# مهل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%87%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: مهل

ه ل م
هلم ، همل ، لهم ، مهل : مستعملة .
هلم : عمرو عن أبيه : الهِلِمَّان الكثير من كلّ شيء وأنشد لكُثَيِّر المحارِبيّ :
قد مَنَعتْني البُرَّ وهي تلحَّانْ
وهو كثيْرٌ عندها هِلِمّانْ
وهي تُخَنذِي بالمقالِ البَنْيَانْ
قال : والبَنْبان : الرَّديء من المَنْطِق .
ورَوَى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي قال : الهَيْلَمان : المال الكثير ، يقال : جاء بالهَيْل والهَيْلَمان .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد في ( باب كَثْرة المال والخير يَقْدَم به الغائب أو يكون له ) : جاءَ فلانٌ بالهَيْل والهَيْلَمان ، بفتح اللام .
وقال ابن المظفَّر : هَلُمَّ : كلمةُ دعوةٍ إلى شيء ، الواحد والاثنان ، والجميع ، والتأنيث ، والتذكير فيه سواء ، إلاّ في لغة بني سعد فإنّهم يحملونه على تصريف الفِعل ، فيقولون : هَلُمَّا ، هَلُّمُّوا ؛ ونحو ذلك قال ابن السكيت ، قال : وإذا قال لك : هَلُمَّ إلى كذا ، قلت : إلاَمَ أهَلُمُّ ؛ وإذا قال لك : هَلمُّ كذا وكذا ، قلتَ : لا أَهَلُمُّه بفتح الألف والهاء : أي لا أُعْطِيكَه ، وهَلُمَّ بمعنى أَعطِ ؛ يدل عليه ما حدّثنا محمدُ بنُ إسحاق عن عمر بن شَبَّة قال : حدّثنا يحيى ، عن طلحة بن يحيى عن عائشة بنتِ طلحةَ ، عن عائشة أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يأتيها فيقول : هل من شيء ؟ فتقول : لا ، فيقول : إني صائم . قالت : ثم أتاني يوماً فقال : هل من شيء ؟ قلتُ حَيْسَة . قال : هَلُمِّيها ، فإني أصبحت صائماً ، فأكل . قلتُ : معنى هَلُمِّيها : أي هاتِيها أَعطنِيها .
ورَوَى مالكٌ عن العَلاء بن عبد الرحمن ، عن أبيه ، عن أبي هريرة ، عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال ( لَيُذَادَنَّ رِجالٌ عن حَوْضِي فأُنادِيهم : أَلاَ هَلُمَّ ألاَ هَلُمَّ ، فيقال : إنهم قد بَدَّلُوا ، فأقول : فَسُحْقاً ) .
وقال الزجاج : زعم سيبويه أنّ هَلُمّ ( ها ) ضُمَّتْ إليها ( لُمَّ ) وجُعِلتا كالكلمة الواحدة .
وأكثر اللغات أن يقال : هَلُمّ للواحد ، والاثنين ، والجماعة ، وبذلك نزل القرآن ، نحو قوله : ( وَالْقَآئِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ ) ( الأحزَاب : 18 ) و ) وُوِقُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ) ( الأنعَام : 150 ) .
قال : وفُتِحَتْ ) هَلُمَّ ( لأنها مُدْغمة كما فُتِحَتْ ( رُدَّ ) في الأمر ، ولا يجوز فيها ( هَلُمُّ ) بالضم كما يجوز ( رُدُّ ) لأنها لا تُصرَف .
قال : ومن العَرَب من يُثَنِّي ويجمع ، ويؤنث ، فيقول : هَلُمَّ ، هَلُمَّا ، هَلُمُّوا ، وللنساء : هَلْمُمْنَ .
وقال : ومعنى ) هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ( أي هاتوا شهداءكم ، وقرِّبوا شُهَدَاءكم .
قلتُ : وسمعتُ أعرابياً دعا رجُلاً إلى طعامه ، فقال : هُلُمّ لك ، ومثله قول الله جلّ وعزّ : ( وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) .
وقال المُبَرِّد : بنو تميم يجعلون ) هَلُمَّ ( فِعْلاً صحيحاً ، ويجعلون الهاء زائدة فيقولون : هَلُمَّ يا رَجُل ، وللاثنين : هَلُمَّا ، وللجميع : هَلُمُّوا ، وللنساء هَلْمُمْنَ ؛ لأن المعنى المُمْنَ ، والهاء زائدة . قال : هَلُمَّ زَيْداً : هاتِ زيداً .
وقال ابن الأنباري : يقال للنساء : هَلُمْنَ وهَلْمُمْن .
قال وحكى أبو عَمْرو عن العرب : هَلُمِّينَ يا نِسوة . قال : والحجة لأصحاب هذه
اللغة أن أصل ( هَلُمَّ ) التصرف ، إذا كان من أَمَمْتُ أَؤُمُّ أَمَّاً ، فَعَمِلوا على الأصل ، ولم يلتفتوا إلى الزيادة ، وإِذا قال الرّجل للرّجل : هَلُمَّ ، فأراد أن يقول : لا أفعل ، قال : لا أهَلُّمُّ ولا أُهَلِمُّ ، ولا أَهَلِمُّ ، ولا أُهَلُمُّ قال : ومعنى هَلُمَّ : أقْبِل ، وأصله أُمَّ يا رَجل : أي اقصده ، فَضَمُّوا هَلْ إلى أُمَّ وجعلوهما حَرْفاً واحداً ، وأزالُوا أُمَّ عن التصرُّف ، وحَوَّلوا ضمة همزة أُمّ إلى اللام ، وأسقطوا الهمزة ، فاتصلت الميم باللام ، وهذا مذهبُ الفَرّاء ، يقال للرّجلين ، وللرّجال ، وللمؤنث : هَلُمّ ، وَوُحِّد هَلُمَّ ؛ لأنه مُزالٌ عن تصرُّف الفِعل ، وشُبِّه بالأدوات كقولهم : صَهْ ، ومَهْ ، وإيهٍ ، وإيهاً ، وكل حرفٍ من هذه لا يثنَّى ، ولا يُجمع ، ولا يؤنَّث .
وقال الليث : الهُلام : طعامٌ يُتَّخذ من لحم عِجْلٍ بجلده .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهُلُم : ظِباء الجبال ، ويقال لها : اللُّهُم ، واحدها لَهْمُ ، قال : ويقال لها : الجُولان ، والثَّياتل ، والأبدان ، والعِنْبان ، والبَغابِغ .
لهم : قال الليث : يقال : لَهِمْتُ الشيءَ ، وقلَّ ما يقال إلا التَهَمْتُ : وهو ابتلاعُكَه بمرّة ، وقال جرير :
كذاك اللَّيثُ يَلتَهِم الذُّبابَا
وقال آخر :
ما يُلْقَ في أشداقِه تَلهَّمَا
قال : وأُمُّ اللُّهَيم هي الحُمَّى .
وقال شَمِر : أَمُّ اللُّهَيم : كنية المَوْت ، لأنّه يَلتَهِم كلَّ أحد .
وقال الليث : فَرَسٌ لِهَمٌّ ، ولِهْمِيم : سابقٌ يجري أمام الخيل لالتهامه الأرضَ ، والجميع لهَامِيم ، ورجُلٌ لَهُوم : أكول .
ويقال أَلْهَمَهُ الله خيراً : أي لقَّنه خيراً ، ونَسْتَلْهِمُ الله الرَّشاد .
وجيشٌ لُهام : يَغْتمِرُ من يَدْخُله : أي يُغيَّب مافي وَسَطه .
وقال الأصمعيّ : إبلٌ لهامِيم إذا كانت غِزاراً ، واحدتُها لُهْمُوم وكذلك إذا كانت كثيرة المشْي ، وقال الراعي :
لَهامِيمُ في الخرْقِ البعيدِ نِياطُهُ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ إذا كَبُر الوعِل فهو لِهْمٌ ، وجمعه لُهُوم .
وقال غيره : يقال ذلك لِبَقر الوحْش أيضاً ، وأنشد :
وأصبح لِهْماً في لُهومٍ قَراهِبٍ
قال : والمِلْهَمُ : الكثيرُ الأكل .
ومَلْهَم ، وقُرَّان : قريتان من قُرى اليمامة معروفتان .
ويقال : أَلهَمَ الله فلاناً الرُّشد إلهاماً إذا ألقامه في رُوعِه فتلقاه بفَهْمه .
همل : قال الليث : الهَمَل : السُّدَى ، وما ترك الله الناسَ هَمَلاً : أي سُدًى : بلا ثواب ولا عِقاب .
وقال غيره : لم يَتركْهم سُدًى : بلا أَمرٍ ولا نَهْي ، ولا بيانٍ لما يحتاجون إليه .
وإبلٌ هَمَل ، واحدها هامل .
وقال ابن الأعرابيّ : إبلٌ هَمْلَى : مُهْملة .
ويقال : إبلٌ هوامل : مُسَيَّبة لا رَاعِيَة وأمرٌ مُهْمَل : متروك .
وقال الراجز :
إنَّا وَجَدْنا طَرَدَ الهوامِلِ
خيْراً من التَّأْنَانِ والمَسَائلِ
أراد : إنَّا وجَدْنا طَرْدَ الإبل المهمَلة وسَوْقَها سَلاًّ وسَرِقةً خيراً لنا من مسألة النَّاس والتَّباكي إليهم .
ثعلب ، عن سَلَمة ، عن الفرَّاء وعن ابن الأعرابيّ : اهتَمل الرجُلُ : إذا دَمْدَم بكلام لا يُفْهَمُ .
قلت : المعروف بهذا المعنى هَتْمَلَ يُهَتْمِلُ ، وهو رُباعيّ .
وقال الزجّاج : الهَمَل : بالنَّهار ، والنَّفَسُ باللَّيل .
وقال أبو عمرو : الهَمَل : اللِّيف إذا انتزِع ، الواحدة هَمَلة .
وفي ( النَّوادر ) : أرضٌ هُمَّال بين الناس : قد تحامتْها الحروب ؛ فلا يَعْمُرها أحد ، وشيء هُمّال : رَخوٌ .
ويقال : هَمَل دَمْعُه يَهمُل فهو هامِلٌ : إذا تتابع سَيَلانُه ، وانهمَل دمعُه فهو مُنْهَمِل .
مهل : قال ابن السكيت : يقال : مَهْلاً يا رجُل ، وكذلك للإثنين ، والجمع ، والأنثى ، وهي موحَّدة ، وإذا قيل : مَهْلاً ، قلت : لا مَهْلَ والله .
ويقال : ما مَهْلُ والله بمُغْنِيةٍ عنك شيئاً ، وأنشد لجامع بن مُرْخية الكلابيّ :
أقول لهُ ما جئتُ مَهْلاً
وما مَهْلٌ بواعظةِ الجَهُولِ
وقال الليث : المَهْلُ : السَّكينة والوقار : تقول : مَهْلاً يا فلان ، أي رِفْقاً وسُكوناً لا تَعْجَلْ ، ونحو ذلك كذلك ، ويجوز التثقيل ، وأَنشد :
فيابن آدمَ ما أَعدَدْتَ في مَهلٍ
للَّه دَرُّك ما تأتي وما تَذَرُ
وقال الله : ( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ ) ( الطّارق : 17 ) ، فجاء باللغتين : أي أنظِرْهم .
أبو عبيد : التمهُّل : التقدُّم .
وقال ابن الأعرابيّ : الماهِل : السَّريع ، وهو المتقدِّمُ ، وفُلانٌ ذو مَهَلٍ : أي ذو تقدُّم في الخير ، ولا يقال في الشَّرّ . وقال ذو الرِّمة :
كم فيهمُ مِنْ أَشمِّ الأنْفِ ذي مَهَلٍ
يأبى الظُّلامةَ منه الضَّيْغَم الضّارِي
أي ذي تقدُّم في الشَّرف والفَضْل .
وقال أبو سعيد : يقال : أخَذ فلانٌ على فُلان المُهْلَةَ : إذا تقدَّمه في سِنَ أو أدبٍ .
ويقال : خُذ المُهْلَة في أمْرِك : أي خُذ العدَّة ؛ وقال في قول الأعشى :
إلاَّ الّذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ
قال : أراد المعرفة المتقدِّمة بالموضع .
وقال مَهَلُ الرَّجُلِ : أسلافُه الذين تقدَّموه يقال : قد تقدَّم مَهَلُك قبْلَك ، ورَحِم الله مَهَلَك .
أبو العبَّاس ، عن ابن الأعرابيّ ، رُوي عن عليّ بن أبي طالب ح أنه لما لَقي
الشُّراةَ قال لأصحابه : أقِلُّوا البِطْنَةَ وأَعذِبوا ، وإذا سِرْتُم فمهلاً مَهلاً : أي تقدُّماً .
قال أسامة الهذَلي :
لعَمري لقد أَمْهَلتُ في نَهْيِ خَالدٍ
عن الشام إمَّا يَعصِيَنَّك خالدُ
أمهلتُ : بالغتُ : يقول : إن عصاني فقد بالغتُ في نَهْيه .
ورُوي عن أبي بكر ح أنه أَوْصى في مَرَضه ، فقال : ادْفنوني في ثوبيَّ هَذَين ؛ فإنما هما للمُهْل والتُّراب .
قال أبو عُبيد ، قال أبو عُبيدة : المُهْل في هذا الحديث : الصَّديد والقيْح .
قال : والمُهْل في غير هذا : كلّ فِلِزَ أُذِيب ، قال : والفِلِزُّ : جواهرُ الأرض من الذّهب والفضّة والنُّحاس .
وسُئل ابن مسعود عن قول الله جلّ وعزّ : ( كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوجُوهَ ) ( الكهف : 29 ) فدعا بِفِضّةٍ فأَذابَها ، فجعلتْ تمَيَّعُ وتَلَوَّنُ ، فقال : هذا من أَشبهِ ما أَنتم راءُون بالمُهْل .
قال أبو عبيد : أراد تأويل هذه الآية .
وقال أبو عبيدة : والمُهْل في غير هذا : كلُّ شيء يَتحاتُّ عن الخُبْزَة من الرَّماد وغيره إذا أُخرِجَت من المَلَّة .
قال : وقال أبو عمرو : المُهْل في شيئين : هو في حديث أبي بكر : القَيْح والصَّديد ، وفي غيره : دُرْدِيُّ الزّيت ، لم يُعْرَف منه إلاّ هذا ، قال أبو عبيد : وقال الأصمعي : حدّثني رجل وكان فصيحاً أن أبا بكر قال : فإنّهما للمَهْلة والتراب بفتح الميم قال : وبعضهم يَكسِر الميم فيقول : لِلمهْلة .
قال الزّجاج في قوله تعالى : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعَارج : 8 ) .
قال : المُهْل : دُرْدِيُّ الزّيت هاهنا .
قلت : ومِثلُه قوله : ( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً ) ( الرَّحمان : 37 ) جمع الدهن .
قال أبو إسحاق في قوله : ( وَرْدَةً ( : أي يتلوَّن من الفَزَع الأكبر كما تتلوَّن من الدِّهان المختلفة . قال : ودليل ذلك قوله : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعَارج : 8 ) أي كالزّيت .
وقال الليث : المُهْل : ضَرْبٌ من القَطِران إلا أنه مَاهٍ رقيق شبيه بالزيت لمهاوَتِه يضرب إلى الصُّفرة ، وهو دَسِمٌ يُهْنَأُ به الإبل في الشّتاء .
قال : والقَطِران : الخاثر ، لا يُهْنأُ به .
وقال غيره : مَهَلْتُ البعيرَ : إذا طليتَه بالخضخاض ، فهو ممهول ، وقال أبو وَجْزة يصف ثوراً :
صافي الأدِيم هِجانٌ غَيرَ مَذْبَحِهِ
كأَنَّه بِدَم الْمَكْنَان مَمْهُولُ
شمر ، عن ابن شميل قال : المُهْل عندهم : المَلَّة إذا حميت جدّاً رأيتها تموجُ .
وقالت العامريّة : المُهْلُ عندنا : السُّمّ . والمُهْل : الصَّديد والدَّمُ يخرُج فيما زَعَم يونس . والمُهْل : النُّحاس الذائب ، وأنشد :
ونُطعِم من سَدِيف اللَّحْم شِيزَى
إذا ما الماءُ كالمَهْل الفَريغِ

### Türkçe

ه ل م
**هلم** ، **همل** ، **لهم** ، **مهل** : kullanımdadır.

**هلم** : Amr, babasından: **الهِلِمَّان** her şeyden çok olan (şey)dir. Küثيِّر el-Muḥāribî’ye ait olarak şu beyti okudu:
Beni **البُرَّ**’dan men etti, hâlbuki o iki kere ısrar ederken,
O, onun yanında çoktur: **هِلِمّان**.
Ve o, sözle **البَنْيَان**’ı (yani) kötülemektedir.
Dedi: **البَنْبان**: sözün kötüsü (râdî olanı)dır.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الهَيْلَمان**: çok maldır; “**الهَيْل** ve **الهَيْلَمان** ile geldi” denir.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den, (gaibin beraberinde getirdiği yahut kendisine ait olan mal ve hayrın çokluğu babı)nda: “Falan, lâmın fethiyle, **الهَيْل** ve **الهَيْلَمان** ile geldi” (dedi).

İbnü’l-Muẓaffar dedi: **هَلُمَّ**: bir şeye davet kelimesidir; bir, iki ve hepsi için; onda dişilik ve erkeklik eşittir; ancak Benî Sa‘d’ın dilinde, onu fiilin tasrifine hamlederler; “**هَلُمَّا**، **هَلُّمُّوا**” derler; buna benzer (şeyler). İbnü’s-Sikkît de bunun benzerini söyledi; dedi: Sana “**هَلُمَّ** ilâ şöyle” derse, sen “**إلاَمَ أَهَلُمُّ**” dersin; sana “**هَلمُّ** şöyle şöyle” derse, sen “**لا أَهَلُمُّه**” (elif ve hâ’nın fethiyle) dersin: yani “onu sana vermem”; ve **هَلُمَّ** “ver” mânasınadır; buna, Muhammed b. İshâk’ın bize haber verdiği şey delâlet eder: ‘Umer b. Şebbe dedi: Yahyâ bize anlattı; Talha b. Yahyâ’dan, ‘Âişe bint Talha’dan, ‘Âişe’den: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ona gelir, “Bir şey var mı?” derdi; o da “Hayır” derdi; o da “Ben oruçluyum” derdi. Dedi: Sonra bir gün bana geldi, “Bir şey var mı?” dedi; ben “**حَيْسَة**” dedim. Dedi: “**هَلُمِّيها**; çünkü ben sabahleyin oruçlu oldum” (yani oruçlu olarak sabahladım); sonra yedi. Dedim: **هَلُمِّيها**’nın mânası: yani “onu getir; onu bana ver”dir.

Mâlik, el-‘Alâ b. ‘Abdirrahmân’dan, babasından, Ebû Hureyre’den, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet etti; dedi: “Adamlar havzumdan mutlaka uzaklaştırılacaktır; ben onlara seslenirim: **أَلاَ هَلُمَّ أَلاَ هَلُمَّ**; denir ki: ‘Onlar değiştirdiler’; ben derim ki: ‘Öyleyse uzaklık (olsun)!’ ”

Zeccâc dedi: Sîbeveyh, **هَلُمّ**’a **( ها )**’nın, ona da **( لُمَّ )**’nın bitiştirildiğini ve ikisinin tek kelime gibi kılındığını iddia etti.

Dillerin çoğu, bir, iki ve cemaat için **هَلُمّ** denmesidir; Kur’an bununla indi; onun sözü gibi: **( وَالْقَآئِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ )** (el-Ahzâb: 18) ve **( وُوِقُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ )** (el-En‘âm: 150).

Dedi: **( هَلُمَّ )** açıldı; çünkü o idğamlıdır; emir’de **( رُدَّ )**’in açıldığı gibi; onda, **( رُدُّ )**’da caiz olduğu gibi, damme ile **( هَلُمُّ )** caiz değildir; çünkü o tasrif edilmez.

Dedi: Arap’tan kimi tesniye eder, cem‘ eder ve müennes yapar; “**هَلُمَّ**، **هَلُمَّا**، **هَلُمُّوا**” der; kadınlar için: **هَلْمُمْنَ**.

Dedi: **( هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ )**’un mânası: “Şahitlerinizi getirin ve şahitlerinizi yaklaştırın”dır.

Dedim: Bir bedevînin bir adamı yemeğine çağırdığını işittim; “**هُلُمّ لك**” dedi; bunun benzeri, Allah’ın (azze ve celle) sözü: **( وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ )** (Yûsuf: 23).

Mubarrad dedi: Benû Temîm, **( هَلُمَّ )**’ı sahih bir fiil yapar; hâ’yı zâid kılar; “**هَلُمَّ** ey adam” derler; iki kişi için: **هَلُمَّا**; hepsi için: **هَلُمُّوا**; kadınlar için: **هَلْمُمْنَ**; çünkü mânası **المُمْنَ**’dır ve hâ zâiddir. Dedi: “**هَلُمَّ زَيْداً**”: “Zeyd’i getir”dir.

İbnü’l-Enbârî dedi: Kadınlara “**هَلُمْنَ**” ve “**هَلْمُمْن**” denir.

Dedi: Ebû ‘Amr, Arap’tan şöyle nakletti: “**هَلُمِّينَ** ey kadınlar.” Dedi: Bu dilin sahipleri için hüccet şudur: **( هَلُمَّ )**’ın aslı tasriftir; eğer “**أَمَمْتُ أَؤُمُّ أَمَّاً**”dan ise; asla göre amel ettiler ve ziyadeye iltifat etmediler. Ve eğer adam adama “**هَلُمَّ**” derse, “yapmam” demek isterse, “**لا أهَلُّمُّ** ve **لا أُهَلِمُّ** ve **لا أَهَلِمُّ** ve **لا أُهَلُمُّ**” der. Dedi: **هَلُمَّ**’ın mânası: “yaklaş/gel”dir; aslı “**أُمَّ** ey adam”dır: yani “ona yönel”; **هَلْ**’i **أُمَّ**’a kattılar ve ikisini tek harf kıldılar; **أُمَّ**’ı tasriften uzaklaştırdılar; **أُمّ**’un hemzesinin dammesini lâm’a çevirdiler; hemzeyi düşürdüler; böylece mîm lâm’a bitişti. Bu, Ferrâ’nın mezhebidir. İki adama, adamlara ve müennese: **هَلُمّ** denir; **هَلُمَّ** birlenmiştir; çünkü fiilin tasrifinden uzaklaştırılmıştır ve edatlara benzetilmiştir; onların sözü gibi: **صَهْ** ve **مَهْ** ve **إيهٍ** ve **إيهاً**; bunlardan her bir harf tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes yapılmaz.

Leys dedi: **الهُلام**: derisiyle birlikte dana etinden yapılan bir yemektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهُلُم**: dağ ceylanlarıdır; onlara **اللُّهُم** da denir; tekili **لَهْمُ**’dur. Dedi: Onlara **الجُولان** ve **الثَّياتل** ve **الأبدان** ve **العِنْبان** ve **البَغابِغ** da denir.

**لهم** : Leys dedi: “**لَهِمْتُ** şeyi” denir; az olur ki “**التَهَمْتُ**”dan başkası denilsin: o, onu bir defada yutmandır. Cerîr dedi:
Böyledir aslan; sineği yutar.

Bir başkası dedi:
Onun çenelerine atılan şey, yutulur.

Dedi: **أُمُّ اللُّهَيم**: hummadır.

Şemir dedi: **أَمُّ اللُّهَيم**: ölümün künyesidir; çünkü o, her birini yutar.

Leys dedi: **فَرَسٌ لِهَمٌّ** ve **لِهْمِيم**: atların önünde koşan, yeri yutması sebebiyle önde giden (at)tır; çoğulu **لهَامِيم**’dir. Ve **رَجُلٌ لَهُوم**: çok yiyen.

“Allah ona hayır **أَلْهَمَهُ**” denir: yani ona hayrı telkin etti; “Allah’tan doğru yolu **نَسْتَلْهِمُ**” (isteriz).

Ve **جَيْشٌ لُهام**: içine gireni kaplar: yani ortasında olanı gizler.

Asma‘î dedi: Sütü bol olduklarında develer **لهامِيم**’dir; tekili **لُهْمُوم**’dur; çok yürüyüşlü olduklarında da böyledir. Râ‘î dedi:
Uzak bozkırda, onun bağları (ipleri) **لَهامِيم**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dağ keçisi büyüdüğünde o **لِهْمٌ**’dür; çoğulu **لُهُوم**’dur.

Başkası dedi: Bu, yaban sığırı için de söylenir; şu beyit okundu:
Ve **لُهومٍ** içinde, iri boynuzlu (hayvanlar) arasında **لِهْماً** olarak sabahladı.

Dedi: **المِلْهَمُ**: çok yiyen (kimsedir).

Ve **مَلْهَم** ve **قُرَّان**: Yemâme köylerinden bilinen iki köydür.

“Allah falana doğruyu **أَلهَمَ** (ilham etti)” denir; onu kalbine attığında, o da onu anlayışıyla aldığında.

**همل** : Leys dedi: **الهَمَل**: başıboş (südâ)dır. “Allah insanları **هَمَلاً** bırakmadı”: yani başıboş; sevap ve ceza olmaksızın.

Başkası dedi: Onları başıboş bırakmadı: emir ve nehiy olmaksızın ve ihtiyaç duydukları şeyin beyanı olmaksızın.

Ve **إبلٌ هَمَل**: tekili **هامل**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **إبلٌ هَمْلَى**: ihmal edilmiş.

Ve “**إبلٌ هوامل**”: salıverilmiş, çobanı olmayan; ve **أمرٌ مُهْمَل**: terk edilmiş.

Râciz dedi:
Biz, **الهوامِل**’i kovmayı,
**التَّأْنَان** ve **المَسَائل**’den daha hayırlı bulduk.

Muradı: Biz, ihmal edilmiş develeri kovmayı ve onları sürmeyi, hırsızlık ve çalma olarak, insanlar’dan istemekten ve onlara ağlayıp sızlamaktan bize daha hayırlı bulduk.

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan ve İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **اهتَمل** etti: anlaşılmayan sözle homurdandı (demdem etti)ği zaman.

Dedim: Bu mânada bilinen, **هَتْمَلَ يُهَتْمِلُ**’dir; o, rubâîdir.

Zeccâc dedi: **الهَمَل**: gündüzdür; **النَّفَسُ** ise gecedir.

Ebû ‘Amr dedi: **الهَمَل**: lif (lîf)tir; çekilip çıkarıldığında; tekili **هَمَلة**.

**( النَّوادر )**’de: İnsanlar arasında **أرضٌ هُمَّال**: savaşların ondan uzak durduğu (yer)dir; böylece onu kimse imar etmez. Ve **شيء هُمّال**: yumuşak (rahv)tır.

Ve “Gözyaşı **هَمَل** etti, **يَهمُل**; o da **هامِلٌ**’dir”: akışı peş peşe geldiğinde. Ve gözyaşı **انهمَل** etti; o da **مُنْهَمِل**’dir.

**مهل** : İbnü’s-Sikkît dedi: “**مَهْلاً** ey adam” denir; iki kişi, cemaat ve kadın için de böyledir; o birlenmiştir. Ve “**مَهْلاً**” denildiğinde, sen “Allah’a yemin olsun, **لا مَهْلَ**” dersin.

Ve “Allah’a yemin olsun, **ما مَهْلُ** senden bir şeyi giderecek değildir” denir. Câmi‘ b. Murḫiyye el-Kilâbî’ye ait olarak şu beyit okundu:
Ona derim: “Ben **مَهْلاً** olarak gelmedim”;
Ve **مَهْلٌ**, cahile öğüt veren değildir.

Leys dedi: **المَهْلُ**: sükûnet ve vakar’dır. “**مَهْلاً** ey falan” dersin: yani yumuşaklık ve sükûn; acele etme. Bunun benzeri böyledir. Ağırlaştırma (teşdîd) caizdir. Şu beyit okundu:
Ey Âdemoğlu, **مَهلٍ** içinde ne hazırladın?
Allah senin değerini artırsın; ne yaparsın ve ne bırakırsın.

Allah dedi: **( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ )** (et-Târık: 17); iki dille geldi: yani onları ertele.

Ebû ‘Ubeyd: **التمهُّل**: ilerleme’dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الماهِل**: hızlıdır; o, öne geçen (kimsedir). Ve “Falan **ذو مَهَلٍ**”dır: yani hayırda ilerleme sahibi; şerde söylenmez. Zü’r-Rumme dedi:
Onların içinde, yüce burunlu, **ذو مَهَلٍ** nice (kimse) vardır;
Ondan, azgın aslan zulmü reddeder.

Yani şeref ve fazilette ilerleme sahibi.

Ebû Sa‘îd dedi: “Falan, falana **المُهْلَةَ** aldı” denir: yaşta yahut edepte ona öne geçtiğinde.

Ve “İşinde **المُهْلَة**’yi al” denir: yani hazırlığı al. A‘şâ’nın şu sözü hakkında:
**إلاَّ الّذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ**
Dedi: Muradı, yer hakkında önceden (mevcut) bilgi’dir.

Ve “Adamın **مَهَلُ**’ü”: onu önceleyen atalarıdır. “Senin **مَهَلُ**’ün senden önce ilerledi” denir. Ve “Allah senin **مَهَل**’ine rahmet etsin.”

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet edildi ki: **الشُّراةَ** ile karşılaştığında ashabına dedi: “Karın tokluğunu azaltın ve (yemeği) lezzetli kılın; yürüdüğünüzde de **فمهلاً مَهلاً**”: yani ilerleyiş (ile).

Üsâme el-Hüzelî dedi:
Canıma yemin olsun, Hâlid’i nehyetmede **أَمْهَلتُ**;
Şam’dan; ya Hâlid sana mutlaka isyan eder.

**أمهلتُ**: mübalağa ettim (çokça yaptım). Diyor ki: Eğer bana isyan ederse, onu nehyetmede mübalağa etmişimdir.

Ebû Bekir’den rivayet edildi ki, hastalığında vasiyet etti; dedi: “Beni şu iki elbisemle defnedin; çünkü onlar ancak **للمُهْل** ve toprağadır.”

Ebû ‘Ubeyd dedi; Ebû ‘Ubeyde dedi: Bu hadiste **المُهْل**: irinli akıntı ve cerahat’tir.

Dedi: Bunun dışında **المُهْل**: eritilmiş her **فِلِزَ**’dir. Dedi: **الفِلِزُّ**: yerin cevherleri; altın, gümüş ve bakır.

İbn Mes‘ûd’a, Allah’ın (azze ve celle) şu sözü soruldu: **( كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوجُوهَ )** (el-Kehf: 29). O da gümüş çağırdı, onu eritti; o akışkanlaşıp renk değiştiriyordu; dedi: “Bu, sizin **المُهْل** ile göreceklerinize en çok benzeyen şeydendir.”

Ebû ‘Ubeyd dedi: Bu âyetin te’vilini murad etti.

Ebû ‘Ubeyde dedi: Bunun dışında **المُهْل**: ekmek parçasından, kül ve başkasından, **المَلَّة**’den çıkarıldığında dökülen her şeydir.

Dedi: Ebû ‘Amr dedi: **المُهْل** iki şeydedir: Ebû Bekir hadîsinde o, irin ve cerahattir; bunun dışında ise, zeytinin tortusudur; bundan başka ondan bilinmedi. Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi ki: Bana bir adam anlattı, fasih idi: Ebû Bekir dedi ki: “Çünkü ikisi **للمَهْلة** ve toprağadır” mîm’in fethiyle. Dedi: Bazıları mîm’i kesreler, “**لِلمهْلة**” der.

Zeccâc, şu âyet hakkında: **( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ )** (el-Me‘âric: 8).
Dedi: Burada **المُهْل**: zeytinin tortusudur.

Dedim: Bunun benzeri, onun sözü: **( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً )** (er-Raḥmân: 37); yağın toplanması (gibi).

Ebû İshâk, **( وَرْدَةً )** hakkında dedi: yani en büyük korkudan renk değiştirir; çeşitli yağlardan renk değiştirildiği gibi. Dedi: Bunun delili, onun sözü: **( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ )** (el-Me‘âric: 8): yani zeytin gibi.

Leys dedi: **المُهْل**: katrandan bir türdür; ancak o, su gibi ince, gevşekliği sebebiyle zeytine benzer; sarılığa çalar; o yağlıdır; kışın develer onunla yağlanır (üzerine sürülür).

Dedi: **القَطِران**: koyu olan (katılaşmış)tır; onunla yağlanılmaz.

Başkası dedi: “Deveyi **مَهَلْتُ**” (denir): onu **الخضخاض** ile sıvadığında; o da **ممهول**’dür. Ebû Vecze, bir boğayı vasfederek dedi:
Derisi saf, beyaz; boğazlanmış olmayan;
Sanki o, **الْمَكْنَان** kanıyla **مَمْهُول**’dür.

Şemir, İbn Şümeyl’den: Dedi: Onların yanında **المُهْل**: **المَلَّة** çok kızdırıldığında, onu dalgalanır görürsün.

Âmiriyye dedi: Bizim yanımızda **المُهْلُ**: zehirdir. Ve **المُهْل**: irinli akıntı ve kandır; Yûnus’un iddiasına göre çıkar. Ve **المُهْل**: erimiş bakırdır. Şu beyit okundu:
Etin iç yağından **شِيزَى** yediririz,
Su, boşaltılmış **المَهْل** gibi olduğunda.
