# مهل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%87%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مهل

المهل، بالفتح، ويحرك، والمهلة، بالضم: السكينة، والتؤدة، والرفق. وأمهله: أنظره ورفق به ولم يعجل عليه، قال الشاعر:
  فيا ابن آدم ما أعددت في مهل                      لله درك ما تأتي ومـا تـذر

  ومهله تمهيلا: أجله، ومنه قوله تعالى:  فمهل الكافرين  . وتمهل، في عمله: اتأد، وكل ترفق تمهل. قال الليث: المهل: السكينة والوقار، يقال: مهلا يا رجل، وكذا للأنثى، وفي العباب للإثنين والجمع، زاد في الصحاح: والمؤنث، وهي موحدة بمعنى أمهل: أي ارفق واسكن لا تعجل. وتقول مجيبا، أي إذا قيل لك مهلا قلت: لا مهل والله، ولا تقول: لا مهلا والله. وتقول: ما مهل والله بمغنية عنك، وأنشد الجوهري للكميت:
  أقول له إذا ما جاء مهـلا                      وما مهل بواعظة الجهول قال ابن بري: هذا البيت نسبه الجوهري للكميت، وصدره لجامع بن مرخية الكلابي، وهو مغير ناقص جزءا، وعجزه للكميت، ووزنهما مختلف، الصدر من الطويل، والعجز من الوافر، وبيت جامع: أقول له مهلا ولا مهل عنده ولا عند جاري دمعه المتهلل وأما بيت الكميت فهو:
  وكنا يا قضاع لكم فمهـلا                      وما مهل بواعظة الجهول فعلى هذا يكون البيت من الوافر موزونا. قلت: وقد أنشده الصاغاني للكميت على الصواب، وكذا الأزهري أنشد البيت الأول لجامع بن مرخية على الصواب. يقال: رزق مهلا: إذا ركب الذنوب والخطايا فمهل ولم يعجل. والمهل، بالضم: اسم يجمع معدنيات الجواهر الأرضية كالفضة والحديد ونحوهما، كالذهب والنحاس، وقال أبو عبيدة: هو كل فلز أذيب. المهل: القطران الرقيق الماهي يشبه الزيت، وهو يضرب إلى الصفرة، دسم، يدهن به الإبل في الشتاء، والقطران الخاثر لا يهنأ به، كالمهلة، بزيادة الهاء. المهل أيضا: ما ذاب من صفر أو حديد، وهكذا فسر في التنزيل، والله أعلم، وهو قوله تعالى:  يغاثوا بماء كالمهل  ، وسئل ابن مسعود عن المهل، فأذاب فضة فجعلت تميع وتلون، فقال: هذا ممن أشبه ما أنتم راؤون بالمهل، وقال بعضهم: هو النحاس المذاب، قيل: هو الزيت عامته أو درديه، عن أبي عمرو، وبه فسر الزجاج قوله تعالى:  يوم تكون السماء كالمهل  ، وقيل: هو العكر المغلى، وأنشد ابن بري للأفوه الأودي:
  وكأنما أسلاتـهـم مـهـنـوءة                      بالمهل من ندب الكلوم إذا جرى شبه الدم حين يبس بدردي الزيت، أو رقيقه. قال أبو عبيد: المهل في غير القرآن: ما يتحات عن الخبزة من الرماد والجمر، إذا أخرجت من الملة، وقال ابن شميل: المهل عندهم: الملة إذا حميت جدا رأيتها تموج، قالت العامرية: المهل عندنا السم، هو في حديث أبي بكر رضي الله عنه: القيح وصديد الميت، عن أبي عمرو، وهو أنه أوصى في مرضه فقال: ادفنوني في ثوبي هذين فإنما هما للمهل والتراب. كالمهل، بالفتح وبالتحريك، نقله ابن سيده، والمهلة مثلثة، وبكل ذلك روي الحديث المذكور، ويحرك، وهذه عن ابن عباد، وبه روي الحديث أيضا. ومهل البعير مهلا: طلاه بالخضخاض، فهو ممهول، قال أبو وجزة:
  صافي الأديم هجان غير مذبحه                      كأنه بدم المكنان مـمـهـول مهلت الغنم: إذا رعت، بالليل أو النهار، على مهلها. والمهل، محركة: التقدم في الخير، يقال: فلان ذو مهل: أي ذو تقدم في الخير، ولا يقال في الشر، وقال ذو الرمة:
  كم فيهم من أشم الأنف ذي مهليأبى الظلامة منه الضيغم الضاري

  أي تقدم في الشرف والفضل، وقال ابن الأعرابي: روي عن علي رضي الله تعالى عنه أنه لما لقي الشراة قال لأصحابه: وإذا سرتم إلى العدو فمهلا مهلا، أي رفقا رفقا، وإذا وقعت العين على العين فمهلا مهلا، أي تقدما تقدما، الساكن للرفق، والمتحرك للتقدم، كالتمهل، عن أبي عبيد، يقال: تمهل في الأمر: إذا تقدم فيه، قال ابن فارس: ولعله من الأضداد. المهل أيضا: أسلاف الرجل المتقدمون، يقال: قد تقدم مهل قبلك، ورحم الله مهلك. يقال: خذ المهلة في أمرك، بالضم: أي خذ العدة. قال أبو سعيد: يقال: أخذ فلان على فلان المهلة: إذا تقدمه في سن أو أدب. وأمهل: بالغ وأعذر، قال أسامة بن الحارث الهذلي:
  لعمري لقد أمهلت في نهي خالد                      عن الأم إما يعصينـك خـالـد ويروى أملهت: أي بالغت وأعذرت. قال ابن الأعرابي: الماهل: السريع، وهو المتقدم. وأبو مهل، محركة: عروة بن عبد الله الجعفي من تابع التابعين. واستمهله: استنظره. وأمهله: أنظره، قال الله تعالى:  فمهل الكافرين أمهلهم رويدا  فجاء باللغتين، أي أنظرهم. واتمهل اتمهلالا: اعتدل وانتصب، نقله الجوهري، كاتمأل، الهمزة بدل من الهاء، قال عقبة بن مكدم:
  في تليل كأنه جذع نخل                      متمهل مشذب الأكراب والاتمهلال أيضا: سكون وفتور. ومما يستدرك عليه: قال أبو حنيفة: المهلة، بالضم: بقية جمر في الرماد. والمتمهل من الرجال: الطويل. والمهل، محركة: الهداية للأمر قبل ركوبه. ومهلته وأمهلته: سكنته وأخرته.

### Türkçe

**المهل**، fetih ile, ve harekelenir; ve **المهلة**, damme ile: sükûnet, ağırdan alma, ve yumuşaklık. Ve **أمهله**: ona mühlet verdi ve ona yumuşak davrandı ve ona karşı acele etmedi; şair dedi:
  Ey Âdemoğlu, **مهل** içinde ne hazırladın                      Allah hayrını versin, ne yaparsın ve ne bırakırsın

Ve **مهله** **تمهيلا**: onu erteledi; ve ondan, Yüce Allah’ın sözü:  **فمهل الكافرين**  . Ve **تمهل**, işinde: ağırdan aldı; ve her yumuşak davranış **تمهل**’dir. Leys dedi: **المهل**: sükûnet ve vakar; denir: **مهلا** ey adam; ve aynı şekilde dişiye; ve **العباب**’da ikisi ve cem‘ için; **الصحاح**’ta artırdı: ve müennes; ve o, **أمهل** manasında tekil (bir kelime)dir: yani yumuşak davran ve sakin ol, acele etme. Ve cevap vererek söylersin; yani sana **مهلا** denildiğinde “**لا مهل** والله” dersin; ve “**لا مهلا** والله” demezsin. Ve söylersin: “**ما مهل** والله senin hakkında fayda verici değildir”; ve Cevherî, Kümeyt’ten şu beyti okuttu:
  Ona derim, ne zaman **مهلا** gelirse                      ve **ما مهل** cahile öğüt verici değildir
İbn Berrî dedi: Bu beyti Cevherî Kümeyt’e nisbet etti; ve صدر’ı Câmi‘ b. Merhiyye el-Kilâbî’nindir; ve o, değiştirilmiş, bir parça eksiltilmiştir; ve عجز’ı Kümeyt’indir; ve ikisinin vezni farklıdır: صدر uzun (bahir)den, ve عجز vâfir’dendir. Ve Câmi‘in beyti: “Ona derim: **مهلا**; ve onun yanında **مهل** yoktur; ve komşumun yanında da dökülen gözyaşı yoktur.” Amma Kümeyt’in beyti ise:
  Ve biz, ey Kudâa, size (karşı) idik; o hâlde **فمهلا**                      ve **ما مهل** cahile öğüt verici değildir
Buna göre beyit vâfir’den vezinli olur. Dedim: Sâgânî onu Kümeyt’ten doğru üzere okuttu; ve aynı şekilde Ezherî, birinci beyti Câmi‘ b. Merhiyye’ye doğru üzere okuttu. Denir: “**رزق مهلا**”: günahları ve hataları işlediği zaman; sonra **مهل** etti ve acele etmedi. Ve **المهل**, damme ile: gümüş ve demir ve benzerleri gibi, altın ve bakır gibi, yer cevherlerinin madenîlerini toplayan bir isimdir. Ebû Ubeyde dedi: O, eritilmiş her filizdir. **المهل**: ince, akıcı katran; yağa benzer; ve sarılığa çalar; yağlıdır; kışın onunla develer yağlanır; ve koyu katranla rahat edilmez; **المهلة** gibi, **الهاء**’nın artırılmasıyla. **المهل** ayrıca: sarı bakırdan yahut demirden eriyen şeydir; ve tenzilde böyle tefsir edilmiştir; Allah daha iyi bilir; ve o, Yüce Allah’ın sözü:  **يغاثوا بماء كالمهل**  . Ve İbn Mes‘ûd’a **المهل** hakkında soruldu; bunun üzerine gümüş eritti; o da akışkanlaşıyor ve renkleniyordu; dedi ki: “Bu, sizin **المهل** ile en çok benzeyen olarak göreceğiniz şeydendir.” Ve bazısı dedi: O, eritilmiş bakırdır. Denildi: O, yağdır; çoğu yahut tortusudur; Ebû Amr’dan. Ve bununla Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü:  **يوم تكون السماء كالمهل**  ’i tefsir etti. Ve denildi: O, kaynatılmış bulanıklıktır. Ve İbn Berrî, el-Efveh el-Evdî’den şu beyti okuttu:
  Sanki onların mızrakları yağlanmış                      yaraların akıntısından **المهل** ile, akıp gittiğinde
Kan benzeri; yağın tortusuyla yahut onun incesiyle kuruduğu zaman. Ebû Ubeyd dedi: Kur’ân dışında **المهل**: kül ve kor’dan ekmek parçasından dökülen şeydir; **الملة**’den çıkarıldığı zaman. İbn Şümeyl dedi: Onların yanında **المهل**: **الملة**’dir; çok ısıtıldığı zaman onu dalgalanır görürsün. Âmiriyye dedi: Bizim yanımızda **المهل** zehirdir. O, Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsindedir: ölü’nün irin’i ve cerahatidir; Ebû Amr’dan; ve o, hastalığında vasiyet etti; dedi ki: “Beni şu iki elbisem içinde gömün; çünkü onlar ancak **المهل** ve toprak içindir.” **كالمهل**, fetih ile ve hareke ile; bunu İbn Sîde nakletti. Ve **المهلة** üçlüdür; ve bunların hepsiyle zikredilen hadîs rivayet edilmiştir; ve harekelenir; ve bu, İbn Abbâd’dandır; ve hadîs bununla da rivayet edilmiştir. Ve **مهل** deve’yi **مهلا**: onu **الخضخاض** ile sıvadı; o da **ممهول**’dür. Ebû Vecze dedi:
  Derisi saf, kızıl, boğazlanmamış                      sanki **المكنان**’ın kanıyla **ممهول**
**مهلت** koyun: otladığı zaman; gece yahut gündüz; kendi **مهل**’i üzere. Ve **المهل**, harekeli: hayırda ilerleme’dir; denir: “Falan **ذو مهل**”: yani hayırda ilerleme sahibi; ve şerde denilmez. Zü’r-Rumme dedi:
  Onların içinde nice burunlu, **ذي مهل** vardır                      ondan zulmü, saldırgan arslan reddeder

Yani şeref ve fazilette ilerleme. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ali رضى الله تعالى عنه’dan rivayet edildi: **الشراة** ile karşılaştığında ashabına dedi ki: “Düşmana yürüdüğünüzde **فمهلا مهلا**”; yani yumuşakça yumuşakça. “Ve göz göze düştüğünde **فمهلا مهلا**”; yani ilerleyişçe ilerleyişçe. Sâkin olan (okunuş) yumuşaklık içindir; ve harekeli olan ilerleme içindir; **كالتمهل**; Ebû Ubeyd’den. Denir: “İşte **تمهل** etti”: onda ilerlediği zaman. İbn Fâris dedi: Belki de o, zıtlar’dandır. **المهل** ayrıca: adamın önden gelen atalarıdır; denir: “Senden önce **مهل** ilerledi”; ve “Allah **مهلك**’e rahmet etsin.” Denir: “İşinde **المهلة**’yi al”, damme ile: yani hazırlığı al. Ebû Saîd dedi: Denir: “Falan, falana karşı **المهلة**’yi aldı”: yaşta yahut edepte onu geçtiği zaman. Ve **أمهل**: mübalağa etti ve mazeret bıraktı. Üsâme b. el-Hâris el-Hüzelî dedi:
  Ömrüme yemin olsun, Hâlid’i men‘ etmede **أمهلت**                      anneden; eğer sana Hâlid isyan ederse
Ve “**أملهت**” diye rivayet edilir: yani mübalağa ettim ve mazeret bıraktım. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الماهل**: hızlıdır; ve o, öne geçen’dir. Ve **أبو مهل**, harekeli: tâbi‘u’t-tâbi‘înden, el-Cu‘fî, Urve b. Abdillah’tır. Ve **استمهله**: mühlet istemek üzere onu bekletti. Ve **أمهله**: ona mühlet verdi. Allah تعالى dedi:  **فمهل الكافرين أمهلهم رويدا**  ; iki lugat ile geldi; yani onlara mühlet ver. Ve **اتمهل اتمهلالا**: itidal etti ve doğruldu; Cevherî nakletti; **كاتمأل** gibi; **الهمزة**, **الهاء**’nın bedelidir. Ukbe b. Mukaddem dedi:
  Bir tümsekte; sanki hurma gövdesi                      **متمهل**, budanmış lif dipleriyle
Ve **الاتمهلال** da: sükûnet ve gevşekliktir. Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: Ebû Hanîfe dedi: **المهلة**, damme ile: kül içindeki kor bakiyesidir. Ve erkeklerden **المتمهل**: uzun boylu olandır. Ve **المهل**, harekeli: ona binmeden önce iş için hidayet’tir. Ve **مهلته** ve **أمهلته**: onu sakinleştirdim ve onu erteledim.
