# مهل (م-ه-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%87%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Küllenmiş közdür

- Harfler: م - ه - ل
- Kur'an'da: 6 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَالْمُهْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%87%D9%92%D9%84%D9%90.md) | كَالْفُعْلِ | Tortu gibi | 3 | 3 | [18:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/ayet/18:29.md) |
| [أَمْهِلْهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%87%D9%90%D9%84%D9%92%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعِلْهُمْ | Onlara mühlet ver | 1 | 1 | [86:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/ayet/86:17.md) |
| [فَمَهِّلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%91%D9%84%D9%90.md) | فَفَعِّلْ | Mühlet ver | 1 | 1 | [86:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/ayet/86:17.md) |
| [وَمَهِّلْهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%91%D9%84%D9%92%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعِّلْهُمْ | Ve onlara mühlet ver | 1 | 1 | [73:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/ayet/73:11.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (35 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سردق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Onun çiti
2. [شوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Karaltı, uzaktan görülebilen karaltı demektir
3. [غلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Aşırı gitmeyin
4. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
5. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
6. [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hazırladık
7. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Batın karın demektir
8. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çeper, çit demektir
9. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İçecek
10. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
11. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su
12. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hufre, çukur demektir
13. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bes besese dağınık taşlar demektir
14. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yüz demektir
15. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Az
16. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
17. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
18. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
19. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
20. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
21. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
22. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
23. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
24. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
25. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
26. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
27. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
28. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
29. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مهل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md), [اجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md), [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır ve sakin hareket etme; akışkanın dibe çöken koyu tortusu veya erimiş maden kıvamı |
| Çekirdek Özet 2 | Cezalandırmada acele etmeyip süre tanıma; azap tasvirinde erimiş maden ve kaynar tortu |
| Çekirdek Özet 3 | Süreçlerin aceleden arındırılarak kendi tabii ritminde tamamlanmasına imkân veren ilahi erteleme kanunu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca cezanın ötelenmesi veya boş bırakma sanarak, mühletin kanıt toplama ve imtihanı tamamlama boyutunu gözden kaçırma yanılgısı |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مه | Yayılma, yumuşama, yatışma ve zemini hazırlama eylemi. Bu çekirdek [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) kökünde yerin döşenmesi, beşik gibi hazırlanması ve sükûnet bulması anlamında belirginleşir. | ل | Temas, süreklilik ve bağlama imgesi katan harfin eklenmesiyle soyut yatışma ve zeminleme hareketi; zaman içinde yavaş ve teennî ile ilerleme, işi zamana yayarak aceleyi engelleme ve yoğunlaşmış sıvı kıvamına dönüşme anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Akışkanlık, içsel yoğunluk, maddenin kendi iç dengesi ve kesintisiz akışı temsil eder. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçerideki gücün veya halin açığa çıkması, nefes alma, durup bekleme ve soluklanma hareketidir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi belirli bir hedefe bağlama, sevk etme, süreci kontrol altında tutarak uzatma fonksiyonunu yükler. |
| مهل | Akışkanın yatışarak yönlendirilmesi ve soluklanarak ilerlemesi | İçsel yoğunluğa sahip bir varlığın birdenbire değil, nefes alarak, durularak ve kontrollü bir bağ içinde ağır ağır akmasını simgeler. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Zeytinyağının dibinde biriken koyu tortu, erimiş sarı bakır veya demir madeni ile devenin derisine sürülen ince katran; bedensel ve pratik düzlemde ise devenin acele etmeksizin otlayarak yayılması ve insanın sakin, telaşsız yürümesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Afvehe’l-Evdî bir beytinde yaranın akışını ve kurumaya yüz tutan kanın koyuluğunu şu mısralarla tasvir etmiştir: وكأنما أسلاتهم مهنوءة / بالمهل من ندب الكلوم إذا جرى |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arap atasözlerinde ve A‘şâ gibi şairlerin şiirlerinde geçen «مهلا» ifadesi azarlamayı bırakıp sakinleşmeyi, temahhül ise bir işte acele etmeyip teennî ile davranmayı ifade eder; ayrıca Arap kelamında «وما مهل بواعظة الجهول» beytiyle cehaletin sakinlikle yatışmayacağı anlatılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Dīwānu’l-Afvah al-Awdī.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde مهل kökü, Arapçada iki ana kolda çatallanan bir semantik yapı sergiler; birincisi yavaşlık, yumuşaklık ve teennî (sükûnetle davranma), ikincisi ise erimiş maden veya yağ tortusudur. İbrânicede doğrudan aynı fonetik kök üzerinden gelişen bir mühlet formu sınırlı olmakla birlikte, zayıf/akışkan hale gelme, gevşeme ve yumuşama bildiren Sami kök tabakalarıyla anlam akrabalığı bulunur. Erken Arapça kullanımda kökün erimiş maden ve tortu anlamı, nesnenin ateş karşısında katı halini terk edip ağır ağır akışkanlaşmasıyla bağlantılıdır; buradan da işlerin sert ve ivedi değil, yumuşak ve zamana yayılarak yürütülmesi mecazına sıçranmıştır. Excel notunda önerilen küllenmiş köz tasviri, sözlüklerdeki tortu ve ağır yanma/erime haliyle semantik olarak örtüşmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مهل kökünün çift kutuplu anlamı | Ağır hareket etme ve sakinlik (tüede) ile sıvı tortusu veya erimiş maden (muhl) anlamları, maddenin yavaş ve koyu akışı ortak paydasında birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Orta Sami yumuşama kökleri | Sıvılaşma, gevşeme ve süreyi uzatma kavramlarının semantik geçişi Arapçada özgün bir mühlet kurumu ve koyu eriyik ismine dönüşmüştür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik akışkanlık ve durulma tabakası | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha ve HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مهل | Anlamlı | Ağır davranmak, süre tanımak, tortu | Hedef kök; teennî, erteleme ve erimiş koyu maden anlamlarını taşır. | Kur'an'da geçer |
| [مله](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Anlamlı | Başıboş bırakmak, terk etmek | Devenin çobansız otlaması; bir işin gözetimsiz salıverilmesi anlamındadır. | Kur'an'da geçmez |
| [هلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85.md) | Anlamlı | Çağırmak, bir araya getirmek | İnsanları bir eyleme veya yere davet etme edatı ve et yemeği türü. | Kur'an'da geçer |
| [لمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik kaynaklarda mühmel olarak kaydedilmiş diziliştir. | Kur'an'da geçmez |
| [لهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Bir kerede yutmak, ilham etmek | Lokmayı çiğnemeden yutmak ve kalbe bir bilgiyi birdenbire düşürmek. | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مهل | Merkez | Teennî ve süre verme | Cezalandırmada acele etmeyip durumu zamana yayma ve yumuşaklıkla süre tanıma. | Hem süreçteki yavaşlığı hem de kaynar eriyik halini kapsayan temel kavramdır. |
| [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) | Komşu | Bekleme ve gözlem | Bir şeyin sonucunu görmek üzere beklemek ve geciktirmek; tefekkür ve gözetleme boyutu öne çıkar. | مهل kökünde baskın olan telaşsızlık ve sakinlik hali [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) kökünde bakış ve beklentiye bağlıdır. |
| [اجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Kesin vade ve sınır | Bir şey için nihai ve değiştirilemez bir bitiş vakti veya takvim tayin etmek. | مهل esnek ve sakin bir yayılmayı anlatırken [اجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) kesin bir son sınıra işaret eder. |
| [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) | Komşu | Nezaket ve yumuşaklık | Güç kullanmayıp kolaylaştırıcı ve anlayışlı bir tutum takınmak. | مهل daha çok hızın kesilmesi ve vaktin uzatılması iken [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) tutumun sertlikten uzak oluşudur. |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Zıt | Acele ve ivedilik | Bir şeyin vaktinden önce gerçekleşmesini istemek, telaşla öne almak. | مهل kökünün doğrudan karşıtıdır; süreci hızlandırıp vaktinden önce tüketmeyi hedefler. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مهل | Teennî, mühlet verme, erimiş maden | Cezayı erteleyerek süre tanımayı ve koyu akışkan eriyiği aynı kökte barındırır. | Kesin |
| Latince | Dilationem dare, morari, faex | Ertelemek, duraksamak, tortu | Zamansal ertelemeyi karşılar ancak tortu ve mühlet anlamlarını tek kökte birleştiremez. | Güçlü |
| İngilizce | Respite, defer, molten metal/dregs | Mühlet vermek, tehir etmek, erimiş cevher | Respite ve defer kelimeleri cezai ertelemeyi tam karşılarken muhli molten madenle anlatır. | Güçlü |
| Almanca | Aufschub gewähren, zögern, Schlacke | Süre tanımak, ağırdan almak, cüruf/tortu | Hukuki ve ahlaki boyutta ertelemeyi açıklar; nesnel boyutta ise cüruf ve eriyik ayrışır. | Güçlü |
| Fransızca | Accorder un répit, temporiser, sédiment | Soluklanma payı vermek, zamana yaymak, çökelti | Temporiser stratejik ertelemeyi, répit ise nefes aldırmayı karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَالْمُهْلِ | Kaynar yağ tortusu, erimiş maden veya katran | İnkârcılara içirilecek yakıcı içeceğin ve cehennem azabının dehşetini anlatan bağlamlar: Kehf [18:29](https://lisan.digital/tr/ayet/18:29.md), Duhân [44:45](https://lisan.digital/tr/ayet/44:45.md). |
| كَالْمُهْلِ | Erimiş maden gibi dağılan gök kubbe | Kıyamet gününün dehşetiyle semanın eriyip renginin ve dokusunun değişmesi tasviri: Meâric [70:8](https://lisan.digital/tr/ayet/70:8.md). |
| مَهِّلْ / أَمْهِلْ / مَهِّلْهُمْ | Cezayı hemen vermeyip süre tanıma, mühlet verme | Peygamber’e ve müminlere inkârcıların eziyetlerine karşı sabretmeleri, Allah’ın cezalandırmada acele etmeyeceği uyarısı: Müzzemmil [73:11](https://lisan.digital/tr/ayet/73:11.md), Târık [86:17](https://lisan.digital/tr/ayet/86:17.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrac ve ilahi imtihan doktrini | Allah’ın zalimlere hemen ceza vermeyip süre tanımasının zulmü onaylamak değil, hücceti tamamlamak ve günahı artırmak üzere ilahi bir mühlet olduğu bahsi. | Cezalandırmayı ertelemenin ilahi adalet ve hikmetle ilişkisi üzerine yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Borçluya süre tanıma ve muhayyerlik | Borcunu ödeyemeyen muhtaç kimseye mühlet verilmesinin gerekliliği ile akitlerde taraflara düşünme süresi tanınması. | Hukuki hakların ifasında süre uzatımı ve tehir mekanizması. |
| Tefsir | Kıyamet ve azap tasvirlerinin mahiyeti | Ayetlerde geçen erimiş maden veya tortu tasvirinin hakiki mi mecazi mi olduğu; tef'îl ve if'âl kalıpları arasındaki süre nüansı. | Gaybî azap nesnesinin fiziki benzetimi ve lafızların incelikleri. |
| Hadis | Kul hakları ve cezanın ertelenmesi | Allah’ın zalime mühlet verip nihayetinde ansızın yakalayacağını bildiren rivayetler. | Sabır, öfkeyi kontrol etme ve ilahi tehirin kesin yakalamayla sonlanması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve arınma alanı | İlahî tehir | Hidayete yönelme imkânı | İnkârcı veya günahkâr kula derhal helak edilmeyip mühlet tanınması, tevbe kapısının açık tutulmasını sağlar. | Kesin |
| İlmi | Olguların incelenmesi | Gözlem süresi ve olgunlaşma | Hatanın ayıklanması | Bilimsel bilginin aceleyle değil, verilerin birikmesi ve teennî ile doğrulanması kuralıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve diplomasi | Stratejik sabır ve ateşkes | Çatışmayı yatıştırma | Hasmın hamlelerini izlemek, gücü toparlamak ve meşruiyeti tamamlamak için zamana oynamaktır. | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve sözleşme hukuku | Vadeleme ve erteleme | İflası önleme | Darda kalan borçluya ödeme mühleti tanıyarak iktisadi piyasanın tıkanmasını engellemektir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi gecikmesi ve viskozite | Bir maddenin yüksek viskozite sebebiyle yerçekimine veya akışa karşı direnç göstererek yavaş hareket etmesi; kimyasal tepkimenin aktivasyon enerjisi eşiğinde geciktirilmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yargısal tehir ve denetimli serbestlik | Ceza hukukunda sanığa veya hükümlüye ıslah olması için verilen deneme süresi; kararın infazının askıya alınarak failin davranışlarının izlenmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Mühlet kavramının sadece basit bir takvim ertelemesi veya pasif bir ihmal (boş verme) gibi algılanması; fiziksel tortu anlamının metin dışı görülmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün hem cezanın kaçınılmazlığını pekiştiren bir zaman politikası hem de hakikati inkâr edenlerin ahirette içeceği yoğun, kaynar bir azap maddesi olduğunu içeren bütüncül çerçeve. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah’ın zalimlere mühlet vermesini adaletin gecikmesi veya ihmal edilmesi sanmak; böylece ilahi sabrın aslında delilleri kemale erdiren ve sorumluluğu artıran aktif bir süreç olduğunu kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an’ın tarih felsefesini, ilahi müdahalenin zamanlamasını ve inkârcılara tanınan fırsatın mahiyetini açıklar; acelecilik ile ilahi teennî arasındaki zıtlığı kurarak müminin direncini pekiştirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekke döneminde müminlerin baskı altında olduğu, müşriklerin meydan okuduğu tehdit bağlamlarında ve ahiretteki azap sıvısının şiddetini bildiren kıyamet sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zalimlerin dünyada refah içinde yaşamasının onların haklılığına veya cezasız kalacaklarına delil olduğu zannını çürütür; ertelemenin bir lütuf değil, aleyhte işleyen ilahi bir düzen olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Akışkanın dibine çöken koyu tortu, erimiş maden kıvamı veya devenin sakin, telaşsız otlayarak yayılması.
- Soyut anlam: Bir fiilin veya cezanın icrasını aceleden arındırarak belirli bir amaç doğrultusunda zamana yayma, süre tanıma.
- Sistematik karşılık: İlahi adaletin, suç ile ceza arasına imtihan ve hüccetin tamamlanması amacıyla koyduğu dinamik bekleme aralığı.
- LaTeX modeli: $$ \Delta t = \tau_m > 0 \implies \lim_{t \to t_0 + \tau_m} J(t) = J_{\max} $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Delta t$ tanınan mühlet aralığını, $\tau_m$ ilahi hikmetle belirlenen tehir süresini temsil eder. Bu sürenin sıfırdan büyük olması ertelemeyi gösterir; zaman ($t$) mühletin bittiği sınıra ulaştığında ceza ve ilahi hüküm fonksiyonu ($J$) ertelenmiş halden çıkarak azami şiddetle ($J_{\max}$) gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%87%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/ayet/18:29.md) — كَالْمُهْلِ

وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا

Meal (IK): De ki: Gerçek, Rabbınızdandır. İsteyen inansın, isteyen inkar etsin. Şüphesiz ki zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırlamışızdır. Onlar feryad edip yardım dilediklerinde, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su kendilerine sunulur. O, ne kötü içecek ve ne kötü duraktır.

### [Duhan 44:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/ayet/44:45.md) — كَالْمُهْلِ

كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ

Meal (IK): Erimiş maden gibidir. Karınlarında kaynar,

### [Mearic 70:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/ayet/70:8.md) — كَالْمُهْلِ

يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ

Meal (IK): O gün gök, erimiş maden gibi olur.

### [Müzzemmil 73:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/ayet/73:11.md) — وَمَهِّلْهُمْ

وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا

Meal (IK): Nimet sahibi olan o yalancıları Bana bırak. Ve onlara biraz mühlet ver.

### [Tarık 86:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/ayet/86:17.md) — فَمَهِّلِ · أَمْهِلْهُمْ

فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا

Meal (IK): Sen; şimdilik kafirlere mühlet ver, onları biraz geciktir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Küllenmiş közdür. Küllenmeye benzetilerek mühlet, erteleme anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء واللام والميم معهما
ه ل م، ه م ل، ل ه م، مهل مستعملات م ل ه، ل م ه مهملان هلم: الهَلامُ: طعامٌ يُتَّخَذ من لحم العِجْل بجِلْدِهِ. والهِلِّمان: الشّيء الكثير .
وهَلُمَّ: كلمةُ دعوةٍ إلى شَيْء. التَّثنيةُ والجمعُ والوحدان، والتّأنيثُ والتّذكيرُ فيه سواءٌ، إلّا في لغة بني سعدٍ فإنّهم يَحملونَهُ على تَصريفِ الفِعْل، فيقولون: هلُمّا وهلُمُّوا ونحو ذلك.
همل: الهَمَلُ: السُّدَى، وما ترك اللهُ النّاسَ هَمَلاً، أي: سُدىً بلا ثَوابٍ وبلا عِقابٍ.
وإبلٌ هَوامِلُ مُسَيَّبةٌ لا تُرْعَى. وأمرٌ مُهْمَلٌ، أي: متروك.
لهم: لَهِمْتُ الشّيء. وقلّما يُقالُ إلاّ التَهَمْتُ، وهو ابتلا عُكَهُ بمّرةٍ، قال:
ما يُلْقَ في أَشداقِهِ تَلَهَّما
وقال: كذاك اللَّيْثُ يَلْتهم الذُّبابا وأُمُّ اللُّهَْم: الحُمَّى، ويقال: بل هو الموتُ، لأنّه يَلْتهُم كلَّ أَحَد.
وفَرَسٌ لِهَمٌّ: سابقٌ يَجْري أمامَ الخَيْل، لالتِهامِهِ الأَرْضَ، والجميع: لَهامِيمُ.
ورجلٌ لَهُومٌ، أي أكولٌ.
أَلْهَمَهُ اللهُ خيراً، أي: لَقَّنَهُ خيراً. ونَسْتَلْهِمُ اللَه الرَّشادَ.
وجَيْش لُهامٌ أي: يَغْتَمِرُ من يَدْخُلُه، أي: يُغَيَّبُه في وَسَطه.
مهمل: المَهْل - مجزوم : السَّكِينةُ والوَقار، تقول: مَهْلاً يا فلانُ، أي: رِفقاً وسُكُوناً، لا تَعْجَلْ ويجوزُ التًّثْقيلُ، كما قال:
فيا بْنُ آدمَ ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ		للهِِ دَرُّكَ ما تأتي ومـا تَـذَرُ
وقال جميل في تخفيف مَهْل :
يقولون: مَهْلاً يا جميلُ، وإنّني		لأُقْسِمُ مالي عن بُثَيْنَة مِنْ مَهْلِِ
وأَمْهلتُه: أَنْظرتُه، ولم أعجله. ومَهَّلْتُه: أجّلته.
والمُهْلُ: خُثارة الزَّيت، ويقال: النُّحاس الذائب، ويقال: الصَّديدُ والقَيْحُ.
والمُهْلُ: الفِلِزُّ، وهو جواهر الأرض من الذَّهَب والفِضّة.
والمُهل: ما يَتَحاتُّ من الخُبْزة من رَمادٍ أو غيره إذا أُخْرِجَتْ من المَلَّةِ.
والمُهْلُ: ضَرْبٌ من القَطِرانِ، إلاّ أنّه ماء رقيق يُشبه الزّيت، وهو يَضْرِب إلى الصُّفْرة من مهاوته، وهو دَسِمٌ تُدْهَنُ به الإِبلُ في الشِّتاء، وسائرُ القَطِران لا يُدهنُ به، لأنّه يَقْتل.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **اللام** ve **الميم** onlarla birlikte

**ه ل م**، **ه م ل**، **ل ه م**، **مهل** استعمالات; **م ل ه**، **ل م ه** مهملandır. **هلم**: **الهَلامُ**: buzağı etinden derisiyle birlikte yapılan bir yiyecek. Ve **الهِلِّمان**: çok olan şey.

Ve **هَلُمَّ**: bir şeye çağrı kelimesi. İkil, çoğul ve tekil; ve dişillik ve erillik onda eşittir; ancak Benî Sa‘d’ın dilinde, onu fiilin çekimine hamlederler; şöyle derler: **هلُمّا** ve **هلُمُّوا** ve bunun benzeri.

**همل**: **الهَمَلُ**: başıboşluk; ve Allah insanları **هَمَلاً** bırakmadı, yani: sevapsız ve cezasız başıboş.
Ve **إبلٌ هَوامِلُ**: salıverilmiş, otlatılmayan. Ve **أمرٌ مُهْمَلٌ**: yani: terk edilmiş.

**لهم**: **لَهِمْتُ** şeyi. Ve nadiren denir; ancak **التَهَمْتُ** (denir); o, onu bir defada yutmandır. Dedi ki:
ما يُلْقَ في أَشداقِهِ تَلَهَّما
Ve dedi ki: كذاك اللَّيْثُ يَلْتهم الذُّبابا Ve **أُمُّ اللُّهَْم**: sıtma; ve denir ki: bilakis o ölümdür; çünkü o, her birini yutar.
Ve **فَرَسٌ لِهَمٌّ**: önde koşan, atların önünde koşup giden; yeri yutması sebebiyle. Ve hepsi: **لَهامِيمُ**.
Ve **رجلٌ لَهُومٌ**: yani çok yiyen.
Allah ona hayır **أَلْهَمَهُ**: yani ona hayrı telkin etti. Ve “Allah’tan doğruluğu **نَسْتَلْهِمُ**.”
Ve **جَيْش لُهامٌ**: yani içine gireni kaplar; yani onu ortasında kaybettirir.

**مهمل**: **المَهْل** - cezmedilmiş: sükûnet ve vakar. Dersin ki: **مَهْلاً** ey falan, yani: yumuşaklıkla ve sükûnetle; acele etme. Ve ağırlaştırma caizdir; nitekim dedi ki:
فيا بْنُ آدمَ ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ		للهِِ دَرُّكَ ما تأتي ومـا تَـذَرُ
Ve Cemîl, **مَهْل**’in hafifletilmesinde dedi ki:
يقولون: مَهْلاً يا جميلُ، وإنّني		لأُقْسِمُ مالي عن بُثَيْنَة مِنْ مَهْلِِ
Ve **أَمْهلتُه**: ona mühlet verdim, onu aceleye getirmedim. Ve **مَهَّلْتُه**: onu erteledim.
Ve **المُهْلُ**: zeytinin tortusu; ve denir ki: erimiş bakır; ve denir ki: irinli su ve cerahat.
Ve **المُهْلُ**: maden; o, yerin cevherleridir: altın ve gümüşten.
Ve **المُهل**: ekmekten, kül veya başkasından, **المَلَّةِ**’den çıkarıldığında dökülen şey.
Ve **المُهْلُ**: katrandan bir tür; ancak o, yağa benzeyen ince bir sudur; koyuluğundan sarılığa çalar; ve o yağlıdır; kışın develer onunla yağlanır; katranın geri kalanı onunla yağlanmaz; çünkü o öldürür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَهَلُ بالتحريك: التؤدَةُ. وأمهله: أَنْظَرَهُ ومهَّله تَمْهيلاً. والاسم المُهْلة. والاسْتِمْهالُ: الاستنظارُ. وتَمَهَّلَ في أمره، أي اتَّأد. واتْمَهلَّ اتْمِهْلالاً، أي اعتدل وانتصب. والاتْمِهْلالُ أيضاً: سكونٌ وفتورٌ. وقولهم: مَهْلاً يا رجُلُ، وكذلك للاثنينِ والجمعِ والمؤنَّثِ. وهي موحَّدةٌ بمعنى أمْهِلْ. فإذا قيل لك مَهْلاً قلت: لا مهلَ والله. وتقول: ما مهلٌ والله بمُغْنِيَةٍ عنك شيئاً. قال الكميت:
أقولُ له إذا ما جاءَ مَهْلاً
وما مَهْلٌ بواعِظةِ الجَهولِ
وقوله تعالى: "يُغاثُ بماءٍ كالمُهلِ"، يقال: هو النحاسُ المُذابُ. وقال أبو عمرٍو: المُهْلُ: دُرْدِيُّ الزَيْتِ. قال: والمُهْلُ أيضاً: القَيْحُ والصَديدُ. وفي حديث أبي بكر: "ادْفِنوني في ثَوْبَيَّ هذين، فإنَّما هما للمُهل والترابِ".

##### Türkçe

**المَهَلُ** (harekeli olarak): ağırdan alma. Ve **أمهله**: ona mühlet verdi; ve **مهَّله** **تَمْهيلاً**. İsim: **المُهْلة**. Ve **الاسْتِمْهالُ**: mühlet isteme. Ve **تَمَهَّلَ** işinde; yani ağırdan aldı. Ve **اتْمَهلَّ** **اتْمِهْلالاً**; yani itidal buldu ve doğruldu. Ve **الاتْمِهْلالُ** da: bir sükûn ve gevşekliktir. Ve onların sözü: **مَهْلاً** ey adam; ve yine iki kişi, cem‘ ve müennes için de böyledir. Ve o, **أمْهِلْ** manasında tekil kılınmıştır. Artık sana **مَهْلاً** denilirse, dersin ki: Allah’a yemin olsun, **مهلَ** yoktur. Ve dersin: Allah’a yemin olsun, **ما مهلٌ** senden hiçbir şeyi giderecek değildir. Kümeyt dedi ki:
أقولُ له إذا ما جاءَ **مَهْلاً**
وما **مَهْلٌ** بواعِظةِ الجَهولِ

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يُغاثُ بماءٍ كالمُهلِ**”; denilir ki: o, eritilmiş bakırdır. Ebû Amr dedi: **المُهْلُ**: zeytinin tortusu. Dedi ki: ve **المُهْلُ** da: irin ve cerahattir. Ebû Bekir hadîsinde: “Beni şu iki elbisemin içinde defnedin; çünkü ikisi ancak **للمُهل** ve toprak içindir.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ل م
هلم ، همل ، لهم ، مهل : مستعملة .
هلم : عمرو عن أبيه : الهِلِمَّان الكثير من كلّ شيء وأنشد لكُثَيِّر المحارِبيّ :
قد مَنَعتْني البُرَّ وهي تلحَّانْ
وهو كثيْرٌ عندها هِلِمّانْ
وهي تُخَنذِي بالمقالِ البَنْيَانْ
قال : والبَنْبان : الرَّديء من المَنْطِق .
ورَوَى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي قال : الهَيْلَمان : المال الكثير ، يقال : جاء بالهَيْل والهَيْلَمان .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد في ( باب كَثْرة المال والخير يَقْدَم به الغائب أو يكون له ) : جاءَ فلانٌ بالهَيْل والهَيْلَمان ، بفتح اللام .
وقال ابن المظفَّر : هَلُمَّ : كلمةُ دعوةٍ إلى شيء ، الواحد والاثنان ، والجميع ، والتأنيث ، والتذكير فيه سواء ، إلاّ في لغة بني سعد فإنّهم يحملونه على تصريف الفِعل ، فيقولون : هَلُمَّا ، هَلُّمُّوا ؛ ونحو ذلك قال ابن السكيت ، قال : وإذا قال لك : هَلُمَّ إلى كذا ، قلت : إلاَمَ أهَلُمُّ ؛ وإذا قال لك : هَلمُّ كذا وكذا ، قلتَ : لا أَهَلُمُّه بفتح الألف والهاء : أي لا أُعْطِيكَه ، وهَلُمَّ بمعنى أَعطِ ؛ يدل عليه ما حدّثنا محمدُ بنُ إسحاق عن عمر بن شَبَّة قال : حدّثنا يحيى ، عن طلحة بن يحيى عن عائشة بنتِ طلحةَ ، عن عائشة أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يأتيها فيقول : هل من شيء ؟ فتقول : لا ، فيقول : إني صائم . قالت : ثم أتاني يوماً فقال : هل من شيء ؟ قلتُ حَيْسَة . قال : هَلُمِّيها ، فإني أصبحت صائماً ، فأكل . قلتُ : معنى هَلُمِّيها : أي هاتِيها أَعطنِيها .
ورَوَى مالكٌ عن العَلاء بن عبد الرحمن ، عن أبيه ، عن أبي هريرة ، عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال ( لَيُذَادَنَّ رِجالٌ عن حَوْضِي فأُنادِيهم : أَلاَ هَلُمَّ ألاَ هَلُمَّ ، فيقال : إنهم قد بَدَّلُوا ، فأقول : فَسُحْقاً ) .
وقال الزجاج : زعم سيبويه أنّ هَلُمّ ( ها ) ضُمَّتْ إليها ( لُمَّ ) وجُعِلتا كالكلمة الواحدة .
وأكثر اللغات أن يقال : هَلُمّ للواحد ، والاثنين ، والجماعة ، وبذلك نزل القرآن ، نحو قوله : ( وَالْقَآئِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ ) ( الأحزَاب : 18 ) و ) وُوِقُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ) ( الأنعَام : 150 ) .
قال : وفُتِحَتْ ) هَلُمَّ ( لأنها مُدْغمة كما فُتِحَتْ ( رُدَّ ) في الأمر ، ولا يجوز فيها ( هَلُمُّ ) بالضم كما يجوز ( رُدُّ ) لأنها لا تُصرَف .
قال : ومن العَرَب من يُثَنِّي ويجمع ، ويؤنث ، فيقول : هَلُمَّ ، هَلُمَّا ، هَلُمُّوا ، وللنساء : هَلْمُمْنَ .
وقال : ومعنى ) هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ( أي هاتوا شهداءكم ، وقرِّبوا شُهَدَاءكم .
قلتُ : وسمعتُ أعرابياً دعا رجُلاً إلى طعامه ، فقال : هُلُمّ لك ، ومثله قول الله جلّ وعزّ : ( وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) .
وقال المُبَرِّد : بنو تميم يجعلون ) هَلُمَّ ( فِعْلاً صحيحاً ، ويجعلون الهاء زائدة فيقولون : هَلُمَّ يا رَجُل ، وللاثنين : هَلُمَّا ، وللجميع : هَلُمُّوا ، وللنساء هَلْمُمْنَ ؛ لأن المعنى المُمْنَ ، والهاء زائدة . قال : هَلُمَّ زَيْداً : هاتِ زيداً .
وقال ابن الأنباري : يقال للنساء : هَلُمْنَ وهَلْمُمْن .
قال وحكى أبو عَمْرو عن العرب : هَلُمِّينَ يا نِسوة . قال : والحجة لأصحاب هذه
اللغة أن أصل ( هَلُمَّ ) التصرف ، إذا كان من أَمَمْتُ أَؤُمُّ أَمَّاً ، فَعَمِلوا على الأصل ، ولم يلتفتوا إلى الزيادة ، وإِذا قال الرّجل للرّجل : هَلُمَّ ، فأراد أن يقول : لا أفعل ، قال : لا أهَلُّمُّ ولا أُهَلِمُّ ، ولا أَهَلِمُّ ، ولا أُهَلُمُّ قال : ومعنى هَلُمَّ : أقْبِل ، وأصله أُمَّ يا رَجل : أي اقصده ، فَضَمُّوا هَلْ إلى أُمَّ وجعلوهما حَرْفاً واحداً ، وأزالُوا أُمَّ عن التصرُّف ، وحَوَّلوا ضمة همزة أُمّ إلى اللام ، وأسقطوا الهمزة ، فاتصلت الميم باللام ، وهذا مذهبُ الفَرّاء ، يقال للرّجلين ، وللرّجال ، وللمؤنث : هَلُمّ ، وَوُحِّد هَلُمَّ ؛ لأنه مُزالٌ عن تصرُّف الفِعل ، وشُبِّه بالأدوات كقولهم : صَهْ ، ومَهْ ، وإيهٍ ، وإيهاً ، وكل حرفٍ من هذه لا يثنَّى ، ولا يُجمع ، ولا يؤنَّث .
وقال الليث : الهُلام : طعامٌ يُتَّخذ من لحم عِجْلٍ بجلده .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهُلُم : ظِباء الجبال ، ويقال لها : اللُّهُم ، واحدها لَهْمُ ، قال : ويقال لها : الجُولان ، والثَّياتل ، والأبدان ، والعِنْبان ، والبَغابِغ .
لهم : قال الليث : يقال : لَهِمْتُ الشيءَ ، وقلَّ ما يقال إلا التَهَمْتُ : وهو ابتلاعُكَه بمرّة ، وقال جرير :
كذاك اللَّيثُ يَلتَهِم الذُّبابَا
وقال آخر :
ما يُلْقَ في أشداقِه تَلهَّمَا
قال : وأُمُّ اللُّهَيم هي الحُمَّى .
وقال شَمِر : أَمُّ اللُّهَيم : كنية المَوْت ، لأنّه يَلتَهِم كلَّ أحد .
وقال الليث : فَرَسٌ لِهَمٌّ ، ولِهْمِيم : سابقٌ يجري أمام الخيل لالتهامه الأرضَ ، والجميع لهَامِيم ، ورجُلٌ لَهُوم : أكول .
ويقال أَلْهَمَهُ الله خيراً : أي لقَّنه خيراً ، ونَسْتَلْهِمُ الله الرَّشاد .
وجيشٌ لُهام : يَغْتمِرُ من يَدْخُله : أي يُغيَّب مافي وَسَطه .
وقال الأصمعيّ : إبلٌ لهامِيم إذا كانت غِزاراً ، واحدتُها لُهْمُوم وكذلك إذا كانت كثيرة المشْي ، وقال الراعي :
لَهامِيمُ في الخرْقِ البعيدِ نِياطُهُ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ إذا كَبُر الوعِل فهو لِهْمٌ ، وجمعه لُهُوم .
وقال غيره : يقال ذلك لِبَقر الوحْش أيضاً ، وأنشد :
وأصبح لِهْماً في لُهومٍ قَراهِبٍ
قال : والمِلْهَمُ : الكثيرُ الأكل .
ومَلْهَم ، وقُرَّان : قريتان من قُرى اليمامة معروفتان .
ويقال : أَلهَمَ الله فلاناً الرُّشد إلهاماً إذا ألقامه في رُوعِه فتلقاه بفَهْمه .
همل : قال الليث : الهَمَل : السُّدَى ، وما ترك الله الناسَ هَمَلاً : أي سُدًى : بلا ثواب ولا عِقاب .
وقال غيره : لم يَتركْهم سُدًى : بلا أَمرٍ ولا نَهْي ، ولا بيانٍ لما يحتاجون إليه .
وإبلٌ هَمَل ، واحدها هامل .
وقال ابن الأعرابيّ : إبلٌ هَمْلَى : مُهْملة .
ويقال : إبلٌ هوامل : مُسَيَّبة لا رَاعِيَة وأمرٌ مُهْمَل : متروك .
وقال الراجز :
إنَّا وَجَدْنا طَرَدَ الهوامِلِ
خيْراً من التَّأْنَانِ والمَسَائلِ
أراد : إنَّا وجَدْنا طَرْدَ الإبل المهمَلة وسَوْقَها سَلاًّ وسَرِقةً خيراً لنا من مسألة النَّاس والتَّباكي إليهم .
ثعلب ، عن سَلَمة ، عن الفرَّاء وعن ابن الأعرابيّ : اهتَمل الرجُلُ : إذا دَمْدَم بكلام لا يُفْهَمُ .
قلت : المعروف بهذا المعنى هَتْمَلَ يُهَتْمِلُ ، وهو رُباعيّ .
وقال الزجّاج : الهَمَل : بالنَّهار ، والنَّفَسُ باللَّيل .
وقال أبو عمرو : الهَمَل : اللِّيف إذا انتزِع ، الواحدة هَمَلة .
وفي ( النَّوادر ) : أرضٌ هُمَّال بين الناس : قد تحامتْها الحروب ؛ فلا يَعْمُرها أحد ، وشيء هُمّال : رَخوٌ .
ويقال : هَمَل دَمْعُه يَهمُل فهو هامِلٌ : إذا تتابع سَيَلانُه ، وانهمَل دمعُه فهو مُنْهَمِل .
مهل : قال ابن السكيت : يقال : مَهْلاً يا رجُل ، وكذلك للإثنين ، والجمع ، والأنثى ، وهي موحَّدة ، وإذا قيل : مَهْلاً ، قلت : لا مَهْلَ والله .
ويقال : ما مَهْلُ والله بمُغْنِيةٍ عنك شيئاً ، وأنشد لجامع بن مُرْخية الكلابيّ :
أقول لهُ ما جئتُ مَهْلاً
وما مَهْلٌ بواعظةِ الجَهُولِ
وقال الليث : المَهْلُ : السَّكينة والوقار : تقول : مَهْلاً يا فلان ، أي رِفْقاً وسُكوناً لا تَعْجَلْ ، ونحو ذلك كذلك ، ويجوز التثقيل ، وأَنشد :
فيابن آدمَ ما أَعدَدْتَ في مَهلٍ
للَّه دَرُّك ما تأتي وما تَذَرُ
وقال الله : ( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ ) ( الطّارق : 17 ) ، فجاء باللغتين : أي أنظِرْهم .
أبو عبيد : التمهُّل : التقدُّم .
وقال ابن الأعرابيّ : الماهِل : السَّريع ، وهو المتقدِّمُ ، وفُلانٌ ذو مَهَلٍ : أي ذو تقدُّم في الخير ، ولا يقال في الشَّرّ . وقال ذو الرِّمة :
كم فيهمُ مِنْ أَشمِّ الأنْفِ ذي مَهَلٍ
يأبى الظُّلامةَ منه الضَّيْغَم الضّارِي
أي ذي تقدُّم في الشَّرف والفَضْل .
وقال أبو سعيد : يقال : أخَذ فلانٌ على فُلان المُهْلَةَ : إذا تقدَّمه في سِنَ أو أدبٍ .
ويقال : خُذ المُهْلَة في أمْرِك : أي خُذ العدَّة ؛ وقال في قول الأعشى :
إلاَّ الّذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ
قال : أراد المعرفة المتقدِّمة بالموضع .
وقال مَهَلُ الرَّجُلِ : أسلافُه الذين تقدَّموه يقال : قد تقدَّم مَهَلُك قبْلَك ، ورَحِم الله مَهَلَك .
أبو العبَّاس ، عن ابن الأعرابيّ ، رُوي عن عليّ بن أبي طالب ح أنه لما لَقي
الشُّراةَ قال لأصحابه : أقِلُّوا البِطْنَةَ وأَعذِبوا ، وإذا سِرْتُم فمهلاً مَهلاً : أي تقدُّماً .
قال أسامة الهذَلي :
لعَمري لقد أَمْهَلتُ في نَهْيِ خَالدٍ
عن الشام إمَّا يَعصِيَنَّك خالدُ
أمهلتُ : بالغتُ : يقول : إن عصاني فقد بالغتُ في نَهْيه .
ورُوي عن أبي بكر ح أنه أَوْصى في مَرَضه ، فقال : ادْفنوني في ثوبيَّ هَذَين ؛ فإنما هما للمُهْل والتُّراب .
قال أبو عُبيد ، قال أبو عُبيدة : المُهْل في هذا الحديث : الصَّديد والقيْح .
قال : والمُهْل في غير هذا : كلّ فِلِزَ أُذِيب ، قال : والفِلِزُّ : جواهرُ الأرض من الذّهب والفضّة والنُّحاس .
وسُئل ابن مسعود عن قول الله جلّ وعزّ : ( كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوجُوهَ ) ( الكهف : 29 ) فدعا بِفِضّةٍ فأَذابَها ، فجعلتْ تمَيَّعُ وتَلَوَّنُ ، فقال : هذا من أَشبهِ ما أَنتم راءُون بالمُهْل .
قال أبو عبيد : أراد تأويل هذه الآية .
وقال أبو عبيدة : والمُهْل في غير هذا : كلُّ شيء يَتحاتُّ عن الخُبْزَة من الرَّماد وغيره إذا أُخرِجَت من المَلَّة .
قال : وقال أبو عمرو : المُهْل في شيئين : هو في حديث أبي بكر : القَيْح والصَّديد ، وفي غيره : دُرْدِيُّ الزّيت ، لم يُعْرَف منه إلاّ هذا ، قال أبو عبيد : وقال الأصمعي : حدّثني رجل وكان فصيحاً أن أبا بكر قال : فإنّهما للمَهْلة والتراب بفتح الميم قال : وبعضهم يَكسِر الميم فيقول : لِلمهْلة .
قال الزّجاج في قوله تعالى : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعَارج : 8 ) .
قال : المُهْل : دُرْدِيُّ الزّيت هاهنا .
قلت : ومِثلُه قوله : ( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً ) ( الرَّحمان : 37 ) جمع الدهن .
قال أبو إسحاق في قوله : ( وَرْدَةً ( : أي يتلوَّن من الفَزَع الأكبر كما تتلوَّن من الدِّهان المختلفة . قال : ودليل ذلك قوله : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعَارج : 8 ) أي كالزّيت .
وقال الليث : المُهْل : ضَرْبٌ من القَطِران إلا أنه مَاهٍ رقيق شبيه بالزيت لمهاوَتِه يضرب إلى الصُّفرة ، وهو دَسِمٌ يُهْنَأُ به الإبل في الشّتاء .
قال : والقَطِران : الخاثر ، لا يُهْنأُ به .
وقال غيره : مَهَلْتُ البعيرَ : إذا طليتَه بالخضخاض ، فهو ممهول ، وقال أبو وَجْزة يصف ثوراً :
صافي الأدِيم هِجانٌ غَيرَ مَذْبَحِهِ
كأَنَّه بِدَم الْمَكْنَان مَمْهُولُ
شمر ، عن ابن شميل قال : المُهْل عندهم : المَلَّة إذا حميت جدّاً رأيتها تموجُ .
وقالت العامريّة : المُهْلُ عندنا : السُّمّ . والمُهْل : الصَّديد والدَّمُ يخرُج فيما زَعَم يونس . والمُهْل : النُّحاس الذائب ، وأنشد :
ونُطعِم من سَدِيف اللَّحْم شِيزَى
إذا ما الماءُ كالمَهْل الفَريغِ

##### Türkçe

ه ل م
**هلم** ، **همل** ، **لهم** ، **مهل** : kullanımdadır.

**هلم** : Amr, babasından: **الهِلِمَّان** her şeyden çok olan (şey)dir. Küثيِّر el-Muḥāribî’ye ait olarak şu beyti okudu:
Beni **البُرَّ**’dan men etti, hâlbuki o iki kere ısrar ederken,
O, onun yanında çoktur: **هِلِمّان**.
Ve o, sözle **البَنْيَان**’ı (yani) kötülemektedir.
Dedi: **البَنْبان**: sözün kötüsü (râdî olanı)dır.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الهَيْلَمان**: çok maldır; “**الهَيْل** ve **الهَيْلَمان** ile geldi” denir.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den, (gaibin beraberinde getirdiği yahut kendisine ait olan mal ve hayrın çokluğu babı)nda: “Falan, lâmın fethiyle, **الهَيْل** ve **الهَيْلَمان** ile geldi” (dedi).

İbnü’l-Muẓaffar dedi: **هَلُمَّ**: bir şeye davet kelimesidir; bir, iki ve hepsi için; onda dişilik ve erkeklik eşittir; ancak Benî Sa‘d’ın dilinde, onu fiilin tasrifine hamlederler; “**هَلُمَّا**، **هَلُّمُّوا**” derler; buna benzer (şeyler). İbnü’s-Sikkît de bunun benzerini söyledi; dedi: Sana “**هَلُمَّ** ilâ şöyle” derse, sen “**إلاَمَ أَهَلُمُّ**” dersin; sana “**هَلمُّ** şöyle şöyle” derse, sen “**لا أَهَلُمُّه**” (elif ve hâ’nın fethiyle) dersin: yani “onu sana vermem”; ve **هَلُمَّ** “ver” mânasınadır; buna, Muhammed b. İshâk’ın bize haber verdiği şey delâlet eder: ‘Umer b. Şebbe dedi: Yahyâ bize anlattı; Talha b. Yahyâ’dan, ‘Âişe bint Talha’dan, ‘Âişe’den: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ona gelir, “Bir şey var mı?” derdi; o da “Hayır” derdi; o da “Ben oruçluyum” derdi. Dedi: Sonra bir gün bana geldi, “Bir şey var mı?” dedi; ben “**حَيْسَة**” dedim. Dedi: “**هَلُمِّيها**; çünkü ben sabahleyin oruçlu oldum” (yani oruçlu olarak sabahladım); sonra yedi. Dedim: **هَلُمِّيها**’nın mânası: yani “onu getir; onu bana ver”dir.

Mâlik, el-‘Alâ b. ‘Abdirrahmân’dan, babasından, Ebû Hureyre’den, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet etti; dedi: “Adamlar havzumdan mutlaka uzaklaştırılacaktır; ben onlara seslenirim: **أَلاَ هَلُمَّ أَلاَ هَلُمَّ**; denir ki: ‘Onlar değiştirdiler’; ben derim ki: ‘Öyleyse uzaklık (olsun)!’ ”

Zeccâc dedi: Sîbeveyh, **هَلُمّ**’a **( ها )**’nın, ona da **( لُمَّ )**’nın bitiştirildiğini ve ikisinin tek kelime gibi kılındığını iddia etti.

Dillerin çoğu, bir, iki ve cemaat için **هَلُمّ** denmesidir; Kur’an bununla indi; onun sözü gibi: **( وَالْقَآئِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ )** (el-Ahzâb: 18) ve **( وُوِقُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ )** (el-En‘âm: 150).

Dedi: **( هَلُمَّ )** açıldı; çünkü o idğamlıdır; emir’de **( رُدَّ )**’in açıldığı gibi; onda, **( رُدُّ )**’da caiz olduğu gibi, damme ile **( هَلُمُّ )** caiz değildir; çünkü o tasrif edilmez.

Dedi: Arap’tan kimi tesniye eder, cem‘ eder ve müennes yapar; “**هَلُمَّ**، **هَلُمَّا**، **هَلُمُّوا**” der; kadınlar için: **هَلْمُمْنَ**.

Dedi: **( هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ )**’un mânası: “Şahitlerinizi getirin ve şahitlerinizi yaklaştırın”dır.

Dedim: Bir bedevînin bir adamı yemeğine çağırdığını işittim; “**هُلُمّ لك**” dedi; bunun benzeri, Allah’ın (azze ve celle) sözü: **( وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ )** (Yûsuf: 23).

Mubarrad dedi: Benû Temîm, **( هَلُمَّ )**’ı sahih bir fiil yapar; hâ’yı zâid kılar; “**هَلُمَّ** ey adam” derler; iki kişi için: **هَلُمَّا**; hepsi için: **هَلُمُّوا**; kadınlar için: **هَلْمُمْنَ**; çünkü mânası **المُمْنَ**’dır ve hâ zâiddir. Dedi: “**هَلُمَّ زَيْداً**”: “Zeyd’i getir”dir.

İbnü’l-Enbârî dedi: Kadınlara “**هَلُمْنَ**” ve “**هَلْمُمْن**” denir.

Dedi: Ebû ‘Amr, Arap’tan şöyle nakletti: “**هَلُمِّينَ** ey kadınlar.” Dedi: Bu dilin sahipleri için hüccet şudur: **( هَلُمَّ )**’ın aslı tasriftir; eğer “**أَمَمْتُ أَؤُمُّ أَمَّاً**”dan ise; asla göre amel ettiler ve ziyadeye iltifat etmediler. Ve eğer adam adama “**هَلُمَّ**” derse, “yapmam” demek isterse, “**لا أهَلُّمُّ** ve **لا أُهَلِمُّ** ve **لا أَهَلِمُّ** ve **لا أُهَلُمُّ**” der. Dedi: **هَلُمَّ**’ın mânası: “yaklaş/gel”dir; aslı “**أُمَّ** ey adam”dır: yani “ona yönel”; **هَلْ**’i **أُمَّ**’a kattılar ve ikisini tek harf kıldılar; **أُمَّ**’ı tasriften uzaklaştırdılar; **أُمّ**’un hemzesinin dammesini lâm’a çevirdiler; hemzeyi düşürdüler; böylece mîm lâm’a bitişti. Bu, Ferrâ’nın mezhebidir. İki adama, adamlara ve müennese: **هَلُمّ** denir; **هَلُمَّ** birlenmiştir; çünkü fiilin tasrifinden uzaklaştırılmıştır ve edatlara benzetilmiştir; onların sözü gibi: **صَهْ** ve **مَهْ** ve **إيهٍ** ve **إيهاً**; bunlardan her bir harf tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes yapılmaz.

Leys dedi: **الهُلام**: derisiyle birlikte dana etinden yapılan bir yemektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهُلُم**: dağ ceylanlarıdır; onlara **اللُّهُم** da denir; tekili **لَهْمُ**’dur. Dedi: Onlara **الجُولان** ve **الثَّياتل** ve **الأبدان** ve **العِنْبان** ve **البَغابِغ** da denir.

**لهم** : Leys dedi: “**لَهِمْتُ** şeyi” denir; az olur ki “**التَهَمْتُ**”dan başkası denilsin: o, onu bir defada yutmandır. Cerîr dedi:
Böyledir aslan; sineği yutar.

Bir başkası dedi:
Onun çenelerine atılan şey, yutulur.

Dedi: **أُمُّ اللُّهَيم**: hummadır.

Şemir dedi: **أَمُّ اللُّهَيم**: ölümün künyesidir; çünkü o, her birini yutar.

Leys dedi: **فَرَسٌ لِهَمٌّ** ve **لِهْمِيم**: atların önünde koşan, yeri yutması sebebiyle önde giden (at)tır; çoğulu **لهَامِيم**’dir. Ve **رَجُلٌ لَهُوم**: çok yiyen.

“Allah ona hayır **أَلْهَمَهُ**” denir: yani ona hayrı telkin etti; “Allah’tan doğru yolu **نَسْتَلْهِمُ**” (isteriz).

Ve **جَيْشٌ لُهام**: içine gireni kaplar: yani ortasında olanı gizler.

Asma‘î dedi: Sütü bol olduklarında develer **لهامِيم**’dir; tekili **لُهْمُوم**’dur; çok yürüyüşlü olduklarında da böyledir. Râ‘î dedi:
Uzak bozkırda, onun bağları (ipleri) **لَهامِيم**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dağ keçisi büyüdüğünde o **لِهْمٌ**’dür; çoğulu **لُهُوم**’dur.

Başkası dedi: Bu, yaban sığırı için de söylenir; şu beyit okundu:
Ve **لُهومٍ** içinde, iri boynuzlu (hayvanlar) arasında **لِهْماً** olarak sabahladı.

Dedi: **المِلْهَمُ**: çok yiyen (kimsedir).

Ve **مَلْهَم** ve **قُرَّان**: Yemâme köylerinden bilinen iki köydür.

“Allah falana doğruyu **أَلهَمَ** (ilham etti)” denir; onu kalbine attığında, o da onu anlayışıyla aldığında.

**همل** : Leys dedi: **الهَمَل**: başıboş (südâ)dır. “Allah insanları **هَمَلاً** bırakmadı”: yani başıboş; sevap ve ceza olmaksızın.

Başkası dedi: Onları başıboş bırakmadı: emir ve nehiy olmaksızın ve ihtiyaç duydukları şeyin beyanı olmaksızın.

Ve **إبلٌ هَمَل**: tekili **هامل**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **إبلٌ هَمْلَى**: ihmal edilmiş.

Ve “**إبلٌ هوامل**”: salıverilmiş, çobanı olmayan; ve **أمرٌ مُهْمَل**: terk edilmiş.

Râciz dedi:
Biz, **الهوامِل**’i kovmayı,
**التَّأْنَان** ve **المَسَائل**’den daha hayırlı bulduk.

Muradı: Biz, ihmal edilmiş develeri kovmayı ve onları sürmeyi, hırsızlık ve çalma olarak, insanlar’dan istemekten ve onlara ağlayıp sızlamaktan bize daha hayırlı bulduk.

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan ve İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **اهتَمل** etti: anlaşılmayan sözle homurdandı (demdem etti)ği zaman.

Dedim: Bu mânada bilinen, **هَتْمَلَ يُهَتْمِلُ**’dir; o, rubâîdir.

Zeccâc dedi: **الهَمَل**: gündüzdür; **النَّفَسُ** ise gecedir.

Ebû ‘Amr dedi: **الهَمَل**: lif (lîf)tir; çekilip çıkarıldığında; tekili **هَمَلة**.

**( النَّوادر )**’de: İnsanlar arasında **أرضٌ هُمَّال**: savaşların ondan uzak durduğu (yer)dir; böylece onu kimse imar etmez. Ve **شيء هُمّال**: yumuşak (rahv)tır.

Ve “Gözyaşı **هَمَل** etti, **يَهمُل**; o da **هامِلٌ**’dir”: akışı peş peşe geldiğinde. Ve gözyaşı **انهمَل** etti; o da **مُنْهَمِل**’dir.

**مهل** : İbnü’s-Sikkît dedi: “**مَهْلاً** ey adam” denir; iki kişi, cemaat ve kadın için de böyledir; o birlenmiştir. Ve “**مَهْلاً**” denildiğinde, sen “Allah’a yemin olsun, **لا مَهْلَ**” dersin.

Ve “Allah’a yemin olsun, **ما مَهْلُ** senden bir şeyi giderecek değildir” denir. Câmi‘ b. Murḫiyye el-Kilâbî’ye ait olarak şu beyit okundu:
Ona derim: “Ben **مَهْلاً** olarak gelmedim”;
Ve **مَهْلٌ**, cahile öğüt veren değildir.

Leys dedi: **المَهْلُ**: sükûnet ve vakar’dır. “**مَهْلاً** ey falan” dersin: yani yumuşaklık ve sükûn; acele etme. Bunun benzeri böyledir. Ağırlaştırma (teşdîd) caizdir. Şu beyit okundu:
Ey Âdemoğlu, **مَهلٍ** içinde ne hazırladın?
Allah senin değerini artırsın; ne yaparsın ve ne bırakırsın.

Allah dedi: **( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ )** (et-Târık: 17); iki dille geldi: yani onları ertele.

Ebû ‘Ubeyd: **التمهُّل**: ilerleme’dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الماهِل**: hızlıdır; o, öne geçen (kimsedir). Ve “Falan **ذو مَهَلٍ**”dır: yani hayırda ilerleme sahibi; şerde söylenmez. Zü’r-Rumme dedi:
Onların içinde, yüce burunlu, **ذو مَهَلٍ** nice (kimse) vardır;
Ondan, azgın aslan zulmü reddeder.

Yani şeref ve fazilette ilerleme sahibi.

Ebû Sa‘îd dedi: “Falan, falana **المُهْلَةَ** aldı” denir: yaşta yahut edepte ona öne geçtiğinde.

Ve “İşinde **المُهْلَة**’yi al” denir: yani hazırlığı al. A‘şâ’nın şu sözü hakkında:
**إلاَّ الّذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ**
Dedi: Muradı, yer hakkında önceden (mevcut) bilgi’dir.

Ve “Adamın **مَهَلُ**’ü”: onu önceleyen atalarıdır. “Senin **مَهَلُ**’ün senden önce ilerledi” denir. Ve “Allah senin **مَهَل**’ine rahmet etsin.”

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet edildi ki: **الشُّراةَ** ile karşılaştığında ashabına dedi: “Karın tokluğunu azaltın ve (yemeği) lezzetli kılın; yürüdüğünüzde de **فمهلاً مَهلاً**”: yani ilerleyiş (ile).

Üsâme el-Hüzelî dedi:
Canıma yemin olsun, Hâlid’i nehyetmede **أَمْهَلتُ**;
Şam’dan; ya Hâlid sana mutlaka isyan eder.

**أمهلتُ**: mübalağa ettim (çokça yaptım). Diyor ki: Eğer bana isyan ederse, onu nehyetmede mübalağa etmişimdir.

Ebû Bekir’den rivayet edildi ki, hastalığında vasiyet etti; dedi: “Beni şu iki elbisemle defnedin; çünkü onlar ancak **للمُهْل** ve toprağadır.”

Ebû ‘Ubeyd dedi; Ebû ‘Ubeyde dedi: Bu hadiste **المُهْل**: irinli akıntı ve cerahat’tir.

Dedi: Bunun dışında **المُهْل**: eritilmiş her **فِلِزَ**’dir. Dedi: **الفِلِزُّ**: yerin cevherleri; altın, gümüş ve bakır.

İbn Mes‘ûd’a, Allah’ın (azze ve celle) şu sözü soruldu: **( كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوجُوهَ )** (el-Kehf: 29). O da gümüş çağırdı, onu eritti; o akışkanlaşıp renk değiştiriyordu; dedi: “Bu, sizin **المُهْل** ile göreceklerinize en çok benzeyen şeydendir.”

Ebû ‘Ubeyd dedi: Bu âyetin te’vilini murad etti.

Ebû ‘Ubeyde dedi: Bunun dışında **المُهْل**: ekmek parçasından, kül ve başkasından, **المَلَّة**’den çıkarıldığında dökülen her şeydir.

Dedi: Ebû ‘Amr dedi: **المُهْل** iki şeydedir: Ebû Bekir hadîsinde o, irin ve cerahattir; bunun dışında ise, zeytinin tortusudur; bundan başka ondan bilinmedi. Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi ki: Bana bir adam anlattı, fasih idi: Ebû Bekir dedi ki: “Çünkü ikisi **للمَهْلة** ve toprağadır” mîm’in fethiyle. Dedi: Bazıları mîm’i kesreler, “**لِلمهْلة**” der.

Zeccâc, şu âyet hakkında: **( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ )** (el-Me‘âric: 8).
Dedi: Burada **المُهْل**: zeytinin tortusudur.

Dedim: Bunun benzeri, onun sözü: **( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً )** (er-Raḥmân: 37); yağın toplanması (gibi).

Ebû İshâk, **( وَرْدَةً )** hakkında dedi: yani en büyük korkudan renk değiştirir; çeşitli yağlardan renk değiştirildiği gibi. Dedi: Bunun delili, onun sözü: **( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ )** (el-Me‘âric: 8): yani zeytin gibi.

Leys dedi: **المُهْل**: katrandan bir türdür; ancak o, su gibi ince, gevşekliği sebebiyle zeytine benzer; sarılığa çalar; o yağlıdır; kışın develer onunla yağlanır (üzerine sürülür).

Dedi: **القَطِران**: koyu olan (katılaşmış)tır; onunla yağlanılmaz.

Başkası dedi: “Deveyi **مَهَلْتُ**” (denir): onu **الخضخاض** ile sıvadığında; o da **ممهول**’dür. Ebû Vecze, bir boğayı vasfederek dedi:
Derisi saf, beyaz; boğazlanmış olmayan;
Sanki o, **الْمَكْنَان** kanıyla **مَمْهُول**’dür.

Şemir, İbn Şümeyl’den: Dedi: Onların yanında **المُهْل**: **المَلَّة** çok kızdırıldığında, onu dalgalanır görürsün.

Âmiriyye dedi: Bizim yanımızda **المُهْلُ**: zehirdir. Ve **المُهْل**: irinli akıntı ve kandır; Yûnus’un iddiasına göre çıkar. Ve **المُهْل**: erimiş bakırdır. Şu beyit okundu:
Etin iç yağından **شِيزَى** yediririz,
Su, boşaltılmış **المَهْل** gibi olduğunda.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والهاء وما يثلثهما)
(مهي)  الميم والهاء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على إمهال وإرخاءٍ وسُهولةٍ في الشَّيء. منه أمْهَيْتُ الحَبلَ: أرخيتُهُ، وناسٌ يروُون بيت طرَفة:
لَعَمْرُك إنَّ الموتَ ما أخطَأَ الفَتى *** لَكالطِّوَلِ المُمْهَى وثِنْيَاهُ باليدِ([1])وأمْهَيْتُ الفَرسَ إمهاءً: أرخيتُ من عِنانه. وكلُّ شيءٍ جَرَى بسهولةٍ فهو مَهْوٌ. ولبنٌ مَهْوٌ: رقيق. وناقةٌ مِمْهاءٌ: رقيقة اللَّبَن. ونُطفةٌ مَهْوة: رقيقة. وسيفٌ مَهوٌ: رقيقُ الحدِّ، كأنه يمرُّ في الضَّريبة مَرَّ الماء([2]). قال:
وصارمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبتُه *** أبيضُ مَهْوٌ في مَتْنِهِ رُبَدُ([3])ومن الباب أمهيت الحديدة: سقيتها. يريد به رقّة الماء، والمَهَا: جمع المهاة، وهي البِلَّوْرة؛ سمِّيت بذلك لصفائها كأنَّها ماء. قال الأعشَى:
وتَبْسِمُ عن مَهَاً شَبِمٍ غَرِيٍّ *** إذا يعطى المقبِّلَ يستزيدُ([4])والجمع مَهَوات ومَهَيات. أمّا البقرة فتسمَّى مَهاةً، وأظنُّها تشبيهاً بالبِلَّورة.
ومما شذَّ عن الباب شيءٌ ذَكره الخليل، أنَّ المَهَاءَ ممدود: عيبٌ وَأوَدٌ يكون في القِدْح ويحتمل أنَّه من الباب أيضاً؛ فإنَّ ذلك يقرب من الإرخاء ونحوِه. والثَّغر إذا ابيضَّ وكُثر ماءه مَهاً. قال الأعشى:
وَمَهَاً ترِِفُّ غُروبُهُ *** يَشفي المتيَّم  ذا الحرارهْ([5])وفي الحديث: "جَسَدَ رجل مُمَهَّى([6])" أي مُصَفَّىً، يشبِه المها البلّور. *وفي حديث ابن عباس لعُتْبَة بن أبي سفيان، وكان قد أثْنَى عليه وأحسَنَ: "أمْهَيْت أبا الوليد"، أي بالغتَ في الثَّناء واستقصيت. ويقال: أمهَى الحافِرُ وأماهَ، أي حَفَر وأنْبَط. ولعلَّ هذا من باب القلب، وكذلك أخواتها من الباب وربَّما سميت النُّجوم مَهاً تشبيهاً([7]).
(مهج)  الميم والهاء والجيم كلمةٌ تدلُّ على شَيءٍ سائل. من ذلك الأُمْهُجانُ: اللَّبَن الرَّقيق. ولبنٌ ماهج: إذا رقَّ والمُهْجة فيما يقال: دم القلب.
(مهد)  الميم والهاء والدال كلمةٌ تدلُّ على توطئةٍ وتسهيلٍ للشّيء. ومنه المَهْد. ومهَّدْتُ الأمرَ: وطَّأته. وتمَهَّد: تَوطَّأ والمِهاد: الوِطاء من كلِّ شيء. وامْتَهَدَ سَنامُ البعير وغيرِه: ارتفع. قال أبو النَّجم:
* وامتَهَدَ الغاربُ فِعلَ الدُّمَّلِ([8]) *
أي ارتفع وتَسوَّى وصار كالمِهادِ. وجمع المهاد مُهُدٌ.
(مهر)  الميم والهاء والراء أصلانِ يدلُّ أحدهما على أجرٍ في شيءٍ خاص، والآخر شَيء من الحيوان.
فالأوّل المَهْر: مَهرُ المرأةِ أجرُها، تقول: مَهَرْتها بغير ألِفٍ، فإذا زوَّجتَها من رجلٍ على مَهْرٍ قلت: أمْهرتُها. قال:
أُمُّكم ناكحة ضُرَيْسَا *** قد أمهَرُوها أعْنُزاً وتَيسا
وامرأةٌ مَهِيرة ونساء مهائر.
والأصل الآخر المُمْهِر: الفرسُ ذات المهْر. [والمهْر([9])]: عظم في زَوْر الفَرَس، وهذا تشبيهٌ. قال:
* جافي اليدينِ عن مُشَاشِ المُهر([10]) *
(مهش)  الميم والهاء والشين ما أحسبه أصلاً ولا فرعاً، لكنّهم يقولون: ناقةٌ مَهْشاء، أسرَعَ هُزالُها([11]). ويقولون: امتَهَشَت المرأةُ: حَلَقت وجْهَها بمُوسَى.
(مهق)  الميم والهاء والقاف أُصَيْلٌ يدلُّ على لونٍ من الألوان. قالوا: الأمْهق: الأبيض. ويقولون: عَينٌ مَهْقَاء، فينبغي أن تَكون الشّديدَةَ بياضِ بياضِها. وقال ابن دريد([12]): هو بياضٌ سمجٌ قبيح لا يخالطُه صفرةٌ ولا حُمرة، إلاّ أنّهم يقولون: المُحْمَرَّة المآقي. ويقولون: المَهَق في قول رؤبة:
* صَفَقْن أيديهِنَّ في الحَوْم المَهَقْ([13]) *
شِدَّة خُضرَة الماء.
(مهك)  الميم والهاء والكاف ليس فيه إلاّ المُمَّهِك، وهو الطَّويل المضطرب. ويقولون للقوس اللَّيِّنة مَهُوك([14]). ويقولون للفرس الذّريع: مُمَّهِك أيضاً، والقياسُ واحد.
(مهل)  الميم والهاء واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على تُؤَدة، والآخر جنسٌ من الذائبات([15]).
فالأول التُّؤدة. تقول: مهلاً يا رجُل، وكذلك للاثنين والجميع. وإذا قال مَهْلاً قالوا: لا مَهْلَ واللهِ، وما مَهْلٌ بمغنيةٍ عنك شيئاً([16]). قال:
* وما مَهلٌ بواعظةِ الجَهُولِ([17]) *
وقال أبو عبيد: التمهّل: التقدُّم. وهذا خلاف الأوّل، ولعلَّه أن يكون من الأضداد. وأمهَله الله: لم يُعاجِلْه. ومشى على مُهْلته، أي على رِسْلِه.
والأصل الآخر المُهْل، وقالوا: هو خُثَارَة الزَّيت([18])، وقالوا: هو النُّحَاس الذَّائب.
(مهن)  الميم والهاء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على احتقارٍ وحَقَارةٍ في الشيء. منه قولهم مَهِينٌ، أي حقير. والمَهانة: الحَقَارَة، وهو مَهينٌ بيِّنُ المَهانة. ومن الباب المهْن: الخِدْمة، والمِهْنة. والماهِن: الخادم. ومَهَنْت الثّوْب: جذبته([19]) وثوبٌ مَمْهُون. وربما قالوا: مَهَنْتُ الإبلَ: حلبتُها.
--------------ـــ
([1]) من معلقته، والرواية المشهورة، "لكالطول المرخى".
([2]) في الأصل: "في الضرسة من الماء"، صوابه ما أثبت.
([3]) لصخر الغي الهذلي في ديوان الهذليين (2: 60) وشرح السكري للهذليين 12 واللسان (مها، ربد)، وقد سبق في (ربد).
([4]) وكذا روايته في المجمل، وديوان الأعشى 215 وهو في اللسان (مها) برواية "إذا تعطى المقبل".
([5]) ديوان الأعشى 112 واللسان (مها).
([6]) في اللسان: "وفي حديث ابن عبد العزيز أن رجلاً سأل ربه أن يريه موقع الشيطان من قلب ابن آدم، فرأى فيما يرى النائم جسد رجل ممهى".
([7]) شاهده قول أمية بن أبي الصلت:
رسخ المها فيها فأصبح لونها *** في الوارسات كأنهن الإثمد
([8]) سبق في (دمل) وكذا في (3: 159)، وأنشده في اللسان (مهد، دمل).
([9]) التكملة من المجمل واللسان.
([10]) في الأصل والمجمل: "جاء في اليدين"، صوابه من اللسان (مهر).
([11]) وردت الكلمة في القاموس، وأغفلت في اللسان.
([12]) الجمهرة (3: 167).
([13]) في الديوان 108 : "حتى إذا ما كن"، وفي اللسان: "حتى إذا كرعن".
([14]) وردت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([15]) في الأصل: "الذاتيات".
([16]) في الأصل: "لا مهل ولا مهل بمغنية عنك شيئاً"، والوجه ما أثبت من المجمل، ونحوه في اللسان.
([17]) للكميت، كما في اللسان (مهل). وصدره:
* وكنا يا قضاع لكم فمهلاً  *
([18]) في الأصل: "الزبد"، صوابه في المجمل واللسان.
([19]) وردت في القاموس ولم ترد في اللسان. وفي حواشي اللسان عن التكملة: "مهنت الثوب: حذمته". والحذم: القطع.

ـ

##### Türkçe

(**باب الميم والهاء وما يثلثهما**)

(**مهي**)  **الميم** ve **الهاء** ve illetli harf, sahih bir asıldır; bir şeyde mühlet verme, gevşetme ve kolaylığa delâlet eder. Ondan: “**أمْهَيْتُ** ipi”: onu gevşettim. Ve bir topluluk, Tarafe’nin beytini rivayet eder:

Hayatın hakkı için, ölüm genci ıskaladığı şey değildir *** gevşetilmiş ip gibi; onun iki ucu da elle (tutulmuştur)

Ve “**أمْهَيْتُ** atı, **إمهاءً**”: onun yularından gevşettim. Ve kolaylıkla akıp giden her şey **مَهْوٌ**’dur. Ve **لبنٌ مَهْوٌ**: ince (sulu). Ve **ناقةٌ مِمْهاءٌ**: sütü ince olan. Ve **نُطفةٌ مَهْوة**: ince. Ve **سيفٌ مَهوٌ**: ağzı ince; sanki darbede suyun geçişi gibi geçer. Dedi ki:

Ve keskin bir (kılıç) ki odunu arıtılmıştır *** beyaz, **مَهْوٌ**; sırtında **رُبَدُ**

Ve babdan: “**أمهيتُ** demiri”: onu suladım. Bununla suyun inceliğini kasteder. Ve **المَهَا**: **المهاة**’nin cem‘idir; o, billûrdur; saflığından dolayı böyle adlandırıldı, sanki suymuş gibi. A‘şâ dedi ki:

Ve soğuk, taze **مَهَاً**’dan (dişlerden) dolayı tebessüm eder *** öpene verildiğinde daha fazlasını ister

Cem‘i: **مَهَوات** ve **مَهَيات**. Sığıra gelince, ona **مَهاةً** denir; onu billûra benzetme (yoluyla) olduğunu zannediyorum.

Babdan şâz olan şeylerden: Halîl’in zikrettiği bir şey: **المَهَاءَ** (medli): okta bulunan bir ayıp ve eğriliktir; bunun da babdan olması muhtemeldir; çünkü bu, gevşetmeye ve benzerine yaklaşır. Ve **الثَّغر** beyazlaşıp suyu çoğalınca **مَهاً** (olur). A‘şâ dedi ki:

Ve **مَهَاً**; onun batışı titrer *** hararet sahibi tutkuluya şifa verir

Hadiste: “**جَسَدَ** bir adam **مُمَهَّى**” yani arıtılmış; billûr olan **المها**’ya benzer. Ve İbn Abbâs’ın, kendisini övmüş ve güzel davranmış olan Utbe b. Ebî Süfyân’a hadîsinde: “**أمْهَيْت** Ebü’l-Velîd’i” yani övgüde mübalağa ettin ve (onu) sonuna kadar götürdün. Ve denir: **أمهَى** kazıcı ve **أماهَ**; yani kazdı ve (su) çıkardı. Belki bu, قلب babındandır; yine onun kızkardeşleri de babdandır; ve belki yıldızlar, benzetme yoluyla **مَهاً** diye adlandırılmıştır.

(**مهج**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الجيم**, akıcı bir şeye delâlet eden bir kelimedir. Ondan: **الأُمْهُجانُ**: ince süt. Ve **لبنٌ ماهج**: inceldiğinde. Ve **المُهْجة** denildiğine göre: kalbin kanı.

(**مهد**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الدال**, bir şeyi hazırlama ve kolaylaştırmaya delâlet eden bir kelimedir. Ondan **المَهْد**. Ve “**مهَّدْتُ** işi”: onu hazırladım. Ve **تمَهَّد**: hazırlandı. Ve **المِهاد**: her şeyden döşek. Ve devenin hörgücü ve başkasınınki **امْتَهَدَ**: yükseldi. Ebü’n-Necm dedi ki:

Ve **امتَهَدَ** hörgüç, çıbanın fiili gibi

Yani yükseldi, düzleşti ve döşek gibi oldu. **المهاد**’ın cem‘i: **مُهُدٌ**.

(**مهر**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الراء**, iki asıldır; bunlardan biri özel bir şeyde bir ücrete, diğeri hayvandan bir şeye delâlet eder.

Birincisi: **المَهْر**: kadının mehri onun ücretidir. Dersin ki: “Onu bin olmaksızın **مَهَرْتُها**.” Onu bir erkeğe bir mehir üzerine evlendirdiğinde: “Onu **أمْهرتُها**” dersin. Dedi ki:

Anneniz Durays’ı nikâhlayan (kadındır) *** onu keçiler ve bir teke ile mehirlediler

Ve **امرأةٌ مَهِيرة** ve **نساء مهائر**.

Diğer asıl: **المُمْهِر**: tay sahibi kısrak. [Ve **المهْر**]: atın göğsünde bir kemik; bu bir benzetmedir. Dedi ki:

**المُهر**’in eklemlerinden uzak, iki elli

(**مهش**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الشين**’i ne asıl ne de fer‘ sayıyorum; lâkin onlar derler: **ناقةٌ مَهْشاء**: onun zayıflaması hızlandı. Ve derler: kadın **امتَهَشَت**: yüzünü usturayla tıraş etti.

(**مهق**)  **الميم** ve **الهاء** ve **القاف**, renklerden bir renge delâlet eden küçük bir asıldır. Dediler: **الأمْهق**: beyaz. Ve derler: **عَينٌ مَهْقَاء**; o hâlde onun beyazının beyazlığı şiddetli olmalıdır. İbn Düreyd dedi ki: o, sarılık ve kızıllıkla karışmayan çirkin, kaba bir beyazlıktır; ancak onlar derler: göz pınarları kızarmış. Ve derler: Rü’be’nin sözünde **المَهَق**:

Onların elleri **المَهَق** havuzda çırptı

Suyun yeşilliğinin şiddeti.

(**مهك**)  **الميم** ve **الهاء** ve **الكاف**’ta **المُمَّهِك**’ten başka bir şey yoktur; o, uzun ve çalkantılıdır. Ve yumuşak yaya **مَهُوك** derler. Ve hızlı ata da **مُمَّهِك** derler; القياس birdir.

(**مهل**)  **الميم** ve **الهاء** ve **اللام**, iki sahih asıldır; bunlardan biri ağır davranmaya, diğeri eriyenlerden bir cinse delâlet eder.

Birincisi: ağır davranma. Dersin ki: **مهلاً** ey adam; ikisi ve cem‘ için de böyledir. Ve **مَهْلاً** dediğinde derler: Allah’a yemin olsun **لا مَهْلَ**; ve **مَهْلٌ** sana hiçbir şeyde fayda verici değildir. Dedi ki:

Ve **مَهلٌ** cahile öğüt verici değildir

Ebu Ubeyd dedi ki: **التمهّل**: ilerleme. Bu, birincinin hilâfınadır; belki de zıtlar babından olur. Ve Allah onu **أمهَله**: ona acele etmedi. Ve kendi **مُهْلته**si üzere yürüdü; yani kendi yavaşlığı üzere.

Diğer asıl: **المُهْل**. Dediler: o, zeytinin tortusudur; ve dediler: o, erimiş bakırdır.

(**مهن**)  **الميم** ve **الهاء** ve **النون**, bir şeyde hor görme ve aşağılığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan onların sözü: **مَهِينٌ**; yani hakir. Ve **المَهانة**: hakaret/aşağılık. Ve o, aşağılığı açık olan **مَهينٌ**’dir. Ve babdan: **المهْن**: hizmet; ve **المِهْنة**. Ve **الماهِن**: hizmetçi. Ve “**مَهَنْتُ** elbiseyi”: onu çektim; ve **ثوبٌ مَمْهُون**. Ve bazen derler: “**مَهَنْتُ** develeri”: onları sağdım.

--------------ـــ
([1]) Muallakasındandır; meşhur rivayet: “**لكالطول المرخى**”.
([2]) Asılda: “dişte sudan”; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
([3]) Hüzellîler divanında (2: 60) ve Sükkerî’nin Hüzellîler şerhinde 12 ve Lisân’da (**مها**، **ربد**); daha önce (**ربد**)’de geçti.
([4]) Mücmel’deki rivayeti de böyledir; A‘şâ divanı 215; Lisân’da (**مها**) “**إذا تعطى المقبل**” rivayetiyle.
([5]) A‘şâ divanı 112 ve Lisân (**مها**).
([6]) Lisân’da: “İbn Abdülazîz hadîsinde: bir adam Rabbinden, şeytanın İbn Âdem’in kalbinden yerini kendisine göstermesini istedi; uykuda gördüğü şeyde **جسد** bir adam **ممهى** gördü.”
([7]) Şahidi, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın sözü:
Orada **المها** yerleşti de onun rengi sabahladı *** **الوارسات** içinde sanki onlar sürmedir
([8]) Daha önce (**دمل**)’de geçti; (3: 159)’da da böyledir; Lisân’da (**مهد**، **دمل**)’de inşâd etti.
([9]) Tekmile, Mücmel ve Lisân’dandır.
([10]) Asılda ve Mücmel’de: “iki elde geldi”; doğrusu Lisân’dan (**مهر**).
([11]) Kelime Kâmûs’ta geçti; Lisân’da ihmal edildi.
([12]) Cemhere (3: 167).
([13]) Divanda 108: “**حتى إذا ما كن**”; Lisân’da: “**حتى إذا كرعن**”.
([14]) Kâmûs’ta geçti, Lisân’da geçmedi.
([15]) Asılda: “**الذاتيات**”.
([16]) Asılda: “**لا مهل ولا مهل بمغنية عنك شيئاً**”; vech, Mücmel’den sabit kıldığım gibidir; benzeri Lisân’da.
([17]) Kümeyt’indir; Lisân’da (**مهل**). Sadrı:
Ve biz, ey Kudâa, size (dedik): **فمهلاً**
([18]) Asılda: “**الزبد**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([19]) Kâmûs’ta geçti, Lisân’da geçmedi. Lisân hâşiyelerinde Tekmile’den: “**مهنت الثوب**: onu kestim.” Ve kesmek: قطع.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المهل: التؤدة والسكون، يقال: مهل في فعله، وعمل في مهلة، ويقال: مهلا. نحو: رفقا، وقد مهلته: إذا قلت له مهلا، وأمهلته: رفقت به، قال: ﴿فمهل الكافرين أمهلهم رويدا﴾ [الطارق/17] والمهل: دردي الزيت، قال: ﴿كالمهل يغلي في البطون﴾ [الدخان/45].

##### Türkçe

- **المهل**: ağırdan alma ve sükûnettir; denir ki: fiilinde **مهل** etti; ve bir **مهلة** içinde iş yaptı; ve denir ki: **مهلا**. Şu gibi: **رفقا**. Ve onu **مهلته**: ona **مهلا** dediğin zaman. Ve onu **أمهلته**: ona yumuşak davrandın. Dedi: ﴿فمهل الكافرين أمهلهم رويدا﴾ [الطارق/17]. Ve **المهل**: zeytinin tortusudur. Dedi: ﴿كالمهل يغلي في البطون﴾ [الدخان/45].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ه ل
أمهلته ومهلته‏:‏ أنظرته ولم أعاجله وأطلت مهلته‏.‏
وعمل ذلك في مهلة‏.‏
ومشى على مهلته‏:‏ على وكنا يا قضاع لكم فمهلاً وما مهل بواعظة الجهول ويقالك ما مهل بمغنية عنك شيأ‏.‏
وتمهلّ في الأمر‏:‏ اتأد فيه‏.‏
وتمهّل‏:‏ تقدّم‏.‏
قال الأعشى‏:‏ عليه سلاح امريء حازم تمهّل في الحرب حتى امتحن وأخذ المهلة‏.‏
وفلان ذو مهل‏:‏ ذو تقدّم في الخير‏.‏
قال ذو الرمّة‏:‏ كم فيهم من أشمّ الأنف ذي مهل يأبى الظلامة مثل الضيغم الضاري وأخذ فلان على صاحبه المهلة إذا تقدّمه في سنّ أو أدب‏.‏
وخذ المهلة في أمرك‏.‏
ورحم الله مهلك‏:‏ سلفك‏.‏
‏"‏ بماء كالمهل ‏"‏ كالصديد‏.‏

##### Türkçe

م ه ل
Onu **أمهلته** ve **مهلته**: Ona mühlet verdim; ona acele etmedim ve onun mühletini uzattım.
Ve o işi bir **مهلة** içinde yaptı.
Ve kendi **مهلته**si üzere yürüdü: (yani) sükûnet üzere; “Ey **قضاعة**! sizin için; öyleyse yavaşça! Ve cahilin öğüdüyle yavaşlayan yoktur.” Ve (şu da) söylenir: “Seni, senden hiçbir şeyi giderecek bir şey yavaşlatmaz.”
Ve işte **تمهلّ** etti: onda ağır davrandı.
Ve **تمهّل**: ilerledi.
**الأعشى** dedi:
“Onun üzerinde, azimli bir kişinin silahı vardır;
Savaşta **تمهّل** etti, ta ki sınanıncaya kadar”
Ve **المهلة**yi aldı.
Ve falan **ذو مهل**dir: hayırda ilerleyiş sahibi.
**ذو الرمّة** dedi:
“Onların içinde, burunları yüksek, **ذي مهل** nice kimse var;
Zulme razı olmaz; azgın aslan gibi.”
Ve falan, yaşta yahut edepte onu geçtiği zaman, arkadaşına karşı **المهلة**yi aldı.
Ve işinde **المهلة**yi al.
Ve Allah, senin **مهلك**ine rahmet etsin: senin selefin.
“**بماء كالمهل**”: irin gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الـمَهْل والـمَهَل والـمُهْلة، كله: السَّكِينة والتُّؤَدة والرِّفْق. وأَمْهله: أَنظره ورَفَق به ولم يعجل عليه. ومَهَّله تمْهِيلاً: أَجَّله. والاسْتِمْهال: الاستنظار. وتَمَهَّل في عمله: اتَّأَدَ. وكلُّ ترفُّقٍ تمَهُّل. ورُزِق مَهْلاً: رَكِب الذُّنوب والخَطايا فمُهِّل ولم يُعْجَل. ومَهَلَت الغنمُ إِذا رعت بالليل أَو بالنهار على مَهَلِها. والـمُهْلُ: اسمٌ يجمع مَعْدِنِيَّات الجواهر. والـمُهْل: ما ذاب من صُفْرٍ أَو حديد، وهكذا فسر في التنزيل، والله أَعلم. والـمُهْل والـمُهْلة: ضرْب من القَطِران ماهِيُّ رَقِيق يُشْبه الزيت، وهو يضرِب إِلى الصفرة من مَهاوَتِه، وهو دَسِم تُدْهَن به الإِبل في الشتاء؛ قال: والقَطِران الخاثر لا يُهْنَأُ به، وقيل: هو دُرْدِيُّ الزيتِ، وقيل: هو العَكَر الـمُغْلى، وقيل: هو رَقِيق الزيت، وقيل: هو عامَّته؛ وأَنشد ابن بري للأَفوه الأَوْدِي:
وكأَنما أَسَلاتُهم مَهْنوءةٌ
بالمُهْلِ، من نَدَبِ الكُلومِ إِذا جَرى
شبَّه الدمَ حين يَبِس بِدُرْدِيّ الزيت. وقوله عز وجل: يُغاثوا بماء كالـمُهْل؛ يقال: هو النُّحاس المذاب. وقال أَبو عمرو: الـمُهْل دُرْدِيُّ الزيت؛ قال: والـمُهْل أَيضاً القَيْح والصَّدِيد.
ومَهَلْت البعيرَ إِذا طليته بالخَضْخاض فهو مَمْهول؛ قال أَبو وجزة (*
قوله «قال ابو وجزة» في التهذيب زيادة لفظ: يصف ثوراً).
صافي الأَديم هِجان غير مَذْبَحِه،
كأَنه بِدَم المَكْنان مَمْهول
وقال الزجاج في قوله عز وجل: يوم تكون السماء كالـمُهْلِ، قال: الـمُهْل دُرْدِيُّ الزيت، قال الأَزهري: ومثله قوله: فكانت وَرْدةً كالدِّهانِ (*
قوله «فكانت وردة كالدهان» في الازهري زيادة: جمع الدهن) قال أَبو إِسحق: كالدِّهان أَي تَتَلوَّن كما يتلوَّن الدِّهان المختلفة، ودليل ذلك قوله تعالى: كالـمُهْل يَشْوي الوُجوه؛ فدَعا بفِضة فأَذابها فجَعلتْ تَميَّع وتَلوَّن، فقال: هذا من أَشبَهِ ما أَنتم راؤون بالـمُهْل؛ قال أَبو عبيد: أَراد تأْويلَ هذه الآية. وقال الأَصمعي: حدَّثني رجل، قال وكان فصيحاً، أَن أَبا بكر، رضي الله عنه، أَوْصى في مرضه فقال: ادفِنوني في ثَوْبَيَّ هذين فإِنهما للمَهْلةِ والتراب، بفتح الميم، وقال بعضهم: المِهْلة، بكسر الميم، وقالت العامرية: المُهْل عندنا السُّمُّ. والمُهْل: الصديد والدم يخرج فيما زعم يونس. والمُهْل: النحاس الذائب؛ وأَنشد: ونُطْعمُ من سَدِيفِ اللحْم شِيزى،
إِذا ما الماءُ كالـمُهْلِ الفَرِيغِ
وقال الفراء في قوله تعالى: وكانت الجبالُ كَثِيباً مَهِيلاً؛ الكَثِيب الرمل، والـمَهِيل الذي يحرَّك أَسفله فيَنْهال عليه من أَعلاه، والـمَهِيل من باب الـمُعْتَلِّ. والـمُهْل: ما يَتَحاتُّ عن الخُبزة من الرماد ونحوه إِذا أُخرِجت من الـمَلَّة. قال أَبو حنيفة: الـمُهْل بقيّة جَمْر في الرماد تُبِينُه إِذا حرَّكته. ابن شميل: الـمُهْل عندهم المَلَّة إِذا حَمِيت جدًّا رأَيتها تَمُوج. والـمُهْلُ والـمَهْلُ والـمُهْلةُ: صديد الميت. وفي الحديث عن أَبي بكر، رضي الله عنه: أَنه أَوْصى في مرضه فقال: ادفِنوني في ثوبيَّ هذين فإِنما هما للمُهْل التراب؛ قال أَبو عبيدة: الـمُهْل في هذا الحديث الصديدُ والقيحُ، قال: والـمُهْل في غير هذا كلُّ فِلِزٍّ أُذِيبَ، قال: والفِلِزُّ جواهرُ الأَرض من الذهب والفضة والنُّحاس، وقال أَبو عمرو: المُهْل في شيئين، هو في حديث أَبي بكر، رضي الله عنه، القيحُ والصديدُ، وفي غيره دُرْدِيُّ الزيت، لم يعرف منه إِلاَّ هذا، وقد قدَّمنا أَنه روي في حديث أَبي بكر الـمُهْلة والـمِهْلة، بضم الميم (* قوله «بضم
الميم» لم يتقدم له ذلك) وكسرها، وهي ثلاثَتُها القيحُ والصديدُ الذي يذُوب فيَسيل من الجسد، ومنه قيل للنُّحاس الذائب مُهْل.
والـمَهَلُ والتمَهُّل: التقدُّم. وتمهَّل في الأَمر: تقدَّم فيه. والـمُتْمَهِلّ والـمُتْمَئلّ، الهمزة بدل من الهاء: الرجلُ الطويلُ المعتدلُ، وقيل: الطويلُ المنتصبُ. أَبو عبيد: التمَهُّل التقدُّم. ابن الأَعرابي: الماهِلُ السريع، وهو المتقدِّم. وفلان ذو مَهَل أَي ذو تقدُّم في الخير ولا يقال في الشرِّ؛ وقال ذو الرمة:
كم فيهمُ من أَشَمِّ الأَنْفِ ذي مَهَلٍ،
يأْبى الظُّلامةَ منه الضَّيْغم الضاري
أَي تقدُّمٍ في الشرَف والفضل. وقال أَبو سعيد: يقال أَخذ فلان على فلان الـمُهْلةَ إِذا تقدَّمه في سِنٍّ أَو أَدبٍ، ويقال: خُذِ الـمُهْلةَ في أَمْرك أَي خذ العُدَّة؛ وقال في قول الأَعشى:
إِلا الذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ
قال: أَراد المعرفةَ المتقدِّمة بالموضع. ويقال: مَهَلُ الرجلِ: أَسْلافُه الذين تقدّموه، يقال: قد تقدّم مَهَلُك قبلك، ورَحِم الله مَهَلَك.ابن الأَعرابي: روي عن عليٍّ، عليه السلام، أَنه لما لَقِيَ الشُّراةَ قال لأَصحابه: أَقِلُّوا البِطْنةَ وأَعْذِبوا، وإِذا سِرْتم إِلى العدوِّ فَمَهْلاً مَهْلاً أَي رِفْقاً رِفْقاً، وإِذا وقعت العين على العين فَمَهَلاً مَهَلاً أَي تقدُّماً تقدُّماً، الساكن الرفق، والمتحرك التقدُّم، أَي إِذا سِرْتم فَتَأَنَّوْا وإِذا لَقِيتم فاحمِلوا. وقال الجوهري: الـمَهَل، بالتحريك، التُّؤدة والتباطُؤ، والاسم المُهْلة. وفلان ذو مَهَل، بالتحريك، أَي ذو تقدُّم في الخير، ولا يقال في الشر. يقال: مَهَّلْته وأَمْهَلْته أَي سكَّنته وأَخَّرته. ومنه حديث رُقَيْقة: ما يبلُغ سَعْيُهم مَهَلَه أَي ما يبلُغ إِسراعُهم إِبطاءه؛ وقول أُسامة بن الحرث الهذلي: لَعَمْري لقد أَمْهَلْت في نَهْي خالدٍ
عن الشام، إِمّا يَعْصِيَنَّك خالد
أَمْهَلْت: بالغت؛ يقول: إِن عصاني فقد بالغت في نهيه. الجوهري: اتْمَهَلَّ اتْمِهْلالاً أَي اعتدلَ وانتصَب؛ قال الراجز: وعُنُق كالجِذْع مُتْمَهِلّ
أَي منتصِب؛ وقال القحيف:
إِذا ما الضِّباعُ الجِلَّة انْتَجَعَتْهُم،
نَمَا النِّيُّ في أَصْلائها فاتْمَهَلَّتِ
وقال معن بن أَوس:
لُباخِيَّة عَجْزاء جَمّ عِظامُها،
نَمَتْ في نَعيمٍ، واتْمَهَلَّ بها الجسم
وقال كعب بن جعيل:
في مكانٍ ليس فيه بَرَمٌ،
وفَرَاش مُتعالٍ مُتْمَهِلّ
وقال حبيب بن المرّ قال العبدي:
لقد زُوّج المردادُ بَيْضاءَ طَفْلةً
لَعُوباً تُناغِيهِ، إِذا ما اتْمَهَلَّتِ
(* قوله «المرداد» هكذا في الأصل).
وقال عُقبة بن مُكَدّم:
في تَلِيلٍ كأَنه جِذْعُ نخْلٍ،
مُتَمَهِلٍّ مُشَذَّبِ الأَكْرابِ
والاتْمِهْلال أَيضاً: سكون وفتور. وقولهم: مَهْلاً يا رجل، وكذلك للاثنين والجمع والمؤنث، وهي موحدة بمعنى أَمْهِل، فإِذا قيل لك مَهْلاً، قلت لا مَهْلَ والله، ولا تقل لا مَهْلاً والله، وتقول: ما مَهْلٌ والله بمُغْنِيةٍ عنك شيئاً؛ قال الكميت:
أَقُولُ له، إِذا ما جاء: مَهْلاً
وما مَهْلٌ بَواعِظة الجَهُول
وهذا البيت
(* قوله «وهذا البيت إلخ» الذي في نسخ الصحاح الخط والطبع التي بأَيدينا كما أورده سابقاً وكذا هو في الصاغاني عن الجوهري فلعل ما وقع لابن بري نسخة فيها سقم) أَورده الجوهري:
أَقول له إِذ جاء: مهلاً
وما مَهْل بواعظة الجهول
قال ابن بري: هذا البيت نسبه الجوهري للكميت وصدره لجامع بن مُرْخِيَةَ الكِلابيِّ، وهو مُغَيَّر ناقص جزءاً، وعَجُزه للكميت ووزنهما مختلفٌ: الصَّدْرُ من الطويل والعَجُز من الوافر؛ وبيت جامع:
أَقول له: مَهْلاً، ولا مَهْلَ عنده،
ولا عنْدَ جارِي دَمْعِهِ المُتَهَلِّل
وأَما بيت الكميت فهو:
وكُنَّا، يا قُضاع، لكم فَمَهْلاً،
وما مَهْلٌ بواعِظة الجَهُولِ
فعلى هذا يكون البيت من الوافر موزوناً، وقال الليث: الـمَهْلُ السكينة والوَقار. تقول: مَهْلاً يا فلانُ أَي رِفْقاً وسكوناً لا تعجل، ويجوز لك كذلك ويجوز التثقيل؛ وأَنشد:
فيا ابنَ آدَمَ، ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ؟
لله دَرُّكَ ما تأْتي وما تَذَرُ
وقال الله عز وجل: فَمَهِّلِ الكافرين أَمْهِلْهُم؛ فجاء باللغتين أَي أَنْظِرْهُمْ.

##### Türkçe

**الـمَهْل** ve **الـمَهَل** ve **الـمُهْلة**: hepsi; sükûnet, ağırdan alma, ve yumuşaklık. Ve **أَمْهله**: ona mühlet verdi, ona yumuşak davrandı ve ona karşı acele etmedi. Ve **مَهَّله**’yi **تمْهِيلاً**: erteledi. Ve **الاسْتِمْهال**: mühlet isteme. Ve işinde **تَمَهَّل** etti: ağırdan aldı. Ve her yumuşak davranış bir **تمَهُّل**dür. Ve **مَهْلاً** ile rızıklandırıldı: günahları ve hataları işledi de ona mühlet verildi ve acele edilmedi. Ve koyunlar **مَهَلَت**: geceleyin yahut gündüzleyin kendi ağırdan alışları üzere otladıkları zaman. Ve **الـمُهْلُ**: cevherlerin madenîlerini toplayan bir isimdir. Ve **الـمُهْل**: bakırdan yahut demirden eriyen şey; ve tenzilde böyle tefsir edilmiştir, Allah daha iyi bilir. Ve **الـمُهْل** ve **الـمُهْلة**: katrandan bir türdür; ince, yağ gibi olan bir su; sarılığa çalar, onun inceliğinden; ve yağlıdır, kışın develer onunla yağlanır; dedi ki: ve koyu katran onunla iyi olmaz; ve denildi: o, yağın tortusudur; ve denildi: o, kaynatılmış bulanıklıktır; ve denildi: o, yağın incesidir; ve denildi: o, onun çoğudur; ve İbn Berrî, el-Efveh el-Evdî için inşad etti:
وكأَنما أَسَلاتُهم مَهْنوءةٌ
بالمُهْلِ، من نَدَبِ الكُلومِ إِذا جَرى
Kanı, kuruduğu zaman yağın tortusuna benzetti. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **يُغاثوا بماء كالـمُهْل**; denilir: o, erimiş bakırdır. Ve Ebû Amr dedi: **الـمُهْل** yağın tortusudur; dedi ki: ve **الـمُهْل** ayrıca irin ve kanlı sudur.

Ve **مَهَلْت** deveyi: onu **الخَضْخاض** ile sıvadığın zaman; o hâlde o **مَمْهول**dür; Ebû Vecze dedi:
(* “قال ابو وجزة” sözü, Tehzîb’de şu lafzın ziyadesidir: bir boğayı vasfeder.)
صافي الأَديم هِجان غير مَذْبَحِه،
كأَنه بِدَم المَكْنان مَمْهول

Ve Zecâc, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında: **يوم تكون السماء كالـمُهْلِ**; dedi: **الـمُهْل** yağın tortusudur. Ezherî dedi: ve onun benzeri, şu sözdür: **فكانت وَرْدةً كالدِّهانِ**
(* “فكانت وردة كالدهان” sözü, Ezherî’de şu ziyade ile: yağın cem‘i) Ebû İshak dedi: **كالدِّهان** yani, çeşitli yağların renklendiği gibi renklenecek; bunun delili, Yüce olanın sözü: **كالـمُهْل يَشْوي الوُجوه**; sonra gümüş getirdi, onu eritti; o da akışkanlaşıp renklendi; dedi ki: bu, sizin **الـمُهْل**e en çok benzeyen olarak göreceğiniz şeydendir. Ebû Ubeyd dedi: bu âyetin te’vilini kastetti. Ve Asmaî dedi: bana bir adam haber verdi, dedi ki ve fasih idi: Ebû Bekir, Allah ondan razı olsun, hastalığında vasiyet etti de dedi: beni şu iki elbisemle gömün; çünkü ikisi **للمَهْلةِ** ve toprak içindir; mîm’in fethiyle; ve bazıları dedi: **المِهْلة** mîm’in kesriyle; ve Âmiriyye dedi: **المُهْل** bizde zehirdir. Ve **المُهْل**: Yûnus’un zannettiğine göre, çıkan kanlı su ve kandır. Ve **المُهْل**: eriyen bakırdır; ve inşad etti:
ونُطْعمُ من سَدِيفِ اللحْم شِيزى،
إِذا ما الماءُ كالـمُهْلِ الفَرِيغِ

Ve Ferrâ, Yüce olanın sözü hakkında: **وكانت الجبالُ كَثِيباً مَهِيلاً**; **الكَثِيب** kumdur; ve **الـمَهِيل** altı hareket ettirildiğinde üstünden onun üzerine dökülen şeydir; ve **الـمَهِيل** **الـمُعْتَلِّ** babındandır. Ve **الـمُهْل**: ekmekten, **الـمَلَّة**den çıkarıldığı zaman, kül ve benzerinden onun üzerinden dökülen şeydir. Ebû Hanîfe dedi: **الـمُهْل** külde bir kor artığıdır; onu hareket ettirdiğinde onu ayırt edersin. İbn Şümeyl: **الـمُهْل** onların yanında, **المَلَّة** çok kızdığı zaman onu dalgalanır görmendir. Ve **الـمُهْلُ** ve **الـمَهْلُ** ve **الـمُهْلةُ**: ölünün kanlı suyu. Ve Ebû Bekir’den, Allah ondan razı olsun, hadiste: hastalığında vasiyet etti de dedi: beni şu iki elbisemle gömün; çünkü ikisi **للمُهْل** toprak içindir; Ebû Ubeyde dedi: bu hadiste **الـمُهْل** kanlı su ve irindir; dedi: ve bunun dışında **الـمُهْل**, eritilmiş her metal şeydir; dedi: ve **الفِلِزُّ** yerin cevherleridir: altın, gümüş ve bakır. Ve Ebû Amr dedi: **المُهْل** iki şeydedir: Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde o, irin ve kanlı sudur; ve onun dışında o, yağın tortusudur; bundan başka ondan bilinmedi; ve daha önce sunduk ki, Ebû Bekir’in hadîsinde **الـمُهْلة** ve **الـمِهْلة** rivayet edilmiştir; mîm’in zammı ile
(* “بضم الميم” sözü, onun için daha önce geçmedi) ve kesriyle; ve bu üçünün hepsi, bedenden eriyip akan irin ve kanlı sudur; bundan dolayı eriyen bakıra **مُهْل** denildi.

Ve **الـمَهَلُ** ve **التمَهُّل**: öne geçme. Ve işte **تمهَّل** etti: onda öne geçti. Ve **الـمُتْمَهِلّ** ve **الـمُتْمَئلّ**; hemze, hâ’nın bedelidir: uzun, mutedil adam; ve denildi: uzun, dimdik olan. Ebû Ubeyd: **التمَهُّل** öne geçmedir. İbnü’l-A‘râbî: **الماهِلُ** hızlıdır; ve o, öne geçendir. Ve falan **ذو مَهَل**dir yani hayırda öne geçiş sahibidir; şerde söylenmez; ve Zû’r-Rumme dedi:
كم فيهمُ من أَشَمِّ الأَنْفِ ذي مَهَلٍ،
يأْبى الظُّلامةَ منه الضَّيْغم الضاري
Yani şeref ve fazilette bir öne geçiş. Ve Ebû Saîd dedi: denilir: falan, falana karşı **الـمُهْلةَ** aldı; yaşta yahut edepte onu geçtiği zaman; ve denilir: işinde **خُذِ الـمُهْلةَ** yani hazırlığı al; ve A‘şâ’nın sözü hakkında dedi:
إِلا الذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ
Dedi: mekân hakkında önceden olan bilgiyi kastetti. Ve denilir: adamın **مَهَلُ**u: onu önceleyen selefleridir; denilir: senin **مَهَلُ**un senden önce geçti; ve Allah senin **مَهَل**ine rahmet etsin. İbnü’l-A‘râbî: Ali’den, عليه السلام, rivayet edildi: **الشُّراةَ** ile karşılaştığında ashabına dedi: karın tokluğunu azaltın ve hafifleyin; ve düşmana yürüdüğünüzde **فَمَهْلاً مَهْلاً** yani yumuşaklıkla yumuşaklıkla; ve göz göze geldiğinde **فَمَهَلاً مَهَلاً** yani öne geçişle öne geçişle; sâkin olan yumuşaklıktır, harekeli olan öne geçmedir; yani yürüdüğünüzde ağır davranın ve karşılaştığınızda yüklenin. Ve Cevherî dedi: **الـمَهَل** (hareke ile) ağırdan alma ve yavaşlamadır; isim **المُهْلة**dir. Ve falan **ذو مَهَل**dir (hareke ile) yani hayırda öne geçiş sahibidir; şerde söylenmez. Denilir: onu **مَهَّلْته** ve **أَمْهَلْته** yani onu sakinleştirdin ve onu erteledin. Ondan, Ruqayqa hadîsi: onların koşuşu onun **مَهَل**ine ulaşmaz yani onların hızlanması onun yavaşlamasına ulaşmaz; ve Üsâme b. el-Hâris el-Hüzelî’nin sözü:
لَعَمْري لقد أَمْهَلْت في نَهْي خالدٍ
عن الشام، إِمّا يَعْصِيَنَّك خالد
**أَمْهَلْت**: mübalağa ettim; der ki: eğer bana isyan ederse, onu nehyetmede mübalağa ettim. Cevherî: **اتْمَهَلَّ**yi **اتْمِهْلالاً**: mutedil oldu ve dimdik oldu; râciz dedi:
وعُنُق كالجِذْع مُتْمَهِلّ
Yani dimdik; ve el-Kuhayf dedi:
إِذا ما الضِّباعُ الجِلَّة انْتَجَعَتْهُم،
نَمَا النِّيُّ في أَصْلائها فاتْمَهَلَّتِ
Ve Ma‘n b. Evs dedi:
لُباخِيَّة عَجْزاء جَمّ عِظامُها،
نَمَتْ في نَعيمٍ، واتْمَهَلَّ بها الجسم
Ve Ka‘b b. Cu‘ayl dedi:
في مكانٍ ليس فيه بَرَمٌ،
وفَرَاش مُتعالٍ مُتْمَهِلّ
Ve Habîb b. el-Murr dedi; el-‘Abdî dedi:
لقد زُوّج المردادُ بَيْضاءَ طَفْلةً
لَعُوباً تُناغِيهِ، إِذا ما اتْمَهَلَّتِ
(* “المرداد” sözü, asılda böyledir.)
Ve ‘Ukbe b. Mukaddem dedi:
في تَلِيلٍ كأَنه جِذْعُ نخْلٍ،
مُتَمَهِلٍّ مُشَذَّبِ الأَكْرابِ

Ve **الاتْمِهْلال** ayrıca: sükûnet ve gevşekliktir. Ve onların sözü: **مَهْلاً يا رجل**; ve iki kişi, cem‘ ve müennes için de böyledir; ve o, **أَمْهِل** manasında tekildir; sana **مَهْلاً** denildiğinde, “**لا مَهْلَ والله**” dersin; “**لا مَهْلاً والله**” deme; ve dersin: “**ما مَهْلٌ والله بمُغْنِيةٍ عنك شيئاً**”; Kümeyt dedi:
أَقُولُ له، إِذا ما جاء: مَهْلاً
وما مَهْلٌ بَواعِظة الجَهُول

Ve bu beyit
(* “وهذا البيت إلخ” sözü: elimizdeki Sıhâh nüshalarının yazma ve basmalarında, daha önce onu naklettiği gibi; ve Sâgânî’de de Cevherî’den böyledir; belki İbn Berrî’ye, içinde bozukluk olan bir nüsha düşmüştür) Cevherî onu şöyle getirdi:
أَقول له إِذ جاء: مهلاً
وما مَهْل بواعظة الجهول
İbn Berrî dedi: bu beyti Cevherî Kümeyt’e nisbet etti; ve صدر’ü Câmi‘ b. Murhiyye el-Kilâbî’nindir; ve o, değiştirilmiş, bir parça eksiktir; ve عجز’ü Kümeyt’indir; ve ikisinin vezinleri farklıdır: **الصَّدْرُ** uzun bahirdendir ve **العَجُز** vâfir’dendir; ve Câmi‘in beyti:
أَقول له: مَهْلاً، ولا مَهْلَ عنده،
ولا عنْدَ جارِي دَمْعِهِ المُتَهَلِّل
Ve Kümeyt’in beyti ise:
وكُنَّا، يا قُضاع، لكم فَمَهْلاً،
وما مَهْلٌ بواعِظة الجَهُولِ
Buna göre beyit vâfir’den vezinli olur. Ve Leys dedi: **الـمَهْلُ** sükûnet ve vakar’dır. Dersin: **مَهْلاً يا فلانُ** yani yumuşaklıkla ve sükûnetle; acele etme; sana böyle caizdir ve ağırlaştırma da caizdir; ve inşad etti:
فيا ابنَ آدَمَ، ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ؟
لله دَرُّكَ ما تأْتي وما تَذَرُ

Ve Allah Aziz ve Celil dedi: **فَمَهِّلِ الكافرين أَمْهِلْهُم**; iki lugat ile geldi; yani **أَنْظِرْهُمْ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ه ل * * المَهَلُ * بفتحتين التُّؤُدة و * أَمْهَلَهُ * أنظره و * مَهَّلَهُ تَمْهِيلاً * والاسم * المُهْلَةُ * و * الاسْتِمْهالُ * الاستنظار و * تَمَهَّلَ * في أمره اتأَد وقولهم * مَهْلاً * يا رجل وكذا للاثنين والجمع والمُؤنث بمعنى * أمْهِل * وقوله تعالى ﴿بماء كالمُهْلِ﴾ قيل هو النُّحاس المُذاب وقال أبو عمرو المُهْلُ دُرديُّ الزيت قال والمُهْلُ أيضا القيح والصديد وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه ﴿ادفنوني في ثوبي هذين فانما هُما للمُهْلِ والتُراب﴾

##### Türkçe

* م ه ل * * **المَهَلُ** *iki fetha ile* ağırdan alma ve teenni; ve * **أَمْهَلَهُ** *ona mühlet verdi; ve * **مَهَّلَهُ تَمْهِيلاً** *; ve isim * **المُهْلَةُ** *dur; ve * **الاسْتِمْهالُ** *mühlet isteme(=bekletilme isteme)dir; ve * **تَمَهَّلَ** *işinde ağırdan aldı, teenni etti; ve onların sözü: * **مَهْلاً** * ey adam; ve bu, iki kişi ve cem‘ ve müennes için de, * **أمْهِل** * anlamındadır; ve Yüce Allah’ın sözü: { su ile, **المُهْلِ** gibi } denildi ki: o, eritilmiş bakırdır; Ebû Amr dedi ki: **المُهْلُ** yağın tortusudur; dedi ki: **المُهْلُ** ayrıca irin ve cerahattir; ve Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsinde: { beni şu iki elbisemin içinde defnedin; çünkü ikisi **المُهْلِ** ve toprağadır }

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

المهل، بالفتح، ويحرك، والمهلة، بالضم: السكينة، والتؤدة، والرفق. وأمهله: أنظره ورفق به ولم يعجل عليه، قال الشاعر:
  فيا ابن آدم ما أعددت في مهل                      لله درك ما تأتي ومـا تـذر

  ومهله تمهيلا: أجله، ومنه قوله تعالى:  فمهل الكافرين  . وتمهل، في عمله: اتأد، وكل ترفق تمهل. قال الليث: المهل: السكينة والوقار، يقال: مهلا يا رجل، وكذا للأنثى، وفي العباب للإثنين والجمع، زاد في الصحاح: والمؤنث، وهي موحدة بمعنى أمهل: أي ارفق واسكن لا تعجل. وتقول مجيبا، أي إذا قيل لك مهلا قلت: لا مهل والله، ولا تقول: لا مهلا والله. وتقول: ما مهل والله بمغنية عنك، وأنشد الجوهري للكميت:
  أقول له إذا ما جاء مهـلا                      وما مهل بواعظة الجهول قال ابن بري: هذا البيت نسبه الجوهري للكميت، وصدره لجامع بن مرخية الكلابي، وهو مغير ناقص جزءا، وعجزه للكميت، ووزنهما مختلف، الصدر من الطويل، والعجز من الوافر، وبيت جامع: أقول له مهلا ولا مهل عنده ولا عند جاري دمعه المتهلل وأما بيت الكميت فهو:
  وكنا يا قضاع لكم فمهـلا                      وما مهل بواعظة الجهول فعلى هذا يكون البيت من الوافر موزونا. قلت: وقد أنشده الصاغاني للكميت على الصواب، وكذا الأزهري أنشد البيت الأول لجامع بن مرخية على الصواب. يقال: رزق مهلا: إذا ركب الذنوب والخطايا فمهل ولم يعجل. والمهل، بالضم: اسم يجمع معدنيات الجواهر الأرضية كالفضة والحديد ونحوهما، كالذهب والنحاس، وقال أبو عبيدة: هو كل فلز أذيب. المهل: القطران الرقيق الماهي يشبه الزيت، وهو يضرب إلى الصفرة، دسم، يدهن به الإبل في الشتاء، والقطران الخاثر لا يهنأ به، كالمهلة، بزيادة الهاء. المهل أيضا: ما ذاب من صفر أو حديد، وهكذا فسر في التنزيل، والله أعلم، وهو قوله تعالى:  يغاثوا بماء كالمهل  ، وسئل ابن مسعود عن المهل، فأذاب فضة فجعلت تميع وتلون، فقال: هذا ممن أشبه ما أنتم راؤون بالمهل، وقال بعضهم: هو النحاس المذاب، قيل: هو الزيت عامته أو درديه، عن أبي عمرو، وبه فسر الزجاج قوله تعالى:  يوم تكون السماء كالمهل  ، وقيل: هو العكر المغلى، وأنشد ابن بري للأفوه الأودي:
  وكأنما أسلاتـهـم مـهـنـوءة                      بالمهل من ندب الكلوم إذا جرى شبه الدم حين يبس بدردي الزيت، أو رقيقه. قال أبو عبيد: المهل في غير القرآن: ما يتحات عن الخبزة من الرماد والجمر، إذا أخرجت من الملة، وقال ابن شميل: المهل عندهم: الملة إذا حميت جدا رأيتها تموج، قالت العامرية: المهل عندنا السم، هو في حديث أبي بكر رضي الله عنه: القيح وصديد الميت، عن أبي عمرو، وهو أنه أوصى في مرضه فقال: ادفنوني في ثوبي هذين فإنما هما للمهل والتراب. كالمهل، بالفتح وبالتحريك، نقله ابن سيده، والمهلة مثلثة، وبكل ذلك روي الحديث المذكور، ويحرك، وهذه عن ابن عباد، وبه روي الحديث أيضا. ومهل البعير مهلا: طلاه بالخضخاض، فهو ممهول، قال أبو وجزة:
  صافي الأديم هجان غير مذبحه                      كأنه بدم المكنان مـمـهـول مهلت الغنم: إذا رعت، بالليل أو النهار، على مهلها. والمهل، محركة: التقدم في الخير، يقال: فلان ذو مهل: أي ذو تقدم في الخير، ولا يقال في الشر، وقال ذو الرمة:
  كم فيهم من أشم الأنف ذي مهليأبى الظلامة منه الضيغم الضاري

  أي تقدم في الشرف والفضل، وقال ابن الأعرابي: روي عن علي رضي الله تعالى عنه أنه لما لقي الشراة قال لأصحابه: وإذا سرتم إلى العدو فمهلا مهلا، أي رفقا رفقا، وإذا وقعت العين على العين فمهلا مهلا، أي تقدما تقدما، الساكن للرفق، والمتحرك للتقدم، كالتمهل، عن أبي عبيد، يقال: تمهل في الأمر: إذا تقدم فيه، قال ابن فارس: ولعله من الأضداد. المهل أيضا: أسلاف الرجل المتقدمون، يقال: قد تقدم مهل قبلك، ورحم الله مهلك. يقال: خذ المهلة في أمرك، بالضم: أي خذ العدة. قال أبو سعيد: يقال: أخذ فلان على فلان المهلة: إذا تقدمه في سن أو أدب. وأمهل: بالغ وأعذر، قال أسامة بن الحارث الهذلي:
  لعمري لقد أمهلت في نهي خالد                      عن الأم إما يعصينـك خـالـد ويروى أملهت: أي بالغت وأعذرت. قال ابن الأعرابي: الماهل: السريع، وهو المتقدم. وأبو مهل، محركة: عروة بن عبد الله الجعفي من تابع التابعين. واستمهله: استنظره. وأمهله: أنظره، قال الله تعالى:  فمهل الكافرين أمهلهم رويدا  فجاء باللغتين، أي أنظرهم. واتمهل اتمهلالا: اعتدل وانتصب، نقله الجوهري، كاتمأل، الهمزة بدل من الهاء، قال عقبة بن مكدم:
  في تليل كأنه جذع نخل                      متمهل مشذب الأكراب والاتمهلال أيضا: سكون وفتور. ومما يستدرك عليه: قال أبو حنيفة: المهلة، بالضم: بقية جمر في الرماد. والمتمهل من الرجال: الطويل. والمهل، محركة: الهداية للأمر قبل ركوبه. ومهلته وأمهلته: سكنته وأخرته.

##### Türkçe

**المهل**، fetih ile, ve harekelenir; ve **المهلة**, damme ile: sükûnet, ağırdan alma, ve yumuşaklık. Ve **أمهله**: ona mühlet verdi ve ona yumuşak davrandı ve ona karşı acele etmedi; şair dedi:
  Ey Âdemoğlu, **مهل** içinde ne hazırladın                      Allah hayrını versin, ne yaparsın ve ne bırakırsın

Ve **مهله** **تمهيلا**: onu erteledi; ve ondan, Yüce Allah’ın sözü:  **فمهل الكافرين**  . Ve **تمهل**, işinde: ağırdan aldı; ve her yumuşak davranış **تمهل**’dir. Leys dedi: **المهل**: sükûnet ve vakar; denir: **مهلا** ey adam; ve aynı şekilde dişiye; ve **العباب**’da ikisi ve cem‘ için; **الصحاح**’ta artırdı: ve müennes; ve o, **أمهل** manasında tekil (bir kelime)dir: yani yumuşak davran ve sakin ol, acele etme. Ve cevap vererek söylersin; yani sana **مهلا** denildiğinde “**لا مهل** والله” dersin; ve “**لا مهلا** والله” demezsin. Ve söylersin: “**ما مهل** والله senin hakkında fayda verici değildir”; ve Cevherî, Kümeyt’ten şu beyti okuttu:
  Ona derim, ne zaman **مهلا** gelirse                      ve **ما مهل** cahile öğüt verici değildir
İbn Berrî dedi: Bu beyti Cevherî Kümeyt’e nisbet etti; ve صدر’ı Câmi‘ b. Merhiyye el-Kilâbî’nindir; ve o, değiştirilmiş, bir parça eksiltilmiştir; ve عجز’ı Kümeyt’indir; ve ikisinin vezni farklıdır: صدر uzun (bahir)den, ve عجز vâfir’dendir. Ve Câmi‘in beyti: “Ona derim: **مهلا**; ve onun yanında **مهل** yoktur; ve komşumun yanında da dökülen gözyaşı yoktur.” Amma Kümeyt’in beyti ise:
  Ve biz, ey Kudâa, size (karşı) idik; o hâlde **فمهلا**                      ve **ما مهل** cahile öğüt verici değildir
Buna göre beyit vâfir’den vezinli olur. Dedim: Sâgânî onu Kümeyt’ten doğru üzere okuttu; ve aynı şekilde Ezherî, birinci beyti Câmi‘ b. Merhiyye’ye doğru üzere okuttu. Denir: “**رزق مهلا**”: günahları ve hataları işlediği zaman; sonra **مهل** etti ve acele etmedi. Ve **المهل**, damme ile: gümüş ve demir ve benzerleri gibi, altın ve bakır gibi, yer cevherlerinin madenîlerini toplayan bir isimdir. Ebû Ubeyde dedi: O, eritilmiş her filizdir. **المهل**: ince, akıcı katran; yağa benzer; ve sarılığa çalar; yağlıdır; kışın onunla develer yağlanır; ve koyu katranla rahat edilmez; **المهلة** gibi, **الهاء**’nın artırılmasıyla. **المهل** ayrıca: sarı bakırdan yahut demirden eriyen şeydir; ve tenzilde böyle tefsir edilmiştir; Allah daha iyi bilir; ve o, Yüce Allah’ın sözü:  **يغاثوا بماء كالمهل**  . Ve İbn Mes‘ûd’a **المهل** hakkında soruldu; bunun üzerine gümüş eritti; o da akışkanlaşıyor ve renkleniyordu; dedi ki: “Bu, sizin **المهل** ile en çok benzeyen olarak göreceğiniz şeydendir.” Ve bazısı dedi: O, eritilmiş bakırdır. Denildi: O, yağdır; çoğu yahut tortusudur; Ebû Amr’dan. Ve bununla Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü:  **يوم تكون السماء كالمهل**  ’i tefsir etti. Ve denildi: O, kaynatılmış bulanıklıktır. Ve İbn Berrî, el-Efveh el-Evdî’den şu beyti okuttu:
  Sanki onların mızrakları yağlanmış                      yaraların akıntısından **المهل** ile, akıp gittiğinde
Kan benzeri; yağın tortusuyla yahut onun incesiyle kuruduğu zaman. Ebû Ubeyd dedi: Kur’ân dışında **المهل**: kül ve kor’dan ekmek parçasından dökülen şeydir; **الملة**’den çıkarıldığı zaman. İbn Şümeyl dedi: Onların yanında **المهل**: **الملة**’dir; çok ısıtıldığı zaman onu dalgalanır görürsün. Âmiriyye dedi: Bizim yanımızda **المهل** zehirdir. O, Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsindedir: ölü’nün irin’i ve cerahatidir; Ebû Amr’dan; ve o, hastalığında vasiyet etti; dedi ki: “Beni şu iki elbisem içinde gömün; çünkü onlar ancak **المهل** ve toprak içindir.” **كالمهل**, fetih ile ve hareke ile; bunu İbn Sîde nakletti. Ve **المهلة** üçlüdür; ve bunların hepsiyle zikredilen hadîs rivayet edilmiştir; ve harekelenir; ve bu, İbn Abbâd’dandır; ve hadîs bununla da rivayet edilmiştir. Ve **مهل** deve’yi **مهلا**: onu **الخضخاض** ile sıvadı; o da **ممهول**’dür. Ebû Vecze dedi:
  Derisi saf, kızıl, boğazlanmamış                      sanki **المكنان**’ın kanıyla **ممهول**
**مهلت** koyun: otladığı zaman; gece yahut gündüz; kendi **مهل**’i üzere. Ve **المهل**, harekeli: hayırda ilerleme’dir; denir: “Falan **ذو مهل**”: yani hayırda ilerleme sahibi; ve şerde denilmez. Zü’r-Rumme dedi:
  Onların içinde nice burunlu, **ذي مهل** vardır                      ondan zulmü, saldırgan arslan reddeder

Yani şeref ve fazilette ilerleme. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ali رضى الله تعالى عنه’dan rivayet edildi: **الشراة** ile karşılaştığında ashabına dedi ki: “Düşmana yürüdüğünüzde **فمهلا مهلا**”; yani yumuşakça yumuşakça. “Ve göz göze düştüğünde **فمهلا مهلا**”; yani ilerleyişçe ilerleyişçe. Sâkin olan (okunuş) yumuşaklık içindir; ve harekeli olan ilerleme içindir; **كالتمهل**; Ebû Ubeyd’den. Denir: “İşte **تمهل** etti”: onda ilerlediği zaman. İbn Fâris dedi: Belki de o, zıtlar’dandır. **المهل** ayrıca: adamın önden gelen atalarıdır; denir: “Senden önce **مهل** ilerledi”; ve “Allah **مهلك**’e rahmet etsin.” Denir: “İşinde **المهلة**’yi al”, damme ile: yani hazırlığı al. Ebû Saîd dedi: Denir: “Falan, falana karşı **المهلة**’yi aldı”: yaşta yahut edepte onu geçtiği zaman. Ve **أمهل**: mübalağa etti ve mazeret bıraktı. Üsâme b. el-Hâris el-Hüzelî dedi:
  Ömrüme yemin olsun, Hâlid’i men‘ etmede **أمهلت**                      anneden; eğer sana Hâlid isyan ederse
Ve “**أملهت**” diye rivayet edilir: yani mübalağa ettim ve mazeret bıraktım. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الماهل**: hızlıdır; ve o, öne geçen’dir. Ve **أبو مهل**, harekeli: tâbi‘u’t-tâbi‘înden, el-Cu‘fî, Urve b. Abdillah’tır. Ve **استمهله**: mühlet istemek üzere onu bekletti. Ve **أمهله**: ona mühlet verdi. Allah تعالى dedi:  **فمهل الكافرين أمهلهم رويدا**  ; iki lugat ile geldi; yani onlara mühlet ver. Ve **اتمهل اتمهلالا**: itidal etti ve doğruldu; Cevherî nakletti; **كاتمأل** gibi; **الهمزة**, **الهاء**’nın bedelidir. Ukbe b. Mukaddem dedi:
  Bir tümsekte; sanki hurma gövdesi                      **متمهل**, budanmış lif dipleriyle
Ve **الاتمهلال** da: sükûnet ve gevşekliktir. Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: Ebû Hanîfe dedi: **المهلة**, damme ile: kül içindeki kor bakiyesidir. Ve erkeklerden **المتمهل**: uzun boylu olandır. Ve **المهل**, harekeli: ona binmeden önce iş için hidayet’tir. Ve **مهلته** ve **أمهلته**: onu sakinleştirdim ve onu erteledim.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

أَمْهَلَهُ
4 أَمْهَلَهُ ذ He acted gently, softly, or in a leisurely manner, towards, or with, him. (K.) He granted him some delay, or respite; let him alone, or left him, for a while. (S, K.) [In both senses] i. q. أَرْوَدَهُ. (S, art. رود.) You say أَمْهِلْنِى حَتَّى أَفْعَل كَذَا Grant thou me some delay that I may do such a thing; give me time to do such a thing. See Har p. 164.

تَمَهَّلَ
5 تَمَهَّلَ ذ He acted, or behaved, deliberately, or leisurely; without haste; (S, Msb, K;) in an affair. (S, Msb.)

مَهْلٌ
مَهْلٌ ذ and ↓ مَهَلٌ and ↓ مُهْلَةٌ Gentleness; a leisurely manner of acting or proceeding. (Msb, K, &c.) ― -b2- مَهْلًَا Act gently, softly, or leisurely.

مَهَلٌ
مَهَلٌ ذ : see مَهْلٌ.

مُهْلَةٌ
مُهْلَةٌ ذ : see مَهْلٌ. ― -b2- فِى الأَمْرِ مُهْلَةٌ In the affair is a delay; syn. تَأْخِيرٌ. (Msb.) ― -b3- فِى مُهْلَةٍ Leisurely; gently; by little and little.

غُرْمُولٌ مُتْمَهِلٌّ
غُرْمُولٌ مُتْمَهِلٌّ ذ A hard penis: see قَاسِبٌ.

##### Türkçe

**أَمْهَلَهُ**
4 **أَمْهَلَهُ** ذ Ona karşı, yahut onunla, yumuşakça, nazikçe, yahut ağırdan alarak davrandı. (K.) Ona bir miktar gecikme, yahut mühlet verdi; onu bir süre kendi hâline bıraktı, yahut onu bir süre bıraktı. (S, K.) [Her iki mânada] **أَرْوَدَهُ** ile aynı mânadadır. (S, md. **رود**.) **أَمْهِلْنِى حَتَّى أَفْعَل كَذَا** dersin: “Böyle bir şeyi yapayım diye bana bir miktar mühlet ver; böyle bir şeyi yapmam için bana vakit ver.” Har s. 164’e bak.

**تَمَهَّلَ**
5 **تَمَهَّلَ** ذ Bir işte ağır ağır, yahut teenni ile davrandı; acele etmeksizin; (S, Msb, K;) bir işte. (S, Msb.)

**مَهْلٌ**
**مَهْلٌ** ذ ve aşağıdaki **مَهَلٌ** ve aşağıdaki **مُهْلَةٌ**: Yumuşaklık; davranmada yahut ilerlemede ağırdan alma tarzı. (Msb, K, vb.) ― -b2- **مَهْلًَا**: Yumuşakça, nazikçe, yahut ağırdan alarak davran.

**مَهَلٌ**
**مَهَلٌ** ذ: **مَهْلٌ**’e bak.

**مُهْلَةٌ**
**مُهْلَةٌ** ذ: **مَهْلٌ**’e bak. ― -b2- **فِى الأَمْرِ مُهْلَةٌ**: İşte bir gecikme vardır; eş anlamlısı **تَأْخِيرٌ**. (Msb.) ― -b3- **فِى مُهْلَةٍ**: Ağır ağır; yumuşakça; azar azar.

**غُرْمُولٌ مُتْمَهِلٌّ**
**غُرْمُولٌ مُتْمَهِلٌّ** ذ Sert bir penis: **قَاسِبٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَهَلَ
مَهَلَ A ( n. ac. مَهْل 1 ,  مُهْلَة 3t )
a.  [ Fī ], Proceeded slowly, deliberately in; took time over.

b.  Grazed at leisure.

c.  Smeared with pitch.

مَهَّلَ
مَهَّلَ II ,
a.  Granted a respite to; was indulgent to.

أَمْهَلَ
أَمْهَلَ IV ,
a.  see II .

b.  [ Fī ], Made excuses to.

تَمَهَّلَ
تَمَهَّلَ V ,
a.  see I (a) .

اِسْتَمْهَلَ
اِسْتَمْهَلَ X ,
a.  Asked for a delay.

مَهْل
مَهْل 1 ,
a.  Deliberateness; slowness.

b.  Leisure, ease; rest.

c.  Respite.

d.  see 3 (d) .

مَهْلَة
مَهْلَة 1t ,  مِهْلَة 2t ,
a.  see 3 (d) .

مُهْل
مُهْل 3 ,
a.  Mineral, ore.

b.  Molten copper.

c.  Pitch.

d.  Pus, matter.

e.  Poison.

f.  Oily matter.

مُهْلَة
مُهْلَة 3t ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Preparations.

d.  Progress, advancement, advantage.

e.  see 3 (c) , ( d ).

مَهَل
مَهَل 4 ,
a.  see 1 (a) , ( b ) &  مُهْل 3 ( d ).

d.  Ancestors.

مَهَلَة
مَهَلَة 4t ,
a.  see 3 (d) .

مَاْهِل
مَاْهِل 21 ,
a.  Progressing; progressive.

b.  Quick.

أَمْهَلَ
N. Ac. أَمْهَلَ IV ,
a.  Delay, respite.

تَمَهَّلَ
N. Ac. تَمَهَّلَ V ,
a.  Slowness, delay.

اِنْمَهَلَّ
اِنْمَهَلَّ ,  اِتْمَهَلَّ
a.  Was erect.

b.  Was languid.

مَهْلًا
مَهْلًا
a.  Gently.

لَا مَهْلَ
لَا مَهْلَ
a.  Without delay, forthwith, immediately, at once.

عَلَى مَهْلٍ
عَلَى مَهْلٍ
a.  Deliberately, slowly; easily, leisurely; gradually.

أَخَذَ عَلَيْهِ المُهْلَة
أَخَذَ عَلَيْهِ المُهْلَة
a.  He has the advantage over him.

مَهْمَا
مَهْمَا
a.  Whatever.

b.  Whenever.

##### Türkçe

**مَهَلَ**
**مَهَلَ** A ( n. ac. **مَهْل** 1 , **مُهْلَة** 3t )
a.  [ Fī ], içinde yavaşça, kasıtlı olarak ilerledi; üzerinde vakit harcadı.

b.  rahatça otladı.

c.  zift ile sıvadı.

**مَهَّلَ**
**مَهَّلَ** II ,
a.  -e bir mühlet verdi; -e karşı müsamahalı davrandı.

**أَمْهَلَ**
**أَمْهَلَ** IV ,
a.  II’ye bak.

b.  [ Fī ], içinde mazeretler ileri sürdü.

**تَمَهَّلَ**
**تَمَهَّلَ** V ,
a.  I (a)’ya bak.

**اِسْتَمْهَلَ**
**اِسْتَمْهَلَ** X ,
a.  bir gecikme istedi.

**مَهْل**
**مَهْل** 1 ,
a.  ağırdan alma; yavaşlık.

b.  boş vakit, rahatlık; dinlenme.

c.  mühlet.

d.  3 (d)’ye bak.

**مَهْلَة**
**مَهْلَة** 1t , **مِهْلَة** 2t ,
a.  3 (d)’ye bak.

**مُهْل**
**مُهْل** 3 ,
a.  maden, cevher.

b.  erimiş bakır.

c.  zift.

d.  irin, cerahat.

e.  zehir.

f.  yağlı madde.

**مُهْلَة**
**مُهْلَة** 3t ,
a.  I (a) , ( b )’ye bak.

c.  hazırlıklar.

d.  ilerleme, terakki, avantaj.

e.  3 (c) , ( d )’ye bak.

**مَهَل**
**مَهَل** 4 ,
a.  1 (a) , ( b ) ve **مُهْل** 3 ( d )’ye bak.

d.  atalar.

**مَهَلَة**
**مَهَلَة** 4t ,
a.  3 (d)’ye bak.

**مَاْهِل**
**مَاْهِل** 21 ,
a.  ilerleyen; ilerleyici.

b.  çabuk.

**أَمْهَلَ**
N. Ac. **أَمْهَلَ** IV ,
a.  gecikme, mühlet.

**تَمَهَّلَ**
N. Ac. **تَمَهَّلَ** V ,
a.  yavaşlık, gecikme.

**اِنْمَهَلَّ**
**اِنْمَهَلَّ** , **اِتْمَهَلَّ**
a.  dik oldu.

b.  gevşek oldu.

**مَهْلًا**
**مَهْلًا**
a.  yumuşakça.

**لَا مَهْلَ**
**لَا مَهْلَ**
a.  gecikmeksizin, derhal, hemen, birden.

**عَلَى مَهْلٍ**
**عَلَى مَهْلٍ**
a.  kasıtlı olarak, yavaşça; kolayca, rahatça; tedricen.

**أَخَذَ عَلَيْهِ المُهْلَة**
**أَخَذَ عَلَيْهِ المُهْلَة**
a.  onun üzerinde avantajı vardır.

**مَهْمَا**
**مَهْمَا**
a.  her ne.

b.  her ne zaman.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مهل
مَهَلَ - يَمْهَلُ - مُهْل - المُهْل
مَهَلَ - يَمْهَلُ + المعدنُ أو الشحم أو الماء: يسخن حتى يذوب ويسيل
مُهْل - المُهْل: اسم فعل " مَهَلَ - يَمْهَلُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء أو المعدن الذي يسخن حتى يذوب ويسيل: صهارة المعادن والشحوم والقطران وما شابه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قوام المادة الدهني أو الزيتي أوالمائع أو المتقطع" وهي:
دَهُنَ - يَدْهُنُ (دَهَنَ - يَدْهُنُ)، شَحِمَ - يَشْحَمُ (شَحُمَ - يَشْحُمُ)، قَطَرَ - يَقْطِرُ (اللازم)، مَهَلَ - يَمْهَلُ، زَاتَ - يَزِيتُ، مَهُنَ - يَمْهُنُ
يفرق لفظاً:
مَهَلَ - يَمْهُلُ + الكائن + في مشي أو فعل: يمضي في سيره أو فعله ببطء ورفق وسكينة
مَهَلَ - يَمْهَلُ + المعدن أو الشحم أو الماء: يغلي فيذوب ويسيل ويفور وتتصاعد أبخرته

المهل
 	﴿وقل الحق من ربكم فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفر إنا أعتدنا للظالمين نارا أحاط بهم سرادقها وإن يستغيثوا يغاثوا بماء كالمهل يشوي الوجوه بئس الشراب وساءت مرتفقا(29)﴾ الكهف ﴿كالمهل يغلي في البطون(45)﴾ الدخان
 	﴿يوم تكون السماء كالمهل(8)﴾ المعارج
مختار الصحاح
● [مهل] م ه ل: المَهَلُ بفتحتين التُّؤُدة و أَمْهَلَهُ أنظره و مَهَّلَهُ تَمْهِيلاً والاسم المُهْلَةُ و الاسْتِمْهالُ الاستنظار و تَمَهَّلَ في أمره اتأَد وقولهم مَهْلاً يا رجل وكذا للاثنين والجمع والمُؤنث بمعنى أمْهِل وقوله تعالى ﴿بماء كالمُهْلِ﴾ قيل هو النُّحاس المُذاب وقال أبو عمرو المُهْلُ دُرديُّ الزيت قال والمُهْلُ أيضا القيح والصديد وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه ﴿ادفنوني في ثوبي هذين فانما هُما للمُهْلِ والتُراب﴾
الراغب
مهل
- المهل: التؤدة والسكون، يقال: مهل في فعله، وعمل في مهلة، ويقال: مهلا. نحو: رفقا، وقد مهلته: إذا قلت له مهلا، وأمهلته: رفقت به، قال: }فمهل الكافرين أمهلهم رويدا﴿[الطارق/17] والمهل: دردي الزيت، قال:﴾كالمهل يغلي في البطون{ [الدخان/45].
ملخص اللسان:
1.     المَهْل والمَهَل والمُهْلة، كله: السَّكِينة والتُّؤَدة والرِّفْق. وتَمَهَّل في عمله: اتَّأَدَ. وكلُّ ترفُّقٍ تمَهُّل.وإِذا سِرْتم إِلى العدوِّ     فَمَهْلاً مَهْلاً أَي رِفْقاً رِفْقاً، وإِذا وقعت العين على العين فَمَهَلاً مَهَلاً أَي تقدُّماً تقدُّماً، الساكن الرفق، والمتحرك التقدُّم،
2.     وأَمْهله: أَنظره ورَفَق به ولم يعجل عليه. ومَهَّله تمْهِيلاً:أَجَّله. والاسْتِمْهال: الاستنظار.
3.     ومَهَلَت الغنمُ إِذا رعت بالليل أَو بالنهار على مَهَلِها.
4.     والمُهْلُ: اسمٌ يجمع مَعْدِنِيَّات الجواهر. والمُهْل: ما ذاب من  صُفْرٍ أَو حديد، وهكذا فسر في التنزيل، والله أَعلم.
5.    والمُهْل والمُهْلة:ضرْب من القَطِران ماهِيُّ رَقِيق يُشْبه الزيت، وهو يضرِب إِلى الصفرة من مَهاوَتِه،وهو دَسِم تُدْهَن به الإِبل في الشتاء
6.     وقيل: هو دُرْدِيُّ الزيتِ، وقيل: هو العَكَر المُغْلى، وقيل: هو رَقِيق الزيت، وقيل: هو عامَّته ،يوم تكون السماء كالمُهْلِ، قال: المُهْل دُرْدِيُّ الزيت، قال الأَزهري: ومثله قوله: فكانت وَرْدةً كالدِّهانِ
7. يُغاثوا بماء كالمُهْل؛ يقال: هو النُّحاس المذاب
8. والمُهْل أَيضاً القَيْح والصَّدِيد ،والمُهْلُ والمَهْلُ والمُهْلةُ: صديد الميت
9.     وكانت الجبالُ كَثِيباً مَهِيلاً؛ الكَثِيب الرمل، والمَهِيل الذي يحرَّك أَسفله فيَنْهال عليه من أَعلاه،والمَهِيل من باب المُعْتَلِّ.
10.                        والمُهْل: ما يَتَحاتُّ عن الخُبزة من الرماد ونحوه  إِذا أُخرِجت من المَلَّة ، المُهْل بقيّة جَمْر في الرماد تُبِينُه إِذا حرَّكته.المُهْل عندهم المَلَّة إِذا حَمِيت جدًّا رأَيتها تَمُوج.
11.                        والمَهَلُ والتمَهُّل: التقدُّم. وتمهَّل في الأَمر: تقدَّم فيه.
12.                       والمُتْمَهِلّ والمُتْمَئلّ، الهمزة بدل من الهاء: الرجلُ الطويلُ المعتدلُ، وقيل: الطويلُ المنتصبُ. وعُنُق كالجِذْع مُتْمَهِلّ أَي منتصِب
13.                       التمَهُّل التقدُّم.الماهِلُ السريع،
14.                        ويقال: مَهَلُ الرجلِ: أَسْلافُه الذين تقدّموه، يقال: قد تقدّم مَهَلُك قبلك
15.                        أَمْهَلْت: بالغت
لسان العرب
● - مهل: المَهْل والمَهَل والمُهْلة، كله: السَّكِينة والتُّؤَدة     والرِّفْق. وأَمْهله: أَنظره ورَفَق به ولم يعجل عليه. ومَهَّله تمْهِيلاً:     أَجَّله. والاسْتِمْهال: الاستنظار. وتَمَهَّل في عمله: اتَّأَدَ. وكلُّ     ترفُّقٍ تمَهُّل. ورُزِق مَهْلاً: رَكِب الذُّنوب والخَطايا فمُهِّل ولم     يُعْجَل. ومَهَلَت الغنمُ إِذا رعت بالليل أَو بالنهار على مَهَلِها.     والمُهْلُ: اسمٌ يجمع مَعْدِنِيَّات الجواهر. والمُهْل: ما ذاب من     صُفْرٍ أَو حديد، وهكذا فسر في التنزيل، والله أَعلم. والمُهْل والمُهْلة:     ضرْب من القَطِران ماهِيُّ رَقِيق يُشْبه الزيت، وهو يضرِب إِلى الصفرة من     مَهاوَتِه، وهو دَسِم تُدْهَن به الإِبل في الشتاء؛ قال: والقَطِران     الخاثر لا يُهْنَأُ به، وقيل: هو دُرْدِيُّ الزيتِ، وقيل: هو العَكَر     المُغْلى، وقيل: هو رَقِيق الزيت، وقيل: هو عامَّته؛ وأَنشد ابن بري للأَفوه     الأَوْدِي:     وكأَنما أَسَلاتُهم مَهْنوءةٌ     بالمُهْلِ، من نَدَبِ الكُلومِ إِذا جَرى     شبَّه الدمَ حين يَبِس بِدُرْدِيّ الزيت. وقوله عز وجل: يُغاثوا بماء     كالمُهْل؛ يقال: هو النُّحاس المذاب. وقال أَبو عمرو: المُهْل دُرْدِيُّ     الزيت؛ قال: والمُهْل أَيضاً القَيْح والصَّدِيد.     ومَهَلْت البعيرَ إِذا طليته بالخَضْخاض فهو مَمْهول؛ قال أَبو وجزة     (*     قوله «قال ابو وجزة» في التهذيب زيادة لفظ: يصف ثوراً).     صافي الأَديم هِجان غير مَذْبَحِه،     كأَنه بِدَم المَكْنان مَمْهول     وقال الزجاج في قوله عز وجل: يوم تكون السماء كالمُهْلِ، قال: المُهْل     دُرْدِيُّ الزيت، قال الأَزهري: ومثله قوله: فكانت وَرْدةً كالدِّهانِ     (*     قوله «فكانت وردة كالدهان» في الازهري زيادة: جمع الدهن) قال أَبو إِسحق:     كالدِّهان أَي تَتَلوَّن كما يتلوَّن الدِّهان المختلفة، ودليل ذلك قوله     تعالى: كالمُهْل يَشْوي الوُجوه؛ فدَعا بفِضة فأَذابها فجَعلتْ تَميَّع     وتَلوَّن، فقال: هذا من أَشبَهِ ما أَنتم راؤون بالمُهْل؛ قال أَبو عبيد:     أَراد تأْويلَ هذه الآية. وقال الأَصمعي: حدَّثني رجل، قال وكان فصيحاً،     أَن أَبا بكر، رضي الله عنه، أَوْصى في مرضه فقال: ادفِنوني في     ثَوْبَيَّ هذين فإِنهما للمَهْلةِ والتراب، بفتح الميم، وقال بعضهم: المِهْلة،     بكسر الميم، وقالت العامرية: المُهْل عندنا السُّمُّ. والمُهْل: الصديد     والدم يخرج فيما زعم يونس. والمُهْل: النحاس الذائب؛ وأَنشد:     ونُطْعمُ من سَدِيفِ اللحْم شِيزى،     إِذا ما الماءُ كالمُهْلِ الفَرِيغِ     وقال الفراء في قوله تعالى: وكانت الجبالُ كَثِيباً مَهِيلاً؛ الكَثِيب     الرمل، والمَهِيل الذي يحرَّك أَسفله فيَنْهال عليه من أَعلاه، والمَهِيل     من باب المُعْتَلِّ. والمُهْل: ما يَتَحاتُّ عن الخُبزة من الرماد ونحوه     إِذا أُخرِجت من المَلَّة. قال أَبو حنيفة: المُهْل بقيّة جَمْر في     الرماد تُبِينُه إِذا حرَّكته. ابن شميل: المُهْل عندهم المَلَّة إِذا حَمِيت     جدًّا رأَيتها تَمُوج. والمُهْلُ والمَهْلُ والمُهْلةُ: صديد الميت. وفي     الحديث عن أَبي بكر، رضي الله عنه: أَنه أَوْصى في مرضه فقال: ادفِنوني     في ثوبيَّ هذين فإِنما هما للمُهْل التراب؛ قال أَبو عبيدة: المُهْل في     هذا الحديث الصديدُ والقيحُ، قال: والمُهْل في غير هذا كلُّ فِلِزٍّ     أُذِيبَ، قال: والفِلِزُّ جواهرُ الأَرض من الذهب والفضة والنُّحاس، وقال أَبو     عمرو: المُهْل في شيئين، هو في حديث أَبي بكر، رضي الله عنه، القيحُ     والصديدُ، وفي غيره دُرْدِيُّ الزيت، لم يعرف منه إِلاَّ هذا، وقد قدَّمنا     أَنه روي في حديث أَبي بكر المُهْلة والمِهْلة، بضم الميم     (* قوله «بضم     الميم» لم يتقدم له ذلك) وكسرها، وهي ثلاثَتُها القيحُ والصديدُ الذي يذُوب     فيَسيل من الجسد، ومنه قيل للنُّحاس الذائب مُهْل.     والمَهَلُ والتمَهُّل: التقدُّم. وتمهَّل في الأَمر: تقدَّم فيه.     والمُتْمَهِلّ والمُتْمَئلّ، الهمزة بدل من الهاء: الرجلُ الطويلُ المعتدلُ،     وقيل: الطويلُ المنتصبُ. أَبو عبيد: التمَهُّل التقدُّم. ابن الأَعرابي:     الماهِلُ السريع، وهو المتقدِّم. وفلان ذو مَهَل أَي ذو تقدُّم في الخير     ولا يقال في الشرِّ؛ وقال ذو الرمة:     كم فيهمُ من أَشَمِّ الأَنْفِ ذي مَهَلٍ،     يأْبى الظُّلامةَ منه الضَّيْغم الضاري     أَي تقدُّمٍ في الشرَف والفضل. وقال أَبو سعيد: يقال أَخذ فلان على فلان     المُهْلةَ إِذا تقدَّمه في سِنٍّ أَو أَدبٍ، ويقال: خُذِ المُهْلةَ في     أَمْرك أَي خذ العُدَّة؛ وقال في قول الأَعشى:     إِلا الذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ     قال: أَراد المعرفةَ المتقدِّمة بالموضع. ويقال: مَهَلُ الرجلِ:     أَسْلافُه الذين تقدّموه، يقال: قد تقدّم مَهَلُك قبلك، ورَحِم الله     مَهَلَك.ابن الأَعرابي: روي عن عليٍّ، عليه السلام، أَنه لما لَقِيَ الشُّراةَ     قال لأَصحابه: أَقِلُّوا البِطْنةَ وأَعْذِبوا، وإِذا سِرْتم إِلى العدوِّ     فَمَهْلاً مَهْلاً أَي رِفْقاً رِفْقاً، وإِذا وقعت العين على العين     فَمَهَلاً مَهَلاً أَي تقدُّماً تقدُّماً، الساكن الرفق، والمتحرك التقدُّم،     أَي إِذا سِرْتم فَتَأَنَّوْا وإِذا لَقِيتم فاحمِلوا. وقال الجوهري:     المَهَل، بالتحريك، التُّؤدة والتباطُؤ، والاسم المُهْلة. وفلان ذو مَهَل،     بالتحريك، أَي ذو تقدُّم في الخير، ولا يقال في الشر. يقال: مَهَّلْته     وأَمْهَلْته أَي سكَّنته وأَخَّرته. ومنه حديث رُقَيْقة: ما يبلُغ سَعْيُهم     مَهَلَه أَي ما يبلُغ إِسراعُهم إِبطاءه؛ وقول أُسامة بن الحرث الهذلي:     لَعَمْري لقد أَمْهَلْت في نَهْي خالدٍ     عن الشام، إِمّا يَعْصِيَنَّك خالد     أَمْهَلْت: بالغت؛ يقول: إِن عصاني فقد بالغت في نهيه. الجوهري:     اتْمَهَلَّ اتْمِهْلالاً أَي اعتدلَ وانتصَب؛ قال الراجز:     وعُنُق كالجِذْع مُتْمَهِلّ     أَي منتصِب؛ وقال القحيف:     إِذا ما الضِّباعُ الجِلَّة انْتَجَعَتْهُم،     نَمَا النِّيُّ في أَصْلائها فاتْمَهَلَّتِ     وقال معن بن أَوس:     لُباخِيَّة عَجْزاء جَمّ عِظامُها،     نَمَتْ في نَعيمٍ، واتْمَهَلَّ بها الجسم     وقال كعب بن جعيل:     في مكانٍ ليس فيه بَرَمٌ،     وفَرَاش مُتعالٍ مُتْمَهِلّ     وقال حبيب بن المرّ قال العبدي:     لقد زُوّج المردادُ بَيْضاءَ طَفْلةً     لَعُوباً تُناغِيهِ، إِذا ما اتْمَهَلَّتِ     (* قوله «المرداد» هكذا في الأصل).     وقال عُقبة بن مُكَدّم:     في تَلِيلٍ كأَنه جِذْعُ نخْلٍ،     مُتَمَهِلٍّ مُشَذَّبِ الأَكْرابِ     والاتْمِهْلال أَيضاً: سكون وفتور. وقولهم: مَهْلاً يا رجل، وكذلك     للاثنين والجمع والمؤنث، وهي موحدة بمعنى أَمْهِل، فإِذا قيل لك مَهْلاً، قلت     لا مَهْلَ والله، ولا تقل لا مَهْلاً والله، وتقول: ما مَهْلٌ والله     بمُغْنِيةٍ عنك شيئاً؛ قال الكميت:     أَقُولُ له، إِذا ما جاء: مَهْلاً     وما مَهْلٌ بَواعِظة الجَهُول     وهذا البيت     (* قوله «وهذا البيت إلخ» الذي في نسخ الصحاح الخط والطبع     التي بأَيدينا كما أورده سابقاً وكذا هو في الصاغاني عن الجوهري فلعل ما     وقع لابن بري نسخة فيها سقم) أَورده الجوهري:     أَقول له إِذ جاء: مهلاً     وما مَهْل بواعظة الجهول     قال ابن بري: هذا البيت نسبه الجوهري للكميت وصدره لجامع بن مُرْخِيَةَ     الكِلابيِّ، وهو مُغَيَّر ناقص جزءاً، وعَجُزه للكميت ووزنهما مختلفٌ:     الصَّدْرُ من الطويل والعَجُز من الوافر؛ وبيت جامع:     أَقول له: مَهْلاً، ولا مَهْلَ عنده،     ولا عنْدَ جارِي دَمْعِهِ المُتَهَلِّل     وأَما بيت الكميت فهو:     وكُنَّا، يا قُضاع، لكم فَمَهْلاً،     وما مَهْلٌ بواعِظة الجَهُولِ     فعلى هذا يكون البيت من الوافر موزوناً، وقال الليث: المَهْلُ السكينة     والوَقار. تقول: مَهْلاً يا فلانُ أَي رِفْقاً وسكوناً لا تعجل، ويجوز لك     كذلك ويجوز التثقيل؛ وأَنشد:     فيا ابنَ آدَمَ، ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ؟     لله دَرُّكَ ما تأْتي وما تَذَرُ     وقال الله عز وجل: فَمَهِّلِ الكافرين أَمْهِلْهُم؛ فجاء باللغتين أَي     أَنْظِرْهُمْ.
مقاييس اللغة:
(مهل) الميم والهاء واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على تُؤَدة، والآخر جنسٌ من الذائبات([15]).
فالأول التُّؤدة. تقول: مهلاً يا رجُل، وكذلك للاثنين والجميع. وإذا قال مَهْلاً قالوا: لا مَهْلَ واللهِ، وما مَهْلٌ بمغنيةٍ عنك شيئاً([16]). قال:
* وما مَهلٌ بواعظةِ الجَهُولِ([17]) *
وقال أبو عبيد: التمهّل: التقدُّم. وهذا خلاف الأوّل، ولعلَّه أن يكون من الأضداد. وأمهَله الله: لم يُعاجِلْه. ومشى على مُهْلته، أي على رِسْلِه.
والأصل الآخر المُهْل، وقالوا: هو خُثَارَة الزَّيت([18])، وقالوا: هو النُّحَاس الذَّائب.
القاموس المحيط:
المَهْلُ، ويُحَرَّكُ، والمُهْلَةُ، بالضم السَّكينَةُ والرِّفْقُ. وأمْهَلَهُ رَفَقَ به. ومَهَّلَهُ تَمْهِيلاً أجَّلَهُ.
وتَمَهَّلَ: اتَّأَدَ. ويقالُ: مهلاً يا رجُلُ، وكذا للْأُنْثَى والجمعِ، بمعنى أمْهِلْ. وتَقُولُ مُجِيباً: لا مَهَلَ واللهِ، ولا تَقُولُ: لا مَهْلاً واللهِ، وتقول: ما مَهْلٌ، والله، بِمُغْنِيَةٍ عنكَ. ورُزِقَ مَهْلاً: رَكِبَ الخَطايا فَمُهِّلَ ولم يُعْجَلْ. والمُهْلُ، بالضم: اسْمٌ يَجْمَعُ مَعْدِنِيَّاتِ الجَواهِرِ كالفِضَّةِ والحديدِ ونحوِهِما، والقَطِرانُ الرَّقيقُ، كالمُهْلَةِ، وما ذابَ من صُفْرٍ أو حديدٍ، والزَّيْتُ، أو دُرْدِيُّهُ، أو رَقيقُه، وما يَتَحاتُّ عن الخُبْزَةِ من الرَّمَادِ والجَمْرِ، والسَّمُّ، والقَيْحُ، وصَدِيدُ المَيِّتِ، كالمَهْلِ، بالفتح، وبالتحريك، والمُهْلَةِ، مُثَلَّثَةً ويُحَرَّكُ. ومَهَلَ البعيرَ: طَلاهُ بالخَضْخَاضِ، و الغَنَمُ: رَعَتْ على مَهْلِهَا. والمَهَلُ، محرَّكةً: التَّقَدُّمُ في الخيرِ، كالتَّمَهُّلِ، وأسْلافُ الرجُلِ المُتَقَدِّمُونَ. والمُهْلَةُ، بالضم: العُدَّةُ. وأخَذَ على فلانٍ المُهْلَةَ: إذا تقَدَّمَهُ في سِنٍّ أو أدَبٍ. وأمْهَلَ: بالَغَ وأعْذَرَ.
والماهِلُ: السريعُ، والمُتَقَدِّمُ. وأبو مَهَلٍ، محرَّكةً: عُرْوَةُ بنُ عبدِ اللهِ الجُعْفِيُّ من تابعِ التابعينَ.
واسْتَمْهَلَهُ: اسْتَنْظَرَهُ. وأمْهَلَهُ: أنْظَرَه. واتْمَهَلَّ اتْمِهْلاَلاً: اعْتَدَلَ وانْتَصَبَ. والاتْمِهْلاَلُ أيضاً: سكونٌ وفتورٌ.
تاج العروس:
مهل
المَهْلُ بالفتح ويُحرَّكُ والمُهْلَةُ بالضَّمِّ : السَّكينَةُ والتُّؤَدَةُ والرِّفْقُ . وأَمْهَلَهُ : أَنْظَرَهُ ورَفَقَ به ولم يَعْجَلْ عليه قال الشاعِرُ :
فيا ابْنَ آدَمَ ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ ... لِلَّهِ دَرُّكَ ما تأْتي وما تَذَرُ
ومَهَّلَهُ تَمهيلاً : أَجَّلَهُ ومنه قولُه تعالى : " فَمَهِّلِ الكافِرينَ " . وتَمَهَّلَ في عمله : اتَّأَدَ وكُلُّ تَرَفُّقٍ تَمَهُّلٌ . قال الليثُ : المَهْلُ : السَّكينَةُ والوَقارُ يُقال : مَهْلاً يا رَجُلُ وكذا للأُنثى وفي العبابِ للإثنينِ والجَمْعِ زادَ في الصِّحاح : والمُؤَنَّثِ وهي مُوَحَّدَةٌ بمعنى أَمْهِلْ : أَيْ ارفُقْ واسْكُنْ لا تَعجَلْ . وتقولُ مُجيباً أَي إذا قيلَ لكَ مَهْلاً قلتَ : لا مَهْلَ واللهِ ولا تَقولُ : لا مَهْلاً واللهِ . وتَقول : ما مَهْلٌ واللَّهِ بمُغْنِيَةٍ عَنْكَ وأَنشدَ الجَوْهَرِيّ للكُمَيْتِ :
أَقولُ لهُ إذا ما جاءَ مَهْلاً ... وما مَهْلٌ بواعِظَةِ الجَهُولِ قال ابنُ بَرِّيّ : هذا البيتُ نسبَهُ الجَوْهَرِيّ للكُمَيْتِ وصَدرُهُ لجامِعِ بنِ مَرْخِيَةَ الكِلابِيِّ وهو مُغَيَّرٌ ناقِصٌ جُزءاً وعَجُزُهُ للكُمَيْتِ ووَزنُهُما مُختلِفٌ الصَّدْرُ من الطَّويلِ والعجُزُ من الوافِرِ وبيتُ جامِعٍ : أَقولُ لهُ مَهْلاً ولا مَهْلَ عِنْدَه ولا عِندَ جاري دَمْعِهِ المُتَهَلِّلِ وأَمّا بيتُ الكُمَيْتِ فهُوَ :
وكُنّا يا قُضاعُ لَكُمْ فَمَهْلاً ... وما مَهْلٌ بواعِظَةِ الجَهُولِ فعلى هذا يكونُ البيتُ من الوافِرِ مَوزوناً . قلت : وقد أَنشدَهُ الصَّاغانِيّ للكُمَيْتِ على الصَّوابِ وكذا الأَزْهَرِيُّ أَنشدَ البيتَ الأَوَّلَ لجامِعِ بنِ مُرْخِيَةَ على الصّوابِ . يُقال : رُزِقَ مَهْلاً : إذا ركِبَ الذُّنوبَ والخطايا فمُهِّلَ ولمْ يُعْجَلْ . والمُهْلُ بالضَّمِّ : اسْمٌ يجمعُ مَعْدَنِيّاتِ الجواهِرِ الأَرضِيَّةِ كالفِضَّةِ والحَديدِ ونحوِهِما كالذَّهَبِ والنُّحاسِ وقال أَبو عُبيدَةَ : هو كُلُّ فِلِزٍّ أُذيبَ . المُهْلُ : القَطِرانُ الرَّقيقُ الماهِيُّ يشبهُ الزَّيْتَ وهو يَضْربُ إلى الصُّفْرَةِ دَسِمٌ يُدْهَنُ به الإبِلُ في الشِّتاءِ والقَطِرانُ الخاثِرُ لا يُهْنأُ بهِ كالمُهْلَةِ بزيادَةِ الهاءِ . المُهْلُ أَيضاً : ما ذابَ من صُفْرٍ أَو حَديدٍ وهكذا فُسِّرَ في التّنزيل واللهُ أَعلَمُ وهو قولُه تعالى : " يُغاثُوا بماءٍ كالْمُهْلِ " وسُئِلَ ابنُ مَسعودٍ عن المُهْلِ فأَذابَ فِضَّةً فجعلَتْ تَمَيَّعُ وتَلَوَّنُ فقال : هذا ممن أَشْبَه ما أَنْتُمْ راؤونَ بالمُهْلِ وقال بعضُهُم : هو النُّحاسُ المُذابُ قيل : هو الزَّيْتُ عامَّتُهُ أَو دُرْدِيُّهُ عن أَبي عَمروٍ وبه فَسَّرَ الزَّجّاجُ قولَه تعالى : " يومَ تكونُ السَّماءُ كالمُهْلِ " وقيل : هو العَكَرُ المُغْلَى وأَنشدَ ابنَ برّيّ للأَفْوَهِ الأَوْدِيِّ :
وكأَنَّما أَسَلاتُهُم مَهْنوءَةٌ ... بالمُهْلِ منْ نَدَبِ الكُلومِ إذا جَرى شبَّهَ الدَّمَ حينَ يبِسَ بدُرْدِيِّ الزَّيْتِ أَو رقيقِه . قال أَبو عُبيدٍ : المُهْلُ في غير القرآنِ : ما يَتحاتُّ عن الخُبزَةِ من الرَّمادِ والجَمْرِ إذا أُخْرِجَتْ من المَلَّةِ وقال ابنُ شُمَيْلٍ : المُهْلُ عندَهُم : المَلَّةُ إذا حَمِيَتْ جِدّاً رأَيتَها تَموجُ قالت العامِرِيَّةُ : المُهْلُ عندَنا السُّمُّ هو في حديثِ أَبي بَكْرٍ رضي الله عنهُ : القَيْحُ وصَديدُ المَيِّتِ عن أَبي عَمْروٍ وهو أَنَّه أَوصى في مرضِهِ فقال : ادْفِنوني في ثَوْبَيَّ هذينِ فإنَّما هما للمُهْلِ والتُّرابِ . كالمَهَلِ بالفتح وبالتَّحريكِ نقله ابنُ سِيده والمُهْلَة مُثَلَّثَة وبكُلِّ ذلكَ رُوِيَ الحديثُ المَذكورُ ويُحرَّكُ وهذه عن ابنِ عبّادٍ وبه رُوِيَ الحديثُ أَيضاً . ومَهَلَ البعيرَ مَهْلاً : طَلاهُ بالخَضْخاضِ فهُو مَمْهُولٌ قال أَبو وَجْزَةَ :
صافي الأَديمِ هِجانٌ غيرَ مَذْبَحِهِ ... كأَنَّه بدَمِ المَكْنانِ مَمْهُولُ مَهَلَت الغَنَمُ : إذا رَعَتْ باللَّيل أَو النَّهارِ على مَهَلِها . والمَهَلُ مُحَرَّكَةً : التَّقَدُّمُ في الخَيرِ يُقال : فُلانٌ ذو مَهَلٍ : أَي ذو تقدُّمٍ في الخيرِ ولا يُقال في الشَّرِّ وقال ذو الرُّمَّةِ :
" كَمْ فيهِمُ مِنْ أَشَمِّ الأَنْفِ ذي مَهَلٍيأْبى الظُّلامَةَ منهُ الضَّيْغَمُ الضّاري
أَي تقَدُّم في الشَّرَفِ والفَضْلِ وقال ابْن الأَعْرابِيِّ : رُوِيَ عن عَلِيٍّ رضي الله تعالى عنهُ أَنَّه لَمّا لَقِيَ الشُّراةَ قال لأَصحابِهِ : وإذا سِرْتُمْ إلى العَدُوِّ فمَهْلاً مَهْلاً أَي رِفْقاً رِفْقاً وإذا وقعَتِ العَيْنُ على العَيْنِ فمَهَلاً مَهَلاً أَي تَقَدُّماً تَقَدُّماً السّاكِنُ للرِّفْقِ والمُتَحَرِّكُ للتَّقَدُّمِ كالتَّمَهُّلِ عن أَبي عُبيدٍ يُقال : تَمَهَّلَ في الأَمرِ : إذا تقدَّمَ فيهِ قال ابنُ فارِسٍ : ولعلَّهُ من الأَضْدادِ . المَهَلُ أَيضاً : أَسلافُ الرَّجُلِ المُتَقَدِّمونَ يُقال : قد تقدَّمَ مهَلٌ قبْلَكَ ورحِمَ اللهُ مَهَلَكَ . يُقال : خُذِ المُهْلَةَ في أَمركَ بالضَّمِّ : أَي خذ العُدَّةَ . قال أَبو سعيدٍ : يقال : أَخذَ فلانٍ على فُلانٍ المُهْلَةَ : إذا تقدَّمَه في سِنٍّ أَو أَدَبٍ . وأَمْهَلَ : بالَغَ وأَعْذَرَ قال أُسامَةُ بنُ الحارثِ الهُذَلِيُّ :
لَعَمري لقد أَمْهَلْتُ في نَهْيِ خالدٍ ... عن الّأْمِ إمّا يَعْصِيّنَّكَ خالدُ ويُروى أَمْلَهْتُ : أَي بالَغْتُ وأَعْذَرْتُ . قال ابْن الأَعْرابِيّ : الماهِلُ : السَّريعُ وهو المُتَقَدِّمُ . وأَبو مَهَلٍ محرَّكَةً : عُروَةُ بنُ عبد الله الجُعْفِيُّ من تابعِ التّابعينَ . واسْتمهلَه : استنظرَه . وأَمْهَلَهُ : أَنْظَرَهُ قال الله تعالى : " فَمَهِّلِ الكافرينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً " فجاءَ باللغتين أَي أَنْظِرْهُمْ . واتْمَهَلَّ اتْمِهْلالاً : اعتدَلَ وانْتَصَبَ نقله الجَوْهَرِيُّ كاتْمَأَلَّ الهمزةُ بدَلٌ من الهاءِ قال عقبةُ بنُ مُكَدَّمٍ :
في تَليلٍ كأَنَّه جِذْعُ نَخْلٍ ... مُتْمَهِلٍّ مُشَذَّبِ الأَكرابِ والاتْمِهْلالُ أَيضاً : سُكونٌ وفُتورٌ . ومِمّا يُستدرَكُ عليه : قال أَبو حنيفَةَ : المُهْلَةُ بالضَّمِّ : بقيَّةُ جَمْرٍ في الرَّمادِ . والمُتَمَهِّلُ من الرِّجالِ : الطَّويلُ . والمَهَلُ محرَّكَةً : الهِدايَةُ للأَمر قبلَ رُكوبِهِ . ومَهَّلْتُهُ وأَمْهَلْتُهُ : سَكَّنْتُهُ وأَخَّرْتُه

_Türkçe çeviri henüz yok_
