or himself, to do the thing. (S, * K, * Msb, art. وطن.) ― -b3- مهّد, inf. n. تَمْهِيدٌ, (tropical:) He accepted, or admitted, an excuse. (S, L, Msb, K.) You say, مَهَّدْتُ لَهُ العُذْرَ (tropical:) I accepted, or admitted, his excuse. (Msb.)

تمهّد
5 تمهّد ذ and ↓ امتهد It (a bed) became spread, and made plain, even, or smooth. (A.) ― -b2- تمهّد لَهُ الأَمْرُ (tropical:) The affair became adjusted, or arranged, and made plain, and easy, for, or to, him. (Msb.) ― -b3- تمهّد فِرَاشًا [He spread for himself a bed, and made it plain, even, or smooth]. (A.) ― -b4- تَمَهَّدَتْ لَهُ عِنْدِى حَالٌ لَطِيفَةٌ (tropical:) [A genteel situation was prepared for him with me, or at my abode]. (A.) ― -b5- تمهّد (assumed tropical:) He (a man, TA) became possessed of authority and power; syn. تَمَكَّنَ. (S, L, K.) ― -b6- تمهّدت نَفْسُهُ (assumed tropical:) His mind, or he, became disposed and subjected [لِفِعْلِ الأَمْرِ to do the thing; see 2]; syn. تَوَطَّنَتْ. (K, art. وطن.)

امتهد
8 امتهد ذ It (a camel's hump) became spreading and high. (S, L, K.) See 1 in three places.

استمهد فِرَاشًا
10 استمهد فِرَاشًا ذ [He asked, or desired, that a bed should be spread for him, and made plain, even, or smooth]. (A.)

مَهْدٌ
مَهْدٌ ذ [A child's cradle, or bed;] a place prepared for a child, and made plain, even, or smooth, (S, * L, K,) that he may sleep in it: (L:) a bed; a thing spread to lie, recline, or sit, upon; (A, Msb;) as also ↓ مِهَادٌ; (S, A, L, Msb, K;) so called because of its plainness, evenness, or smoothness: (L:) Az says, that the latter word is more comprehensive than the former: (L:) it is applied to the ground, or earth; [meaning a plain, an even, or a smooth expanse; see a verse of Lebeed cited voce خَوَالِقُ:] (Az, L, K:) and so is مَهْدٌ: (K:) some say, that مَهْدٌ and ↓ مِهَادٌ are [originally] two inf. ns., of the same meaning: or that the former is an inf. n., and the latter a simple subst.: or that the former is sing., and the latter pl.: (MF:) the pl. of the former [in common use] is مُهُودٌ, (L, Msb, K,) and مِهَادٌ; and of the latter, [pl. of pauc.,] أَمْهِدَةٌ (L, K) and [of mult.,] مُهُدٌ. (L, Msb, K.) ― -b2- ↓ أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا [Kur, lxxviii. 6,] Have we not made the earth an expanse (بِسَاط) adapted to be travelled over. (K, TA.) ― -b3- ↓ لَبِئْسَ المِهَادُ [Kur. ii. 202,] (tropical:) Evil is that which he hath prepared for himself in his final place. (K.) Such is said to be the meaning. (TA.) ― -b4- سَهْدٌ مَهْدٌ Good; goodly: the latter word is an imitative sequent. (L.)

مُهْدٌ
مُهْدٌ ذ Elevated ground or land: (IAar, L, K:) or depressed and smooth and even ground or land; (K;) as also ↓ مُهْدَةٌ: (En-Nadr, K:) pl. مِهَدَةٌ and أَمْهَادٌ: (K:) but the former of these pls. is doubtful. (TA.)

مُهْدَةٌ
مُهْدَةٌ ذ : see مُهْدٌ.

مِهَادٌ
مِهَادٌ ذ : see مَهْدٌ.

مَهِيدٌ
مَهِيدٌ ذ Pure butter: (L, K:) or the purest of butter when melted, and that which has the least milk. (L.)

مُمَهَّدٌ
مُمَهَّدٌ ذ (tropical:) Lukewarm water; neither hot nor cold. (A, K.)

أَمْهَدَتْ بِوَلَدِهَا
4 أَمْهَدَتْ بِوَلَدِهَا ذ She (a woman) brought forth, or cast forth, her child with a single impulse. (IAar, in L, art. خفد.) ― -b2- أَمْهَدَتْ بِالوَلَدِ is syn. with أَسْهَدَتْ بِهِ; (IAar, O, TA in art. سهد;) and زَكَبْت بِهِ, &c. (IAar, L, in art. خفد.)

##### Türkçe

**مَهَدَ**
1 **مَهَدَ** ذ , (S, L, K,) muzâri‘si **مَهَدَ** , (L, K,) mastarı **مَهْدٌ** [aşağıda bk.]; (S, L;) ve ↓ **مهّد**, (L, K,) mastarı **تَمْهِيدٌ**; (TA;) O, düz, eşit yahut pürüzsüz yaptı; bu aslî anlamdır: bir yeri düz, eşit yahut pürüzsüz yaptı, [**مَكَانًا** kastedilerek,] **لِنَفْسِهِ** kendisi için: (L:) bir yatağı serdi, (S, L, K,) ve onu düz, eşit yahut pürüzsüz yaptı. (S, L.) ― -b2- **مَهَدَ لَهُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onun işi hakkında, onun yokluğunda, iyi davrandı yahut nazik davrandı; **فَهَدَ** ve **فَأَدَ** gibi. (L, md. **فهد**.) ― -b3- **مَهَدَ**, muzâri‘si **مَهَدَ** , (mastarı **مَهْدٌ**, L,) O, rızık kazandı yahut elde etti yahut elde etmeye çalıştı ve çalıştı, (L, K,) **لِنَفْسِهِ** kendisi için. (L.) ― -b4- **مَهَدَ لِنَفْسِهِ خَيْرًا**, ve ↓ **امتهدهُ**, (mecaz:) O, kendisi için hayır, hayırlı şeyler yahut benzerini hazırladı. (L.) ― -b5- **لَهُ مَنْزِلَةً سَنِيَّةً** ↓ **مهّد** (mecaz:) [Onun için yüksek bir makam hazırladı yahut tesis etti]. (A.) ― -b6- **فُلَانٌ عِنْدِى يَدًا** ↓ **مَا امْتَهَدَ** (mecaz:) [Falanca, benim yanımda, kendisi için, benim ona borçlu olmamı gerektirecek bir fayda hazırlamamıştır]: bunu, bir kimse sana bir iyilik yahut lütuf yapmadığında söylersin. (AZ, L.) Ve **فُلَانٌ عِنْدِى** ↓ **مَا امْتَهَدَ مَهْدَ ذَاكَ** (mecaz:) [Falanca, benim yanımda, kendisi için, benim ona borçlu olmamı gerektirecek o şeyi hazırlamamıştır]; daha önce bir fayda sağlamamışken bir iyilik isteme üzerine söylenir; (AZ, JK, L;) ve kötülükle davranan kimse hakkında, bir iyilik isterken yahut onun için bir iyilik istendiğinde. (AZ, L.)

**مهّد**
2 **مهّد** ذ , mastarı **تَمْهِيدٌ**, (mecaz:) O, bir işi ayarladı yahut düzenledi, (S, A, L, Msb, K,) ve onu açık kıldı, (A, Msb,) ve kolay. (Msb.) 1’e bak. ― -b2- **مهّد نَفْسَهُ لِفِعْلِ الأَمْرِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) O, zihnini yahut kendisini, şeyi yapmaya hazırladı ve boyun eğdirdi. (S, * K, * Msb, md. **وطن**.) ― -b3- **مهّد**, mastarı **تَمْهِيدٌ**, (mecaz:) O, bir özrü kabul etti yahut benimsedi. (S, L, Msb, K.) Şöyle dersin: **مَهَّدْتُ لَهُ العُذْرَ** (mecaz:) Ben, onun özrünü kabul ettim yahut benimsedim. (Msb.)

**تمهّد**
5 **تمهّد** ذ ve ↓ **امتهد** O (bir yatak) serilmiş oldu ve düz, eşit yahut pürüzsüz kılındı. (A.) ― -b2- **تمهّد لَهُ الأَمْرُ** (mecaz:) İş, onun için yahut ona, ayarlanmış yahut düzenlenmiş oldu ve açık kılındı ve kolaylaştı. (Msb.) ― -b3- **تمهّد فِرَاشًا** [Kendisi için bir yatak serdi ve onu düz, eşit yahut pürüzsüz yaptı]. (A.) ― -b4- **تَمَهَّدَتْ لَهُ عِنْدِى حَالٌ لَطِيفَةٌ** (mecaz:) [Benim yanımda yahut ikametgâhımda onun için zarif bir durum hazırlandı]. (A.) ― -b5- **تمهّد** (mecaz olduğu varsayılarak:) O (bir adam, TA) otorite ve güç sahibi oldu; eş anlamlısı **تَمَكَّنَ**. (S, L, K.) ― -b6- **تمهّدت نَفْسُهُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Onun zihni yahut kendisi, hazırlanmış ve boyun eğdirilmiş oldu [**لِفِعْلِ الأَمْرِ** şeyi yapmaya; 2’ye bak]; eş anlamlısı **تَوَطَّنَتْ**. (K, md. **وطن**.)

**امتهد**
8 **امتهد** ذ O (devenin hörgücü) yayvan ve yüksek oldu. (S, L, K.) Üç yerde 1’e bak.

**استمهد فِرَاشًا**
10 **استمهد فِرَاشًا** ذ [Kendisi için bir yatağın serilmesini ve düz, eşit yahut pürüzsüz yapılmasını istedi yahut arzuladı]. (A.)

**مَهْدٌ**
**مَهْدٌ** ذ [Bir çocuğun beşiği yahut yatağı;] bir çocuk için hazırlanmış ve düz, eşit yahut pürüzsüz kılınmış yer, (S, * L, K,) onda uyusun diye: (L:) bir yatak; üzerine uzanmak, yaslanmak yahut oturmak için serilmiş bir şey; (A, Msb;) bunun gibi ↓ **مِهَادٌ**; (S, A, L, Msb, K;) düzlüğü, eşitliği yahut pürüzsüzlüğü sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (L:) Az der ki, ikinci kelime birinciden daha kapsamlıdır: (L:) yere yahut toprağa uygulanır; [anlamı: düz, eşit yahut pürüzsüz bir genişlik; **خَوَالِقُ** maddesinde zikredilen Lebeed’in bir beytine bak:] (Az, L, K:) ve **مَهْدٌ** da böyledir: (K:) bazıları der ki **مَهْدٌ** ve ↓ **مِهَادٌ** [aslında] aynı anlamda iki mastardır: yahut birincisi mastar, ikincisi yalın isimdir: yahut birincisi tekil, ikincisi çoğuldur: (MF:) birincinin [yaygın kullanımdaki] çoğulu **مُهُودٌ**, (L, Msb, K,) ve **مِهَادٌ**; ikincinin ise, [azlık çoğulu,] **أَمْهِدَةٌ** (L, K) ve [çokluk çoğulu,] **مُهُدٌ**. (L, Msb, K.) ― -b2- ↓ **أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا** [Kur, lxxviii. 6,] Yeryüzünü, üzerinde yolculuk edilmeye elverişli bir yaygı (**بِسَاط**) yapmadık mı. (K, TA.) ― -b3- ↓ **لَبِئْسَ المِهَادُ** [Kur. ii. 202,] (mecaz:) Son yerinde kendisi için hazırladığı şey ne kötüdür. (K.) Bunun anlam olduğu söylenir. (TA.) ― -b4- **سَهْدٌ مَهْدٌ** İyi; güzel: ikinci kelime taklitî bir ardıldır. (L.)

**مُهْدٌ**
**مُهْدٌ** ذ Yüksek yer yahut arazi: (IAar, L, K:) yahut alçak ve pürüzsüz ve eşit yer yahut arazi; (K;) bunun gibi ↓ **مُهْدَةٌ**: (En-Nadr, K:) çoğulu **مِهَدَةٌ** ve **أَمْهَادٌ**: (K:) fakat bu çoğullardan birincisi şüphelidir. (TA.)

**مُهْدَةٌ**
**مُهْدَةٌ** ذ : **مُهْدٌ**’e bak.

**مِهَادٌ**
**مِهَادٌ** ذ : **مَهْدٌ**’e bak.

**مَهِيدٌ**
**مَهِيدٌ** ذ Saf tereyağı: (L, K:) yahut eritildiğinde tereyağının en safı ve sütü en az olanı. (L.)

**مُمَهَّدٌ**
**مُمَهَّدٌ** ذ (mecaz:) Ilık su; ne sıcak ne soğuk. (A, K.)

**أَمْهَدَتْ بِوَلَدِهَا**
4 **أَمْهَدَتْ بِوَلَدِهَا** ذ O (bir kadın) çocuğunu tek bir itişle doğurdu yahut dışarı attı. (IAar, L’de, md. **خفد**.) ― -b2- **أَمْهَدَتْ بِالوَلَدِ** , **أَسْهَدَتْ بِهِ** ile eş anlamlıdır; (IAar, O, TA, md. **سهد**;) ve **زَكَبْت بِهِ**, vb. (IAar, L, md. **خفد**.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَهَدَ
مَهَدَ A ( n. ac. مَهْد 1 ),
a.  Spread out, unrolled; smoothed, levelled.

b.  Earned; gained.

c.  [ La ], Prepared, obtained for.

مَهَّدَ
مَهَّدَ II ,
a.  see I (a) .

b.  [ acc. &  La ], Made, offered ( excuses ); apologized to.

c.  [ La ], Accepted ( the excuses of ).

d.  Arranged, adjusted; facilitated.

تَمَهَّدَ
تَمَهَّدَ V ,
a.  Was spread out, smoothed &c.; was facilitated; was arranged &c.

b.  Was powerful, influential.

c.  [ La ], Was disposed to.

d.  see VIII (a) .

اِمْتَهَدَ
اِمْتَهَدَ VIII ,
a.  Was high ( camel's hump ).

b.  see I (a) & II ( d ).

مَهْد
مَهْد 1 , ( pl. مُهُوْد 27 ),
a.  Bed.

b.  Cradle.

c.  see 3 .

مُهْد
مُهْد 3 , ( pl. مِهَدَة 7t ,  أَمْهَاْد 38 ),
a.  Level ground.

مُهْدَة
مُهْدَة 3t , ( pl. مُهَد 9 ),
a.  see 3 .

مِهَاْد
مِهَاْد 23 , ( pl. مُهُد 10 ,  أَمْهِدَة 15t ),
a.  Bed.

b.  Level ground; expanse; smooth surface.

مَهِيْد
مَهِيْد 25 ,
a.  Cream.

مَهَّدَ
N. P. مَهَّدَ II ,
a.  Spread out, extended; smooth; facilitated ( affair ).

b.  Luke-warm ( water ).

أُمْهُوْد
أُمْهُوْد
a.  Pit.

##### Türkçe

**مَهَدَ**
**مَهَدَ** A ( i. ac. **مَهْد** 1 ),
a. Yaydı, açtı; düzeltti, tesviye etti.

b. Kazandı; elde etti.

c. [ **لِ** ile ], İçin hazırladı, için elde etti.

**مَهَّدَ**
**مَهَّدَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

b. [ mef‘ûl ile ve **لِ** ile ], (özürler) yaptı, sundu; özür diledi.

c. [ **لِ** ile ], (özürleri) kabul etti.

d. Düzenledi, ayarladı; kolaylaştırdı.

**تَمَهَّدَ**
**تَمَهَّدَ** V ,
a. Yayılmış, düzeltilmiş vb. oldu; kolaylaştırılmış oldu; düzenlenmiş vb. oldu.

b. Güçlü, nüfuzlu oldu.

c. [ **لِ** ile ], Meyilli oldu.

d. VIII (a)’ya bak.

**اِمْتَهَدَ**
**اِمْتَهَدَ** VIII ,
a. Yüksek oldu (devenin hörgücü).

b. I (a) ve II (d)’ye bak.

**مَهْد**
**مَهْد** 1 , ( çoğ. **مُهُوْد** 27 ),
a. Yatak.

b. Beşik.

c. 3’e bak.

**مُهْد**
**مُهْد** 3 , ( çoğ. **مِهَدَة** 7t , **أَمْهَاْد** 38 ),
a. Düz yer.

**مُهْدَة**
**مُهْدَة** 3t , ( çoğ. **مُهَد** 9 ),
a. 3’e bak.

**مِهَاْد**
**مِهَاْد** 23 , ( çoğ. **مُهُد** 10 , **أَمْهِدَة** 15t ),
a. Yatak.

b. Düz yer; genişlik; pürüzsüz yüzey.

**مَهِيْد**
**مَهِيْد** 25 ,
a. Kaymak.

**مَهَّدَ**
İsim-fiil. **مَهَّدَ** II ,
a. Yaydı, uzattı; düzeltti; (işi) kolaylaştırdı.

b. Ilık (su).

**أُمْهُوْد**
**أُمْهُوْد**
a. Çukur.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مهد
مَهَدَ - يَمْهَدُ - مَهْد - المَهْد - مَاهِد - مَاهِدُوْن- مِهَاد - مَهَّدَ - يُمَهِّدُ- تَمْهِيْد
مَهَدَ - يَمْهَدُ + كائن + مكاناً أو أمراً + لـِ كائن:  يهيئ المكان لراحته وسكنه: يزيل العوائق والأذى من الطريق أو من المكان الذي يرغب السير أو الجلوس فيه، ويفرشه بما يريحه ويمتعه
مَهْد - المَهْد: اسم فعل " مَهَدَ - يَمْهَدُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المكان أو الشيء الذي " مُهِّدَ " للجلوس أو النوم أو السكن
مِهاد: جمع " مَهْد "
مَاهِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " مَهَدَ - يَمْهَدُ "
مَاهِدُوْن: جمع " مَاهِد "
مَهَّد - يُمَهِّدُ: على وزن " فَعَّلَ " من " مَهَدَ - يَمْهَدُ ": جعله "يَمْهَدُه  " على وجه التكرار والشدة: بالغ في تهيئة المكان أو الشأن ليصير في أحسن هيئة لسكن أو نوم أو عمل الكائن
تَمْهِيْد: اسم فعل " مَهَّدَ - يُمَهِّدُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفرش والتأثيث والراحة تحت كائن "، وهي:
أَرِكَ - يَأْرُكُ (أَرِكَ - يَأْرِكُ)، فَرَشَ - يَفْرِشُ (فَرَشَ - يَفْرُشُ)، مَهَدَ - يَمْهَدُ، أَثَّ - يَئِثُّ (أَثَّ - يَؤُثُّ)، أرِضَ - يَأرَضُ، نَمْرَقَ - يُنَمْرِقُ
مَهَدَ - يَمْهَدُ - يمهدون
 	﴿من كفر فعليه كفره ومن عمل صالحا فلأنفسهم يمهدون (44)﴾ الروم
ماهد - ماهدون
 ﴿والأرض فرشناها فنعم الماهدون (48)﴾ الذاريات
 	﴿ألم نجعل الأرض مهادا (6)﴾ النبأ
مهداً
﴿الذي جعل لكم الأرض مهدا وسلك لكم فيها سبلا وأنزل من السماء ماء فأخرجنا به أزواجا من نبات شتى (53)﴾ طه ﴿الذي جعل لكم الأرض مهدا وجعل لكم فيها سبلا لعلكم تهتدون (10)﴾ الزخرف
المهد
﴿إذ قالت الملائكة يا مريم إن الله يبشرك بكلمة منه اسمه المسيح عيسى ابن مريم وجيها في الدنيا والآخرة ومن المقربين (45)ويكلم الناس في المهد وكهلا ومن الصالحين (46)﴾ آل عمران ﴿إذ قال الله ياعيسى ابن مريم اذكر نعمتي عليك وعلى والدتك إذ أيدتك بروح القدستكلم الناس في المهد وكهلا وإذ علمتك الكتاب والحكمة والتوراة والإنجيل وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير بإذني فتنفخ فيها فتكون طيرا بإذني وتبرئ الأكمه والأبرص بإذني وإذ تخرج الموتى بإذني وإذ كففت بني إسرائيل عنك إذ جئتهم بالبينات فقال الذين كفروا منهم إن هذا إلا سحر مبين(110)﴾ المائدة ﴿إليه قالوا كيف نكلم من كان في المهد صبيا(29)﴾ مريم
مهادا
 ﴿ألم نجعل الأرض مهادا (6)﴾ النبأ
 	﴿قل للذين كفروا ستغلبون وتحشرون إلى جهنم وبئس المهاد (12)﴾ آل عمران ﴿جهنم يصلونها فبئس المهاد (56)﴾ ص
 	﴿وإذا قيل له اتق الله أخذته العزة بالإثم فحسبه جهنم ولبئس المهاد (206)﴾ البقرة ﴿لهم من جهنم مهاد ومن فوقهم غواش وكذلك نجزي الظالمين(41)﴾ الأعراف
 	﴿متاع قليل ثم مأواهم جهنم وبئس المهاد (197)﴾ آل عمران ﴿للذين استجابوا لربهم الحسنى والذين لم يستجيبوا له لو أن لهم ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به أولئك لهم سوء الحساب ومأواهم جهنم وبئس المهاد (18)﴾ الرعد
مَهَّد  - تمهيدا
 ﴿ومهدت له تمهيدا (14)﴾ المدثر
مختار الصحاح
● [مهد] م ه د: المَهْدُ مهْدُ الصبي و المِهَادُ الفِراش و مَهَدَ الفِراش بسطه ووَطَّأَه وبابه قطع و تَمْهِيدُ الأُمور تسويتها وإصلاحُها وتمهيد العُذر بسطُهُ وقُبوله
الراغب
مهد
- المهد: ما يهيىء للصبي. قال تعالى: }كيف نكلم من كان في المهد صبيا﴿[مريم/29] والمهد والمهاد: المكان الممهد الموطأ. قال تعالى:﴾الذي جعل لكم الأرض مهدا﴿[طه/53]، و﴾مهادا﴿[النبأ/6] (الآية:﴾ألم نجعل الأرض مهادا﴿) وذلك مثل قوله:﴾الأرض فراشا﴿[البقرة/22] ومهدت لك كذا: هيأته وسويته، قال تعالى:﴾ومهدت له تمهيدا{ [المدثر/14] وامتهد السنام. أي: تسوى، فصار كمهاد أو مهد.
ملخص اللسان:
1.     مَهَدَ لنفسه يَمْهَدُ مَهْداً: كسَبَ وعَمِلَ.
2.     والمِهادُ: الفِراش.
3.     وقد مَهَدْتُ الفِراشَ مَهْداً: بَسَطْتُه ووَطَّأْتُه. يقال للفِراشِ: مِهاد لِوِثارَتِه.وأَصل المَهْد  التَّوْثِيرُ؛ يقال: مَهَدْتُ لنَفْسي ومَهَّدت أَي جعلت لها مكاناً  وَطيئاً سهلاً. ومَهَدَ لنفسه خيراً وامْتَهَدَه: هَيّأَه وتَوَطَّأَه
4.     وفي التنزيل: لهم من جَهَنَّم  مِهادٌ ومِن فَوْقِهِمْ غَواشٍ؛ والجمع أَمْهِدةٌ ومُهُدٌ.
5.     المِهادُ أَجمع من المَهْد كالأَرض جعلها الله مِهاداً للعباد،
6.     والمَهْد: مَهْدُ الصبيّ. ومَهْدُ الصبي: موضعه الذي يُهَيّأُ له  ويُوَطَّأُ لينام فيه. والجمع مُهُود.
7.     وتَمْهِيدُ الأُمُورِ: تسويتها وإِصلاحها. وتَمْهِيدُ العُذْر: قَبُوله وبَسْطُه. وامْتِهاد السَّنامِ: انبساطه وارتفاعه.
8.     والتمَهُّدُ:  التَّمَكُّن
9.     والمَهِيدُ: الزُّبْدُ الخالص، وقيل: هي أَزْكاه عند الإِذابة وأَقله  لبناً.
10.                        والمُهْدُ: النَّشْزُ من الأَرض
11.                        المُهْدةُ من الأَرض ما انخفض في سُهُولةٍ واسْتِواء
لسان العرب
● - مهد: مَهَدَ لنفسه يَمْهَدُ مَهْداً: كسَبَ وعَمِلَ.  والمِهادُ: الفِراش. وقد مَهَدْتُ الفِراشَ مَهْداً: بَسَطْتُه  ووَطَّأْتُه. يقال للفِراشِ: مِهاد لِوِثارَتِه. وفي التنزيل: لهم من جَهَنَّم  مِهادٌ ومِن فَوْقِهِمْ غَواشٍ؛ والجمع أَمْهِدةٌ ومُهُدٌ. الأَزهري:  المِهادُ أَجمع من المَهْد كالأَرض جعلها الله مِهاداً للعباد، وأَصل المَهْد  التَّوْثِيرُ؛ يقال: مَهَدْتُ لنَفْسي ومَهَّدت أَي جعلت لها مكاناً  وَطيئاً سهلاً. ومَهَدَ لنفسه خيراً وامْتَهَدَه: هَيّأَه وتَوَطَّأَه؛ ومنه  قوله تعالى: فلأَنفسهم يَمْهَدُون؛ أَي يُوَطِّئُون؛ قال أَبو النجم:  وامْتَهَدَ الغارِب فِعْلُ الدُّمَّلِ  والمَهْد: مَهْدُ الصبيّ. ومَهْدُ الصبي: موضعه الذي يُهَيّأُ له  ويُوَطَّأُ لينام فيه. وفي التنزيل: من كان في المَهْد صبيّاً؛ والجمع مُهُود.  وسَهْدٌ مَهْدٌ: حسَن، إِتباع.  وتَمْهِيدُ الأُمُورِ: تسويتها وإِصلاحها. وتَمْهِيدُ العُذْر: قَبُوله  وبَسْطُه. وامْتِهاد السَّنامِ: انبساطه وارتفاعه. والتمَهُّدُ:  التَّمَكُّن.  أَبو زيد: يقال ما امْتَهَدَ فلان عندي يَداً إِذا لم يُولِكَ نِعْمة  ولا معروفاً. وروى ابن هانئ عنه: يقال ما امْتَهَدَ فلان عندي مَهْد ذاك،  بفتح الميم وسكون الهاء، يقولها يطلب إِليه المَعْروف بلا يَدٍ سَلَفَتْ  منه إِليه، ويقولها أَيضاً للمسِيءِ إِليه حين يطلب معروفه أَو يطلب له  إِليه.  والمَهِيدُ: الزُّبْدُ الخالص، وقيل: هي أَزْكاه عند الإِذابة وأَقله  لبناً.  والمُهْدُ: النَّشْزُ من الأَرض؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:  إِنَّ أَباكَ مُطْلَقٌ مِنْ جَهْدِ،  إِنْ أَنْتَ كَثَّرْتَ قُتورَ المُهْدِ  النضر: المُهْدةُ من الأَرض ما انخفض في سُهُولةٍ واسْتِواء.  ومَهْدَد: اسم امرأَة، قال ابن سيده: وإِنما قضيت على ميم مَهْدد أَنها  أَصل لأَنها لو كانت زائدة لم تكن الكلمة مفكوكة وكانت مدغمة كمَسَدٍّ  ومَرَدٍّ، وهو فَعْلَلٌ؛ قال سيبويه: الميم من نفس الكلمة ولو كانت زائدة  لأُدغم الحرف مثل مَفَرّ ومَرَدّ فثبت أَن الدال ملحقة والملحق لا يدغم.
مقاييس اللغة:
(مهد) الميم والهاء والدال كلمةٌ تدلُّ على توطئةٍ وتسهيلٍ للشّيء. ومنه المَهْد. ومهَّدْتُ الأمرَ: وطَّأته. وتمَهَّد: تَوطَّأ والمِهاد: الوِطاء من كلِّ شيء. وامْتَهَدَ سَنامُ البعير وغيرِه: ارتفع. قال أبو النَّجم:
* وامتَهَدَ الغاربُ فِعلَ الدُّمَّلِ([8]) *
أي ارتفع وتَسوَّى وصار كالمِهادِ. وجمع المهاد مُهُدٌ.
القاموس المحيط:
المَهْدُ الموضعُ يُهَيَّأُ للصبيِّ، ويُوَطَّأُ، والأرضُ، كالمِهادِ، ج مُهودٌ، وبالضم النَّشَزُ من الأرضِ، أو ما انْخَفَضَ منها في سُهُولَةٍ واسْتِواءٍ، كالمُهْدَةِ، بالضم، ج مِهَدَةٌ وأمْهادٌ. ومَهَدَهُ، كمَنَعَه بَسَطَه، كمَهَّدَهُ، وكَسَبَ وعَمِلَ، كامْتَهَدَ. والمَهِيدُ الزُّبْدُ الخالِصُ. وككِتابٍ الفِراشُ، ج أمْهِدَةٌ ومُهُدٌ. و " ألم نَجْعَلِ الأرْضَ مِهاداً " ، أي بِساطاً مُمَكَّناً لِلسُّلوكِ. " ولَبِئْسَ المِهادُ " أي بِئْسَ ما مَهَّدَ لنفْسِهِ في مَعادِهِ. ومَهْدَدُ من أسمائِهِنَّ. والأُمْهودُ، بالضم القُرْمُوصُ للصَّيْدِ وللخَبْزِ. وتَمْهيدُ الأَمْرِ تَسْويَتُه وإصْلاحُهُ، والعُذْرِ بَسْطُهُ وقَبُولُهُ. وماءٌ مُمَهَّدٌ لاَ حارٌّ ولا بارِدٌ. وتَمَهَّدَ تَمَكَّنَ. وامْتَهَدَ السَّنامُ انْبَسَطَ في ارْتِفاعٍ.
تاج العروس:
م ه د
المَهْدُ : المَوْضِعُ يُهَيَّأُ للصَّبِيِّ ويُوَطَّأُ لِينَام فيه وفي التنزيل " مَن كَانَ فِي المَهْدِ صَبِيًّا " المَهْدُ : الأَرض كالمِهَادِ بالكسر قال الأَزهريّ : المِهَاد أَجْمَعُ من المَهْدِ كالأَرْضِ جعلَهَا اللهُ تعَالَى مِهَاداً للعِبَادِ أَي جمع المَهْدِ مُهُودٌ ونقَلَ شيخُنَا عن بعضِ أَهْلِ التحقيق أَنَّ المَهْدَ المِهَادَ مَصدرَانِ بمعنًى أَو المَهْدُ الفَعْلُ والمِهَادُ الاسْمُ أَو المَهْدُ مُفْرَد والمِهَاد جَمْعٌ كفَرْخٍ وأَفْرَاخٍ . قال السَّمين أَثناءَ طه . المُهْدُ بالضَّمِّ : النَّشْزُ من الأَرْضِ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ وأَنشد :
إِن أَبَاكَ مُطْلَقٌ مِنْ جَهْدِ ... إِنْ أَنْتَ كَثَّرْتَ قُتُورَ المُهْدِ المُهْدُ : ما انْخَفَضَ منها أَي من الأَرْض في سُهولَةٍ واسْتِوَاءٍ كالمُهْدَةِ بالضمّ أَيضاً وهذه عن ابن شُمَيْلٍ ج مِهَدَةٌ وأَمْهَاد الأَول كِعنَبِةٍ وهذه الجُموع وأَمْهَادٌ الأَول كِعنَبِةٍ وهذه الجُموع فيها مَحَلُّ تأَمُّلٍ وإِيهام وقد أَشار لذلك شيخنا . قلت : الجمع الثاني لا إِيهام فيه فإِنه جَمْعُ مَهْدٍ بالضمّ كقُفْلٍ وأَقْفَالٍ . ومَهَدَه أَي الفِرَاشَ كمَنَعَه : بَسَطَه ووَطّأَه كَمَهَّدَه تَمْهِيداً وأَصل المَهْد التَّوْثِيرُ يقال : مَهَدْتُ لِنفْسِي ومَهَّدْت أَي جعلتُ لي مكاناً وَطيئاً سَهْلاً . مَهَدَ لِنَفْسِه يَمْهَد مَهْداً : كَسَب وعَمِلَ كامْتَهَدَ يقال : مَهَدَ لِنَفْسِه خَيْراً وامْتَهَدَه : هَيَّأَه وتَوَطَّأَه ومنه قوله تعالى " فِلأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ " أَي يُوَطِّئونَ قال أَبو النّجم :
" وامْتَهَدَ الغَارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
والمَهِيدُ كأَمِيرٍ : الزُّبْدُ الخَالِصُ وقيل : هي أَزْكَاه عنْد الإِذَابَة وأَقَلُّه لَبَناً . والمِهَادُ ككِتَابٍ الفِرَاشُ وَزْناً ومَعْنًى وقد يُخَصُّ به الطِّفْلُ وقد يُطْلَق على الأَرْضِ ويقال للفِراش : مِهَادٌ لِوَثَارَتِه وقال الله تعالى " لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ " أَمْهِدَةٌ ومُهُدٌ بضمّ فسكون وبضمَّتين قوله تعالى " أَلَمْ نَجْعَلِ الأَرْضَ مِهَاداً " أَي بِسَاطاً مُمَكَّناً سَهْلاً للسُّلُوكِ في طُرُقها وقوله تعالى " ولَبِئْسَ المِهَادُ " قيل في معناه : أَي بِئْسَ ما مَهَّدَ لِنَفْسِه في مَعَادِه . قال شيخنا : لم يَلْتَفِت للفظ الآية ومَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ المِهَادُ " فلو قال : بِئْسَ ما مَهَدُوا لأَنْفُسهم لكان أَوْلَى قاله عبد الباسط ثم قال : قُلْت : وقد يُقال : لم يَقْصد المُصَنِّف إِلى هذه بل لعلَّه قصَد آيةَ البقرة " فَحَسْبُه جَهَنَّمٌ ولَبِئْسَ المِهَادُ " . قلت : والجواب كذلك وقد اشتَبهَ عَلى البَلْقينِيّ ويَدُلّ على ذلك أَن سائر النُّسخ الموجودة فيها لَبِئس باللام . وَمَهْدَدُ كجَعْفَرٍ من أَسمائِهِنَّ قال ابنُ سِيده : وإِنما قضيتُ على مِيم مَهْدَد أَنها أَصْلٌ لأَنها لو كانت زائدةً لم تَكن الكَلِمة مَفْكُوكَة كانت مَدْغَمَةً كمَسَدّ ومَرَدّ وهو فَعْلَلٌ قال سيبويهِ : الميم من نَفْس الكلمة ولو كانت زائدةً لأُدْغِم الحَرْفُ مِثل مَفَرّ ومَرَدّ فثبت أَن الدالَ مُلْحَقة والمُلْحَق لا يُدْغَم . والأُمْهُودُ بالضمِّ : القُرْمُوصُ للصَّيْدِ ولِلْخَبْزِ وهو الحُفْرَةُ الواسِعَةُ الجَوْفِ الضَّيِّقةُ الرأْسِ يَسْتَدْفِىءُ فيها الصُّرَدُ كما سيأْتي للمصنِّف ولكن لم يذكر القُرمُوس بالضمّ فتأَمَّل . من المَجاز : وقد مْهِدُ الأَمْرِ : تَسْوِيَتُه وإِصْلاحُه تَمْهِيدُ الأَمْرِ : وَطَّأَه وسَوَّاه قال الراغب : ويُتَجَوَّزُ به عن بَسْطَةِ المالِ والجَاهِ منه أَيضاً تَمْهِيدُ العُذْرِ : بَسْطُهُ وقَبُولُه وقد مَهَّدَ له العُذْرَ تَمْهِيداً : قَبِلَه . منه أَيضاً مَاءٌ مُمَهَّدٌ كمُعَظَّمٍ : لا حَارٌّ ولا بَارِدٌ بل فاتِرٌ كما في الأَساسِ والتكملة . وتَمَهَّد الرجلُ : تَمَكَّنَ . وامْتَهَدَ السَّنَامُ : انْبَسَطَ في ارتفاعٍ ومما يستدرك عليه : سَهْدٌ مَهْدٌ : حَسَنٌ . إِتباع . وعن أَبي زيد : يقال : ما امْتَهَدَ فُلانٌ عندي يَداً إِذا لم يُولِكَ نِعْمَةً ولا مَعروفاً وهو مَجاز وروَى ابنُ هانىء عنه : يقال : ما امْتَهَدَ فلانٌ عِنْدي مَهْدَ ذلك يقولها الرجلُ حين يُطْلَب إِليه المَعروفُ بِلاَ يَدٍ سَلَفَتْ منه إِليه ويقولها أَيضاً للمُسِيءِ إِليه حين يَطْلُب مَعْرُوفه أَو يَطْلُب له إِليه وتَمَهَّدْت فِراشاً واسْتَمْهَدْتُه . ومن المَجاز : مَهَّدَ له مَنْزِلَةً سَنِيَّةً . وتَمَهَّدَتْ له عندي حَالٌ لَطِيفَةٌ . كما في الأَساس

##### Türkçe

مهد
**مَهَدَ** - **يَمْهَدُ** - **مَهْد** - **المَهْد** - **مَاهِد** - **مَاهِدُوْن**- **مِهَاد** - **مَهَّدَ** - **يُمَهِّدُ**- **تَمْهِيْد**

**مَهَدَ - يَمْهَدُ** + bir varlık + bir yeri veya bir işi + لـِ bir varlık: yeri onun rahatına ve ikametine hazırlar: yoldan veya yürümek ya da oturmak istediği yerden engelleri ve eziyeti giderir; onu kendisini rahatlatacak ve hoşlandıracak şeyle döşer.

**مَهْد - المَهْد**: “**مَهَدَ - يَمْهَدُ**” fiilinin isim-fiilidir: ve bu, mef‘ûl anlamında da böyledir: oturmak veya uyumak yahut ikamet etmek için “**مُهِّدَ**” edilmiş yer veya şey.

**مِهاد**: “**مَهْد**”in çoğulu.

**مَاهِد**: “**مَهَدَ - يَمْهَدُ**”den, müşebbehe sıfat olan ism-i fâil.

**مَاهِدُوْن**: “**مَاهِد**”in çoğulu.

**مَهَّد - يُمَهِّدُ**: “**مَهَدَ - يَمْهَدُ**”den “**فَعَّلَ**” vezninde: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَمْهَدُه**” kıldı: varlığın ikameti veya uykusu ya da işi için, yerin veya hâlin en iyi hâle gelmesi maksadıyla hazırlanmasında mübalağa etti.

**تَمْهِيْد**: “**مَهَّدَ - يُمَهِّدُ**” fiilinin isim-fiilidir.

Ve lafız, “varlığın altında serme, döşeme ve rahat” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**أَرِكَ - يَأْرُكُ** (**أَرِكَ - يَأْرِكُ**)، **فَرَشَ - يَفْرِشُ** (**فَرَشَ - يَفْرُشُ**)، **مَهَدَ - يَمْهَدُ**، **أَثَّ - يَئِثُّ** (**أَثَّ - يَؤُثُّ**)، **أرِضَ - يَأرَضُ**، **نَمْرَقَ - يُنَمْرِقُ**

**مَهَدَ - يَمْهَدُ - يمهدون**
﴿Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir; kim de salih amel işlerse, kendileri için döşerler (44)﴾ الروم

**ماهد - ماهدون**
﴿Ve yeri döşedik; ne güzel döşeyenleriz (48)﴾ الذاريات

﴿Yeri bir döşek kılmadık mı (6)﴾ النبأ

**مهداً**
﴿O ki yeri sizin için bir döşek kıldı, onda sizin için yollar açtı ve gökten su indirdi; onunla türlü bitkiden çiftler çıkardık (53)﴾ طه ﴿O ki yeri sizin için bir döşek kıldı ve onda sizin için yollar yaptı; umulur ki hidayet bulursunuz (10)﴾ الزخرف

**المهد**
﴿Hani melekler demişti: Ey Meryem, Allah seni kendinden bir kelime ile müjdeliyor; adı Mesih Îsâ, Meryem oğlu; dünyada ve âhirette itibarlı ve yakın kılınanlardandır (45) ve beşikte ve yetişkin iken insanlarla konuşacaktır; ve salihlerdendir (46)﴾ آل عمران ﴿Hani Allah demişti: Ey Îsâ, Meryem oğlu, sana ve annene olan nimetimi hatırla; hani seni Ruhulkudüs ile desteklemiştim; beşikte ve yetişkin iken insanlarla konuşuyordun; hani sana kitabı, hikmeti, Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim; hani benim iznimle çamurdan kuş biçimi gibi bir şey yaratıyordun; ona üflüyordun da benim iznimle kuş oluyordu; körü ve alacalıyı benim iznimle iyileştiriyordun; hani ölüleri benim iznimle çıkarıyordun; hani İsrailoğullarını senden alıkoymuştum; hani onlara apaçık delillerle gelmiştin de onlardan inkâr edenler: Bu ancak apaçık bir sihirdir, demişti (110)﴾ المائدة ﴿Ona dediler: Beşikte bir çocuk olanla nasıl konuşuruz? (29)﴾ مريم

**مهادا**
﴿Yeri bir döşek kılmadık mı (6)﴾ النبأ

﴿İnkâr edenlere de ki: Yakında yenileceksiniz ve cehenneme toplanacaksınız; ne kötü döşektir (12)﴾ آل عمران ﴿Cehenneme girerler; ne kötü döşektir (56)﴾ ص

﴿Ona: Allah’tan sakın denildiğinde, günahla izzet onu tutar; ona cehennem yeter; ne kötü döşektir (206)﴾ البقرة ﴿Onlara cehennemden bir döşek ve üstlerinden örtüler vardır; işte zalimleri böyle cezalandırırız (41)﴾ الأعراف

﴿Az bir meta; sonra barınakları cehennemdir; ne kötü döşektir (197)﴾ آل عمران ﴿Rablerine icabet edenlere en güzeli vardır; icabet etmeyenlere gelince, yeryüzünde olanların hepsi ve onunla birlikte bir misli onların olsa, onunla fidye verirlerdi; işte onlar için kötü hesap vardır; barınakları cehennemdir; ne kötü döşektir (18)﴾ الرعد

**مَهَّد  - تمهيدا**
﴿Ve onun için bir döşeyiş döşedim (14)﴾ المدثر

مختار الصحاح
● [مهد] م ه د: **المَهْدُ** çocuğun beşiğidir; **المِهَادُ** döşektir; **مَهَدَ** döşeği yaydı ve yumuşattı; babı **قطع**’dır. İşlerin **تَمْهِيدُ**’i: onları düzeltmek ve ıslah etmektir; özrün **تمهيد**’i: onu yaymak ve kabul etmektir.

الراغب
مهد
- **المهد**: çocuğa hazırlanan şey. Yüce Allah dedi: }Beşikte bir çocuk olanla nasıl konuşuruz﴿[مريم/29]. **المهد** ve **المهاد**: hazırlanmış, yumuşatılmış yer. Yüce Allah dedi:﴾O ki yeri sizin için bir döşek kıldı﴿[طه/53] ve﴾**مهادا**﴿[النبأ/6] (âyet:﴾Yeri bir döşek kılmadık mı﴿). Bu, şu söz gibidir:﴾yer bir döşektir﴿[البقرة/22]. “Sana şunu **مهدت**”: onu hazırladım ve düzelttim. Yüce Allah dedi:﴾Ve onun için bir **تمهيدا** döşedim{ [المدثر/14]. Ve **امتهد** hörgüç: yani düzleşti; böylece **كمهاد** veya **مهد** gibi oldu.

ملخص اللسان:
1. **مَهَدَ** kendisi için **يَمْهَدُ** **مَهْداً**: kazandı ve çalıştı.
2. Ve **المِهادُ**: döşek.
3. Ve ben döşeği **مَهَدْتُ** **مَهْداً**: onu yaydım ve yumuşattım. Döşeğe, yumuşaklığından dolayı **مِهاد** denir. **المَهْد**’in aslı yumuşatmadır; denir ki: kendim için **مَهَدْتُ** ve **مَهَّدتُ**; yani ona yumuşak, kolay bir yer yaptım. Ve kendisi için bir hayrı **مَهَدَ** ve onu **امْتَهَدَه**: onu hazırladı ve yumuşattı.
4. Tenzilde: “Onlara cehennemden bir **مِهادٌ** ve üstlerinden örtüler vardır”; çoğulu **أَمْهِدةٌ** ve **مُهُدٌ**.
5. **المِهادُ**, **المَهْد**’den daha kapsamlıdır; Allah onu kullar için bir **مِهاداً** kıldığı yer gibi.
6. Ve **المَهْد**: çocuğun beşiği. Çocuğun **مَهْد**’i: onun için hazırlanıp yumuşatılan, içinde uyuması için olan yeridir. Çoğulu **مُهُود**.
7. İşlerin **تَمْهِيدُ**’i: onları düzeltmek ve ıslah etmektir. Özrün **تَمْهِيدُ**’i: onu kabul etmek ve yaymaktır. Ve hörgücün **امْتِهاد**’ı: yayılması ve yükselmesidir.
8. **التمَهُّدُ**: yerleşip sağlamlaşma.
9. **المَهِيدُ**: saf kaymak; ve denildi ki: eritme sırasında en temiz olanı ve sütçe en az olanıdır.
10. **المُهْدُ**: yerden bir tümsek.
11. Yerden **المُهْدةُ**: kolaylık ve düzlük içinde alçalan yerdir.

لسان العرب
● - مهد: **مَهَدَ** kendisi için **يَمْهَدُ** **مَهْداً**: kazandı ve çalıştı. Ve **المِهادُ**: döşek. Ve ben döşeği **مَهَدْتُ** **مَهْداً**: onu yaydım ve yumuşattım. Döşeğe, yumuşaklığından dolayı **مِهاد** denir. Tenzilde: “Onlara cehennemden bir **مِهادٌ** ve üstlerinden örtüler vardır”; çoğulu **أَمْهِدةٌ** ve **مُهُدٌ**. Ezherî: **المِهادُ**, **المَهْد**’den daha kapsamlıdır; Allah’ın onu kullar için bir **مِهاداً** kıldığı yer gibi. **المَهْد**’in aslı yumuşatmadır; denir ki: kendim için **مَهَدْتُ** ve **مَهَّدتُ**; yani ona yumuşak, kolay bir yer yaptım. Ve kendisi için bir hayrı **مَهَدَ** ve onu **امْتَهَدَه**: onu hazırladı ve yumuşattı; bundan Yüce Allah’ın sözü: “kendileri için **يَمْهَدُون**”; yani yumuşatırlar; Ebû’n-Necm dedi:
“**وامْتَهَدَ الغارِب فِعْلُ الدُّمَّلِ**”
Ve **المَهْد**: çocuğun beşiği. Çocuğun **مَهْد**’i: onun için hazırlanıp yumuşatılan, içinde uyuması için olan yeridir. Tenzilde: “beşikte bir çocuk olan”; çoğulu **مُهُود**. Ve **سَهْدٌ مَهْدٌ**: güzel; tâbi‘ (peşinden getirme). İşlerin **تَمْهِيدُ**’i: onları düzeltmek ve ıslah etmektir. Özrün **تَمْهِيدُ**’i: onu kabul etmek ve yaymaktır. Ve hörgücün **امْتِهاد**’ı: yayılması ve yükselmesidir. Ve **التمَهُّدُ**: yerleşip sağlamlaşma. Ebû Zeyd: denir ki: falan kimse bende bir el **ما امْتَهَدَ**; yani sana bir nimet veya bir iyilik vermediyse. İbn Hânî ondan rivayet etti: denir ki: falan kimse bende bunun **مَهْد**’ini **ما امْتَهَدَ**; mîm fethalı, hâ sâkin; bunu, kendisinden ona geçmiş bir el olmaksızın kendisinden iyilik istendiğinde söyler; bunu ayrıca, kendisine kötülük eden kimse iyiliğini istediğinde veya onun için kendisinden istediğinde de söyler. Ve **المَهِيدُ**: saf kaymak; ve denildi ki: eritme sırasında en temiz olanı ve sütçe en az olanıdır. Ve **المُهْدُ**: yerden bir tümsek; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
“إِنَّ أَباكَ مُطْلَقٌ مِنْ جَهْدِ،
إِنْ أَنْتَ كَثَّرْتَ قُتورَ المُهْدِ”
Nadr: yerden **المُهْدةُ**: kolaylık ve düzlük içinde alçalan yerdir. Ve **مَهْدَد**: bir kadının adıdır. İbn Sîde dedi: **مَهْدد**’in mîminin aslî olduğuna hükmettim; çünkü eğer زائد olsaydı kelime “مفكوك” olmazdı; “مَسَدّ” ve “مَرَدّ” gibi idğamlı olurdu; o ise **فَعْلَلٌ**’dir. Sîbeveyh dedi: mîm kelimenin kendisindendir; eğer زائد olsaydı harf “مَفَرّ” ve “مَرَدّ” gibi idğam edilirdi; böylece **الدال**’ın ilhak olduğu sabit oldu; ilhak edilen idğam edilmez.

مقاييس اللغة:
(**مهد**) **الميم** ve **الهاء** ve **الدال**; bir kelime ki bir şeyi yumuşatmaya ve kolaylaştırmaya delalet eder. Ondan **المَهْد**. Ve işi **مهَّدْتُ**: onu yumuşattım. Ve **تمَهَّد**: yumuşadı. Ve **المِهاد**: her şeyden yataklık/altlık. Ve devenin ve başkasının hörgücü **امْتَهَدَ**: yükseldi. Ebû’n-Necm dedi:
* **وامتَهَدَ الغاربُ فِعلَ الدُّمَّلِ**([8]) *
Yani yükseldi, düzleşti ve **كالمِهادِ** oldu. Ve **المهاد**’ın çoğulu **مُهُدٌ**’dur.

القاموس المحيط:
**المَهْدُ**: çocuğa hazırlanan ve yumuşatılan yer; ve yer; **كالمِهادِ**; çoğulu **مُهودٌ**. Ve damme ile: yerden tümsek; yahut ondan, kolaylık ve düzlük içinde alçalan şey; **كالمُهْدَةِ** (damme ile); çoğulu **مِهَدَةٌ** ve **أمْهادٌ**. Ve onu **مَهَدَهُ** ( **كمَنَعَه** ): onu yaydı; **كمَهَّدَهُ**; ve kazandı ve çalıştı; **كامْتَهَدَ**. Ve **المَهِيدُ**: saf kaymak. Ve **ككِتابٍ**: döşek; çoğulu **أمْهِدَةٌ** ve **مُهُدٌ**. Ve “**ألم نَجْعَلِ الأرْضَ مِهاداً**”: yani yürümek için sağlamlaştırılmış bir yaygı. “**ولَبِئْسَ المِهادُ**”: yani dönüşünde kendisi için döşediği şey ne kötüdür. Ve **مَهْدَدُ** onların adlarındandır. Ve **الأُمْهودُ** (damme ile): av için ve ekmek için **القُرْمُوصُ**; ve **تَمْهيدُ الأَمْرِ**: onu düzeltmek ve ıslah etmek; ve özrün: onu yaymak ve kabul etmek. Ve **ماءٌ مُمَهَّدٌ**: ne sıcak ne soğuk. Ve **تَمَهَّدَ**: yerleşip sağlamlaştı. Ve hörgüç **امْتَهَدَ**: bir yükseliş içinde yayıldı.

تاج العروس:
م ه د
**المَهْدُ**: çocuğa hazırlanan ve içinde uyuması için yumuşatılan yer; tenzilde: “**مَن كَانَ فِي المَهْدِ صَبِيًّا**”. **المَهْدُ**: yer; kesre ile **المِهَادِ** gibi. Ezherî dedi: **المِهَاد** **المَهْد**’den daha kapsamlıdır; Allah Teâlâ’nın onu kullar için bir **مِهَاداً** kıldığı yer gibi. Yani **المَهْد**’in çoğulu **مُهُودٌ**’dur. Şeyhimiz, tahkik ehlinin bazısından nakletti: **المَهْد** ve **المِهَاد** aynı anlamda iki masdardır; yahut **المَهْد** fiildir, **المِهَاد** isimdir; yahut **المَهْد** müfreddir, **المِهَاد** çoğuldur; **فَرْخٍ** ve **أَفْرَاخٍ** gibi. Semîn, Tâhâ sırasında dedi: **المُهْدُ** (damme ile): yerden tümsek; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
إِن أَبَاكَ مُطْلَقٌ مِنْ جَهْدِ ... إِنْ أَنْتَ كَثَّرْتَ قُتُورَ المُهْدِ
**المُهْدُ**: ondan, yani yerden, kolaylık ve düzlük içinde alçalan şey; **كالمُهْدَةِ** (damme ile) yine; bu da İbn Şümeyl’dendir; çoğulu **مِهَدَةٌ** ve **أَمْهَاد**; birincisi **كِعنَبِةٍ** gibidir. Bu çoğullarda düşünme ve vehim yeri vardır; şeyhimiz buna işaret etti. Dedim: ikinci çoğulda vehim yoktur; çünkü o, damme ile **مَهْدٍ**’in çoğuludur; **قُفْلٍ** ve **أَقْفَالٍ** gibi. Ve onu, yani döşeği, **مَهَدَه** ( **كمَنَعَه** ): onu yaydı ve yumuşattı; **كَمَهَّدَه تَمْهِيداً**. **المَهْد**’in aslı yumuşatmadır; denir ki: kendim için **مَهَدْتُ** ve **مَهَّدْت**; yani kendime yumuşak, kolay bir yer yaptım. **مَهَدَ** kendisi için **يَمْهَد** **مَهْداً**: kazandı ve çalıştı; **كامْتَهَدَ**. Denir ki: kendisi için bir hayrı **مَهَدَ** ve onu **امْتَهَدَه**: onu hazırladı ve yumuşattı; bundan Yüce Allah’ın sözü: “**فِلأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ**”; yani yumuşatırlar. Ebû’n-Necm dedi:
" **وامْتَهَدَ الغَارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ**
Ve **المَهِيدُ** ( **كأَمِيرٍ** ): saf kaymak; ve denildi ki: eritme sırasında en temiz olanı ve sütçe en az olanıdır. Ve **المِهَادُ** ( **ككِتَابٍ** ): döşek; vezin ve anlamca; bazen çocukla tahsis edilir, bazen yere de ıtlak olunur. Döşeğe, yumuşaklığından dolayı **مِهَادٌ** denir. Allah Teâlâ dedi: “Onlara cehennemden bir **مِهَادٌ** ve üstlerinden örtüler vardır”; **أَمْهِدَةٌ** ve **مُهُدٌ** (damme sonra sükûn ile ve iki damme ile). Yüce Allah’ın sözü: “**أَلَمْ نَجْعَلِ الأَرْضَ مِهَاداً**”: yani yollarında yürümek için sağlamlaştırılmış, kolay bir yaygı. Yüce Allah’ın sözü: “**ولَبِئْسَ المِهَادُ**”: onun anlamında denildi ki: yani dönüşünde kendisi için döşediği şey ne kötüdür. Şeyhimiz dedi: musannif, âyetin lafzına iltifat etmedi: “**وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ المِهَادُ**”; eğer “kendileri için döşedikleri şey ne kötüdür” deseydi daha evlâ olurdu; bunu Abdülbâsıt söyledi. Sonra dedi: Dedim: ve denilebilir ki: musannif bunu kastetmedi; belki Bakara âyetini kastetti: “**فَحَسْبُه جَهَنَّمٌ ولَبِئْسَ المِهَادُ**”. Dedim: cevap da böyledir; bu, Belkînî’ye karışmış; buna delil, mevcut nüshaların geri kalanında **لَبِئس**’in lâm ile olmasıdır. Ve **مَهْدَدُ** ( **كجَعْفَرٍ** ): onların adlarındandır. İbn Sîde dedi: **مَهْدَد**’in mîminin aslî olduğuna hükmettim; çünkü eğer زائد olsaydı kelime “مفكوك” olmazdı; “مَسَدّ” ve “مَرَدّ” gibi idğamlı olurdu; o ise **فَعْلَلٌ**’dir. Sîbeveyh dedi: mîm kelimenin kendisindendir; eğer زائد olsaydı harf “مَفَرّ” ve “مَرَدّ” gibi idğam edilirdi; böylece **الدال**’ın ilhak olduğu sabit oldu; ilhak edilen idğam edilmez. Ve **الأُمْهُودُ** (damme ile): av için ve ekmek için **القُرْمُوصُ**; o, içi geniş, başı dar, geniş oyuklu çukurdur; **الصُّرَدُ** onun içinde ısınır; musannif için ileride gelecektir; fakat o, **القُرمُوس**’u damme ile zikretmedi; düşün. Mecazdan: ve işin **مْهِدُ**’i: onu düzeltmek ve ıslah etmektir. İşin **تَمْهِيدُ**’i: onu yumuşattı ve düzeltti. Râgıb dedi: bununla, mal ve makamın yaygınlığı hakkında da mecaz yapılır. Bundan da: özrün **تَمْهِيدُ**’i: onu yaymak ve kabul etmektir. Ve onun için özrü **مَهَّدَ** **تَمْهِيداً**: onu kabul etti. Bundan da: **مَاءٌ مُمَهَّدٌ** ( **كمُعَظَّمٍ** ): ne sıcak ne soğuk; bilakis ılık; **الأَساس** ve **التكملة**’de olduğu gibi. Ve adam **تَمَهَّدَ**: yerleşip sağlamlaştı. Ve hörgüç **امْتَهَدَ**: bir yükseliş içinde yayıldı. Ve buna eklenenlerden: **سَهْدٌ مَهْدٌ**: güzel; tâbi‘. Ebû Zeyd’den: denir ki: falan kimse bende bir el **ما امْتَهَدَ**; yani sana bir nimet veya bir iyilik vermediyse; bu mecazdır. İbn Hânî ondan rivayet etti: denir ki: falan kimse bende bunun **مَهْدَ**’ini **ما امْتَهَدَ**; bunu adam, kendisinden ona geçmiş bir el olmaksızın kendisinden iyilik istendiğinde söyler; bunu ayrıca, kendisine kötülük eden kimse iyiliğini istediğinde veya onun için kendisinden istediğinde de söyler. Ve bir döşeği **تَمَهَّدْت** ve onu **اسْتَمْهَدْتُ**. Mecazdan: onun için yüce bir menzileyi **مَهَّدَ**. Ve bende onun için latif bir hâl **تَمَهَّدَتْ**. **كما في الأَساس**.
