# ميد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%8A%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ميد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ميد

ماد الشيء يَميد: زاغ وزكا؛ ومِدْتُه وأَمَدْتُه: أَعْطَيْتُه. وامْتَادَه: طلب أَن يَمِيدَه. ومادَ أَهْلَه إذا غارَهم ومارَهم. ومادَ إِذا تَجِرَ، ومادَ: أَفْضَلَ. والمائِدةُ: الطعام نَفْسُه وإِن لم يكن هناك خِوانٌ؛ مشتق من ذلك؛ وقيل: هي نفس الخِوان؛ قال الفارسي: لا تسمى مائدة حتى يكون عليها طعام وإِلا فهي خِوان؛ قال أَبو عبيدة: وفي التنزيل العزيز: أَنْزِلْ علينا مائِدةً من السماء؛ المائِدةُ في المعنى مفعولة ولفظها فاعلة، وهي مثل عِيشةٍ راضيةٍ بمعنى مَرْضِيّةٍ، وقيل: إِن المائدةَ من العطاء.
والمُمْتادُ: المطلوب منه العطاء مُفْتَعَلٌ؛ وأَنشد لرؤبة: تُهْدَى رُؤُوس المُتْرَفِينَ الأَنْداد،
إِلى أَمير المؤمنينَ المُمْتاد
أَي المتفضل على الناس، وهو المُسْتَعْطَى المسؤولُ؛ ومنه المائدة، وهي خوان عليه طعام. ومادَ زيد عَمراً إِذا أَعطاه. وقال أَبو إِسحق: الأَصل عندي في مائدة أَنها فاعلة من مادَ يَمِيدُ إِذا تحرّك فكأَنها تَمِيدُ بما عليها أَي تتحرك؛ وقال أَبو عبيدة: سميت المائدة لأَنها مِيدَ بها صاحِبُها أَي أُعْطِيها وتُفُضِّل عليه بها. والعرب تقول: مادَني فلان يَمِيدُني إِذا أَحسن إِليّ؛ وقال الجرمي: يقال مائدةٌ ومَيْدةٌ؛ وأَنشد:ومَيْدة كَثِيرة الأَلْوانِ،
تُصْنَعُ للإِخْوانِ والجِيرانِ
وما دهُمْ يَمِيدُهُم إِذا زادَهم
(* قوله «إذا زادهم» في القاموس
زارهم.) وإِنما سميت المائدةُ مائدة لأَنه يزاد عليها. والمائدةُ: الدائرةُ من الأَرض. ومادَ الشيءُ يَمِيدُ مَيْداً: تحرّك ومال. وفي الحديث: لما خلق اللَّهُ الأَرضَ جعلتْ تمِيدُ فَأَرْساها بالجبال. وفي حديث ابن عباس: فدَحَا اللَّهُ الأَرضَ من تحتها فمادَتْ. وفي حديث علي: فَسَكَنَتْ من المَيَدانِ بِرُسُوبِ الجبال، وهو بفتح الياء، مصدر مادَ يَميدُ. وفي حديثه أَيضاً يَذُمُّ الدنيا: فهي الحَيُودُ المَيُودُ، قَعُولٌ منه. ومادَ السَّرابُ: اضطَرَبَ: ومادَ مَيْداً: تمايل. ومادَ يَمِيدُ إِذا تَثَنَّى وتَبَخْتَرَ. ومادت الأَغْصانُ: تمايلت. وغصن مائدةٌ وميَّاد: مائل. والمَيْدُ: ما يُصِيبُ من الحَيْرةِ عن السُّكْر أَو الغَثَيانِ أَو ركوب البحر، وقد ماد، فهو مائد، من قوم مَيْدى كرائب ورَوْبى. أَبو الهيثم: المائد الذي يركب البحر فَتَغْثي نَفسُه من نَتْن ماء البحر حتى يُدارَ بِهِ، ويَكاد يُغْشَى عليه فيقال: مادَ به البحرُ يَمِيدُ به مَيْداً. وقال أَبو العباس في قوله: أَن تَميدَ بكم، فقال: تَحَرَّكَ بكم وتَزَلْزَلَ. قال الفراء: سمعت العرب تقول: المَيْدى الذين أَصابهم المَيْدُ من الدُّوارِ. وفي حديث أُمّ حَرامٍ: المائدُ في البحر له أَجْرُ شهيد؛ هو الذي يُدارُ برأْسه من ريح البحر واضطراب السفينة بالأَمواج. الأَزهري: ومن المقلوب الموائِدُ والمآوِدُ الدَّواهي. ومادَتِ الحنظلةُ تَمِيدُ: أَصابها نَدًى أَو بَلَل فتغيرت، وكذلك التمر. وفَعَلْتُه مَيْدَ ذاك أَي من أَجله ولم يسمع من مَيْدى ذلك. ومَيْدٌ: بمعنى غَيْرٍ أَيضاً، وقيل: هي بمعنى على كما تقدم في بَيْد. قال ابن سيده: وعسى ميمه أَن تكون بدلاً من باء بَيْد لأَنها أَشهر. وفي ترجمة مَأَدَ يقال للجارية التارَّة: إِنها لمأْدةُ الشباب؛ وأَنشد أَبو عبيد:
مادُ الشَّبابِ عَيْشَها المُخَرْفَجا
غير مهموز. ومِيداءُ الطريق: سَنَنُه. وبَنَوْا بيوتهم على مِيداءٍ واحد أَي على طريقة واحدة؛ قال رؤبة:
إِذا ارْتَمى لم يَدْرِ ما مِيداؤُه
ويقال: لم أَدر ما مِيداءُ ذلك أَي لم أَدر ما مَبْلَغُه وقِياسُه، وكذلك مِيتاؤُه، أَي لم أَدر ما قَدْرُ جانبيه وبُعْده؛ وأَنشد: إِذا اضْطَمَّ مِيداءُ الطَّريقِ عليهما،
مَضَتْ قُدُماً مَوْجُ الجِبالِ زَهوقُ
ويروى مِيتاءُ الطريقِ. والزَّهُوقُ: المُتَقَدِّمة من النُّوق. قال ابن سيده: وإِنما حملنا مِيداء وقضينا بأَنها ياء على ظاهر اللفظ مع عدم «م و د».
وداري بِمَيْدى دارِه، مفتوح الميم مقصور، أَي بحذائها؛ عن يعقوب. ومَيّادةُ: اسم امرأَة. وابنُ مَيّادةَ: شاعر؛ وزعموا أَنه كان يضرب خَصْرَي أُمّه ويقول:
اعْرَنْزِمي مَيّادَ لِلْقَوافي
والمَيْدانُ: واحد المَيادينِ؛ وقول ابن أَحمر:
وصادَفَتْ
نَعِيماً ومَيْداناً مِنَ العَيْشِ أَخْضَرَا
يعني به ناعماً. ومادَهُم يَمِيدُهُم: لغة في مارَهُم من الميرة؛ والمُمْتادُ مُفْتَعَِلٌ، منه؛ ومائِدٌ في شعر أَبي ذؤَيب: يَمانِية، أَحْيا لَها، مَظَّ مائِدٍ
وآلِ قَراسٍ، صَوْبُ أَرْمِيةٍ كُحْلِ
(* قوله «مائد» هو بهمزة بعد الألف، وقراس، بضم القاف وفتحها، كما في معجم ياقوت واقتصر المجد على الفتح) اسم جبل. والمَظُّ: رُمَّان البَرّ. وقُراسٌ: جبل بارِدٌ مأْخوذ من القَرْسِ، وهو الَردُ. وآلُه: ما حوله، وهي أَجْبُلٌ بارِدَة. وأَرْمِيةٌ: جمع رَمِيٍّ، وهي السحابة العظيمة القَطْر، ويروى: صَوْبُ أَسْقِيةٍ، جمع سَقِيٍّ، وهي بمعنى أَرْمِية. قال ابن بري: صواب إِنشاده مَأْبِد، بالباء المعجمة بواحدة، وقد ذكر في مبد. ومَيْد: لغة في بَيْدَ بمعنى غير، وقيل: معناهما على أَنّ؛ وفي الحديث: أَنا أَفْصَحُ العَرَبِ مَيْدَ أَنِّي مِنْ قُرَيْشٍ ونشَأْتُ في بني سعدِ بنِ بَكْر؛ وفسّره بعضهم: من أَجْلِ أَني. وفي الحديث: نحن الآخِرون السابِقون مَيْدَ أَنَّا أُوتينا الكِتابَ من بَعْدِهِم.

### Türkçe

**مادَ** şey **يَمِيدُ**: saptı ve arttı; ve **مِدْتُه** ve **أَمَدْتُه**: ona verdim.
Ve **امْتَادَه**: ondan, kendisine **يَمِيدَه** (vermesini) talep etti. Ve **مادَ** ehlini, onları baskınladığı ve onlara azık sağladığı zaman (denir). Ve **مادَ**: ticaret yaptı (zaman); ve **مادَ**: üstün oldu. Ve **المائِدةُ**: bizzat yiyeceğin kendisi, orada bir **خِوانٌ** olmasa bile; bundan türemiştir; ve denildi ki: o, bizzat **الخِوان**’ın kendisidir; el-Fârisî dedi: üzerinde yiyecek bulunmadıkça **مائدة** diye adlandırılmaz, yoksa o **خِوان**’dır; Ebû Ubeyde dedi: ve tenzîl-i azîzde: “Bize gökten bir **مائِدةً** indir”; **المائِدةُ** mânâda mef‘ûledir, lafzı fâ‘iledir; ve o, “**عِيشةٍ راضيةٍ**” gibidir, “**مَرْضِيّةٍ**” mânâsında; ve denildi ki: **المائدةَ** bağıştandır.

Ve **المُمْتادُ**: kendisinden bağış istenen; **مُفْتَعَلٌ**’dır; ve Ru’be’ye ait olarak inşad edildi:
تُهْدَى رُؤُوس المُتْرَفِينَ الأَنْداد،
إِلى أَمير المؤمنينَ المُمْتاد
Yani insanlara lütfeden; ve o, kendisinden bağış istenen, kendisine soru yöneltilen kimsedir; ve bundan **المائدة** (vardır); o, üzerinde yiyecek bulunan bir **خوان**’dır. Ve **مادَ** Zeyd, Amr’a, ona verdiği zaman (denir). Ebû İshâk dedi: bence **مائدة**’nin aslı, **مادَ يَمِيدُ** “hareket etti” (mânâsında) iken ondan fâ‘iledir; sanki üzerindekiler sebebiyle **تَمِيدُ** eder, yani hareket eder; Ebû Ubeyde dedi: **المائدة** ona, sahibi onunla **مِيدَ** edildiği için adlandırıldı; yani ona verildi ve onunla kendisine üstünlükte bulunuldu. Araplar: falan bana **مادَني يَمِيدُني** derler, bana iyilik ettiği zaman; el-Cermî dedi: **مائدةٌ** ve **مَيْدةٌ** denir; ve inşad etti:
ومَيْدة كَثِيرة الأَلْوانِ،
تُصْنَعُ للإِخْوانِ والجِيرانِ
Ve **ما دهُمْ يَمِيدُهُم**: onları artırdığı zaman.
(* “**إذا زادهم**” sözü, Kāmûs’ta: **زارهم**.) Ve **المائدةُ** ancak ona artırma yapıldığı için **مائدة** diye adlandırılmıştır. Ve **المائدةُ**: yerden daire (şeklinde olan yer). Ve **مادَ** şey **يَمِيدُ مَيْداً**: hareket etti ve meyletti. Hadiste: Allah yeri yaratınca, o **تمِيدُ** etmeye başladı; bunun üzerine onu dağlarla sağlamlaştırdı. İbn Abbâs hadîsinde: Allah yeri altından yaydı da o **مادَتْ**. Ali hadîsinde: dağların yerleşmesiyle **المَيَدانِ**’dan sükûnet buldu; o, yâ’nın fethi iledir; **مادَ يَميدُ**’un masdarıdır. Yine onun hadîsinde, dünyayı yererken: o, **الحَيُودُ المَيُودُ**’dur; ondan **قَعُولٌ** (kalıbındadır). Ve **مادَ السَّرابُ**: çalkalandı; ve **مادَ مَيْداً**: sallandı. Ve **مادَ يَمِيدُ**: kıvrılıp salındığı ve çalımlandığı zaman (denir). Ve dallar **مادت**: sallandı. Ve **غصن** **مائدةٌ** ve **ميَّاد**: eğik.

Ve **المَيْدُ**: sarhoşluktan yahut mide bulantısından yahut denize binmekten meydana gelen şaşkınlıktan isabet eden şey; ve o **مادَ** etmiştir; o hâlde o **مائد**’dir; **مَيْدى** bir kavimdendir; **كرائب** ve **رَوْبى** gibi. Ebû’l-Heysem: **المائد** denize binen kimsedir; deniz suyunun kokusundan nefsi bulanır, ta ki onunla başı döndürülür; neredeyse bayılır; bu sebeple: deniz onu **مادَ به البحرُ يَمِيدُ به مَيْداً** (denir). Ebû’l-Abbâs, “**أَن تَميدَ بكم**” sözü hakkında dedi ki: sizinle hareket etti ve sarsıldı. el-Ferrâ dedi: Arapların şöyle dediğini işittim: **المَيْدى**; kendilerine dönmeden **المَيْدُ** isabet edenler. Ümmü Harâm hadîsinde: denizdeki **المائد** için şehid ecri vardır; o, deniz rüzgârından ve geminin dalgalarla çalkalanmasından başı dönen kimsedir. el-Ezherî: ve kalb (yer değiştirme)den olan **الموائِدُ** ve **المآوِدُ**: belâlar. Ve **مادَتِ الحنظلةُ تَمِيدُ**: ona çiğ yahut ıslaklık isabet etti de değişti; hurma da böyledir. Ve **فَعَلْتُه مَيْدَ ذاك**: yani onun sebebiyle; **مَيْدى**’dan bunun işitilmedi. Ve **مَيْدٌ**: **غَيْرٍ** mânâsındadır da; ve denildi ki: o, **على** mânâsındadır; daha önce **بَيْد**’de geçtiği üzere. İbn Sîde dedi: ve umulur ki onun mîm’i, **بَيْد**’in bâ’sına bedel (olmuş) olsun; çünkü o daha meşhurdur. **مَأَدَ** tercümesinde, genç kız için denir: o, **لمأْدةُ الشباب**’dır; Ebû Ubeyd inşad etti:
مادُ الشَّبابِ عَيْشَها المُخَرْفَجا
hemzesiz.

**مِيداءُ** yolun: onun izi. Ve evlerini tek bir **مِيداءٍ** üzerine bina ettiler; yani tek bir yol üzere; Ru’be dedi:
إِذا ارْتَمى لم يَدْرِ ما مِيداؤُه
Ve denir: bunun **مِيداءُ**’sının ne olduğunu bilmedim; yani onun ulaştığı miktarı ve kıyasını bilmedim; ve yine **مِيتاؤُه** (da böyledir); yani iki yanının miktarını ve uzaklığını bilmedim; ve inşad edildi:
إِذا اضْطَمَّ مِيداءُ الطَّريقِ عليهما،
مَضَتْ قُدُماً مَوْجُ الجِبالِ زَهوقُ
Ve **مِيتاءُ الطريقِ** diye de rivayet edilir. Ve **الزَّهُوقُ**: develerin öne geçenleri. İbn Sîde dedi: ve biz **مِيداء**’yı taşıdık ve onun yâ olduğuna hükmettik; lafzın zahirine göre, “**م و د**” bulunmamasına rağmen.

Ve benim evim, onun evinin **بِمَيْدى**’sındadır; mîm fethalı, maksûr; yani onun hizasında; Ya‘kūb’dan. Ve **مَيّادةُ**: bir kadının adıdır. Ve **ابنُ مَيّادةَ**: şairdir; ve onun annesinin iki böğrüne vurur olduğu ve şöyle dediği iddia edilmiştir:
اعْرَنْزِمي مَيّادَ لِلْقَوافي

Ve **المَيْدانُ**: **المَيادينِ**’in tekilidir; İbn Ahmer’in sözü:
وصادَفَتْ
نَعِيماً ومَيْداناً مِنَ العَيْشِ أَخْضَرَا
Bununla **ناعماً**’yı kasteder. Ve **مادَهُم يَمِيدُهُم**: **مارَهُم**’da, **الميرة**’den (gelen) bir lugattır; ve **المُمْتادُ**: ondan **مُفْتَعَِلٌ**’dır; ve Ebû Züeyb’in şiirinde **مائِدٌ**:
يَمانِية، أَحْيا لَها، مَظَّ مائِدٍ
وآلِ قَراسٍ، صَوْبُ أَرْمِيةٍ كُحْلِ
(* “**مائد**” sözü, eliften sonra hemze iledir; ve **قراس** kâfın zammı ve fethiyle; Yâkūt’un Mu‘cem’inde böyle, Mecd ise feth ile yetinmiştir) bir dağın adıdır. Ve **المَظُّ**: yabani nar. Ve **قُراسٌ**: soğuk bir dağdır; **القَرْسِ**’ten alınmıştır; o da soğuktur. Ve **آلُه**: onun çevresidir; ve o, soğuk dağlardır. Ve **أَرْمِيةٌ**: **رَمِيٍّ**’nin cem‘idir; o, çok yağmurlu büyük buluttur; ve “**صَوْبُ أَسْقِيةٍ**” diye de rivayet edilir; **سَقِيٍّ**’nin cem‘idir; ve o, **أَرْمِية** mânâsındadır. İbn Berrî dedi: onun inşadının doğrusu **مَأْبِد**’dir; tek noktalı mu‘ceme bâ ile; ve **مبد**’de zikredilmiştir.

Ve **مَيْد**: **بَيْدَ**’de, **غير** mânâsında bir lugattır; ve denildi ki: ikisinin mânâsı **على أَنّ**’dır; hadiste: “Ben Arapların en fasihiyim; **مَيْدَ أَنِّي** Kureyş’tenim ve Benî Sa‘d b. Bekr içinde yetiştim”; bazıları onu şöyle tefsir etti: “**من أَجْلِ أَني**”. Ve hadiste: “Biz sonrakileriz, öne geçenleriz; **مَيْدَ أَنَّا** kitabı onlardan sonra verildik.”
