# مهق — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%82/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%87%D9%82/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%82.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: مهق

باب الهاء والقاف مع الميم
هقم ، همق ، قهم ، قمه ، مهق ، مقه : مستعملات .
هقم : : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الهَقْمُ : أصوات شُرب الإبل للماء .
قلت : جعله جمع هَيْقَم ، وهو حكاية صوت جرعها الماء كما قال رؤبة :
ولم يَزلْ عِزُّ تميم مدعَما
للناس يدعو هَيْقَماً وهيقما
كالبحر ما لقَّمتَه تلقَّما
وقال الليث : بحر هَيْقَمٌ : واسعٌ بعيدُ القعر .
وقال الليث : رجل هَقِمٌ : شديدُ الجوع كثير الأكل وهو يتهقِّمُ الطعام ، أي يتلقمه لُقماً عظاماً متتابعة .
أبو عبيد عن أبي زيد : الهَقِمُ : الجائع وقد هقِم هَقَماً .
وقال أبو عمرو في قول رؤبة :
يكفيه مِحْرابَ العِدَا تَهقُّمُه
قال : وهو قهره من يحاربه ، قال : وأصله من الجائع الهَقِم ، وقال في قوله :
من طول ما هَقَّمه تهقُّمُه
قال : تَهَقُّمه : حِرْصه ورجوعه ، وقال في قول رؤبة :
للناس يدعو هَيْقماً وهَيْقمَا
إنّه شبهه بفحل وضربهُ مثلاً . وهَيْقَم حكاية هديره ، ورواه بعضهم :
كالبَحْر يدعُو هيقما وهيقما
فمن رواه كذلك أراد حكاية أصوات أمواجه .
وقال بعضهم : الهيقمانيّ : الطويل من كل شيء .
وقال الشاعر :
من الهَيْقَمَا نِيَّات هَيْقٌ كأنه
من السِّنْدِ ذو كَبْليْنِ أفلتَ من تَبْل
قهم : أهمله الليث .
أبو عبيد عن الكسائيِّ : يقال للقليل الطُّعم : قد أَقْهَى وأَقْهَم .
وقال أبو زيد في ( النوادر ) : المقْهِم : الذي لا يُطْعَم من مرض أو غيره .
قال وقال أبو السمح : المُقْهِمُ الذي لا يشتهي الطعام من مرض أو غيره .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أقهَمَ فلانٌ إلى الطعام إقْهاماً ، إذا اشتهاه ، وأقهَمَ عن الطعام إذا لم يشتهه ، وأنشد في الاشتهاء :
وهو إلى الزاد شديدُ الإقْهام
قال : وأقهمت الإبلُ عن الماء إذا لم ترُده ، وأنشد :
ولو أن لُؤْمَ ابنْي سليمان في الغَضَا
أو الصِّلِّيَان لم تَذُقْهُ الأباعرُ
أو الْحَمض لاقْوَرَّت أو الماء أقهمت
عن الماء حَمْضيَّاتُهُنَّ الكَنَاعرُ
قلت : من جعل الإقْهام شهوةً ذهبَ به إلى الهَقِم وهو الجائع ، ثم قلبه فقال : قَهمَ ، ثم بنى الإقهام منه .
وقال أبو عبيد : أَقْهَمَتِ السَّماءُ إقْهَاماً مثل أَجْهَمت إذا انقشع الغيمُ عنها .
مقه قمه : قال الليث : المهَق والمقَهُ : بياض في زرقة قال : وبعضهم يقول المَقَهُ أشدهما بياضاً ، وامرأة مَهْقَاء ومَقْهَاء وسرابٌ أمقه .
وقال رؤبة :
في الصَّيْف من ذاكَ البعيدِ الأمْقَهِ
وهو الذي لا خضراء فيه .
وقال أبو عمرو : هو الأَقْمه ، ورواه : من ذاك البعيدِ الأقْمهِ ، قال : وهو البعيد ، يقال : هو يَتَقمَّه في الأرض إذا ذهب فيها .
وقال الأصمعيّ : إذا أقبل وأدبر فيها ، والأمْقَهُ من الناس الذي يركب رأسه لا يدري أين يتوجه .
وقال رؤبة أيضاً في هذه القصيدة :
قفقاف ألْحَى الراعسات القُمَّهِ
قيل : القُمَّه : هي القُمَّح ، وهي التي رفعت رؤوسها كالقِمَاح التي لا تشرب .
وقال الليث في قوله :
يَعْدل أَنضادَ القِفافِ القُمَّهِ
قال : القُمَّه من نَعْت القِفَاف ، وهي التي تغيب وتظهر في السراب .
قال ويقال : قَمَه الشيء في الماء يقمَهُهُ إذا قَمَسه فارتفع رأسُه أحياناً وانغَمر أحياناً فهو قَامِهِ .
وقال المفضل : القَامِهُ : الذي يركب رأسَه لا يَدْري أين يَتوجَّه .
وروى شمرٌ عن أبي عدنانَ عن الأصمعيّ قال : الأمْقَهُ المكانُ الذي اشتدَّتْ الشمسُ عليه حتى كُرهَ النظرُ إلى أرضه ، وقال في قول ذي الرمة :
إذا خَفَقْت بأمْقَه صَحْصَحَانٍ
رؤوسُ القوم فالتزَمُوا الرِّحَالا
قال شمر : المَقْهَاءُ الكريهةُ المنظر ولا يكون المكان أمقَه إلا بالنهار ، ولكن ذو الرمة قاله في سير الليل ، قال ، وقيل : المَقَهُ حُمْرةٌ في غُبْرة .
وقال ابن الأعرابي : الأمقهُ الأبيضُ القَبيح البياض ، وهو الأمْهَقُ ، والمقهاءُ من النساءِ التي ترَى جفونُ عينيْهَا ومآقيها مُحْمَرَّةً مع قِلَّة شَعْر الحاجبين ، والمَرْهَاءُ مثل المَقْهَاءُ . وفلاة مَقْهَاء ، وفَيْفٌ أمقَهُ إذا ابيضَّ من السَّراب .
وقال ذو الرمة :
إذا خَفَقَتْ بأمْقَه صَحْصحَانٍ
رؤوسُ القوم واعتَنَقُوا الرِّحالا
وقال النضرُ : المَقْهَاءُ : الأرض التي قد اغبرّتْ متُونها وبِرَاقُها وإباطها بيض ، والمَقَهُ : غُبْرةٌ إلى البياض وفي نَبتها قِلةٌ بيِّنَةُ المقَه . قال : والمَرْهَاءُ القليلة الشَّجَر سهلةً كانت أو حَزْنةً .
وقال ابن الأعرابي : خرج فلان يَتَقمَهُ في الأرض : لا يدري أين يذهب .
وقال أبو سعيد : ويتكمَّه مِثله ، رواه أبو تراب في ( كتابه ) .
مهق : في حديث أنس وصفةِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان أزهَرَ ولم يكن بالأبيض الأَمهق .
قال أبو عبيد : الأمهق الشديد البياض الذي لا يخالط بياضَهُ شيءٌ من الحُمرة وليس بِنيِّر ولكنه كلون الجصّ ونحوه ، يقول : فليس هو كذلك .
وقال الأصمعي : هو يتمهَّقُ الشرابَ تمهقاً إذا شربَه النهارَ أجمعَ .
وقال أبو عمرو : يقال أنت تمهَّقُ الماء تمهُّقاً ، إذا شربه النهارَ أجمع ساعة بعد ساعة ، قال : ويقال ذلك في شرب اللبن .
وأنشد قول الكميت :
تمهَّقُ أخلافَ المعيشة بينهم
رضاعٌ وأَخْلاَفُ المعيشة حُفَّلُ
وقال غيره : والمهيقُ ، الأرض البعيدة ، وقال أبو دواد :
له أثرٌ في الأرض لحبٌ كأنه
نَبِيثُ مسَاحٍ من لحاءِ مَهيقِ
قالوا : أراد باللحاء ما قُشرَ من وجه الأرض .
وقال أبو زيد : الأمقهُ والأمرهُ معاً : الأحمرُ أَشفارَ العين .
همق : قال ابن شميل : المهمَّق من السَّويق : المُدَقَّق .
وقال الليث : الهُمقَاقُ واحدتها هُمْقاقَة بوزن فُعلالة ، قال وأظنه دخيلاً من كلام العجم أو كلام بَلْعَم خاصة لأنها تكون بحبال بلعم ، وهي حبةٌ تشبهُ حَبَّ القطن في جُمَّاحةٍ ، مثلِ الخَشْخاش ، إلا أنها صلبة ذاتُ شُعَب يُقْلَى حبُّه ويؤكل ، يزيد في الجماع ، قلت : وبعضهم يقول : هَمْقِيق ، وقال بعضهم : هو الهمِق من الحمضِ وأنشد :
باتَتْ تَعشَّى الحمضَ بالقَصيم
لُباية من هَمِقٍ عَيشُومِ
سلمة عن الفراء أَنه قال : اللُّبايةُ : شجر الأُمْطِيّ ، وأَنشد :
لُبَايةُ من هَمِق عَيْشُوم
قال : والهَمِق نَبْت ، والعَيْشُوم اليابس .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : الهَمْقَى نبت .
قال ابنُ الأنباري : قال أبو العباس : الهمقى مشية فيها تمايل ، وأنشد :
فأَصبحنَ يمشِين الهِمَقَّى كأنما
يُدافعنَ بالأفخاذ نهداً مُؤرَّبا
وفي ( كتاب أبي عمرو ) أنشد :
لُبَايةً من هَمِقٍ هَيْشُوم
قال الهَمِقُ : الكثير .

### Türkçe

باب **الهاء** ve **القاف** ile **الميم**

**هقم** ، **همق** ، **قهم** ، **قمه** ، **مهق** ، **مقه** : kullanımdadırlar.

**هقم** : Ebü’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi ki: **الهَقْمُ**: develerin suyu içmesinin sesleridir.
Dedim: Onu **هَيْقَم**’ın çoğulu kıldı; o, onun suyu yudumlayışının sesinin taklididir; nitekim Ru’be’nin dediği gibi:
Ve Temîm’in izzeti desteklenmiş olarak durmadan devam etti
İnsanlara **هَيْقَماً** ve **هيقما** diye çağırır
Deniz gibi; ona lokma verdiğin şeyi lokma lokma yutar
Leys dedi ki: **بحر هَيْقَمٌ**: geniş, dibi uzak (derin)dir.
Leys dedi ki: **رجل هَقِمٌ**: şiddetli aç, çok yiyen; o, yemeği **يتهقِّمُ** eder; yani onu ardı ardına büyük lokmalar halinde lokmalar.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الهَقِمُ**: aç olan; ve **هقِم** **هَقَماً** (aç oldu).
Ebû ‘Amr, Ru’be’nin şu sözü hakkında:
Ona düşmanların mihrabını, onun **تهقُّمُه**’u yeter
Dedi ki: bu, onunla savaşanı kahretmesidir; dedi ki: aslı, aç olan **الهَقِم**’dendir. Ve onun şu sözü hakkında:
Onun **تهقُّمُه**’u onu uzun süre **هَقَّمه**’den (dolayı)
Dedi ki: onun **تَهَقُّمه**’u: onun hırsı ve geri dönüşüdür. Ve Ru’be’nin şu sözü hakkında:
İnsanlara **هَيْقماً** ve **هَيْقمَا** diye çağırır
Dedi ki: onu bir aygıra benzetti ve onu misal yaptı. Ve **هَيْقَم** onun böğürmesinin taklididir. Bazıları onu şöyle rivayet etti:
Deniz gibi **هيقما** ve **هيقما** diye çağırır
Kim onu böyle rivayet ettiyse, dalgalarının seslerinin taklidini kastetti.
Bazıları dedi ki: **الهيقمانيّ**: her şeyden uzun olan.
Şair dedi ki:
**الهَيْقَمَا**’dan niyetler, bir **هَيْقٌ**; sanki o
Sind’den, iki **كَبْليْن** sahibi; bir **تَبْل**’den kurtulmuş

**قهم** : Leys onu ihmâl etti.
Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: az yiyene denir: **قد أَقْهَى** ve **أَقْهَم**.
Ebû Zeyd, ( **النوادر** )’de dedi ki: **المقْهِم**: hastalık veya başka bir sebepten dolayı yedirilmeyen (yemeyen) kimsedir.
Dedi ki: Ebû’s-Semh dedi: **المُقْهِمُ**: hastalık veya başka bir sebepten dolayı yemeği iştah etmeyen kimsedir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: falan kimse yemeğe **أقهَمَ** eder, **إقْهاماً**; onu iştah ettiğinde. Ve yemekten **أقهَمَ** eder; onu iştah etmediğinde. Ve iştah hakkında şu beyit okundu:
O, azığa karşı şiddetli **الإقْهام** üzeredir
Dedi ki: Develer suya karşı **أقهمت** eder; onu istemediğinde. Ve şu beyit okundu:
Eğer Süleyman’ın iki oğlunun alçağı **الغَضَا**’da
Veya **الصِّلِّيَان**’da olsaydı, develer onu tatmazdı
Veya **الْحَمض** (olsaydı) elbette büsbütün beyazlaşırdı; yahut su **أقهمت** ederdi
Suyun karşısında onların **حَمْضيَّاتُهُنَّ**’ı, **الكَنَاعرُ**
Dedim: **الإقْهام**’ı iştah kılan kimse, onu **الهَقِم**’e (ki o aç olandır) götürdü; sonra onu çevirdi de **قَهمَ** dedi; sonra ondan **الإقهام**’ı bina etti.
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **أَقْهَمَتِ السَّماءُ إقْهَاماً**; **أَجْهَمت** gibi; bulut ondan sıyrılıp açıldığında.

**مقه قمه** : Leys dedi ki: **المهَق** ve **المقَهُ**: mavilikte bir beyazlıktır. Dedi ki: Bazıları der ki **المَقَهُ** ikisinin daha şiddetli beyaz olanıdır. Ve **امرأة مَهْقَاء** ve **مَقْهَاء**; ve **سرابٌ أمقه**.
Ru’be dedi ki:
Yazın, o uzak **الأمْقَهِ**’den
Ve o, içinde yeşillik olmayan şeydir.
Ebû ‘Amr dedi ki: o **الأَقْمه**’dir. Ve onu şöyle rivayet etti: “o uzak **الأقْمهِ**’den”; dedi ki: o, uzak olandır. Denir: o, yerde **يَتَقمَّه** eder; içine gittiğinde.
Asma‘î dedi ki: onda geldiğinde ve onda gittiğinde. Ve insanlardan **الأمْقَهُ**: başına buyruk olan; nereye yöneldiğini bilmez.
Ru’be de bu kasidede dedi ki:
**قفقاف**; **الراعسات**’ı **القُمَّهِ**’yi daha da yıprattı
Denildi ki: **القُمَّه**: o, **القُمَّح**’tır; o da başlarını kaldırmış olanlardır; su içmeyen **القِمَاح** gibi.
Leys, onun şu sözü hakkında dedi ki:
**القِفافِ**’ın **القُمَّهِ** yığınlarını düzler
Dedi ki: **القُمَّه** **القِفَاف**’ın sıfatındandır; o da serapta kaybolup görünenlerdir.
Dedi ki: Denir: bir şeyi suda **قَمَه** eder, onu **يقمَهُهُ**; onu daldırdığında; böylece başı bazen yükselir, bazen batar; o da **قَامِهِ**’dir.
Mufaddal dedi ki: **القَامِهُ**: başına buyruk olan; nereye yöneldiğini bilmez.
Şemr, Ebû ‘Adnân’dan, Asma‘î’den rivayet etti; dedi ki: **الأمْقَهُ**: güneşin üzerine şiddetle vurduğu yer; ta ki onun toprağına bakmak çirkin görülsün. Ve Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında dedi ki:
**أمْقَه** bir **صَحْصَحَان**’da çırptığında
Kavmin başları; derken eyerleri yapıştılar
Şemr dedi ki: **المَقْهَاءُ**: görünüşü çirkin olan (yer). Ve yer ancak gündüz **أمقَه** olur; fakat Zü’r-Rumme onu gece yürüyüşünde söyledi. Dedi ki: Ve denildi: **المَقَهُ**: tozluluk içinde bir kızıllıktır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الأمقهُ**: beyaz; beyazlığı çirkin olan; o, **الأمْهَقُ**’tur. Ve kadınlardan **المقهاءُ**: göz kapakları ve göz pınarları, kaş kıllarının azlığıyla birlikte kızarık görünen. Ve **المَرْهَاءُ** **المَقْهَاءُ** gibidir. Ve **فلاة مَقْهَاء**; ve **فَيْفٌ أمقَهُ**: seraptan beyazladığında.
Zü’r-Rumme dedi ki:
**أمْقَه** bir **صَحْصحَان**’da çırptığında
Kavmin başları; ve eyerleri kucakladılar
Nadr dedi ki: **المَقْهَاءُ**: sırtları, parıltıları ve koltuk altları beyaz; tozlanmış olan yer. Ve **المَقَهُ**: beyazlığa meyleden bir tozluluktur; ve bitkisinde, **المقَه**’ı açık olan belirgin bir azlık vardır. Dedi ki: **المَرْهَاءُ**: ağacı az olan; düz de olsa engebeli de olsa.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: falan çıktı; yerde **يَتَقمَهُ** eder: nereye gideceğini bilmez.
Ebû Sa‘îd dedi ki: ve **ويتكمَّه** de onun gibidir; Ebû Turâb onu ( **كتابه** )’de rivayet etti.

**مهق** : Enes hadîsinde ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: onun **أزهَرَ** olduğu ve **بالأبيض الأَمهق** olmadığı (geçti).
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **الأمهق**: şiddetli beyazdır; beyazlığına kızıllıktan hiçbir şey karışmaz; parlak da değildir; fakat alçı rengi ve benzeri gibidir; der ki: o, öyle değildir.
Asma‘î dedi ki: içeceği **يتمهَّقُ** eder, **تمهقاً**; onu bütün gündüz içtiğinde.
Ebû ‘Amr dedi ki: denir: sen suyu **تمهَّقُ** edersin, **تمهُّقاً**; onu bütün gündüz, saat saat içtiğinde. Dedi ki: bu, süt içmede de söylenir.
Kümeyt’in şu sözü okundu:
Aralarında geçimin memelerini **تمهَّقُ** eder
Emzirme; ve geçimin memeleri doludur
Başkası dedi ki: **والمهيقُ**: uzak yer. Ve Ebû Duvâd dedi ki:
Yerde onun bir izi vardır; sanki o, bir **مسَاحٍ**’ın şırası
Uzak bir yerin **لحاءِ**’ından
Dediler ki: **اللحاء** ile yerin yüzünden soyulan şeyi kastetti.
Ebû Zeyd dedi ki: **الأمقهُ** ve **الأمرهُ** birlikte: göz kirpikleri kızıl olan.

**همق** : İbn Şümeyl dedi ki: **المهمَّق** (sevîkten): ince dövülmüş olandır.
Leys dedi ki: **الهُمقَاقُ**; onun bir tanesi **هُمْقاقَة**’dır; **فُعلالة** vezninde. Dedi ki: Onun, Acemlerin sözünden veya özellikle **بَلْعَم**’ın sözünden içeri girmiş olduğunu sanıyorum; çünkü o, **بلعم**’ın iplerinde olur. O, bir tanedir; **جُمَّاحةٍ** içinde pamuk tanesine benzer; **الخَشْخاش** gibi; ancak o serttir, dalları vardır; onun tanesi kavrulur ve yenir; cinsel birleşmeyi artırır. Dedim: Bazıları der ki: **هَمْقِيق**. Ve bazıları dedi ki: o, **الهمِق**’tır; **الحمضِ**’dandır. Ve şu beyit okundu:
**القَصيم**’de **الحمضَ** ile akşam yemeği yedi
**هَمِقٍ**’ten bir **لُباية**; **عَيشُومِ** (olan)
Seleme, Ferrâ’dan: o dedi ki: **اللُّبايةُ**: **الأُمْطِيّ** ağacıdır. Ve şu beyit okundu:
**هَمِق**’ten bir **لُبَايةُ**; **عَيْشُوم**
Dedi ki: **الهَمِق** bir bitkidir; **العَيْشُوم** kurudur.
Ebû’l-‘Abbâs dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَمْقَى** bir bitkidir.
İbnü’l-Enbârî dedi ki: Ebû’l-‘Abbâs dedi: **الهمقى**: içinde salınma olan bir yürüyüştür. Ve şu beyit okundu:
Sabahladılar; **الهِمَقَّى** yürüyüşüyle yürürler; sanki
Uyluklarla, şekillenmiş bir göğsü itişirler
Ve (Ebû ‘Amr’ın kitabı)’nda şu okundu:
**هَمِقٍ**’ten bir **لُبَايةً**; **هَيْشُوم**
Dedi ki: **الهَمِقُ**: çok olan.
